Vous êtes sur la page 1sur 79

Przewodnik Po nieformalnej

edukacji obywatelskiej
w bibliotekach Publicznych
i nie tylko...
Przewodnik po nieformalnej
edukacji obywatelskiej
w bibliotekach publicznych
i nie tylko...

pod redakcją:
Grzegorza Makowskiego
i Filipa Pazderskiego

Warszawa 2011
Spis treści
Zainspiruj się! 5

1. TROCHĘ TEORII
Edukacja obywatelska a biblioteki publiczne – współdziałanie
w kształceniu nieoficjalnym | Benedikt Widmaier 10
Nieformalna edukacja obywatelska,
czyli nowa-stara rola biblioteki publicznej | Grzegorz Makowski 20

2. EDUKACJA OBYWATELSKA W DZIAŁANIU


W stronę nowej roli bibliotek – o relacjach między edukacją obywatelską
a wyzwaniami rozwojowymi społeczeństwa | Filip Pazderski 37
Jak to się robi w Europie. Dobre praktyki nieformalnej
edukacji obywatelskiej | opracował Filip Pazderski 66

Aktywność obywatelska 67
Kinobuss i projekt „Nauczanie przez animację” 68

Integracja i aktywizacja społeczna 76


„Biblioteki dla każdego” 78
„IDENTITY” – projekt międzypokoleniowy sinfonia ViVA 88

Współdziałanie obywatelskie 99
Program edukacyjny „Święto Drzewa” 100

Aktywizacja i partycypacja obywatelska młodzieży 3108


„Młodzi ambasadorzy na rzecz dialogu międzykulturowego” 110

Edukacja (wielo)kulturowa 118


Muzeum Warszawskiej Pragi 120
„Jakie masz plany na przyszłość, Yasmin? Wysiłki dla przyszłości” 130

Otwieranie przestrzeni debaty publicznej 143


„Kulturowa praca społeczna – nowy ład?” 144
Zainspiruj się!
C
elem niniejszej publikacji, na co zresztą
wskazuje jej tytuł, jest inspirowanie – za-
chęcanie czytelników do podejmowania
działań na rzecz podnoszenia jakości pol-
skiego społeczeństwa obywatelskiego.
W  Polsce wciąż za mało mówi się
o  poważnym problemie związanym ze
społeczeństwem obywatelskim. Nie jest to
temat, który miałby szansę znaleźć się w czołówce tele-
wizyjnych programów informacyjnych, eksperci zaś tyl-
ko od czasu do czasu są w stanie zasygnalizować go na
łamach prasy, w radiu czy w innych mediach. Tymcza-
sem kwestia niskiej aktywności obywatelskiej, niechęci
do działania na rzecz dobra publicznego i nieznajomo-
ści swoich praw przekłada się na inne realne problemy:
niską frekwencję wyborczą, niezdolność do podejmo-
wania wspólnych działań, brak zaufania do siebie na-
wzajem oraz do prawa i instytucji publicznych.
Eksperci Instytutu Spraw Publicznych wielokrot-
nie analizowali te problemy – badanie takich zjawisk to
przecież podstawowa funkcja think tanku (niezależne-
go ośrodka analitycznego), jakim jest Instytut Spraw
Publicznych. Do zadań każdego szanującego się think
tanku należy jednak również wychodzenie z  nowymi
pomysłami, które mogłyby zainspirować innych do po-
dejmowania działań i  twórczego rozwiązywania doty-
kających ich problemów. Temu właśnie służy niniejsza
publikacja. O  trudnościach społeczeństwa obywatel-
skiego mówi się bowiem niewiele, ale jeszcze mniej się
robi, żeby je zniwelować.
Inspirator obywatelski jest inicjatywą na rzecz
wzmocnienia społeczeństwa obywatelskiego. To na-
rzędzie edukacyjne przeznaczone dla dwóch głównych
grup odbiorców. Przede wszystkim dla tych, którzy
z  jego pomocą mogą samodzielnie podejmować dzia-
łania edukacyjne. W tej grupie idealnie mieszczą się bi-
bliotekarze. Pracują bowiem w  miejscach, gdzie zdo-
bywa się wiedzę, które ponadto – o  czym wielokrot-
nie przekonujemy w dalszej części książki – są w pew-
nym sensie predestynowane także do pełnienia funkcji

Zainspiruj się! 5
ośrodków kształcenia obywatelskiego. Jednocześnie In- sposobów praktykowania nieformalnej edukacji oby- Trzecia część publikacji, uzupełniająca rozdział i zdecydują się samodzielnie podjąć działania na rzecz
spirator obywatelski może równie dobrze służyć tak- watelskiej, ze szczególnym uwzględnieniem bibliotek Edukacja obywatelska w  działaniu, jest zbiorem pro- budowy silnego, demokratycznego społeczeństwa oby-
że innym instytucjom działającym na styku państwa publicznych. jektów prezentowanych w  trakcie międzynarodowego watelskiego.
i  obywatela. Co więcej, właśnie przez biblioteki, które Część druga jest bardziej zróżnicowana tematycz- seminarium z  maja 2010 roku. Odnajdziemy tam opi-
są pierwszymi odbiorcami Inspiratora, będzie on miał nie. Otwiera ją artykuł omawiający praktyczne aspekty sy różnych przedsięwzięć – zarówno realizowanych
większą szansę dotrzeć do grup i  osób zainteresowa- prowadzenia edukacji obywatelskiej, zawierający wnio- od dawna, jak i będących dopiero w fazie planowania.
nych działaniami na rzecz poprawy społeczeństwa oby- ski z  dwóch wydarzeń, które stanowiły punkt wyjścia Omawiane projekty dotyczą nie tylko bibliotek, ale tak-
watelskiego. wydania niniejszej publikacji. Pierwszym z  nich było że innych podmiotów, między innymi domów kultury
Koncepcja nieformalnej edukacji obywatelskiej, międzynarodowe seminarium eksperckie poświęco- i  ośrodków pomocy społecznej. Wszystkie mają walor
będąca motywem przewodnim niniejszej publikacji, ne nieformalnej edukacji obywatelskiej, zorganizowane uniwersalności (w  zasadzie każdy może podjąć się re-
jest elastyczna – jej istotą jest właśnie to, że można w maju 2010 roku w Warszawie. Jego celem była prezen- alizacji podobnych inicjatyw) i zawierają dane kontak-
ją praktykować wszędzie i  przy dowolnej okazji. Dla- tacja projektów i wymiana doświadczeń między prakty- towe realizujących je osób i organizacji (każdy zainte-
tego też działania opisywane w Inspiratorze obywatel- kami działającymi na rzecz kształtowania postaw oby- resowany może łatwo skontaktować się z tymi, którzy
skim mogą być prowadzone zarówno w  bibliotekach, watelskich. Opisy kilku inicjatyw przedstawionych i dys- już podejmują konkretne działania).
jak i  gdzie indziej – w  ośrodkach pomocy społecznej, kutowanych na seminarium zostały zamieszczone w In- Na zakończenie warto wspomnieć o genezie pro-
centrach pomocy rodzinie, urzędach pracy, domach spiratorze obywatelskim. jektu, w ramach którego powstała niniejsza publikacja.
kultury czy organizacjach pozarządowych. W tym tkwi Drugim wydarzeniem poprzedzającym wydanie Jest on rezultatem inspiracji, której źródłem są dzia-
sedno propagowanych przez nas nieformalnych dzia- niniejszej książki był warsztat, roboczo określony mia- łania prowadzone przez kilka instytucji, między inny-
łań edukacyjnych, czyli takich, które można realizować nem „okrągłego stołu”, w którym wzięli udział bibliote- mi niemiecką Fundację im. Roberta Boscha (Robert
poza systemem oświaty i innymi ośrodkami wyspecjali- karze. Celem tego spotkania było przedyskutowanie za- Bosch Stiftung) i niemiecką Federalną Centralę Kształ-
zowanymi w świadczeniu usług edukacyjnych. Do tego gadnień nieformalnej edukacji obywatelskiej z  samymi cenia Obywatelskiego (Bundeszentrale für politische
typu podmiotów jest więc również kierowana niniejsza bibliotekarzami. Warsztat miał pełnić funkcję swoistej Bildung) oraz założoną i wspieraną przez nie sieć eks-
publikacja. „burzy mózgów” – uczestnicy mieli za zadanie wymyślić pertów i  praktyków edukacji obywatelskiej Networ-
Drugą grupą docelową są sami obywatele: czy- projekty z zakresu nieformalnej edukacji obywatelskiej, king European Citizenship Education. To właśnie dzięki
telnicy, beneficjanci pomocy udzielanej przez ośrodki które potencjalnie mogłyby być zrealizowane w prakty- spotkaniom, seminariom i  konferencjom organizowa-
pomocy społecznej i organizacje pozarządowe, klienci ce. Bibliotekarze wykazali się niezwykłym zaangażowa- nym przez te instytucje, a  także dzięki bezpośrednie-
urzędów, osoby bezrobotne itd. Gorąco namawiamy bi- niem i inwencją. W ciągu zaledwie kilku godzin zgłoszo- mu wsparciu finansowemu z ich strony, mógł powstać
bliotekarzy, którzy czytają te słowa, aby zechcieli umie- no wiele znakomitych pomysłów. W ten sposób stali się Inspirator obywatelski. Projekt i publikacja nie zaistnia-
ścić egzemplarz Inspiratora obywatelskiego w widocz- oni poniekąd współautorami tej publikacji. W  związku łyby również bez pomocy ze strony Programu Rozwoju
nym miejscu biblioteki i polecali jego lekturę czytelni- z  tym, żeby podkreślić wkład uczestników „okrągłego Bibliotek – przedsięwzięcia realizowanego przez Fun-
kom. Być może ktoś, kto się z nim zapozna, później za- stołu” w powstanie Inspiratora obywatelskiego, ich peł- dację Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego i  finan-
proponuje własny pomysł na to, jak w  ramach współ- ną listę zamieszczamy na następnej stronie. sowanego przez Fundację Billa i Melindy Gatesów oraz
pracy z  biblioteką zaktywizować lokalną społeczność „Okrągły stół bibliotekarzy” utwierdził autorów ni- Polsko-Amerykańską Fundację Wolności. Ponieważ eks-
albo nauczyć mieszkańców jakiejś pożytecznej umiejęt- niejszej publikacji w przekonaniu, że propagowanie idei perci Programu Rozwoju Bibliotek dostrzegli wartość
ności obywatelskiej. nieformalnej edukacji obywatelskiej ma sens i że w Pol- idei nieformalnej edukacji obywatelskiej, projekt zyskał
Co zatem znajduje się w  niniejszej publikacji? sce istnieje wiele ośrodków – włączając w to tysiące bi- nie tylko dofinansowanie, ale także bezpośredni dostęp
Pierwsza część zawiera dwa artykuły wprowadzające bliotek – które mogłyby ją wdrażać. Ponadto dostarczył do ważnej grupy docelowej, jaką są bibliotekarze.
czytelnika w zagadnienie nieformalnej edukacji obywa- również cennych pomysłów, które przytaczamy w dru- Przekazując zatem Inspiratora obywatelskiego
telskiej i uzasadniające potrzebę jej wdrażania. W obu giej części Inspiratora obywatelskiego z nadzieją, że oka- w ręce bibliotekarzy, liczymy, że zarówno oni, jak i oso-
tekstach odnajdziemy również wskazówki dotyczące żą się inspirujące dla czytelników. by odwiedzające biblioteki zainteresują się tą publikacją

6 INSPIRATOR OBYWATELSKI Zainspiruj się! 7


Lista uczestników
„Okrągłego stołu bibliotekarzy” Warszawa, Centrum Informacji im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego
14 września 2010 roku

1. Lidia Białecka, Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Rybniku


2. Krystyna Borowicz, Miejska Biblioteka Publiczna w Chodzieży
3. Joanna Burska, Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Olsztynie
4. Grażyna Górecka, Biblioteka Publiczna w Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy,
Centrum Informacji im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego
5. Beata Jadach-Zygadło, Miejska Biblioteka Publiczna w Katowicach Trochę
teorii
6. Lidia Jedlińska, Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Krakowie
7. Justyna Lisak, Biblioteka Publiczna w Dzielnicy Ochota m.st. Warszawy – „Przystanek książka”
8. Anna Matuszak, Gminna Biblioteka Publiczna w Szczercowie
9. Katarzyna Misian, Gminna Biblioteka Publiczna w Deszcznie
10. Andrzej Paździerz, Gminna Biblioteka Publiczna w Piekoszowie
11. Anna Ruszczyk, Miejska Biblioteka Publiczna Łódź-Polesie
12. Magdalena Turska, Gminna Biblioteka Publiczna w Kłodawie
13. Beata Klaudia Waniek, Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna w Wieruszowie
14. Barbara Wasiluk, Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna w Golubiu-Dobrzyniu
15. Aleksandra Zawalska-Hawel, Miejska Biblioteka Publiczna w Piekarach Śląskich

8 INSPIRATOR OBYWATELSKI
Edukacja
B
iblioteki i edukacja obywatelska mają ze w powszechnym użyciu już ponad dziesięć lat, do dziś
sobą coś wspólnego. Oba te zjawiska miesz- są mylone lub źle rozumiane.
czą się w obszarze oświaty, w obu wypad- Rozważania o edukacji obywatelskiej warto zatem
Kształcenie

obywatelska
kach mamy bowiem do czynienia z próbą rozpocząć od podania możliwie najbardziej jednoznacz-
przekazywania wiedzy osobom, które są nych definicji trzech wspomnianych wyżej pojęć. Po raz nieformalne naturalnie
już czymś zainteresowane. Zarówno biblio- pierwszy, jak się wydaje, terminy te zdefiniowała Komi- towarzyszy
teki, jak i edukacja obywatelska motywują sja Europejska w opublikowanym w 2000 roku Memo-

a biblioteki ludzi w dążeniu do upodmiotowienia i to-


warzyszą im w tym procesie, proponując – sprzyjającą
emancypacji – ofertę uczenia się przez całe życie.
randum w sprawie kształcenia ustawicznego2:
• „Kształcenie oficjalne (formal learning) odby-
wa się w placówkach oświatowych i ośrodkach

publiczne
Niniejsze opracowanie – oparte na wygłoszonym szkoleniowych, kończy się uzyskaniem uznawa-
przeze mnie wprowadzeniu do międzynarodowego nych dyplomów i świadectw kwalifikacji”. Pla-
seminarium eksperckiego „Biblioteki publiczne jako cówki oświatowe, o jakich tutaj mowa, to szkoły,
centra edukacji obywatelskiej w Europie” – ma na celu uniwersytety i ośrodki szkolenia zawodowego.

– współdziałanie przedstawienie kilku uwag na temat nieoficjalnej i nie-


formalnej edukacji obywatelskiej w Niemczech i w Eu-
• „Kształcenie nieoficjalne (non-formal learning)
odbywa się równolegle z nauką zapewnianą nie musi być czynnością
świadomą
w kształceniu
ropie oraz podzielenie się refleksją o znaczeniu tej for- przez powszechne systemy edukacji i szkoleń, ale
my kształcenia dla przyszłej współpracy z bibliotekami. z reguły nie kończy się uzyskaniem oficjalnych
W tekście podjąłem próbę zdefiniowania podstawowych certyfikatów”. W zakresie tego pojęcia mieści się

nieoficjalnym terminów, jak „nieoficjalne kształcenie” („nieoficjalna


edukacja”), „aktywne postawy obywatelskie”, „edukacja
duża część działań oświatowych społeczeństwa
obywatelskiego (od oferty klubów sportowych
obywatelska”, zwróciłem także uwagę na niejednoznacz- po pracę edukacyjną Kościołów), którym nie to-
Benedikt Widmaier | Haus am Maiberg ność popularnego określenia „społeczeństwo obywatel- warzyszy certyfikacja. W ostatnich latach nastą- udział w nieformalnych działaniach oświatowych,
skie” i podałem kilka przykładów ważnej roli, jaką od- piła istotna zmiana spojrzenia na kształcenie nie- a także opracowywać specjalne systemy takiej
grywają „miejsca uczenia się” w nieoficjalnej edukacji. oficjalne, gdy w związku z inicjatywą Organiza- certyfikacji (na przykład Youth Pass w unijnym
cji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju podjęto programie „Młodzież w działaniu”4). W przyszło-
Nieoficjalne kształcenie się ustalenia, czy edukacja w tej formie także pro- ści może to prowadzić do zmiany profilu kształ-
(nieoficjalna edukacja)1 wadzi do zdobywania umiejętności i kompetencji cenia nieoficjalnego – ze względu na rezygnację
W ostatnim dziesięcioleciu, w ramach postępującej in- zwiększających zdolność do uzyskania zatrudnie- z zasady dobrowolnego uczestnictwa w części
ternacjonalizacji, pojawiło się wiele międzynarodowych nia3. Tymczasem różne instytucje zaczęły wyda- programu, gdyż ma on prowadzić do uzyskania
określeń, które – jako przedmiot wielu debat – stop- wać zaświadczenia i certyfikaty potwierdzające certyfikatu.
niowo stawały się znane we wszystkich krajach Euro-
py. Jednym z nich jest termin „nieoficjalne kształcenie”
(„nieoficjalna edukacja”), często występujący z bliskimi 2
A Memorandum on Lifelong Learning, Commission of the European Communities, Brussels 2000, SEC(2000) 1832, 30 października 2000 roku,
znaczeniowo pojęciami „kształcenie oficjalne” i „kształ- s. 8 – http://www.bologna-berlin2003.de/pdf/MemorandumEng.pdf [dostęp: 15 maja 2010 roku]. Cytaty z Memorandum według polskiego
tłumaczenia – http://www.lcez.lublin.pl/?s=Memorandum [dostęp: 30 października 2010 roku] (przyp. tłum.).
cenie nieformalne”. I chociaż określenia te znajdują się 3
Status of Recognition of non-formal und informal learning in Germany, Bundesministerium für Bildung und Forschung, Berlin 2008
– http:// www.bmbf.de/pub/non-formal_and_informal_learning_in_germany.pdf [dostęp: 15 maja 2010 roku]; Validation of non-formal and
Szerzej o trzech komplementarnych kategoriach edukacji (oficjalnej, nieoficjalnej i nieformalnej) oraz o problemach związanych
1
informal learning in Europe. A snapshot 2007, CEDEFOP (European Centre for the Development of Vocational Training) Luxembourg 2008
z niejednoznacznością podstawowych pojęć – por. G. Makowski, Nieformalna edukacja obywatelska, czyli nowa-stara rola biblioteki publicznej – http://www.cedefop.europa.eu/etv/Upload/Information_resources/Bookshop/493/4073_en.pdf [dostęp: 15 maja 2010 roku].
[w niniejszym tomie] (przyp. red.). 4
http://www.youthpass.eu

Trochę teorii 11
edukacji. Inną formą takiego kształcenia jest uży- społeczeństwa, w którym żyją, oraz poczuciem wpływu i politycznych oraz poczuwania się do aktywnego i de-
wanie nowych mediów czy zwiedzanie wystaw. na jego losy”7. mokratycznego uczestnictwa”10.
Nawet spacerując po ulicy, nieformalnie się uczy- To samo zagadnienie podjęto także w Zalece- Zalecenie Parlamentu Europejskiego i Rady Unii
my. Wyniki niedawnych badań przeprowadzo- niu Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej Europejskiej w sprawie kompetencji kluczowych w pro-
nych w Kanadzie potwierdzają, że ponad 70% w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia cesie uczenia się przez całe życie było ważnym etapem
tego, czego uczymy się przez całe życie, uzysku- się przez całe życie8, określając „umiejętności społeczne w procesie przygotowania Europejskich Ram Kwalifika-
jemy nieformalnie5. i obywatelskie” – obok siedmiu innych kluczowych kom- cji z 2008 roku11.
W dyskusji o sposobach realizacji edukacji oby- petencji – jako wyjątkowo istotne dla procesu kształce- Komisja Europejska zleciła jednemu ze swoich
watelskiej w bibliotekach sprawą podstawową jest nia ustawicznego w Europie. W dokumencie tym czy- think tanków – włoskiemu Centrum Badań nad Eduka-
rodzaj kształcenia, jaki chcą oferować placówki biblio- tamy między innymi: „[...] edukacja przyczynia się [...] cją i Kształceniem Ustawicznym (Centre for Research
teczne. Dotychczasowa praktyka pokazuje, że możli- do poznawania najważniejszych wartości społecznych on Education and Lifelong Learning, CRELL) – bardziej
wości jest wiele, a jednym z najczęściej spotykanych i obywatelskich, takich jak postawa obywatelska, rów- szczegółowe zbadanie zagadnienia aktywności obywa-
rozwiązań są zajęcia z zakresu kształcenia nieoficjalne- ność, tolerancja czy szacunek, a także jest szczególnie telskiej12. W ramach tego projektu, kierowanego przez
go (wykłady, kursy, seminaria, warsztaty) o tematyce ważna w sytuacji, kiedy wszystkie państwa członkow- Bryony Hoskins, opublikowano kilka ekspertyz autor-
Benedikt Widmaier – od trzydziestu lat pracuje w obszarze
nieformalnej edukacji obywatelskiej oraz międzynarodowej społecznej i politycznej, czyli zorganizowane i kiero- skie stoją przed wyzwaniem poradzenia sobie z rosną- stwa międzynarodowych ekspertów, w tym ważne opra-
wymiany młodzieżowej, z obu tematów prowadzi także zajęcia wane działania oświatowe w miejscu do nauki – biblio- cą różnorodnością społeczną i kulturową”9. Umiejętno- cowanie Pomiar aktywności obywatelskiej w Europie. Ak-
i publikuje książki. Do jego obecnych zainteresowań należą: tece publicznej6. ści społeczne i obywatelskie określono zaś jako „kom- tywność obywatelska jest tutaj definiowana jako „uczest-
aktywne obywatelstwo, partycypacja oraz społeczeństwo petencje osobowe, interpersonalne i międzykulturowe nictwo w społeczeństwie obywatelskim, życiu społecz-
obywatelskie i edukacja obywatelska. Wykłada między innymi
na uniwersytetach w Gießen oraz Heidelbergu. Jest członkiem
  Aktywne postawy obywatelskie obejmujące pełny zakres zachowań przygotowujących ności i (lub) życiu politycznym, charakteryzujące się
redakcji „Kursiv – Journal for Political Education”. We wspomnianym już Memorandum w sprawie kształ- osoby do skutecznego i konstruktywnego uczestnictwa wzajemnym szacunkiem, niestosowaniem przemocy
cenia ustawicznego pojawia się także inny termin waż- w życiu społecznym i zawodowym, szczególnie w spo- i poszanowaniem praw człowieka i demokracji”13. War-
ny dla rozwoju edukacji obywatelskiej – „aktywne po- łeczeństwach charakteryzujących się coraz większą róż- to dodać, że ujęcie to funkcjonuje od tego czasu jako ofi-
• „Kształcenie nieformalne (informal learning) stawy obywatelskie”. W dokumencie tym wymienia się norodnością, a także do rozwiązywania konfliktów w ra- cjalna definicja pojęcia „aktywność obywatelska” i w ta-
w sposób naturalny towarzyszy codziennemu ży- „dwa równie ważne cele kształcenia ustawicznego: pro- zie potrzeby. Kompetencje obywatelskie przygotowują kim charakterze występuje w licznych dokumentach eu-
ciu. [...] nie musi być czynnością świadomą. Dla- mowanie aktywnych postaw obywatelskich oraz zwięk- osoby do pełnego uczestnictwa w życiu obywatelskim ropejskich z tego zakresu.
tego czasem nawet same jednostki mogą nie do- szanie zdolności do znalezienia zatrudnienia”, znajduje na podstawie znajomości pojęć i struktur społecznych
strzegać, że przyczynia się ono do rozwoju ich się tam także krótka definicja aktywności obywatelskiej:
wiedzy i umiejętności”. W języku francuskim nie- „Aktywność obywatelska związana jest ze stopniem
formalny sposób uczenia się określa się bardzo i sposobem zaangażowania ludzi we wszystkie dziedzi- 7
A Memorandum on Lifelong Learning, op. cit., s. 5.
odpowiednim sformułowaniem en passant. Czy- ny życia społecznego i gospodarczego, z możliwościami 8
Recommendation of the European Parliament and of the Council of 18 December 2006 on key competences for lifelong learning (2006/962/
tanie książek i korzystanie z bibliotek to jed- i zagrożeniami, jakie czekają na tych, którzy podejmu- EC), „Official Journal of the European Union”, 30 grudnia 2006 roku, s. L 394/10–L 394/18 – http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/
na z najbardziej tradycyjnych form nieformalnej ją takie próby, a także z poczuciem przynależności do oj/2006/l_394/l_39420061230en00100018.pdf [dostęp: 15 maja 2010 roku]. Cytaty z Zalecenia według polskiego tłumaczenia – http://eur-
lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2006:394:0010:0018:PL:PDF [dostęp: 30 października 2010 roku].
9
Ibidem, s. L 394/10.
5
D.W. Livingstone, Exploring the Iceberg of Adult Learning: Findings of the First Canadian Survey of Informal Learning Practices, „The Canadian Jo- 10
Ibidem, s. L 394/16.
urnal for Study of Adult Education” 2000, s. 38 – http://www.oise.utoronto.ca/depts/sese/csew/nall/res/cjsaem.pdf [dostęp: 15 maja 2010 roku]. 11
European Qualification Framework for Lifelong Learning, Directorate General Education and Culture, Brussels 2008 – http:// http://ec.europa.
6
Autor przedstawia europejskie uwarunkowania edukacji obywatelskiej, odwołując się między innymi do doświadczeń niemieckich, w Niem- eu/dgs/education_culture/publ/pdf/eqf/broch_en.pdf [dostęp: 15 maja 2010 roku].
czech zaś nieoficjalne kształcenie obywatelskie jest bardziej rozwinięte i funkcjonuje systemowo, co powoduje, że edukacja nieformalna ma 12
http://active-citizenship.jrc.it
tak nieustrukturyzowaną formę. W Polsce – ze względu na słabszy rozwój całego sektora – wymieniane przez autora seminaria czy warsztaty 13
Measuring Active Citizenship in Europe, Centre for Research on Lifelong Learning Research Paper 4, Institute for the Protection and Securi-
(na przykład organizowane w bibliotekach) mogą również przybierać kształt działań o charakterze nieformalnym, nawet jeśli będą poświęco- ty of Citizen, Ispra 2006, s. 73 – http://crell.jrc.ec.europa.eu/ActiveCitizenship/AC-Final%20Report-December%202006/measuring%20AC.pdf
ne tematyce społecznej i politycznej (przyp. red.). [dostęp: 15 maja 2010 roku].

12 INSPIRATOR OBYWATELSKI Trochę teorii 13


Edukacja obywatelska • wspieranie osób zaangażowanych w te procesy, • Uczniom należy umożliwić analizowanie sytuacji
Do tej pory posługiwałem się terminem „edukacja oby- • edukacja na rzecz demokratycznego obywatelstwa, politycznej i ocenę tego, jak wpływa ona na ich
watelska”, chociaż wolę mówić o „edukacji politycznej” Aktywność • zapobieganie wszelkiego rodzaju totalitaryzmom osobisty interes, tak aby szukali sposobów wpły-
– ze względu na moje związki z tą dziedziną niemiec- obywatelska to i ekstremizmom. wania na tę sytuację zgodnie z własnym inte-
kiej oświaty. Cele i treści programowe edukacji politycznej resem.
Edukacja polityczna odgrywała w Niemczech wywołują – co chyba oczywiste – wiele konfliktów Należy podkreślić, że ostatnia przytoczona za-
ważną rolę po drugiej wojnie światowej. Okupująca i dyskusji. Szczególnie intensywna debata odbyła się sada jest – w moim odczuciu – jedną z najważniej-
Niemcy armia amerykańska przywiozła ze sobą spe- w latach siedemdziesiątych XX wieku, po rozruchach szych w mocno odpolitycznionej europejskiej kulturze
cjalnie opracowany program edukacyjny, którego głów- studenckich z 1968 roku, które przyniosły „rewolucję politycznej.
nym celem była reedukacja Niemców i zwrócenie ich partycypacyjną” i największe nasilenie ruchów spo- Ponieważ do 1989 roku w krajach komunistycz-
z powrotem ku demokracji. Amerykański program re- łecznych w państwach Europy Zachodniej. Kontro- nych zbyt dobrze poznano reżimowe rozumienie
edukacyjny wywarł silny wpływ na powojenny system W OBYWATELSKIM ŻYCIU wersje dotyczyły zwłaszcza możliwości indoktryno- określenia „edukacja polityczna”, terminu tego nie
oświatowy w Niemczech. Edukacja polityczna stała się wania uczniów i uczestników kształcenia młodzieży powinno się dziś używać w debacie na temat eduka-
WSPÓLNOTY,
ważnym przedmiotem nauczanym w szkołach, a różne i dorosłych ortodoksyjnymi poglądami politycznymi cji obywatelskiej w Europie. Uwzględniając to, Rada
grupy społeczeństwa obywatelskiego czuły się – i na-
charakteryzujący się i opiniami dotyczącymi poszczególnych zagadnień. Europy – czując odpowiedzialność za ten ogólno-
dal się czują – odpowiedzialne za ten dział nauczania. wzajemnym szacunkiem, Debata ta doprowadziła do porozumienia w kwestiach europejski problem – znacznie wcześniej niż Unia
Partie polityczne, związki zawodowe i organizacje poszanowaniem etycznych i oświatowych, nazwanego „konsensusem Europejska podniosła kwestię edukacji na rzecz de-
młodzieżowe tworzą własne podmioty zajmujące się praw z Beutelsbach”16 – od nazwy miasteczka, w którym do mokratycznego obywatelstwa, początkowo na tle eu-
edukacją polityczną. Właśnie dlatego wciąż jeszcze tego doszło. ropejskim. W latach dziewięćdziesiątych XX wieku
istnieje w Niemczech bogata infrastruktura instytucji „Konsensus z Beutelsbach” jest akceptowany wła- Rada Europy rozpoczęła wdrażanie dużego progra-
edukacji politycznej, które dodatkowo powołują do ży- ściwie przez wszystkie ważniejsze siły oraz instytucje mu w dziedzinie edukacji na rzecz demokratycznego
cia pluralistyczne struktury parasolowe działające pod kilka czasopism naukowych poświęconych temu zagad- oficjalnej i nieoficjalnej edukacji politycznej w Niem- obywatelstwa, obejmującego podstawowe materiały
auspicjami Bundesausschuss Politische Bildung (BAP), nieniu. Ponadto publikuje się wiele materiałów eduka- czech. Treść porozumienia została także przetłumaczo- teoretyczne i edukacyjne oraz narzędzia dla edukacji
skupiające wszystkie organizacje zajmujące się tym cyjnych dla uczniów i zainteresowanych obywateli – czę- na na kilka języków i jest dyskutowana w wielu krajach, obywatelskiej17.
rodzajem kształcenia młodzieży i dorosłych14. Publicz- sto rozdawanych bezpłatnie przez wspomniane instytu- na przykład w Korei Południowej. W Niemczech, równolegle do działań na szczeblu
ne instytucje edukacji politycznej istnieją zarówno na cje edukacji obywatelskiej. Warto w tym miejscu przytoczyć ważniejsze zasa- europejskim, rozpoczęła się dyskusja na temat edukacji
poziomie federalnym, na przykład Federalna Centrala Cele nieoficjalnej edukacji politycznej w Niem- dy zawarte w omawianym porozumieniu: politycznej i „edukacji dla demokracji” – terminu, który
Kształcenia Obywatelskiego (Bundeszentrale für politi- czech są następujące: • Niedopuszczalne jest zaskakiwanie uczniów i ja- do tej pory nie był stosowany na gruncie niemieckim.
sche Bildung15), jak i w landach, gdzie tworzy się ośrod- • rozwijanie wiedzy i orientacji w zakresie wszyst- kiekolwiek wykorzystywanie ich nieprzygotowa- Rzecznicy Demokratiepädagogik podkreślają, że demo-
ki edukacji politycznej. kich kwestii politycznych i społecznych (znajo- nia, aby przekazywać preferowane przez sie- kracja jest nie tylko formą sprawowania władzy politycz-
Dzięki zdecydowanej woli politycznej edukacja po- mość zagadnień politycznych), bie opinie, uniemożliwiając im wyrobienie sobie nej, ale także formą organizacji społeczeństwa i stylu
lityczna uzyskała odpowiedni profil w kształceniu ofi- • nauczenie obywateli dokonywania niezależnych własnego, niezależnego osądu. życia18. Uważają ponadto, że jedynie od wieku uczest-
cjalnym i nieoficjalnym w Niemczech. Na niemieckich ocen politycznych, • Zagadnienia, które są kontrowersyjne intelektual- ników zależy, na którym z tych trzech elementów de-
uniwersytetach pracują profesorowie specjalizujący się • pobudzenie obywateli do udziału w różnych proce- nie lub politycznie, muszą być przekazywane jako mokracji powinno się szczególnie skupić w kształceniu
w edukacji politycznej, których zadaniem jest badanie sach politycznych i decyzyjnych w ich otoczeniu oraz kontrowersyjne w procesie nauczania. obywatelskim.
tego obszaru i szkolenie nauczycieli. Wydaje się także do uczestniczenia w procesie demokratycznym,
16
http:// www.lpb-bw.de/beutelsbacher-konsens.html
17
http://www.coe.int/t/dg4/education/edc/3_RESOURCES/EDC_pack_en.asp
http://www.bap-politischebildung.de
14 18
G. Himmelmann, Citizenship Education in Germany, the U.K. and US, Durham 2004, s. 18 – http://www.learningmigration.com/files/assign-
http://www.bpb.de
15
ment/5/Himmelmann.pdf [dostęp: 15 maja 2010 roku].

14 INSPIRATOR OBYWATELSKI Trochę teorii 15


Społeczeństwo obywatelskie Barber). Na podstawie badań empirycznych Robert Put- społecznego (w 2009 roku)20 – oba sporządzone na zle-
i partycypacja polityczna nam stwierdził, że w amerykańskim społeczeństwie zani- cenie niemieckiego rządu.
W latach dziewięćdziesiątych XX wieku termin „społe- kają wszelkie działania grupowe i istnieje niebezpieczeń- Jeden z najlepszych europejskich specjalistów Polityka
czeństwo obywatelskie” z wielu powodów stał się swo- stwo, że w przyszłości Amerykanie będą „samotnie grali w zakresie partycypacji, Jan W. van Deth, wspomniał i społeczeństwo
istym magicznym zaklęciem w polityce i politologii. w kręgle” (stąd tytuł jego ważnej książki – Bowling Alone: ostatnio, że „przekonanie, że demokracje zależą od do- powinny dostarczać
To, że społeczeństwo obywatelskie było w stanie ode- America’s Declining Social Capital). Dlatego polityka i spo- brze rozwiniętego społeczeństwa obywatelskiego i spo- bodźców zachęcających
brać władzę przywódcom komunistycznym, wywołało łeczeństwo powinny dostarczać bodźców zachęcających rych zasobów kapitału społecznego, jest szeroko akcep-
do gromadzenia
ogromny entuzjazm dla istotnej (jak uważano) roli, jaką do gromadzenia większego kapitału społecznego – na towane. Tak więc – z perspektywy twórców polityki eu-
społeczeństwo obywatelskie może odgrywać zarów- przykład przez edukację obywatelską. Korzystając z wy- ropejskiej – organizacje społeczeństwa obywatelskiego
większego
no w systemach demokratycznych, jak i w dyktaturze ników tych badań i odwołując się do teorii Roberta Putna- mogą poprawiać jakość procesu podejmowania decyzji
komunistycznej. ma, jeden z jego kolegów – Benjamin Barber – opracował politycznych przez poszerzanie grupy uczestniczących
Nieporozumienie – moim zdaniem – polegało na teorię demokracji, stawiając tezę, że silna demokracja po- w nim osób poza konwencjonalne ramy demokracji re-
tym, że zachodnie systemy polityczne uprzemysłowio- winna opierać się na dobrze funkcjonującym społeczeń- prezentatywnej”21.
nych krajów „starej Europy” nie były właściwie przygo- stwie obywatelskim i wysokim stopniu uczestnictwa oby- Wspomniana debata miała także duży wpływ na
towane na taką zmianę. W Niemczech na przykład ist- wateli w różnych przejawach życia społecznego i działal- koncepcję edukacji obywatelskiej. Jeśli przyjmuje się ist-
niały – i nadal istnieją – liczne grupy interesów, które ności społecznej. nienie efektu rozprzestrzeniania się pozytywnych zjawisk
tradycyjnie próbowały wpływać na politykę w korzystny Obie teorie opierają się na przekonaniu, że istnieje w uczestnictwie w życiu społecznym i politycznym, można
dla siebie sposób. Środowiska te są co prawda akcepto- efekt rozprzestrzeniania się (spill-over-effect) pozytyw- uznać, że wystarczy zadbać o gromadzenie kapitału spo-
wane jako grupy lobbingowe, ale jeśli ściśle oddzielimy nych zjawisk na styku uczestnictwa w życiu społecznym łecznego. Osobiście wolę koncepcję kapitału politycznego.
społeczeństwo od systemu politycznego, będziemy mu- i politycznym – obywatele, którzy działają w organiza- Co interesujące, termin ten został użyty w jednym z nie-
sieli przyjąć, że nie mogą być one uważane za część tego cjach społecznych lub w wolontariacie, także w przyszło- dawno opublikowanych raportów na temat młodzieży
systemu – w teorii demokracji państwo i społeczeństwo ści będą się interesować polityką i angażować się w nią. w Wielkiej Brytanii, zatytułowanym Aby zmierzyć się z wy- są pomyślane w taki właśnie sposób. Programy różnią się
są zwykle traktowane jako odrębne byty. Dotychczas nie udało się jednak zweryfikować istnienia zwaniami jutra, młodzi ludzie potrzebują kapitału politycz- stopniem politycznego nastawienia. Wiele działań skupia
Jednocześnie w Ameryce, choć także w krajach tego typu zależności, jeśli więc nawet początkowo uzna- nego dziś22. Przypuszczam, że efekt rozprzestrzeniania się się na dobroczynności lub na samym akcie obdarowywa-
„starej Europy”, ruchy związane ze społeczeństwem oby- my taką korelację za przekonującą, zauważymy z cza- pozytywnych zjawisk zadziała tylko wtedy, kiedy będzie nia, któremu towarzyszy współczucie dla obdarowywa-
watelskim stały się dużo mniej politycznie atrakcyjne dla sem, że można dla niej znaleźć także inne uzasadnienie. pobudzany przez interwencję edukacyjną. To właśnie jest nych. Programy te, oprócz dobra, jakie przynoszą, raczej
obywateli niż były jeszcze w latach siedemdziesiątych czy Wiemy na przykład, że obywatele z wyższym wykształ- dziś ogromnym wyzwaniem dla edukacji obywatelskiej. nie generują zaangażowania społecznego – nikt nie ocze-
osiemdziesiątych XX wieku. W tej sytuacji niektórzy poli- ceniem częściej angażują się w działalność organizacji Tymczasem James Youniss – jeden z amerykańskich kuje, że młody człowiek będzie brał udział w protestach
tolodzy ogłosili już „koniec historii” (Francis Fukuyama), społecznych i pracę w wolontariacie, ale to właśnie wyż- socjologów, gorący zwolennik hipotezy rozprzestrzenia- politycznych, bo kiedyś pomagał autystycznym dzieciom
a w rozszerzającej się Unii Europejskiej rozgorzała debata sze wykształcenie może być powodem ich większego nia się pozytywnych zjawisk uczestnictwa w życiu społecz- w rozwijaniu sprawności fizycznej. Jeśli oczekujemy skut-
na temat „deficytu demokracji”. Wielu lewicowych polity- zaangażowania w politykę. nym i politycznym – skorygował swoje wcześniejsze prze- ków politycznych, działania powinny być pomyślane tak,
ków, którzy utracili socjalizm jako projekt polityczny, za- Zagadnienia związane z wolontariatem i społe- konania, zauważając: „Nie wszystkie działania społeczne aby ich wymiar polityczny był wyraźnie widoczny”23.
częło wiązać nadzieję ze społeczeństwem obywatelskim czeństwem obywatelskim cieszyły się w ostatnich latach
jako głównym czynnikiem politycznej emancypacji. w Niemczech bardzo dużym zainteresowaniem. W par-
Odzwierciedlają to dwie teorie, obecnie dość popu- lamencie działały specjalne komisje i komitety zajmujące
20
Por. http://www.familien-wegweiser.de/RedaktionBMFSFJ/Broschuerenstelle/Pdf-Anlagen/buergerschaftliches-engagement-bericht-wzb-pdf,property
=pdf,bereich=bmfsfj,sprache=de,rwb=true.pdf [dostęp: 30 października 2010 roku].
larne w naukach społecznych – teoria kapitału społeczne- się tymi kwestiami, wydawano raporty na temat wolon- 21
J.W. van Deth, The „Good European Citizen”: congruence an consequences of different points of view, „European Political Science” 2009, nr 8,
go (Robert Putnam) i teoria silnej demokracji (Benjamin tariatu (w 1998, 2004 i 2009 roku)19 oraz zaangażowania
s. 175–189 – http://www.palgrave-journals.com/eps/journal/v8/n2/pdf/eps200856a.pdf [dostęp: 15 maja 2010 roku].
22
C. Hannon, Ch. Tims, To tackle the challenges of tomorrow, young people need political capital today... An Anatomy of Youth, Demos, London 2010.
Por. http://www.bmfsfj.de/RedaktionBMFSFJ/Engagementpolitik/Pdf-Anlagen/freiwilligen-survey-langfassung,property=pdf,bereich=bmfsfj,sprache
19 23
J. Youniss, The Role of Community Service in Reform of Civic Education, [w:] Vom Gelingen und Scheitern Politischer Bildung. Studien und Ent-
=de,rwb=true.pdf [dostęp: 30 października 2010 roku]. würfe, red. H. Biedermann, F. Oser, C. Quesel, Verlag Rüegger, Zürich 2007, s. 230.

16 INSPIRATOR OBYWATELSKI Trochę teorii 17


Miejsca do nauki w edukacji nieoficjalnej wykształcenia, specjaliści z wielu dziedzin i wykładowcy emancypacją Bułgarów mieszkających na wsi • W ramach edukacji obywatelskiej należy się
Z punktu widzenia praktyki edukacyjnej, miejsca, w któ- ze zróżnicowanym doświadczeniem pedagogicznym. i w małych miasteczkach. Placówki te były nie tyl- w większym stopniu skupiać na kwestiach poli-
rych ludzie się uczą, i metody zdobywania wiedzy, jaki- Formy kształcenia nieoficjalnego można okre- ko bibliotekami, ale także ośrodkami nieoficjalnej tycznych, nie zaś na problemach społeczeństwa
mi się posługują, są niezwykle ważne dla osiągnięcia celu ślić jako „nową kulturę uczenia się”. Nie przypadkiem edukacji w najszerszym tego słowa znaczeniu25. obywatelskiego, nauczania społecznego czy wo-
kształcenia. Jak już wspomniałem, w Niemczech istnie- zresztą Bildungshäuser nazywają same siebie „organiza- Čitálište istniały na długo przed okresem socjali- lontariatu. Potrzebujemy zarówno ludzi, którzy
je bogata infrastruktura instytucji zajmujących się edu- cjami uczącymi się”, bo podczas rozwijania kwalifikacji zmu, kiedy działały jako instytucje komunistycz- mają demokratyczne przyzwyczajenia (demokra-
kacją obywatelską. instytucjonalnych, a także w czasie procesu certyfikacji, nej propagandy. Po 1989 roku podupadły z bra- cja jako sposób życia), jak i społeczeństwa obywa-
Niemal każda niemiecka organizacja czy grupa uczestnicy – niezależnie od wieku – czują się jak ucznio- ku pieniędzy i publicznego wsparcia. Od kilku telskiego (demokracja jako forma organizacji spo-
społeczna tworzy specjalne ośrodki szkoleniowe, centra wie, którzy rozwijają się i uczą się zgodnie z potrzebami lat ruch Čitálište przeżywa renesans dzięki euro- łecznej). Osiągnięcie obu tych celów to wyzwanie
edukacyjne dla młodzieży i dla dorosłych oraz akademie swoimi i społeczeństwa. pejskim dyskusjom nad problemami uczenia się dla edukacji w ogóle. Edukacja obywatelska musi
i domy formacyjne (Bildungshäuser). Do tej pory w roz- Biorąc pod uwagę oczekiwania wobec Bildungs- przez całe życie. W ostatnich latach edukacja oby- się jednak koncentrować na własnej misji.
wój infrastruktury na potrzeby edukacji nieoficjalnej häuser, łatwo można sobie wyobrazić także biblioteki watelska nie odgrywała jednak w Čitálište więk- • Włączenie bibliotek publicznych w prowadzenie
zainwestowano znaczne sumy publicznych pieniędzy, jako dobre miejsce do nauki w ramach edukacji nieofi- szej roli, oferują one bowiem standardowe pro- edukacji obywatelskiej stawia przed tymi placów-
choć w ostatnich latach zmniejszyła się liczba takich cjalnej. Warunkiem powodzenia takiego przedsięwzięcia gramy kształcenia dorosłych, takie jak kursy języ- kami duże wymagania. Niezbędne będzie nie tyl-
placówek. jest podnoszenie kwalifikacji personelu. Zgodnie z zało- kowe, kursy komputerowe i kursy tańca. ko przystosowanie istniejących pomieszczeń do
Bildungshäuser to miejsca do nauki otaczane żeniami nowej kultury uczenia się, bibliotekarz nie musi Szukając innych przykładów dobrych praktyk nowych zadań, ale także przeszkolenie przyszłe-
troskliwą opieką. Są zwykle położone w ładnej okolicy być jednak specjalnie przeszkolony do prowadzenia za- z zakresu udziału placówek bibliotecznych w edukacji go personelu, wyspecjalizowanego w nieoficjal-
i urządzone w specjalnie wybranych oraz dobrze utrzy- jęć z nieoficjalnej edukacji (obywatelskiej). obywatelskiej, warto przyjrzeć się rozwiązaniom skan- nej edukacji (obywatelskiej). Współpraca między
manych budynkach (co odróżnia je od wielu publicznych Kiedy myślę o idei powiązania biblioteki z proce- dynawskim, gdzie istnieje długa tradycja wykorzystywa- organizacjami zajmującymi się takimi formami
szkół i uniwersytetów), oferują zakwaterowanie i wyży- sem nieoficjalnego kształcenia, przychodzą mi na myśl nia bibliotek jako placówek kształcenia ustawicznego26. kształcenia a bibliotekami przyniesie niewątpli-
wienie. Często zapewniają także wypoczynek w wolnym dwa przykłady: we dodatkowe korzyści w realizacji projektów
czasie w pięknych ogrodach i możliwość korzystania • W wielu niemieckich miastach działają „domy Wnioski z tej dziedziny.
z bibliotek czy udziału w wystawach, co sprzyja wielu amerykańskie” (Amerika Häus), zakładane po Wykorzystanie bibliotek jako miejsc prowadzenia nieofi- • Nie wystarczy kupić dużo książek o tematyce
okazjom do urzeczywistniania edukacji nieformalnej. drugiej wojnie światowej w ramach wspomniane- cjalnego kształcenia w zakresie edukacji obywatelskiej politycznej i zaprezentować je czytelnikom jako
Charakter tych ośrodków współgra z ich podsta- go już wcześniej amerykańskiego programu re- wymaga rozważenia następujących kwestii: nowe nabytki biblioteki. Aby zachęcić ludzi do
wowym celem. Po pierwsze, działają one na zasadzie edukacji. Początkowo funkcjonujące tam bibliote- • Dla osób, które będą w przyszłości korzystać skorzystania z takiej oferty nieformalnego kształ-
dobrowolności, co stanowi dużą różnicę w porówna- ki specjalizowały się w zagadnieniach związanych z takich form uczenia się, powinno być jasne, że cenia czy do podjęcia badań naukowych, trzeba
niu z edukacją oficjalną. Po drugie, są zorientowane na z historią i polityką, później jednak zaczęły ofero- kształcenie nieoficjalne nie ma nic wspólnego rozbudzić apetyt na wiedzę i zainteresowanie tak
uczestnika, co oznacza, że słuchacze są zachęcani do jak wać bardziej zróżnicowany program, obejmujący z ich – nieraz nieprzyjemnymi – doświadczenia- złożoną materią, jaką jest polityka.
najszerszego udziału w zajęciach, a także do zgłaszania koncerty, wykłady, konferencje, prezentacje ksią- mi związanymi z uczestniczeniem w oficjalnym
swoich propozycji dotyczących przygotowania i formy żek, dyskusje. Na przykład placówka w Heidelber- systemie edukacji. Kształcenie nieoficjalne musi
zajęć. Nieoficjalna edukacja obywatelska odbywa się gu jest w rzeczywistości najważniejszą instytucją się prezentować jako coś pociągającego i zabaw-
z zastosowaniem wielu różnych metod, w tym semina- w nieoficjalnej edukacji w tym mieście24. nego, inaczej nikt się dobrowolnie nie zgłosi do
riów, warsztatów czy konferencji. • Drugi przykład to bułgarska instytucja pod na- udziału w takich zajęciach.
Trudno przedstawić ogólny profil kwalifikacji na- zwą Čitálište (miejsce do czytania, czytelnia). Ma
uczycieli i instruktorów nieoficjalnej edukacji obywatel- ona w Bułgarii długą i bogatą tradycję, szcze- 25
Ch. Geiselmann, J. Theessen, Adult Education and Education Policy in Bulgaria, Bonn 2007 – http://www.dvv-soe.org/images/dvv/Docs/Pub-
skiej, są to bowiem zwykle osoby o różnym poziomie gólnie w związku z intelektualną i polityczną
lications/Adult_Education_in_Bulgaria_(ed2007)_(IPE48)_EN.pdf [dostęp: 15 maja 2010 roku]; The Bulgarian Chitalishte. Past, Present und
Future, Ministry of Culture of the Republic of Bulgaria/Government of the Nederlands, Sofia 2007, s. 78.
26
The Role of Libraries in Lifelong Learning. Final report of the IFLA project under the Section of Public Libraries, red. M.B. Häggström, Baerum
http://www/dai-heidelberg.de
24
2004 – http://archive.ifla.org/VII/s8/proj/Lifelong-LearningReport.pdf [dostęp: 15 maja 2010 roku].

18 INSPIRATOR OBYWATELSKI Trochę teorii 19


Nieformalna
N
ajszerzej rzecz ujmując, obywatelstwo łączą jednostkę z innymi jednostkami i z całą zbiorowo- zagadnieniem edukacji obywatelskiej rozróżniają trzy
to udział we wspólnocie politycznej. Je- ścią, które pozwalają jej wyobrazić sobie, że jest coś wyż- podstawowe typy edukacji:
śli chcielibyśmy zawęzić znaczenie tego szego, coś ponad nią samą. Bez tego utrzymanie więzi • oficjalną edukację obywatelską (formal civic edu-

edukacja
pojęcia, moglibyśmy powiedzieć, że to między jednostką i państwem nie będzie możliwe2. cation) – prowadzoną w ramach systemu oświaty
szczególny typ więzi łączącej jednostkę Badania nad procesami socjalizacji dowodzą, że (do którego, oprócz szkół, włącza się często tak-
z państwem – kluczowa instytucja dla takie podstawowe wartości i idee nie pojawiają się i nie że uczelnie wyższe), a czasem również w ramach
każdego systemu politycznego. Tak jak trwają spontanicznie. Same z siebie nie formują także szkolenia zawodowego dla niektórych kategorii

obywatelska bez ludzi nie może istnieć żadna struk-


tura społeczna, tak bez obywateli nie ma racji bytu żad-
ne państwo. To z pozoru proste zagadnienie związku
jednostki z państwem zaprząta myśli przedstawicieli
postaw jednostek. Muszą być kształtowane i przekazy-
wane przez nas samych. W ten sposób dochodzimy do
problemu edukacji, która w interesującym nas ujęciu
oznacza ni mniej, ni więcej, tylko przekazywanie jed-
pracowników,
• nieoficjalną edukację obywatelską (non-for-
mal civic education) – prowadzoną w sposób
zorganizowany, ale poza systemem oświaty

– czyli nowa-stara rola nauk społecznych od Platona, przez Thomasa Hobbesa,


Johna Locke’a czy Ferdinanda Tönniesa, aż do badaczy
nostkom informacji i wiedzy niezbędnej do odgrywania
roli aktywnego i odpowiedzialnego obywatela, świado-
(tym typem edukacji zajmują się na przykład
organizacje pozarządowe); może być ona re-

biblioteki publicznej współczesnych. Niestety, nie możemy w tym miejscu


szerzej rozwinąć tych fascynujących rozważań1.
mego swoich praw i obowiązków wobec demokratycz-
nego społeczeństwa i państwa, zdolnego do nawiązania
alizowana we wszystkich grupach wiekowych
i społeczno-zawodowych,
Nawiązując jednak do wyjściowego stwierdzenia relacji z państwem i innymi obywatelami3. • nieformalną edukację obywatelską (informal
Grzegorz Makowski | Instytut Spraw Publicznych i mając w pamięci całe bogactwo refleksji nad obywatel- civic education) – określaną jako intencjonalną,
stwem, zwróćmy uwagę na jeszcze jedną prostą rzecz. Różne oblicza edukacji obywatelskiej ale niebędącą częścią jakiegokolwiek systemu
Mianowicie, sam fakt istnienia określonej zbiorowości Słowo „edukacja” – słusznie lub niesłusznie – zwykłe- lub nieprowadzoną w ramach statutowej dzia-
ludzkiej nie tworzy ani państwa, ani obywatela. Zarówno mu śmiertelnikowi najczęściej przywodzi na myśl po łalności konkretnych podmiotów. Nieformalna
jedna, jak i druga instytucja opiera się na występowaniu prostu szkołę albo (jeśli chcielibyśmy rzecz ująć nieco edukacja obywatelska może się realizować na
sieci reguł, umów, praw i obowiązków, które są zawiera- ogólniej) system oświaty. Rzeczywiście, system ten obej- przykład w ramach happeningów czy pojedyn-
ne między poszczególnymi jednostkami. We współczes- muje zwykle wszystkie szczeble tradycyjnego kształ- czych wydarzeń albo być prowadzona ad hoc
nych demokratycznych społeczeństwach i państwach cenia: od przedszkola, przez szkołę podstawową, gim- przez instytucje, dla których nie jest to główny
– w których jednostka rzadko podlega bezpośrednie- nazjum i szkoły średnie, aż po uczelnie wyższe. W ślad nurt działalności (na przykład ośrodki pomocy
mu przymusowi fizycznemu ze strony państwa i innych za tym edukacja kojarzy się naturalnie z działalnością społecznej, biura pośrednictwa pracy, biblioteki,
jednostek, może cieszyć się wyjątkową (w porównaniu ukierunkowaną na osoby młode. Jeśli jednak wziąć pod domy kultury, firmy prywatne)4.
z innymi systemami społecznymi) swobodą i w których uwagę interesujące nas ujęcie problemu, okaże się, że Zanim przejdziemy do sedna, czyli do rozważań
konformizm zwykle nie jest wymuszany siłą – człowiek sprawa nie jest już tak prosta, jak mogłoby się wydawać nad nieformalną edukacją obywatelską, zastanówmy
musi mieć w sobie zakodowane przekonanie o tym, że na pierwszy rzut oka. Badacze i eksperci zajmujący się się przez chwilę, jak formalny system edukacji radzi
związek z grupą i instytucjami, jakie są przezeń wytwa-
rzane, jest potrzebny i że trzeba go nieustannie pod-
trzymywać. Odwołując się do klasyka socjologii, Emila 2
Dla Emila Durkheima problematyka więzi międzyludzkich i instytucjonalnych stanowiła główny przedmiot badań. Był on także swoistym pre-
Durkheima, można by rzecz, że tak społeczeństwu, jak kursorem edukacji obywatelskiej. Na przełomie XIX i XX wieku zaangażował się aktywnie w reformę systemu francuskiej oświaty. Doradzając
i jednostce niezbędna jest pewna doza mechanicznej rządowi, korzystał ze swojego dorobku naukowego. Rekomendował takie rozwiązania (na przykład wprowadzenie elementów socjologii do
programów nauczania), które gwarantowałyby – jego zdaniem – zachowanie spójności społeczeństwa, silnych więzi jednostki z państwem,
solidarności społecznej – bezwzględnej akceptacji pew-
zagrożonych, jak uważał, w dobie intensywnych zmian politycznych i gospodarczych, których doświadczała ówczesna Francja.
nych podstawowych wartości, idei czy przekonań, które 3
Zob. Citizenship Education at School in Europe, Eurydice, Brussels 2005.
4
Powyższa klasyfikacja nawiązuje do definicji Eurostatu. Trzeba jednocześnie zaznaczyć, że niektóre polskie tłumaczenia wspomnianych de-
finicji mówią o: edukacji formalnej, edukacji nieformalnej i edukacji nieoficjalnej. Autor niniejszego tekstu uważa jednak, że zaproponowa-
1
E. Durkheim, On Education and Society, red. J. Karabel, A. Halsey, Routledge, London 1977. ne tłumaczenie jest bardziej adekwatne do warunków polskich. Termin „oficjalny” jest bowiem bardziej ogólny. Coś, co jest oficjalne, jest

Trochę teorii 21
sobie z kształceniem jednostek tak, aby były w stanie budować swoje relacje z państwem, korzystać ze swoich wzmacniania postawy prodemokratycznych i aktywności
nawiązać poprawne relacje z państwem. Polska jest tutaj praw i być aktywni w życiu publicznym5. A przecież mó- obywatelskiej. Swoje programy realizuje głównie w Niem-
szczególnie interesującym przykładem. wimy w tym miejscu wyłącznie o kształceniu obywatel- czech, ale angażuje się również w propagowanie edukacji
skim w systemie edukacji szkolnej. obywatelskiej w innych państwach. Polska może tylko po-
Niedostatki oficjalnej edukacji Omawiając niedostatki oficjalnego modelu kształ- zazdrościć tych osiągnięć.
obywatelskiej w Polsce cenia obywatelskiego w Polsce, należy zauważyć, że Z przeprowadzonych dotychczas badań między-
W Polsce oficjalna edukacja obywatelska sprowadza się szkoły tylko w niewielkim zakresie współpracują w tym narodowych można jednak wnioskować, że Polska radzi
w zasadzie do zajęć z zakresu wiedzy o społeczeństwie, obszarze z organizacjami pozarządowymi. Trzeba rów- sobie całkiem nieźle z oficjalną edukacją obywatelską.
które rozpoczynają się w klasach gimnazjalnych. Później nież odnotować, że oficjalna edukacja obywatelska w za- W latach 2004–2005 – za rekomendacją holenderskiej
przedmiot ten jest kontynuowany na kolejnych szcze- sadzie nie wychodzi poza system oświaty. Nie istnieją Prezydencji i na zlecenie Komisji Europejskiej – zreali-
blach edukacji szkolnej. Rośnie ilość i stopień złożoności żadne krajowe programy edukacji obywatelskiej skiero- zowano badania nad szkolnymi systemami edukacji oby-
materiału, który muszą sobie przyswoić uczniowie. Od wane do słuchaczy szkół pomaturalnych, uczelni wyż- watelskiej. W ramach tego projektu analizie poddano
1989 roku ewoluował także program realizowany w ra- szych, nie wspominając już o kształceniu ustawicznym systemy funkcjonujące zarówno w krajach Unii Europej-
mach tych zajęć. W momencie powstawania niniejszego pracowników (chociażby sektora publicznego). Edukacja skiej, jak i w państwach, które wówczas dopiero aspi-
dr Grzegorz Makowski – socjolog, specjalizuje się między
artykułu istniał już dość szeroki wybór podręczników obywatelska nie jest także przedmiotem refleksji decy- innymi w zagadnieniach socjologii problemów społecznych rowały do wejścia do Wspólnoty (nie bez znaczenia dla
do przedmiotu „wiedza o społeczeństwie”, poruszają- dentów i rzadko stanowi temat debaty publicznej6. oraz problematyce współpracy organizacji pozarządowych zainicjowania tych badań było ustanowienie 2005 roku
cych różne kwestie związane z relacjami jednostki i pań- W porównaniu na przykład z systemem niemiec- z władzą publiczną. Od lat związany z trzecim sektorem Rokiem Edukacji Obywatelskiej)7.
stwa: instytucje, prawa człowieka i obywatela, działania kim, polski system edukacji obywatelskiej właściwie – współpracował między innymi z Fundacją im. Stefana Z opublikowanego raportu z badań wynika, że na tle
Batorego i Helsińską Fundacją Praw Człowieka.
organizacji pozarządowych. Pojawiły się także organi- trudno nawet określić mianem systemu. W Niemczech Od 2004 roku współpracuje z Instytutem Spraw Publicznych, innych państw jakość kształcenia obywatelskiego w pla-
zacje pozarządowe specjalizujące się w problematyce kształcenie obywateli tak, żeby działali na rzecz demo- gdzie obecnie kieruje Programem Społeczeństwa cówkach oświatowych w Polsce jest dobra. Ma ona, być
kształcenia obywatelskiego, jak Centrum Edukacji Oby- kratycznego państwa, jest misją i jednym z ważniejszych Obywatelskiego. Wykładowca w warszawskiej uczelni może, nieco staroświecki charakter, skupia się bowiem
watelskiej czy Fundacja Edukacja dla Demokracji. Wciąż priorytetów politycznych. Niemcy przywiązują do tej Collegium Civitas. głównie na krzewieniu wąsko pojętych wartości i postaw
jednak trudno mówić, że w Polsce istnieje system kształ- kwestii ogromną wagę, mając w pamięci okres nazizmu patriotycznych, a także wiedzy teoretycznej dotyczącej
cenia obywatelskiego. i dziesięciolecia komunistycznej indoktrynacji, którą z różnymi partnerami społecznymi: uczelniami, organi- nakazów i zakazów wynikających z czysto formalnych
Nauczyciele prowadzący lekcje wiedzy o spo- przechodzili mieszkańcy Niemieckiej Republiki Demokra- zacjami, firmami prywatnymi. Programy kształcenia oby- uwarunkowań, w jakich funkcjonuje demokratyczne pań-
łeczeństwie są słabo przygotowani do wykonywania tycznej. Doskonale zdają sobie sprawę, że bez odpowied- watelskiego są skierowane do młodzieży szkolnej oraz do stwo. We wnioskach końcowych zwracano co prawda
swojej pracy. Często są to osoby o specjalizacji z zakre- niego wysiłku edukacyjnego nie tylko nie będą w stanie osób starszych, studiujących lub pracujących. W Niem- uwagę, że wiedza i kompetencje obywatelskie uczniów
su innych przedmiotów, których nie szkoli się do zajęć stworzyć silnego, spójnego i obywatelskiego społeczeń- czech są rozwinięte właściwie wszystkie wspomniane for- nie są wystarczająco sprawdzane, chwalono jednak Polskę
z wychowania obywatelskiego ani nie inwestuje się w ich stwa, ale także ryzykują powrót szkodliwych ideologii. my edukacji obywatelskiej – oficjalna, nieoficjalna i nie- za niektóre rozwiązania, takie jak możliwość zdawania
rozwój. Nie są oni również odpowiednio motywowani Stąd też kwestia edukacji obywatelskiej stale występuje formalna. Dodatkowo osoby i podmioty angażujące się przedmiotu „wiedza o społeczeństwie” na maturze czy
do podnoszenia swoich kwalifikacji jako osób przekazu- w debacie publicznej, a jednocześnie jest realizowana w tego typu działalność mogą zawsze liczyć na wsparcie zauważalną aktywność organizacji pozarządowych zaj-
jących młodzieży wiedzę o tym, jak powinni poprawnie w ramach systemu oświaty i poza nim – we współpracy ze strony państwa, którego polityka znajduje wyraz cho- mujących się edukacją obywatelską. Ogólnie rzecz biorąc,
ciażby w działalności Federalnej Centrali Kształcenia Oby- można by więc uznać, że nie jest najgorzej.
watelskiego (Bundeszentrale für politische Bildung). Jest Twarde fakty i rezultaty innych badań poświęco-
jednocześnie formalne. Stąd też, budując hierarchię typów edukacji, bardziej logicznie jest przyjąć, że edukacja oficjalna – usankcjonowana to agenda rządowa, która – jak wskazuje sama jej nazwa nych kondycji społeczeństwa obywatelskiego w Polsce
przez państwo, jest jednocześnie najmocniej sformalizowana w formie programu nauczania. Edukacja nieoficjalna – nieprowadzona przez in-
– jest odpowiedzialna za kwestie edukacji obywatelskiej. nie pozwalają jednak na optymizm. Wystarczy choćby
stytucje publiczne, może być jednoczenie sformalizowana w konkretnych projektach czy podręcznikach. Z kolei działania edukacyjne, które
Dysponuje ona ogromnym budżetem, z którego udziela spojrzeć na zachowania wyborcze Polaków. Cieszy na
z założenia są spontaniczne, niezorganizowane, nawet jeśli są realizowane w instytucjach publicznych, będą miały charakter nieformalny.
5
Zob. Edukacja obywatelska w Polsce i w Niemczech, red. K.E. Siellawa-Kolbowska, A. Łada, J. Ćwiek-Karpowicz, Instytut Spraw Publicznych, wsparcia wszystkim podmiotom działającym na rzecz przykład to, że w wyborach prezydenckich w 2010 roku
Warszawa 2008.
6
Ibidem. Zob. Citizenship Education at School in Europe, op. cit.
7

22 INSPIRATOR OBYWATELSKI Trochę teorii 23


– mimo nadzwyczajnych okoliczności, związanych z na- wynik, całą procedurę trzeba było specjalnie wydłużyć więcej niż połowa Polaków deklaruje zaufanie do swoje- powyżej przywołaliśmy tylko niektóre. Fakty są takie,
głą śmiercią prezydenta Lecha Kaczyńskiego i powodzią do dwóch dni. go samorządu, swojej administracji publicznej i swoich że nie ufamy sobie, nie angażujemy się w realizację na-
oraz przyśpieszonym terminem wyborów – do urn po- Udział w wyborach i referendach to „sól demokra- samorządów9. Reszta wyraża dystans lub otwarty brak wet podstawowych praw i obowiązków obywatelskich.
szło ponad 55 procent wyborców. Jak na polskie realia cji” – podstawowe uprawnienie, które każdy obywatel zaufania. Nie mamy w zwyczaju zrzeszać się i działać wspólnie
i okres wakacyjny, w którym odbyły się wybory, to dobry powinien realizować, jeśli chce mieć wpływ na otacza- Inne dane, do których można się odwołać, chcąc na rzecz jakiegokolwiek ogólnego dobra. Nie przeja-
wynik, niewiele odbiegający od frekwencji w poprzed- jącą go rzeczywistość. To rytuał, który cementuje demo- opisać stan społeczeństwa obywatelskiego w Polsce, wiamy zachowań, które świadczyłyby o tym, że jeste-
nich wyborach prezydenckich. Ale jeśli wziąć pod uwagę kratyczną wspólnotę polityczną, tak jak udział w nabo- również nie napawają optymizmem. Obywatelstwo śmy społeczeństwem wewnętrznie zintegrowanym
właśnie tę przeciętną frekwencję i tło międzynarodowe, żeństwie podtrzymuje wspólnotę religijną. Wybory to oznacza między innymi chęć do podejmowania działań i czującym silny związek z własnymi instytucjami. To
to okaże się, że daleko nam jeszcze do rozwiniętych element tak oczywisty i spowszedniały, że często nie na rzecz dobra wspólnego, co przejawia się na przy- objawy, które możemy obserwować z zewnątrz. Jed-
demokracji zachodnich. W porównaniu na przykład dostrzegamy jego istoty. Powinniśmy jednak czuć się kład w dążeniach do samoorganizacji, zaangażowania nocześnie oznacza to jednak, że za tym niedostatkiem
z Francją, Polska wypada raczej blado. Tam w 2007 roku zaniepokojeni, gdy frekwencja wyborcza spada poniżej w pracę społeczną, wolontariat czy filantropię. Tym- zachowań proobywatelskich musi kryć się także sła-
w wyborach prezydenckich wzięło udział 84 procent połowy uprawnionych, tak samo jak kapłanów powinien czasem – według sondaży Centrum Badania Opinii bość naszych postaw, systemów wartości i norm. Dzie-
uprawnionych do głosowania. martwić spadek liczby wiernych uczestniczących w na- Społecznej z 2010 roku – zaledwie 20 procent Polaków je się tak, mimo że – zgodnie z wynikami badań nad
W wypadku wyborów parlamentarnych jest po- bożeństwach. To sygnał, że wierni tracą wiarę sens reli- przyznaje, że podejmowało jakąkolwiek pracę spo- systemem oświaty w Polsce – moglibyśmy czuć się usa-
dobnie. W głosowaniu w 2007 roku wzięło udział po- gijnych dogmatów. Podobnie spadek liczby aktywnych łeczną na rzecz swojego najbliższego otoczenia (wsi, tysfakcjonowani sposobem, w jaki szkoły przekazują
nad 53 procent obywateli. Dla porównania – w ostat- wyborców świadczy o zniechęceniu i utracie przekonania miasta czy parafii). Zgodnie z wynikami badań Stowa- swoim wychowankom wiedzę na temat funkcjonowa-
nich wyborach parlamentarnych w Szwecji frekwencja do wartości, na których jest zbudowane demokratyczne rzyszenia Klon/Jawor z 2009 roku, również 20 procent nia państwa i społeczeństwa. Być może polski oficjalny
wyniosła ponad 80 procent. Ale już wybory samorzą- państwo. Najwyraźniej jednak – po ponad dwudziestu (wyłączywszy udział w zbiórce pieniędzy dla Wielkiej system edukacji obywatelskiej spełnia formalne mini-
dowe cieszą się w Polsce wyraźnie mniejszym zainte- latach przemian demokratycznych – nie nauczyliśmy się Orkiestry Świątecznej Pomocy, organizowanej raz do mum, dostarczając osobom młodym faktograficznej
resowaniem (w 2006 roku zanotowano frekwencję na rozpoznawać tych niepokojących symptomów. roku) Polaków przekazało darowiznę na rzecz jakiej- wiedzy o funkcjonowaniu instytucji demokratycznych
poziomie około 45 procent). Dziwi to, zwłaszcza że O słabości społeczeństwa obywatelskiego świad- kolwiek organizacji lub dowolnego ruchu społecznego i podstawowych organów demokratycznego państwa,
to właśnie decyzje radnych, wójtów czy burmistrzów czą także wyniki badań dotyczących aktywności Pola- czy religijnego10. W rzeczywistości jednak odsetek ten ale nie kształtuje postaw, wartości i przekonań, któ-
mają największe znaczenie dla przeciętnego obywatela. ków w sferze publicznej. Weźmy na przykład poziom może być jeszcze mniejszy, bo – według danych Mi- re powodowałyby, że idea obywatelskości byłaby re-
O frekwencji w wyborach do Parlamentu Europejskie- zaufania. To ważny wskaźnik obywatelskości. Trudno nisterstwa Finansów – odliczenia z tytułu darowizn alizowana w praktyce, w codziennych zachowaniach.
go, który ma przecież znaczny udział w kształtowaniu sobie wyobrazić, że relacja jednostki i państwa będzie dokonało mniej niż 1 procent podatników. Na podsta- Rzeczywistość pokazuje, że sama wiedza o tym, czym
tak ważnej dla nas polityki Unii Europejskiej, nawet nie poprawna, jeśli poziom zaufania ludzi wzajemnie do sie- wie badań Stowarzyszenia Klon/Jawor wiemy, że tylko jest demokratyczne państwo i społeczeństwo, nie wy-
warto wspominać. bie i do instytucji publicznych jest niski. Tymczasem, we- 13 procent Polaków deklaruje zaangażowanie w wo- starczy, żeby móc kształcić kompetentnych obywateli.
Pożałowanie wzbudzają wyniki ogólnopolskich re- dług Diagnozy społecznej z 2009 roku, zaledwie 13 pro- lontariat11, a zgodnie z wynikami Diagnozy społecznej Patrząc z tej perspektywy, trzeba uznać, że system ofi-
ferendów, będących podstawową formą demokracji bez- cent respondentów zgodziło się ze stwierdzeniem, że z 2009 roku, taki sam odsetek respondentów deklaruje cjalnej edukacji obywatelskiej w Polsce jest po prostu
pośredniej. Spośród czterech ogłoszonych po 1989 ro- „większości ludzi można ufać”. Odsetek ten wzrósł przynależność do jakiejkolwiek organizacji, partii, do- niewydolny. A skoro nie radzi on sobie z kształtowa-
ku, w większości nie zanotowano frekwencji, która czy- tylko nieznacznie w porównaniu z poprzednimi edy- wolnego związku czy komitetu. Nie są to wskaźniki, niem obywateli, którzy mają silne przekonanie o sen-
niłaby je ważnymi (obecnie musi ona przekroczyć 50 cjami badania, przeprowadzonymi w latach 2003–2007 które świadczyłyby o wysokiej kulturze obywatelskiej sie demokracji i aktywnie realizują swoje prawa i obo-
procent). Progu tego nie udało się osiągnąć nawet w wy- (wówczas wskaźnik ten oscylował między 10 a 11 pro- polskiego społeczeństwa. wiązki, to istnieje konieczność poszukiwania innych
padku referendum konstytucyjnego w 1997 roku, fre- cent)8. To oznacza, że deficyt zaufania społecznego jest Krótko mówiąc, mamy problem z jakością pol- rozwiązań. Jednym z nich jest właśnie nieformalna
kwencja wyniosła bowiem wówczas niewiele ponad 42 w polskim społeczeństwie utrwalony i sytuacja w tym skiej demokracji. Dowodów na to jest wiele, choć edukacja obywatelska.
procent. Jednym z niewielu pozytywnych przykładów zakresie nie zmieni się szybko, jeśli nie zostaną podjęte
jest „referendum unijne” z 2003 roku. Frekwencja prze- specjalne działania. Poziom zaufania do instytucji pu- 9
R. Boguszewski, Zaufanie społeczne. Komunikat z badań, Centrum Badania Opinii Społecznej, Warszawa 2010.
kroczyła wówczas 58 procent, aby jednak osiągnąć ten blicznych również nie jest wysoki. W sondażach niewiele 10
Czy Polacy są filantropami?. Komunikat z badań, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2010 – http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomosci/505405.
html [dostęp: 2 listopada 2010 roku].
Diagnoza społeczna. Warunki i jakość życia Polaków, red. J. Czapiński, T. Panek, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2009.
8 11
J. Herbst, M. Gumkowska, P. Radecki, Podstawowe fakty o organizacjach pozarządowych. Raport z badań 2008, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2010.

24 INSPIRATOR OBYWATELSKI Trochę teorii 25


Czym dokładnie jest edukację obywatelską. Konsekwencją tego – i to jest dru- obszarów życia społecznego, w których nieformalna instytucji publicznych (pomijamy tutaj instytucje oświa-
nieformalna edukacja obywatelska? gie wyjściowe założenie socjologów z Surrey – jest po- edukacja obywatelska może być praktykowana łatwiej towe, w których edukacja obywatelska ma przede
Rozumienie nieformalnej edukacji obywatelskiej, jakie gląd, że edukacja obywatelska jest procesem, który wca- i zarazem efektywniej. wszystkim oficjalny charakter). Istnieje wiele możliwo-
zaproponowaliśmy wcześniej, jest oczywiście tylko jed- le nie musi być intencjonalny. Kompetencje obywatel- Naturalnym obszarem nieformalnej edukacji oby- ści praktykowania nieformalnej edukacji obywatelskiej
nym z wielu możliwych spojrzeń. To dość proste i zara- skie, tak jak wiedzę każdego innego rodzaju, możemy watelskiej jest na przykład sfera działalności organizacji wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z jakimkol-
zem wygodne ujęcie, które pozwala na przykład socjo- zdobywać w pewnym sensie „przy okazji” wszelkich na- pozarządowych. Organizacje – co do idei – same w sobie wiek urzędem – zarówno na poziomie centralnym, jak
logom z Eurostatu łatwo uporządkować obserwacje i na szych aktywności. są przecież instytucjami powoływanymi do życia przez i w samorządach czy w instytucjach podległych admini-
ich podstawie śledzić kierunki przemian europejskiego W najszerszym rozumieniu tego terminu niefor- aktywnych obywateli, którzy w sposób zorganizowany stracji, na przykład w urzędach pracy, centrach pomocy
społeczeństwa obywatelskiego. My tymczasem, żeby do- malna edukacja obywatelska będzie więc przez nas roz- chcą zaspokajać swoje potrzeby, rozwiązywać problemy społecznej, domach kultury. Wszędzie na styku aparatu
tknąć sedna problemu, potrzebujemy nieco głębszego patrywana jako niekoniecznie zaplanowany lub zorgani- albo działać na rzecz szerzej rozumianego dobra wspól- państwa z obywatelem, a takim miejscem jest sektor pu-
wglądu w zagadnienie nieformalnej edukacji obywatel- zowany proces przebiegający poza oficjalnym systemem nego (na przykład dla dobrobytu lokalnych społeczności). bliczny, pojawia się szczególnie dobra możliwość prowa-
skiej. Spróbujmy więc spojrzeć na to z nieco innej, szer- kształcenia, w którym jednostka zdobywa wiedzę i kom- Szczególnie predestynowane do pełnienia funkcji ośrod- dzenia nieformalnej edukacji obywatelskiej.
szej perspektywy. petencje pozwalające jej na utrzymanie i wzmacnianie ków nieformalnej edukacji obywatelskiej są oczywiście To naturalne. Już choćby sama konieczność zała-
Socjologowie z brytyjskiego uniwersytetu w Sur- więzi z państwem i innymi członkami społeczeństwa. stowarzyszenia. Już sam proces zakładania stowarzysze- twienia dowolnej sprawy urzędowej wymaga od obywa-
rey, próbując zbudować indeks mierzący poziom nie- Dzięki takiemu ujęciu jaśniejsze się staje, gdzie i w jaki nia ma walor edukacyjny. Osoby, które się zdecydują, że tela, żeby wykazał się świadomością swoich praw i obo-
formalnej edukacji Europejczyków, przyjęli dwa założe- sposób nieformalna edukacja obywatelska może być będą działać wspólnie dla jakiegoś dobra, i w tym celu wiązków oraz odpowiednią wiedzą w zakresie podsta-
nia. Po pierwsze, kształcenie nieformalne jako takie jest praktykowana. zrzeszają się w formie stowarzyszenia, chcąc nie chcąc, wowych czynności administracyjnych, na przykład przy-
procesem trwającym całe życie. Z wiekiem każdy z nas przechodzą prawdziwą szkołę obywatelską. Od momen- gotowywania pism. Klient konkretnego urzędu powi-
przyjmuje nowe role społeczne, przechodzi przez kolej- Miejsca praktykowania tu, gdy zbierają się po raz pierwszy i omawiają sprawy, nien wiedzieć, jak rozmawiać z administracją. Powinien
ne etapy oficjalnej edukacji, kariery zawodowej, zdoby- nieformalnej edukacji obywatelskiej które ich łączą, przez decyzję o tym, że zakładają stowa-
wa nowe albo udoskonala posiadane już kompetencje Wizja uniwersalnej, nieformalnej edukacji obywatel- rzyszenie, i kolejne etapy, w trakcie których dokonują wy-
i umiejętności. Uczymy się ciągle i przy każdej okazji. skiej jako działalności spontanicznej, niezorganizowanej boru władz, procedur rejestracyjnych i tak dalej. Po dro-
Zdobywamy wiedzę o otaczającym nas świecie i innych – można by rzec: naturalnej – wydaje się pociągająca. dze założyciele danego stowarzyszenia przekonują się, co
ludziach, z którymi się stykamy. Zwłaszcza we współcze- Cóż może być wspanialszego od samonapędzającego się oznaczają tak ważne dla demokracji słowa, jak „konsen- system
snym świecie, pełnym nowych technologii, jesteśmy za- procesu, w ramach którego ludzie mogą bez większe- sus” czy „kompromis”. Uzgadniają treść statutu, następ-
nurzeni w informacjach. Mamy dostęp do gazet z całe- go wysiłku podnosić swoje kompetencje obywatelskie? nie głosują nad nim i nad kolejnymi uchwałami. Wybie-
oficjalnej edukacji
go świata i we wszystkich językach, możemy czytać do- Takie ujęcie jest oczywiście utopią. W praktyce określo- rają zarząd i członków innych organów stowarzyszenia. jest niewydolny
wolne książki, oglądać wszelkiego rodzaju programy te- na doza intencjonalności zawsze jest konieczna i każde Później nieustannie i bezpośrednio dotykają tkanki społe-
lewizyjne, nie wspominając już o Internecie. Last but not działanie kwalifikujące się do kategorii nieformalnej czeństwa obywatelskiego, działając na rzecz określonego
least, coraz częściej podróżujemy, poznając dzięki temu edukacji obywatelskiej musi być do pewnego stopnia celu, kontaktują się z władzami, realizując projekty, ko-
inne społeczeństwa. Wszystko to przekłada się na nasze zorganizowane. Już sama świadomość tego, że ludzie munikują się ze społecznościami, w których są aktywni.
doświadczenie życiowe i zwiększa naszą ogólną wiedzę mogą uczyć się zachowań obywatelskich przy okazji Cała wiedza i wszystkie kompetencje, które dzięki pracy
o świecie. Na tej samej zasadzie zdobywamy wiedzę oby- zaangażowania w inne czynności, powoduje, że ci, któ- w stowarzyszeniu zdobywają jego członkowie, to nic in-
watelską i kompetencje obywatelskie12. rzy chcieliby to wykorzystać, będą odpowiednio kanali- nego, jak nieformalna edukacja obywatelska. Oczywiście
Przyjmując taką perspektywę, z łatwością również zować informacje i przekazy, czyli będą działać inten- organizacje pozarządowe nie tylko same w sobie są natu-
dostrzeżemy, w jaki sposób możemy szerzej rozpatrywać cjonalnie. Ponadto możemy wskazać co najmniej kilka ralnymi ośrodkami nieformalnej edukacji obywatelskiej,
ale świadomie angażują się w tego rodzaju działalność.
obywatelska
Tak zwany trzeci sektor to miejsce, gdzie natural- może mu pomóc
J. Holford, R. Patulny, P. Sturgis, Indicators of Non-formal & Informal Educational. Contributions to Active Citizenship, University of Surrey,
12 nie zdobywa się kwalifikacje obywatelskie. Ale takich
Surrey 2006. miejsc jest więcej. Weźmy na przykład sferę działalności

26 INSPIRATOR OBYWATELSKI Trochę teorii 27


znać swoje prawa i obowiązki urzędników, żeby móc powinny także chcieć dostarczać obywatelom informa- na poziomie „minimum socjalnego”, ale także utwier- z szerokiej perspektywy, nie może więc umknąć naszej
nawiązać właściwe relacje z państwem, a przecież o to cji i uczyć obywateli, jak mają sobie radzić w kontaktach dzać w nich przekonanie o tym, że są potrzebni pań- uwadze na przykład coś, co powszechnie nazywa się
głównie chodzi w edukacji obywatelskiej. Obywatel po- z państwem, czyli z nimi. Takim procesem zawsze trze- stwu i społeczeństwu oraz że ich wyjście z obszaru wy- dziedzictwem narodowym.
winien umieć posługiwać się takimi instrumentami, jak ba trochę pokierować. Przykładem może być tutaj nowa, kluczenia jest ważne również ze względu na to, że będą Niezależnie od tego, że podstawą każdego systemu
wniosek, skarga czy petycja, które są podstawowymi for- dopiero wdrażana inicjatywa Jonasa Büchla – pracowni- mogli pełniej korzystać z przysługujących im praw oby- demokratycznego są pewne uniwersalne wartości, takie
mami komunikowania się z władzą. Jak sprawić, żeby lu- ka socjalnego, animatora i działacza społecznego, który watelskich. Specjalista w zakresie kulturowej pracy so- jak poszanowanie wolności czy prawa człowieka, każde
dzie chcieli używać tych instytucji częściej? Jak spowo- od lat realizuje swoje projekty na Łotwie. cjalnej przeciwdziała zatem jednocześnie i oczywiste- państwo buduje tożsamość swoich obywateli, odwołując
dować, żeby zechcieli się z nimi bliżej zapoznać? Istnie- Jonas Büchel zaproponował, aby spojrzeć na kwe- mu problemowi, jakim jest na przykład długotrwałe po- się do kultury, która została ukształtowana w przeszło-
ją tradycyjne sposoby, jak choćby możliwość zwiedzania stię organizacji i udzielania pomocy społecznej zupeł- zostawanie bez pracy oraz związane z tym zubożenie ści. Dziedzictwo to częstokroć sięga czasów znacznie
Sejmu czy Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie przy nie inaczej, niż czyniono to wcześniej w krajach daw- czy uzależnienie, i wykluczeniu kulturowemu, cyfrowe- wcześniejszych niż moment powstania konkretnego
okazji zwiedzający mogą się dokształcić z podstaw de- nego bloku sowieckiego. Na Łotwie, podobnie jak w Pol- mu czy publicznemu, które wiąże się z niewiedzą i nie- państwa czy chwila, w której stało się ono państwem de-
mokracji, porozmawiać z politykami z pierwszych stron sce, sfera ta jest w dużym stopniu zdominowana przez chęcią do korzystania z podstawowych praw obywatel- mokratycznym. Odwołuje się na przykład do cech i osią-
gazet, ale także nauczyć się czegoś od nich lub od pra- agendy państwowe – rządowe lub samorządowe instytu- skich. Dobrą ilustracją tego, o czym pisze Jonas Büchel, gnięć danej grupy etnicznej lub narodowej13. Każdy Polak
cowników tych instytucji. cje specjalizujące się w wypłacaniu zasiłków i monitoro- może być na przykład kwestia e-administracji, o której musi przynajmniej raz w życiu zobaczyć Wawel – sym-
Za wydarzenie z pogranicza formalnej i niefor- waniu ich beneficjantów, czyli, krótko mówiąc, w admi- będzie jeszcze mowa. Cóż bowiem z tego, że stworzymy boliczną kolebkę polskiej państwowości, podobnie każ-
malnej edukacji można na przykład uznać inicjatywę nistrowaniu pomocą społeczną. Ten tradycyjny typ pra- internetowy system dostępu urzędów, skoro duży odse- dy Włoch musi przynajmniej raz odwiedzić Rzym, żeby
ustawodawczą, którą w 2010 roku podjął Senat Rzeczy- cy socjalnej nie sprawdza się w zderzeniu ze współcze- tek obywateli może nie mieć komputera albo wiedzy, jak móc poczuć związek ze swoimi starożytnymi przodka-
pospolitej Polskiej. Senatorowie przygotowali bowiem snymi problemami, jak drastyczne zmniejszanie się po- użyć go w tym właśnie celu. Osoby takie nie będą mogły mi. Współczesna koncepcja obywatelstwa jest głęboko
projekt ustawy o petycjach. Abstrahując od zawartości pulacji wiejskiej, starzenie się społeczeństwa czy potęż- skorzystać z zaproponowanego udogodnienia, przez co zakorzeniona w idei państwa narodowego. I choć dziś
tego dokumentu, już samo zainicjowanie prac nad nim ne migracje osób młodych, które są szczególnie dotkli- ucierpią ich prawa i kompetencje obywatelskie. Jakkol- koncepcja ta często wykracza poza ramy konkretnego
stanowiło dobry pretekst, aby szerzej porozmawiać we w wypadku takich państw, jak Łotwa czy Polska, sta- wiek wizja takiej pomocy społecznej może wydawać się państwa czy narodu (co jest tak wyraźne w wypadku
o udziale obywateli w procesach sprawowania władzy rających się budować swoje gospodarki i systemy demo- dość odległa od realiów dnia codziennego, w których ko- dążeń do ustanowienia obywatelstwa europejskiego), to
i znaczeniu instytucji petycji dla demokracji. Podobnie kratyczne po dziesięcioleciach komunizmu. Odpowie- jarzy się ona po prostu z wypłatą zasiłków, to jednak Jo- wątek kultury narodowej – lub kultury w ogólniejszym
dyskusja nad tym projektem i otwartość procesu legi- dzią Jonasa Büchla na te problemy jest całościowa wi- nas Büchel realizuje ją osobiście i przez państwowych znaczeniu tego słowa – wciąż jest bardzo istotny.
slacyjnego miały dużą wartość edukacyjną zarówno dla zja pracy społecznej, którą on sam określa mianem „kul- pracowników socjalnych, których szkoli i którym uświa- Uniwersalne prawa obywatela dotyczą bowiem
tych, którzy brali bezpośredni udział w pracach nad turowej pracy społecznej” (cultural social work). To kon- damia, że ich wysiłek ma szersze znaczenie społeczne, również kwestii swobodnego uczestnictwa w kulturze.
ustawą, jak i dla szerszej rzeszy obserwatorów. Są rów- cepcja, w której przeciwdziała się problemom społecz- polityczne i kulturowe. Jego wizja – przystosowana spe- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że każ-
nież metody mniej konwencjonalne, które od czasu do nym, oddziałując na wszystkie grupy zagrożone wyklu- cjalnie do zastosowania w bibliotekach – jest jedną z do- demu zapewnia się wolność korzystania z dóbr kultury
czasu stosują instytucje związane z parlamentem. czeniem społecznym jednocześnie i w ten sam sposób. brych praktyk prezentowanych w niniejszym tomie. na równi ze swobodą wykonywania działalności arty-
Proces zdobywania tego rodzaju umiejętności Jest to perspektywa zakładająca interdyscyplinarne po- Od tych dość oczywistych przykładów praktyko- stycznej czy naukowej (art. 73). W innym miejscu kon-
może być bardzo sformalizowany, na przykład realizo- dejście, w którym na fundamencie istniejących instytu- wania nieformalnej edukacji obywatelskiej przez orga- stytucyjne gwarancje podtrzymania tożsamości kulturo-
wany w ramach przedmiotów szkolnych, kursów czy cji podległych administracji publicznej – ośrodków po- nizacje pozarządowe i instytucje publiczne przejdźmy wej mają zapewnione mniejszości narodowe i etniczne.
szkoleń. Równie ważnym czynnikiem edukacyjnym bę- mocy społecznej, urzędów pracy, bibliotek – podejmu- do bardziej złożonych sytuacji. Spójrzmy choćby na sfe- We wszystkich państwach demokratycznych dostęp do
dzie jednak możliwość zdobycia tej wiedzy spontanicz- je się działania na rzecz integracji społecznej. W prakty- rę kultury. Obywatelstwo – co zostało już ustalone na dóbr kultury jest więc traktowany jako jedno z podsta-
nie, w sposób niezorganizowany – przez codzienny kon- ce oznacza to, że wykwalifikowany pracownik socjalny wstępie – to więź między jednostką a państwem. Więź, wowych uprawnień każdego obywatela.
takt z urzędem. Wymaga to oczywiście pewnej dozy in- nie jest już urzędnikiem czy nawet specjalistą w swojej jak przy tej okazji wspomniano, opiera się na różnych Jeśli dodatkowo uznamy, że uniwersalną warto-
tencjonalności. Jeśli bowiem administracja publiczna ma wąsko zdefiniowanej dziedzinie, ale musi stać się swo- wartościach i przekonaniach. Patrząc na obywatelstwo ścią kultury jest to, że jednoczy ona wokół siebie ludzi
być miejscem nieformalnej edukacji obywatelskiej, musi istym „edukatorem”. Jego zadaniem jest bowiem udzie-
stać frontem do obywatela. Urzędy i ich pracownicy mu- lanie indywidualnym osobom lub rodzinom pomocy Zob. D. Gosewinkel, Historical Reflections on Citizenship in Europe, [w:] The Making of Citizens in Europe: New Perspectives on Citizenship Edu-
13

szą nie tylko podejmować decyzje administracyjne, ale w taki sposób, aby nie tylko utrzymywać ich przy życiu cation, red. V. Georgi, Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2008.

28 INSPIRATOR OBYWATELSKI Trochę teorii 29


i ułatwia im podejmowanie działań dla dobra wspól- zrealizował projekt, polegający na zachęceniu dzieci do głównie w wąsko pojętych celach edukacyjnych, na przy-
nego, to dlaczego nie moglibyśmy tego wykorzystać? odegrania według własnej interpretacji melodii do pio- kład po to, żeby udostępniać obywatelom zasoby wie-
Przy takim ujęciu kultura będzie przecież doskonałym senki The Song of the Whale George’a Crumba. Utwór dzy. Dziś jednak nic nie stoi na przeszkodzie, żeby misję
nośnikiem informacji – na przykład wiedzy o tym, jak ten, w największym skrócie rzecz ujmując, opowiada biblioteki publicznej pojmować szerzej. Na tle wszyst-
ważna jest współpraca i solidarność społeczna. Przy o wartościach związanych z przyrodą i człowieczeń- kich wcześniejszych rozważań biblioteka jawi się jako
czym nie jest już istotne, czy będziemy się odwoływać stwem. Do otworzenia melodii dzieci mogły użyć do- biblioteka idealne miejsce, w którym obywatel i państwo mogą się
do dorobku kulturowego lub symboliki konkretnego wolnych przedmiotów – nie miały do dyspozycji jedynie publiczna to spotkać i nawiązać relacje. Ponadto biblioteka to natu-
kraju, danej grupy etnicznej, określonego gatunku mu- profesjonalnych instrumentów. Rola Richarda McNi- ralny zasób wiedzy i informacji. Już tylko to czyni z bi-
zyki czy też abstrakcjonizmu w malarstwie. Ważny jest cola polegała głównie na zachęcaniu uczestników do blioteki miejsce szczególnie predestynowane do pełnie-
wyłącznie aspekt integracyjny kultury i to, że za jego działania i facylitacji grupy dzieci. Oprócz edukowania nia funkcji ośrodka – choćby nieformalnej – edukacji
pośrednictwem można przekazać ludziom bardziej uni- muzycznego i kulturalnego projekt miał jeszcze jeden obywatelskiej. Warto ponownie przywołać polską kon-
wersalne idee, które mogą podnieść ich kompetencje cel. Dzieci zostały dobrane specjalnie tak, aby reprezen- stytucję, która stanowi, że każdy obywatel ma prawo do
obywatelskie. tować różne społeczności mieszkające w Duisburgu: nauki czy uczestnictwa w kulturze, o czym była mowa
Dobrą ilustracją tego zagadnienia mogą być dzia- rdzennych Niemców i imigrantów, katolików i prote- miejsce EDUKACJI już wcześniej. W zasadzie potrzeba niewiele, żeby biblio-
łania podejmowane przez Richarda McNicola. W latach stantów, muzułmanów i niewierzących. Grupa współ- OBYWATELSKIEJ teka stała się miejscem, w którym czytelnik przy okazji
1993–2006 był on jednym z czołowych muzyków Lon- pracowała i tworzyła muzykę, żeby później przedstawić korzystania ze zbiorów książkowych mógłby podnosić
dyńskiej Orkiestry Symfonicznej. Pełnił tam również swoje dzieło rodzicom. Ci w finale projektu zostali za- swoje kwalifikacje obywatelskie.
funkcję animatora, czyli osoby, która ułatwia publiczno- proszeni na specjalny wernisaż połączony z koncertem. Realizatorzy Programu Rozwoju Bibliotek, w ra-
ści odbiór i interpretację muzyki (co – w najprostszej Chodziło więc o to, żeby uświadomić najpierw dzieciom, mach którego powstała między innymi niniejsza publi-
formie – oznacza na przykład przedstawienie okoliczno- a przez nie także ich rodzicom, że mimo różnic kultu- kacja, od początku dostrzegali potencjał bibliotek w sfe-
ści, w jakich powstał dany utwór). Twórcom z kolei ani- rowych i etnicznych oraz innych przekonań religijnych rze kształcenia obywatelskiego. Kwestia ta została po-
mator pomaga docierać do słuchaczy i przygotowywać można współpracować i tworzyć dobro wspólne, jakim ruszona między innymi w przygotowanym przez Beatę
takie aranżacje, aby były możliwie najbardziej atrakcyjne jest muzyka. Projekt miał być ilustracją tego, że nawet przez urzędy i ośrodki pomocy społecznej, skoro wresz- Kozłowską i Szymona Ossowskiego poradniku poświę-
dla określonej widowni. W 1977 roku Richard McNicol w wielokulturowym i zróżnicowanym społecznie środo- cie do wzmocnienia postaw obywatelskich może się conym roli, jaką mogłyby odegrać biblioteki, pomaga-
założył fundację Apollo Trust, której głównym celem jest wisku wciąż możemy czuć się członkami danej wspól- przyczynić dyrygent orkiestry symfonicznej czy domy jąc w upowszechnianiu i praktycznym wdrażaniu roz-
tworzenie platform współpracy między szkołami i or- noty i podejmować wspólne działania na rzecz lokalnej kultury, to dlaczego podobnej roli nie mogłyby odgry- wiązań z zakresu e-administracji15. Zawarto w nim kil-
kiestrami symfonicznymi w Anglii. Przez dziesięciolecia społeczności i państwa. wać biblioteki? Już na pierwszy rzut oka biblioteka pu- ka prostych, a jednocześnie istotnych możliwości wy-
swojej działalności zrealizował setki projektów eduka- bliczna wydaje się idealnym miejscem praktykowania korzystania przestrzeni bibliotecznej, zaproponowano
cyjnych nie tylko w Zjednoczonym Królestwie, ale także Biblioteka publiczna jako miejsce nieformalnej edukacji obywatelskiej. Decydują o tym także działania, w które biblioteki mogłyby się zaanga-
w wielu innych krajach Europy i poza nią. Liczne jego ini- nieformalnej edukacji obywatelskiej przynajmniej dwa powody. żować, aby ułatwić czytelnikom kontakt z administra-
cjatywy były zorientowane na kształtowanie przez mu- W ten sposób dochodzimy do głównej części niniejszego Po pierwsze, formuła instytucji publicznej – przy- cją publiczną – począwszy od stworzenia zasobów, obej-
zykę postaw prospołecznych i obywatelskich. Wspomnij- opracowania. Skoro nieformalna edukacja obywatelska najmniej co do idei – czyni bibliotekę publiczną miej- mujących na przykład informatory i poradniki na te-
my w tym miejscu przynajmniej o jednym tego rodzaju może być realizowana w ramach działań podejmowa- scem otwartym, dostępnym dla każdego. Po drugie, mat funkcjonowania urzędów (zwłaszcza tych najbliż-
przedsięwzięciu14. nych przez organizacje pozarządowe, skoro wiedza i in- jej publiczny (jak sama nazwa wskazuje) charakter po- szych obywatelowi, jak gmina i jej agendy, na przykład
We współpracy z Muzeum Sztuki Współczesnej formacje, dzięki którym jednostki są w stanie podnosić woduje, że jest to miejsce styczności obywatela z pań- gminny ośrodek pomocy społecznej) czy wykonywania
im. Gerharda Lembrucha w Duisburgu Richard McNicol kompetencje obywatelskie, mogą być przekazywane stwem, które jest przecież odpowiedzialne za bibliote- najprostszych czynności administracyjnych, jak skła-
ki publiczne. Państwo pierwotnie fundowało biblioteki danie skarg i wniosków, a skończywszy na tworzeniu
W części zawierającej dobre praktyki działań z zakresu edukacji obywatelskiej jest prezentowany podobny projekt, również zrealizowany
14

przez muzyków klasycznych z Wielkiej Brytanii, pokazujący, jak za pomocą muzyki można łączyć różne pokolenia i aktywizować lokalną spo-
łeczność – zob. L. Forde, „IDENTITY” – projekt międzypokoleniowy sinfonia ViVA [w niniejszym tomie]. B. Kozłowska, Aktywna biblioteka. Miejsce dla obywateli: e-administracja, Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego, Warszawa 2010.
15

30 INSPIRATOR OBYWATELSKI Trochę teorii 31


stanowisk komputerowych, na których czytelnicy mogli- W ramach funkcjonującego od 2008 roku Progra- tutaj wspomnieć przynajmniej o dwóch głównych uwa- jako ośrodki kształcenia obywatelskiego, muszą oczywi-
by załatwiać swoje urzędowe sprawy, i zapewnianiu im mu Rozwoju Bibliotek zainicjowano także klika nowa- runkowaniach. ście same otworzyć się na czytelnika i obywatela, jed-
nawet najprostszej pomocy w korzystaniu z e-admini- torskich działań odpowiadających idei nieformalnej edu- Zacznijmy od konstatacji, że na kwestię obywatel- nocześnie jednak powinny inwestować we współpracę
stracji (jak zrozumienie procedury i wymagań prawnych kacji obywatelskiej. Warto tutaj wspomnieć na przykład stwa warto patrzeć z szerokiej perspektywy, gdyż tylko z organizacjami pozarządowymi i innymi instytucjami
czy wypełnianie formularzy i druków). Zaangażowanie o projekcie „Prawo w bibliotece”, realizowanym przez bi- w ten sposób będziemy w stanie wypracować twórcze sektora publicznego (zwłaszcza z administracją samo-
się biblioteki w tego rodzaju działania mieści się idealnie bliotekę publiczną w Pruszczu. Stworzono tam punkt in- propozycje działań wchodzących w zakres nieformalnej rządową i szkołami), skąd mogą czerpać wiedzę, pomy-
w pojęciu nieformalnej edukacji obywatelskiej. Pracow- formacyjny, zapewniający czytelnikom dostęp do archi- edukacji obywatelskiej. Była już o tym mowa w pierw- sły i inspiracje potrzebne do inicjowania działań. Jeśli
nicy bibliotek, żeby móc pomagać w używaniu narzę- wów i aktualnych baz danych zawierających akty praw- szych rozdziałach niniejszego tekstu, podkreślmy to nieformalna edukacja obywatelska czegoś naprawdę
dzi e-administracji, sami muszą najpierw podnieść swoje ne, monitory urzędowe, orzecznictwa sądów itd. Dodat- jednak jeszcze raz. Bycie obywatelem sprowadza się nie potrzebuje, to partnerstwa. Skuteczność tego rodzaju
kwalifikacje i nauczyć się nowych form porozumiewania kowo pracownicy biblioteki udzielają odwiedzającym tylko do znajomości podstawowych przepisów i insty- działań edukacyjnych zawsze jest większa, gdy w ślad za
się z aparatem państwa. Później, przy okazji prowadze- wsparcia, pomagają im także w zrozumieniu i korzysta- tucji państwowych, ale także do aktywnego korzystania nimi idzie współpraca. W realizację przywołanego wcze-
nia codziennej działalności bibliotecznej, będą przeka- niu ze źródeł prawa. Z kolei w bibliotece w Nowym To- z nich: uczestniczenia w wyborach, posługiwania się na śniej projektu muzycznego Richarda McNicola należało
zywać nie tylko praktyczną wiedzę o tym, jak obywatel myślu zdecydowano się udostępnić pomieszczenia róż- co dzień takimi rozwiązaniami, jak wolność dostępu do zaangażować co najmniej kilkunastu uczestników: wła-
może się efektywnie porozumiewać z urzędami, ale tak- nym, mniej lub bardziej sformalizowanym zrzeszeniom informacji publicznej, wniosek czy skarga. Ponadto oby- dze miasta, dyrekcje muzeum i przedszkoli, władze or-
że propagować samą ideę e-administracji. U jej podstaw mieszkańców (klubom podróżników, miłośników książ- watelstwo to branie udziału w szeroko pojętym życiu ganizacji pozarządowej reprezentowanej przez Richarda
leży przecież przekonanie, że aby obywatel mógł pełniej ki czy filmu). Rola bibliotek jako ośrodków nieformal- publicznym i działanie na rzecz dobra publicznego, któ- McNicola, rodziców i – przede wszystkim – same dzieci,
korzystać ze swoich praw i lepiej wykonywać swoje obo- nego kształcenia obywatelskiego mogłaby być jeszcze re może być różnie pojmowane. To zdolność do dialogu które (obok muzyki) były nośnikiem ważnej informacji –
wiązki, państwo powinno ułatwiać mu poruszanie się większa, szczególnie biorąc pod uwagę potencjał tych z innymi, uzgadniania dążeń i interesów, zrzeszania się, o tym, że mimo różnic warto współpracować dla wspól-
w gąszczu swoich instytucji. miejsc i istniejące zapotrzebowanie. bezinteresownego działania, pomagania innym. To rów- nego dobra.
Z punktu widzenia omawianych wcześniej kwestii nież korzystanie ze wszystkich dobrodziejstw współczes- Ważnym czynnikiem jest więc rozpatrywanie
związanych ze słabością społeczeństwa obywatelskiego nego państwa demokratycznego: informacji, technolo- kwestii nieformalnej edukacji obywatelskiej w ramach
w Polsce i niedostatkami oficjalnego systemu edukacji gii, nauki, kultury i sztuki. Nieformalna edukacja oby- współpracy z innymi partnerami, którzy również mogą
obywatelskiej szersze zaangażowanie bibliotek publicz- watelska może mieć zatem wiele odcieni, w zależności podejmować się podobnych działań. Czasem taka per-
nych w nieformalną edukację obywatelską byłoby bar- od tego, na jaki aspekt obywatelskości położymy nacisk. spektywa może zniechęcać, ale jest konieczna. Aby to
być obywatelem dzo wskazane. Pierwsze doświadczenia we współpracy I nie warto ograniczać się do kilku oczywistych kwestii sobie uświadomić, wróćmy na chwilę do wspomnianego
z tymi podmiotami w ramach Programu Rozwoju Biblio- związanych z obowiązującym prawem czy wiedzą na te- warsztatu z bibliotekarzami.
oznacza
tek są obiecujące, a projekt, dzięki któremu powstała mat funkcjonowania aparatu państwowego. W ramach Jeden z projektów wymyślonych w czasie tego spo-
niniejsza publikacja, udowadnia, że działania bibliotek specjalnego warsztatu zorganizowanego dla biblioteka- tkania dotyczył podnoszenia świadomości ekonomicz-
w zakresie nieformalnej edukacji obywatelskiej mo- rzy, który był zwieńczeniem niniejszego projektu, w cią- nej seniorów. Grupa, która go opracowała, rozmyślając
głyby być prowadzone na szerszą skalę. Co więcej mo- gu zaledwie sześciu godzin przedstawiono i wypracowa- o edukacji obywatelskiej, wyszła ze słusznego założe-
głyby więc zrobić biblioteki dla nieformalnej edukacji no wiele konkretnych pomysłów na to, jak praktykować nia, że elementem tej problematyki są również kwestie
obywatelskiej? nieformalną edukację obywatelską – omawiamy je i na- związane z szeroko pojętymi prawami konsumenta.
Przede wszystkim trzeba zaznaczyć, że po stro- wiązujemy do nich w kolejnych rozdziałach. Uwzględniła jednocześnie współczesne wyzwania, do-
nie samych bibliotekarzy istnieje chęć do włączania się Drugie uwarunkowanie jest związane z tym, że strzegając, że ważnym problemem jest rozwój produk-
w działania, których celem jest umacnianie postaw oby- świat bibliotek – tak jak każde inne środowisko – ma ten- tów bankowych (kredytów, pożyczek, kont, jednostek
w Życiu publicznym watelskich w społeczeństwie i społecznościach lokal- dencję do zamykania się w sobie. Mówiąc o edukacji oby- funduszy inwestycyjnych, kart debetowych), które co-
nych. Są im potrzebne jedynie wskazówki, jak powinni watelskiej w tym świecie, warto przełamywać opór nie raz częściej są oferowane osobom starszym. One z kolei
rozumieć nieformalną edukację obywatelską, oraz inspi- tylko przed przyjmowaniem nowych koncepcji, ale także zwykle nie mają możliwości, aby sprawdzić, czy zakup
racje, co mogliby zrobić w tym zakresie w swoich biblio- przed przejmowaniem ich od innych środowisk i insty- określonego produktu finansowego będzie dla nich ko-
tekach (taką ambicję ma zresztą niniejszy tekst). Warto tucji. Biblioteki publiczne, chcąc odgrywać większą rolę rzystny, czy też nie. Zdarza się również, że korzystając

32 INSPIRATOR OBYWATELSKI Trochę teorii 33


z usług, tracą oszczędności i popadają w długi, albo po Ten – zdawałoby się – prosty pomysł, który nie
prostu nie potrafią lub boją się używać kart płatniczych wymaga wielkich nakładów finansowych, będzie jednak
czy kont internetowych. Ich prawa konsumenta do trudny do zrealizowania, jeśli biblioteka nie dotrze do
pełnej informacji, pomocy czy możliwości rozwiązania młodzieży. Nie uda się jednak tego zrobić bez współpra-
umowy na korzystanie z danej usługi nie są honorowa- cy ze szkołą, z kolei bez młodzieży trudno będzie do-
ne lub są wręcz łamane. Sytuacja mogłaby się poprawić, trzeć do seniorów. Poza tym aż się prosi, żeby tego ro-
gdyby seniorzy wiedzieli lepiej, co kupują od banków dzaju przedsięwzięcie było w pewien sposób wspierane
i jak mogą używać kupionych produktów. Kto mógłby przez miejscowy bank, wojewódzkiego rzecznika praw
ich tego nauczyć? Uczestnicy warsztatu od razu doszli konsumenta czy organizację pozarządową specjalizującą
do wniosku, że nie sama biblioteka, ale oni – bibliote- w tych zagadnieniach.
karze – mogliby taki proces zainicjować i koordynować,
angażując na przykład młodzież gimnazjalną, która ma Podsumowanie
dużo lepszą orientację w zakresie współczesnych usług Kończąc tą optymistyczną propozycją wypracowaną
finansowych, a nawet jeśli czegoś nie wie, to z pomocą przez samych bibliotekarzy, a zarazem podsumowując
biblioteki mogłaby tę wiedzę uzupełnić. całą teoretyczną część publikacji, warto podkreślić jesz-
W największym skrócie rzecz ujmując, pomysł
sprowadzał się do zorganizowania w bibliotekach serii
międzypokoleniowych spotkań gimnazjalistów z senio-
cze raz kilka kwestii. Przede wszystkim to, że w Polsce
istnieje potrzeba nieformalnego kształcenia obywatel-
skiego – poza systemem oświaty i poza nieoficjalny- Edukacja
obywatelska
rami. Dzięki tym spotkaniom młodzież mogłaby pomóc mi, ale trwałymi ramami, które zapewniają podmioty
osobom starszym w zrozumieniu ich praw jako klien- inne niż szkoły, koncentrujące się jednak na podejmo-
tów i konsumentów usług finansowych, a także w ko- waniu działań edukacyjnych (na przykład organizacje
rzystaniu z tych produktów w taki sposób, żeby nie były pozarządowe).

w działaniu
one dla nich szkodliwe. Byłoby to zatem działanie z za- Biblioteki publiczne są predestynowane do podej-
kresu edukacji obywatelskiej – skupiające się na podno- mowania działań z zakresu nieformalnej edukacji oby-
szeniu świadomości praw konsumenta w grupie osób, watelskiej, są bowiem naturalnymi zasobami wiedzy, jest
które dodatkowo są realnie zagrożone wykluczeniem ich wiele, działają niemal w każdej społeczności lokalnej.
z możliwości korzystania z wielu produktów, usług fi- Decydując się na prowadzenie nieformalnej edukacji
nansowych i nowych technologii właśnie przez nieznajo- obywatelskiej, biblioteka zawsze powinna traktować to
mość swoich podstawowych praw konsumenckich. Jaką zagadnienie możliwie szeroko i podejmować współpra-
rolę do odegrania miałaby tu biblioteka? Ogromną. Mo- cę z różnymi partnerami – szkołami, samorządami, or-
głaby zainicjować sam projekt, na przykład we współ- ganizacjami pozarządowymi, firmami prywatnymi. Tego
pracy z gimnazjami, które mają możliwość przyznawa- rodzaju działania mogą przynieść znakomite rezultaty
nia punktów uczniom za zaangażowanie w wolontariat bez konieczności angażowania dużych środków finan-
i w których z pewnością powstałyby liczne grupy mło- sowych i znacznego nakładu pracy. Możliwości zaanga-
dych ludzi chętnych do pracy społecznej na rzecz in- żowania bibliotek w nieformalną edukację obywatelską
nych. Poza tym biblioteka mogłaby zapewnić im miej- i przykłady konkretnych realizacji prezentujemy w kolej-
sce, ułatwić zbudowanie zasobu wiedzy (udostępniając nych rozdziałach niniejszej publikacji.
materiały, ulotki, książki, artykuły) na temat korzystania
z usług bankowych, wreszcie pomóc w zorganizowaniu
i przeprowadzeniu spotkań z seniorami.

34 INSPIRATOR OBYWATELSKI
W stronę nowej
O
d kilkunastu lat w Polsce następują inten-
sywne przemiany społeczne. Przyczyniły
się do tego zmiany ustrojowe, większe

roli bibliotek
otwarcie na wpływy pochodzące ze świata
zachodniego i przystąpienie do ważnych
organizacji o charakterze międzynarodo-
wym, jak sojusz obronny NATO czy Unia

– o relacjach między Europejska. Cały czas bardzo istotny jest


w tym ujęciu napływ dużej ilości środków finansowych

edukacją obywatelską
przeznaczonych na rozwój społeczno-gospodarczy kra-
ju, będący konsekwencją członkostwa w strukturach
unijnych. Zainicjowane dzięki temu procesy rozwojowe
a wyzwaniami rozwojowymi w pierwszej kolejności przyniosły widoczne rezultaty
w większych ośrodkach gospodarczych, kulturowych

społeczeństwa i administracyjnych. Jednym z wyzwań stojących obec-


nie przed Polską jest zintensyfikowanie tych przeobra-
żeń również w pozostałej części kraju, co przewiduje
Filip Pazderski | Instytut Spraw Publicznych między innymi przygotowany na zlecenie rządu raport
Polska 2030. Wyzwania rozwojowe1. Za główne zadanie
należy uznać przeniesienie wypracowanych już zdoby-
czy na poziom jak najbardziej lokalny i zaangażowanie
w tę pracę miejscowych społeczności.
Według autorów projektu „Biblioteki publiczne
jako centra edukacji obywatelskiej w Europie”, olbrzy-
mią rolę w przenoszeniu procesów rozwojowych do
środowisk lokalnych mogą odegrać biblioteki publiczne
– najbardziej rozpowszechnione instytucje zajmujące się
kulturą w Polsce (zgodnie z wymaganiami ustawowymi,
w każdej gminie musi działać biblioteka publiczna).
W całym kraju jest ich około 8,5 tysiąca2. Narzędziem,
które można wykorzystać w tych placówkach do obywa-
telskiego animowania lokalnych społeczności, są działa-
nia wchodzące w zakres pojęcia nieformalnej edukacji

1
Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, Warszawa, lipiec 2009 roku, s. 2–3 – http://www.zds.kprm.gov.pl/userfiles/PL_2030_wyzwania_rozwojo-
we.pdf [dostęp: 4 listopada 2010 roku]. Więcej informacji o dokumencie na stronie: www.polska2030.pl.
2
Zob. Biblioteki publiczne są obecnie jedynymi placówkami kultury pracującymi na obszarze całego kraju – Portal Księgarski rozmawia
z Elżbietą Stefańczyk, Przewodniczącą SBP, 4 sierpnia 2009 roku – http://www.ksiazka.net.pl [dostęp: 12 listopada 2010 roku].

Edukacja obywatelska w działaniu 37


obywatelskiej3. Celem niniejszego opracowania jest po- edukacji obywatelskiej prowadzonych przez pracowni- działania z zakresu nieformalnej edukacji obywatelskiej,
głębienie refleksji na temat sposobów, za pomocą któ- ków bibliotek. Przedstawione przez obecnych na spo- zasugerowane przez uczestników międzynarodowego se-
rych takie działania mogą być podjęte w bibliotekach, tkaniu bibliotekarzy krytyczne uwagi i obserwacje na te- minarium. Piąta część uzupełnia powyższe rekomenda- Przed
zwrócenie uwagi na potencjalne trudności, jakie trzeba mat przyszłej roli bibliotek publicznych oraz wypraco- cje o konkretne projekty z zakresu nieformalnej edukacji bibliotekami stoi
będzie przezwyciężyć, i wskazanie istniejących w biblio- wane przez nich pomysły projektów są niezwykle cenną obywatelskiej realizowane w bibliotekach (i przez ich pra- wyzwanie odejścia
tekach zasobów, które są możliwe do wykorzystania. częścią materiału źródłowego, na którym oparto anali- cowników), jakie opracowali uczestnicy „okrągłego stołu” od tworzenia kolekcji
W artykule podjęto przedstawione wyżej zagadnie- zę prezentowaną w dalszej części tekstu. Z tego powodu bibliotekarzy. Pokazują one, że w polskich bibliotekach
nia, prezentując rezultaty dwóch spotkań o charakterze wszystkich uczestników „okrągłego stołu” imiennie wy- są już doskonałe podstawy – kapitał kulturowy i know-
na rzecz
eksperckim, zorganizowanych w Warszawie w ramach mieniono w części wprowadzającej do niniejszej publika- -how – prowadzenia edukacji obywatelskiej. Jest więc na
projektu „Biblioteki publiczne jako centra edukacji oby- cji i określono mianem jej współautorów. czym budować rozwiązania systemowe, które umożliwią
watelskiej w Europie”4. Pierwszym było międzynarodowe Niniejsze opracowanie składa się z pięciu głównych upowszechnienie tego typu działań we wszystkich biblio-
seminarium „Public libraries as centres for civic educa- części. Pierwsza prezentuje informacje o obecnym stanie tekach publicznych w Polsce.
tion in Europe”, które odbyło się w dniach 17–18 ma- zasobów bibliotek oraz obserwacje dotyczące ich wize-
ja 2010 roku. Drugiego dnia obrad przeprowadzono runku – zarówno w odbiorze społecznym, jak i wśród sa- Rola bibliotek publicznych
cztery warsztaty tematyczne: „Budowanie lokalnych mych bibliotekarzy – dokonane przez uczestników mię- w społecznościach lokalnych
partnerstw na rzecz podejmowania inicjatyw z zakresu dzynarodowego seminarium. Jest to więc analiza sytu- i ich społeczne postrzeganie
edukacji obywatelskiej”, „Jak włączyć w projekt lokalną acji zastanej, będąca punktem wyjścia przedstawionych Zastanawiając się nad zwiększeniem znaczenia bibliotek
z niej korzystającej
społeczność? Jak aktywizować pasywnych obywateli?” w drugiej części tekstu opinii tych samych osób na temat w przyszłości, należy zacząć od rozpoznania ich obecnej
i dwa pod hasłem „Edukacja obywatelska w bibliotekach. potencjalnej roli bibliotek jako miejsc prowadzenia nie- sytuacji. Jednym z ważniejszych określających ją czynni-
Pomysły na projekty i efektywne techniki służące osiąga- formalnej edukacji obywatelskiej. Omawia ona również ków jest współczesna misja bibliotek. Uczestnicy trzecie-
niu zakładanych celów”. Z każdego z tych warsztatów ogólnie oczekiwania społeczne, na jakie, zdaniem uczest- go warsztatu zauważyli, że na poziomie prawnym jest
przygotowano raporty, których autorami byli Olga Na- ników seminarium, będą musiały odpowiedzieć w najbliż- ona zdefiniowana dostatecznie szeroko, obejmując trzy podejmowaniu takiej aktywności. Trzeba w tym miej-
piontek, Anita Baschant, Aleksander Tarkowski i Judita szych latach lokalne biblioteki. W drugiej części podjęto elementy: dostęp do zarejestrowanej wiedzy, udostępnia- scu uwzględnić wszystkie wady i zalety wyboru jedne-
Akromiene. W niniejszym opracowaniu – poza ustale- rozważania o kryteriach wyboru i sposobach włączania nie usług informacyjnych i zapewnienie dostępu do kultu- go z dwóch kierunków działań: uszanowania i pozosta-
niami zawartymi w raportach z warsztatów – wykorzy- do współpracy z bibliotekami partnerów lokalnych, któ- ry. Ich zdaniem, w praktyce bibliotekarze ograniczają się wienia niezmienionej dotychczasowej roli biblioteki albo
stano również inne obserwacje na temat roli bibliotek re umożliwią placówkom bibliotecznym skuteczną re- jednak do pierwszej z nich. Zagospodarowanie pozosta- dokonania jej modyfikacji zgodnej z potrzebami współ-
w edukacji obywatelskiej, przedstawione przez uczest- alizację stawianych przed nimi nowych zadań. Trzecia łych sfer określonego prawem obszaru działania bibliotek czesnego społeczeństwa. Jak zauważyli uczestnicy trze-
ników seminarium podczas otwartej debaty zamykającej część tekstu pokazuje, jak na współpracę z partnerami mogłoby, według nich, polegać na podjęciu działań z za- ciego warsztatu, „środowisko bibliotekarzy jest na począt-
obrady pierwszego dnia seminarium. lokalnymi zapatrują się sami bibliotekarze z Polski, któ- kresu edukacji obywatelskiej. Żeby to osiągnąć, należało- ku dyskusji analogicznej do tej, która toczy się od pewne-
Drugie spotkanie – zorganizowany 14 września rych zaproszono do udziału w „okrągłym stole”. Czwar- by zapewnić bibliotekarzom możliwość uzyskania odpo- go czasu w środowisku muzealników. A sytuacja biblio-
2010 roku „Okrągły stół bibliotekarzy” – było poświęco- ta część stanowi podsumowanie obserwacji dokonanych wiedniej wiedzy i niezbędnych umiejętności5. tek jest do pewnego stopnia podobna do muzeów. W nich
ne nieformalnej edukacji obywatelskiej i miało służyć re- podczas obu wspomnianych spotkań, prezentując wynik Nawet jeśli dotychczasowa misja i specyfika bi- również można zastanowić się nad ewentualnym przede-
fleksji nad rolą bibliotek w zmieniającym się polskim spo- debat nad formami aktywności służącymi edukacji oby- bliotek pozwala na realizację przez nie działań z zakre- finiowaniem ich roli pod kątem tego, czy ostatecznym ce-
łeczeństwie z punktu widzenia stojących przed nim wy- watelskiej, które można podjąć w bibliotekach. Przed- su edukacji obywatelskiej, to i tak należy się zastanowić, lem, samym w sobie, ma być tworzenie kolekcji, czy też
zwań rozwojowych. Uczestnikom umożliwiono wymia- stawiono w niej także obszary działania, jakimi mogłyby czy jej rozszerzenie – prowadzące do zmiany zasad pra- społeczność z tej kolekcji korzystająca”6. Temat redefinicji
nę doświadczeń dotyczących różnych inicjatyw z zakresu się zająć biblioteki, oraz kilka pomysłów na projekty lub cy tych instytucji – mogłoby sprzyjać intensywniejszemu współczesnej roli publicznych instytucji kultury pojawił

3
Szerzej na temat rozumienia tej kategorii w ramach omawianego projektu – por. B. Widmaier, Edukacja obywatelska a biblioteki publiczne 5
Na podstawie: A. Tarkowski, Raport z warsztatu nr 3: Edukacja obywatelska w bibliotekach. Pomysły konkretnych działań, s. 1
– współdziałanie w kształceniu nieoficjalnym [w niniejszym tomie]. – http://www.isp.org.pl/biblioteki [dostęp: 10 listopada 2010 roku].
4
Szerzej na temat projektu i poszczególnych etapów jego realizacji – http://www.isp.org.pl/biblioteki [dostęp: 14 listopada 2010 roku]. 6
Ibidem.

38 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 39


się również pierwszego dnia seminarium, kiedy zaprezen- uzupełnienia funkcji bibliotek o prowadzenie działań bibliotek w mniejszych miejscowościach, do czego
towano dwa projekty realizowane w muzeach, które aspi- powiązanych z edukacją obywatelską, przedstawiła au- przyczynia się niższy miejscowy zasób kapitału
rują do odgrywania bardziej rozbudowanej roli w społecz- torka raportu z pracy czwartego warsztatu9 (choć wiele kulturowego i ekonomicznego).
nościach lokalnych7. poniższych uwag przewijało się także w dyskusjach pro- • Niekorzystny wizerunek bibliotek w odbiorze pu-
W dyskusjach podczas trzeciego warsztatu pojawił wadzonych podczas pozostałych warsztatów i w trakcie blicznym – powszechnie instytucje te kojarzą się
się jeszcze jeden aspekt tradycyjnej misji bibliotek, który otwartej debaty podsumowującej pierwszy dzień semi- raczej z miejscami nieciekawymi, na co niewąt-
może stać się ich cenną zaletą z punktu widzenia eduka- narium). Zdaniem uczestniczących w nim osób, wśród pliwie wpływa także niski poziom czytelnictwa
cji obywatelskiej. Są one powszechnie postrzegane jako najistotniejszych tego typu zagadnień należy wymienić: w Polsce. Dzieci i młodzież mogą wykazywać czę-
miejsca neutralne, zapewniające dostęp do wiedzy bez • Rodzaj zamknięcia się przez biblioteki w ramach sto niechęć do biblioteki, ponieważ są zmuszane
narzucania jakiegokolwiek sposobu widzenia czy prób tradycyjnego wyobrażenia o pełnionej przez przez nauczycieli i rodziców do wypożyczania
indoktrynacji. Podobnie swoisty kult wiedzy i idea za- siebie funkcji społecznej – współczesne trendy książek, co nie buduje w ich oczach wizerunku
pewniania dostępu do niej są czynnikami sprzyjającymi rozwoju społecznego wymagają od bibliotek i bi- biblioteki jako miejsca służącego także rozwojo-
realizacji edukacji obywatelskiej w bibliotekach. bliotekarzy wyjścia poza stereotypy i przyzwycza- wi własnych zainteresowań i pasji.
Dyskusję nad wskazanymi wyżej cechami bibliotek jenia ograniczające ich obecną pracę. Pracownicy • Poczucie własnej wartości wśród bibliotekarzy
podjęto także na pierwszym warsztacie. Jego uczestnicy tych placówek powinni uwierzyć, że są zdolni do – w uwiarygodnieniu tych osób jako realizatorów
potwierdzili, że biblioteki publiczne – mając wyjątkowy praktycznego prowadzenia edukacji obywatel- rozszerzonych funkcji w społecznościach lokal-
charakter w skali lokalnej – mogą się przyczynić do roz- skiej, co powinno polegać na zaangażowaniu się nych przeszkadza nie tylko ugruntowany stereo-
woju miejscowej społeczności, między innymi za spra- w rozwój działań i podejmowanie inicjatyw z za- typ na ich temat, ale również sposób postrze-
wą działań w obszarze edukacji obywatelskiej. Do ich kresu nieformalnej edukacji obywatelskiej. gania własnej grupy zawodowej przez samych
funkcji należy ułatwianie poszczególnym jednostkom • Brak wiary w możliwość wyjścia do potencjal- bibliotekarzy. Poczucie wartości pracowników
dotarcia do wiedzy, także tej, która pozwala funkcjono- nych partnerów społecznych z inicjatywą podję- bibliotek powinno być zdecydowanie wzmocnio-
wać w roli obywateli. Dzięki swojej egalitarności (kiero- cia wspólnych działań edukacyjnych – już teraz, ne, ponieważ teraz może zabraknąć im pewności
wanie oferty do wszystkich mieszkańców, bez względu gdy zostaną zaproszone do współpracy, biblioteki siebie, żeby zająć się propagowaniem dostępnego
na wiek, wykształcenie, zainteresowania, posiadane za- bardzo chętnie angażują się w działania z zakre- Siłą rzeczy osoby takie nie mogą wypełniać kilku w bibliotece sprzętu, świadczonych usług czy ofe-
soby) stanowią one również „jedno z niewielu miejsc, su edukacji obywatelskiej, powinny być jednak funkcji jednocześnie, będąc w tym samym czasie rowanych działań (a wszystkie te zasoby mogą
które oferują możliwość spotkania różnym ludziom i in- zachęcane do podejmowania bardziej proak- edukatorami, animatorami lokalnego życia, ini- posłużyć do rozszerzenia świadomości obywatel-
tegrowania społeczności lokalnej”8. Z drugiej strony, jest tywnego nastawienia. Rozpoczynając od analizy cjatorami działań na rzecz miejscowego rozwo- skiej osób korzystających z bibliotek).
kilka aspektów w obecnej działalności bibliotek, które miejscowych potrzeb, muszą decydować, w jaki ju i organizatorami innych form aktywności. Bi- • Zwiększenie widoczności i atrakcyjności prowa-
nie tylko wpływają na kształtowanie negatywnego wize- sposób same mogą na nie odpowiedzieć, przyczy- bliotekarze muszą przede wszystkim wypełniać dzonych działań – chociaż biblioteki podejmują
runku tych instytucji w odbiorze publicznym, ale także niając się do rozwoju lokalnych społeczności. zadania zawodowe, powinni jednak być w stanie już wiele inicjatyw, które można zaliczyć do zakre-
mogą stanowić przeszkodę w rozszerzeniu ich funkcji • Braki kadrowe w bibliotekach – zatrudnienie skierować osoby zainteresowane innymi forma- su nieformalnej edukacji obywatelskiej, takich jak
o działania z zakresu edukacji obywatelskiej. Najszer- w lokalnych bibliotekach często ogranicza się do mi działań do wyspecjalizowanych w tym zakre- spotkania autorskie, promocje książek, wystawy,
szy katalog wyzwań, jakim należy sprostać, dążąc do jednego pracownika lub dwóch pracowników. sie organizacji lub instytucji. dyskusje z zaproszonymi gośćmi, to aktywność
• Motywacja, umiejętność wykorzystywania różnych ta często nie jest wystarczająco dobrze widoczna
źródeł informacji, poziom wynagrodzenia i trady- i interesująca dla osób postronnych. Przyczyną tej
7
Zob. opisy projektów „Muzeum Warszawskiej Pragi” (Konrad Pruszyński) i „Jakie masz plany na przyszłość, Yasmin? Wysiłki dla przyszłości”
cyjny rodzaj mentalności bibliotekarzy – wszystkie sytuacji jest między innymi wykorzystywanie tra-
(Rita Klages) w podrozdziale Edukacja (wielo)kulturowa [w niniejszej publikacji].
te czynniki mogą przeszkadzać członkom tej gru- dycyjnych metod pracy, niewychodzących naprze-
8
Na podstawie: O. Napiontek, Raport z warsztatu nr 1: Tworzenie lokalnego partnerstwa na rzecz edukacji obywatelskiej, s. 1
– http://www.isp.org.pl/biblioteki [dostęp: 10 listopada 2010 roku]. py zawodowej w podejmowaniu działań wykra- ciw potrzebom członków lokalnych społeczności.
9
Na podstawie: J. Akromiene, Raport z warsztatu nr 4: Civic education in the libraries. Ideas of the projects and effective techniques, s. 3 czających poza zadania stricte zawodowe (w więk- • Brak odpowiedniego propagowania działalności
– http://www.isp.org.pl/biblioteki [dostęp: 10 listopada 2010 roku]. szym stopniu może, choć nie musi, dotyczyć to bibliotek, prowadzonego na różnych poziomach,

40 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 41


potrzebują one inwestycji w zmianę ich wizerun- biernych obywateli. W trakcie debat wielokrotnie formu- Uczestnicy trzeciego warsztatu określili wyraź-
ku, pozwalających dostosować przestrzeń biblio- łowano postulat, że biblioteki nie tylko nie muszą, ale nie, że – uwzględniając ograniczoność zasobów placó-
teczną do potrzeb poszczególnych społeczno- nawet nie powinny podejmować takich działań samo- wek bibliotecznych – włączenie się bibliotek w realiza-
ści. Budynki większości bibliotek były zaprojekto- dzielnie, ich praca będzie bowiem miała znacznie więk- cję działań z zakresu edukacji obywatelskiej „wymaga
wane wiele lat temu (często adaptowano w tym szą wartość i skuteczność, jeśli uda im się pozyskać do współpracy na poziomie lokalnym trzech partnerów: bi-
celu obiekty o zupełnie innym przeznaczeniu) współpracy odpowiednich partnerów spośród kluczo- blioteki (odpowiedzialnej za kwestie dotyczące dociera-
i układ znajdujących się wewnątrz pomieszczeń wych aktorów lokalnego życia publicznego. W tym sensie nia do informacji), szkoły (której nauczyciele przypro-
może nie pozwalać na organizowanie otwartych biblioteki mogłyby się stać inicjatorami lub uczestnikami wadzają do biblioteki uczniów) oraz instytucji posiada-
spotkań czy na pracę w grupach (bez przeszka- (przy postawieniu im skromniejszych zadań) partnerstw jącej doświadczenie z projektami badawczymi i eduka-
dzania innym korzystającym osobom). W wielu o charakterze lokalnym, budowanych w celu zaspoko- cyjnymi dotyczącymi historii lub kwestii obywatelskich”,
wypadkach trzeba więc będzie zaprojektować od jenia najważniejszych potrzeb miejscowej zbiorowości. precyzując, że „ten niezbędny zestaw kompetencji jest
nowa przestrzeń w bibliotekach publicznych. Dogłębnie rozważyli to zagadnienie uczestnicy pierwsze- trudny do posiadania wyłącznie w ramach biblioteki”11.
Samo przezwyciężenie powyższych trudności nie go warsztatu, stwierdzając, że skuteczna praca bibliote- Podczas warsztatu zauważono jednak, że „w wielu zna-
Filip Pazderski – prawnik i socjolog, koordynator projektów
dotyczących wolontariatu i edukacji obywatelskiej w Programie wystarczy. Omawiana wcześniej zmiana roli bibliotek ki w obszarze edukacji obywatelskiej będzie możliwa tyl- nych przypadkach biblioteki mają trudność z pozyska-
Społeczeństwa Obywatelskiego Instytutu Spraw Publicznych. publicznych w społecznościach lokalnych nie będzie ko dzięki podjęciu systematycznej współpracy z innymi niem tego rodzaju partnerów – dla realizacji projektów
Od 2003 roku zaangażowany w działania na rzecz budowy bowiem możliwa bez wprowadzenia konkretnych udo- podmiotami działającymi na terenie gminy: jednostkami edukacji obywatelskiej niezbędne jest więc wsparcie bi-
społeczeństwa obywatelskiego, ochrony praw człowieka skonaleń w infrastrukturze placówek bibliotecznych samorządowymi, szkołami, domami kultury, ośrodkami bliotek w kontaktowaniu się z innymi instytucjami i na-
i propagowania dialogu międzykulturowego, realizowane
we współpracy z organizacjami pozarządowymi w kraju i zwiększenia kapitału kulturowego ich pracowników. pomocy społecznej, organizacjami pozarządowymi, gru- wiązywaniu z nimi współpracy”12.
i za granicą. Jeden z założycieli, a obecnie prezes Odpowiednie szkolenia powinny między innymi rozsze- pami nieformalnymi czy nawet indywidualnymi miesz- Wszystkie działania mające na celu docieranie do
Stowarzyszenia na Rzecz Ziemi Podlaskiej DRUMLA. rzyć kompetencje bibliotekarzy z zakresu udostępniania kańcami. Powinna ona w pierwszej kolejności opierać się jak najszerszego grona odbiorców i włączanie ich do
klientom bibliotek większej liczby usług, które umożliwią na wymianie wiedzy o prowadzonych działaniach z za- pracy bibliotek muszą się jednak odbywać z poszanowa-
zwiększenie kompetencji obywatelskich członków lokal- kresu edukacji obywatelskiej, co pozwoli na zapewnienie niem ich neutralności. Motyw ten przewijał się zarów-
i doświadczenia w upowszechnianiu własnych nej społeczności korzystających z miejscowej biblioteki. komplementarności inicjatyw podejmowanych przez po- no w debatach w trakcie kilku warsztatów, jak i pod-
działań wśród samych bibliotekarzy – działające Uzyskawszy stosowne wsparcie, biblioteki mogą stać się szczególne podmioty. Partnerstwo umożliwi także wyko- czas obrad plenarnych. Otwarcie przestrzeni bibliotecz-
na poziomie lokalnym biblioteki powinny się rów- animatorami życia obywatelskiego w lokalnych wspól- rzystanie większego zbioru zasobów istniejących lokal- nej dla przedstawicieli różnych grup społecznych nie
nież zajmować (choć w ograniczonym stopniu) notach. Są do tego w pewnym sensie predestynowane nie, zarówno ludzkich, jak i technologicznych, a w rezul- może być równoznaczne z aprobatą ani dla światopo-
propagowaniem oferowanych usług, pokazywać ze względu na cechującą je neutralność. Uczestnicy dys- tacie zapewni świadczenie bogatszej oferty usług w ob- glądowego ekstremizmu, ani szerzenia jakichkolwiek
zwłaszcza jakościową różnicę między propozycją kusji prowadzonych na poszczególnych warsztatach nie szarze edukacji obywatelskiej, szczególnie takich, któ- ideologii. Organizowanie spotkań czy dyskusji musi się
bibliotek a tym, co mają do zaproponowania inne byli jednak zgodni, czy jest realne, żeby biblioteki sta- re wymagają większych nakładów. Współpraca z inny- odbywać zgodnie z podstawowymi zasadami demo-
podmioty świadczące lokalnie podobne usługi. Po- ły się inicjatorami takich działań prowadzonych przez mi podmiotami sprzyja również lepszemu dopasowaniu kratycznymi oraz z zachowaniem obiektywizmu i sza-
nieważ może być w tym zakresie duża rywalizacja grupy lokalnych podmiotów. Sugerowano, że powinny działań do potrzeb mieszkańców, można bowiem wyko- cunku dla odmienności poglądów. Wyraźne oddanie
na rynku, biblioteki powinny starać się wskazywać ograniczyć się do udziału w partnerstwach tworzonych rzystać wiedzę partnerów i przeprowadzone przez nich przez biblioteki pola do prezentowania opinii tylko jed-
na dodatkową wartość proponowanych działań przez innych aktorów lokalnej sceny społecznej. w tym zakresie analizy. Partnerstwo umożliwi także roz- nej ze stron lokalnej sceny politycznej może spowodo-
i nie ograniczać się tylko do oferowania dostępnej szerzenie skali prowadzonych działań, dzięki odwołaniu wać utratę przez nie wiarygodności. Warto przy tym za-
przestrzeni czy zgromadzonego sprzętu. Biblioteka jako animator się do potencjału różnych ludzi, w tym ich doświadczeń, uważyć, że w polskiej rzeczywistości, w której bibliote-
• Infrastruktura bibliotek nie jest odpowiednio i partner lokalnej społeczności umiejętności i pasji10. ki są wpisane w struktury administracji samorządowej,
przystosowana do pełnienia przez nie nowych Rola biblioteki w lokalnym partnerstwie obywatelskim
funkcji – jeśli cele ich działania mają być przede- Jednym z głównych zadań uczestników międzynarodo- 10
Szerzej – por. O. Napiontek, Raport z warsztatu nr 1, op. cit., s. 1.
finiowane, aby biblioteki stały się miejscami wego seminarium było ustalenie, w jaki sposób bibliote- 11
Por. A. Tarkowski, Raport z warsztatu nr 3, op. cit., s. 2.
spotkań, nauki i lokalnymi centrami komunikacji, ki mogą się włączyć w działania służące aktywizowaniu 12
Ibidem.

42 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 43


ich pracownicy mogą nie mieć środków prawnych ani kwestii rozwiązywania lokalnych problemów (bez uwi- w bibliotece rodzaj tablicy, na której każdy przy- własnych oczekiwań czy zainteresowań. Jej rolę
umiejętności do obrony neutralności swoich instytucji. kłania w politykę), czego przykładem mogą być projekty chodzący mógłby umieścić swoją uwagę, swój można porównać z funkcjonującą w ramach por-
W dyskusji prowadzonej w trakcie trzeciego warsz- analogicznie do brytyjskiego FixMyStreet15. pomysł lub skomentować myśl innej osoby (rów- talu Facebook „ścianą” (nazywaną również „ta-
tatu, dotyczącej zagrożenia upolitycznieniem biblioteki Uczestnicy czwartego warsztatu wskazali jeszcze nież na przykład recenzję ulubionej książki czy blicą”), na której użytkownik danego profilu na
podejmującej działania z zakresu edukacji obywatelskiej, jedną grupę interesu, która powinna być włączana przez płyty), wszystkie wpisy zaś byłyby fotografowa- portalu może prezentować najbardziej intere-
zarysowały się jednak dwa stanowiska. Według pierw- biblioteki w działania o charakterze obywatelskim. Cho- ne i trafiałyby następnie do internetowego bloga. sujące, jego zdaniem, zagadnienia czy wydarze-
szego, każdy rodzaj edukacji obywatelskiej musi mieć dzi o jak największą liczbę członków lokalnej społecz- Informacje o działaniach własnych umieszczali- nia oraz kontaktować się ze znajomymi, zainte-
wymiar polityczny, nawet więc działania pozornie kul- ności, którzy mogliby wykorzystać swoje różnorodne by na tablicy także bibliotekarze (mogłyby one resowanymi tym, co ma do powiedzenia. Tabli-
turowe powinny zawierać cel polityczny (na przykład kompetencje do włączania się w inicjatywy służące ak- dotyczyć na przykład najczęściej wypożyczanej ca umieszczona w bibliotece mogłaby się stać ta-
dostarczać odpowiednią wiedzę lub kształtować kry- tywizowaniu ich współobywateli. Mogliby oni zaangażo- w danym miesiącu książki czy zawierać recen- kim właśnie narzędziem prezentacji i komunika-
tyczne myślenie o polityce). Według drugiego, edukacja wać się w taką pracę nie tylko czynnie, ale także koncep- zje wybranych tytułów). Narzędzie takie służyło- cji dla całej miejscowej społeczności. W ramach
obywatelska powinna w większym stopniu skupiać się cyjnie, wnosząc świeże pomysły. Spośród takiej grupy by w rezultacie ułatwieniu komunikacji z odbior- tego działania bibliotekarze, z jednej strony, sta-
na działaniach kulturowych niezwiązanych z polityką. osób biblioteki powinny rekrutować również wolonta- cami prowadzonych działań, lansowaniu pomy- nowiliby kanał komunikacyjny, służący człon-
Ten sposób myślenia charakteryzuje pracę Centrum riuszy, którzy zajęliby się na przykład dostarczaniem słów i projektów biblioteki oraz propozycji po- kom wspólnoty do przekazywania wiedzy, z dru-
Edukacji Obywatelskiej13. Zaczyna ono od działań zwią- (a nawet czytaniem na głos) książek osobom starszym chodzących od przedstawicieli lokalnej wspólno- giej zaś strony, mogliby wspierać pomysły i dzia-
zanych z kulturą lokalnej społeczności, aby dopiero póź- i potrzebującym. ty. Tablica, zarządzana przez bibliotekarzy, sta- łania podejmowane przez członków miejscowej
niej przenieść swoje zainteresowanie w sferę inicjatyw łaby się skarbnicą informacji o najważniejszych społeczności. Bibliotekarze uzyskaliby sposob-
obywatelskich i politycznych służących kształtowaniu Bibliotekarze w roli animatorów lokalnego życia obywatelskiego wydarzeniach odbywających się we wspólnocie, ność nie tylko propagowania tablicy, zbierania
postaw odpowiedzialnych za losy całej wspólnoty. Tak Jaką zatem nową rolę w lokalnych społecznościach mo- a także miejscem wyrażania przez jej członków zamieszczonych na niej informacji i publikowa-
rozumiana edukacja obywatelska polega na nakłania- gliby przyjąć na siebie bibliotekarze? Przez angażowa- nia ich w Internecie, na przykład na blogu biblio-
niu ludzi do krytycznego myślenia o otaczającej ich nie do współpracy wszystkich wymienionych wcześniej teki, ale także podejmowania dialogu z ludźmi,
rzeczywistości14. podmiotów, szczególnie przedstawicieli lokalnej spo- starając się łączyć osoby mające podobne zain-
Wśród uczestników przywoływanej dyskusji nie łeczności, powinni czynnie włączyć się w życie lokal- teresowania czy pomysły na działania i wspoma-
udało się osiągnąć porozumienia w sprawie rodzaju nych wspólnot, stając się liderami animującymi ich ży- gając je we wdrażaniu tych pomysłów w formie
działań obywatelskich, jakie mogą być podjęte w biblio- cie społeczne i aktywizującymi biernych członków. Pro- Edukacja projektów czy pojedynczych akcji. Zastosowanie
tekach. W rezultacie nie wypracowano zgodnego sta- blematykę tę dyskutowano w trakcie drugiego warsz- obywatelska takiego narzędzia służyłoby jednocześnie rozpo-
nowiska w kwestii tego, czy biblioteki powinny podjąć tatu. Jego uczestnicy przedstawili kilka pomysłów kon- w bibliotekach może też znawaniu potrzeb mieszkańców danego teryto-
działania z zakresu edukacji obywatelskiej mające wy- kretnych inicjatyw16, które mogą służyć aktywnemu wy- polegać na nakłanianiu do rium i dostosowaniu do nich później działań po-
miar polityczny. Wyrażono na ten temat trzy odrębne chodzeniu przez bibliotekarzy naprzeciw potrzebom lo- dejmowanych przez bibliotekę.
poglądy. Po pierwsze, stwierdzono, że na poziomie lokal- kalnych społeczności i włączaniu ich przedstawicieli do • Warsztaty poświęcone rozpoznaniu zaintere-
nym będzie to zbyt ryzykowne. Po drugie, podkreślono, swoich działań: sowań mieszkańców – warsztaty takie, zorga-
że warto realizować projekty poruszające kwestie poli- • Tablica interaktywnej komunikacji w każdej nizowane w bibliotece, pozwalałyby poznać hob-
tyczne, na przykład udział w wyborach. Po trzecie, zwró- bibliotece – wzorem „Street Blog”, projektu zre- by i pasje przedstawicieli lokalnej społeczności,
cono uwagę, że można także myśleć o polityczności jako alizowanego na ulicach Wilna, można umieścić a także konkretne zagadnienia, które ich zajmu-
myślenia ją. Wokół takich tematów mogłyby być później
13
http://www.ceo.org.pl
o otaczającej skoncentrowane działania biblioteki. Do zadań
14
Por. A. Tarkowski, Raport z warsztatu nr 3, op. cit., s. 3. rzeczywistości bibliotekarzy należałoby organizowanie spotkań
15
Ibidem. Por. http://www.fixmystreet.com. dla osób, które interesują się tymi samymi zagad-
16
Por. A. Baschant, Raport z warsztatu nr 2: How to involve the local community in the project? How to activate the passive citizens?, s. 3–4 nieniami, i motywowanie ich do podejmowania
– http://www.isp.org.pl/biblioteki [dostęp: 10 listopada 2010 roku]. wspólnych inicjatyw.

44 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 45


• Bibliotekarz jako animator – bibliotekarz w tej – co często może się pokrywać) członkowie wspólnot Zorganizowane później spotkanie pozwoli pod- pomysł danej instytucji na jej rolę w lokalnej społecz-
roli mógłby identyfikować osoby interesujące się lokalnych. Analizie należy poddać nie tylko strukturę tej jąć dyskusję nad konkretnymi pomysłami wspól- ności. W takim dokumencie biblioteka powinna zdefi-
tym samym tematem, zwracając uwagę na to, ja- grupy, ale również potrzeby poszczególnych jej człon- nego działania, określić dostępne zasoby i ustalić niować także cele własnego zaangażowania w edukację
kiego rodzaju książki wypożyczają. Doprowadze- ków. Istnieje kilka metod, które można wykorzystać cele partnerstwa. Warto w tym momencie wyko- obywatelską i grupy odbiorców prowadzonych działań.
nie do spotkania takich osób, które mogą nie wie- w tym celu: nać „społeczną mapę gminy”, czyli zebrać wiedzę Wypracowanie opartej na takich podstawach silnej wizji
dzieć o swoim istnieniu, mogłoby poskutkować • Analiza oficjalnych danych dotyczących danej partnerów na temat istniejących grup społecz- roli biblioteki może być fundamentem jej długotermi-
na przykład zorganizowaniem debaty na określo- społeczności (wiele ogólnodostępnych statystyk nych, ich problemów, wyzwań, przed jakimi sto- nowej pracy. Ułatwi także identyfikację i pozyskiwanie
ny temat, która byłaby otwarta także dla innych powinno się znajdować w urzędzie gminy lub ją, oraz lokalnych zasobów18. odpowiednich partnerów, dzięki którym możliwe będzie
zainteresowanych i przeprowadzona w pomiesz- w poszczególnych instytucjach społecznych dzia- Już zastosowanie trzech ostatnich metod może prowadzenie długookresowych działań. Przyjęcie dłuż-
czeniach bibliotecznych. Spotkanie takie pozwa- łających na jej obszarze). się przyczynić do większego zaangażowania w ramach szej perspektywy czasowej usprawni skuteczne aktywi-
lałoby również upowszechniać wiedzę i zdolności • Badania i wywiady wśród samych przedstawicieli działań biblioteki pasywnych do tej pory mieszkańców. zowanie społeczności lokalnej, będące ogólnie długo-
zdobyte wcześniej przez czytelników biblioteki, lokalnej społeczności. Kluczem do sukcesu będzie przekonanie tych osób, że trwałym procesem. Łatwiej jest bowiem zachęcać kogoś
między innymi dzięki korzystaniu z jej zbiorów. • Zorganizowanie lokalnego spotkania sąsiedzkie- podjęcie takiej aktywności doprowadzi również do za- do udziału w działaniach o wyraźnie określonym celu,
•B  ibliotekarz jako członek społeczności – pra- go i otwartej dyskusji, co zapewni przestrzeń do spokojenia ich własnych potrzeb. Jeśli mieszkańcy zosta- klarownie wyznaczonych etapach prowadzących do jego
cownicy bibliotek, będąc członkami lokalnych dialogu społecznego na temat wspólnych obsza- ną jeszcze włączeni w proces decyzyjny na jak najwcze- osiągnięcia i przewidywanej perspektywie ich kontynu-
społeczności, mogą także działać podczas niefor- rów zainteresowań, potrzeb i trosk (problemów, śniejszym etapie określania przebiegu planowanych acji. Takie ugruntowanie prowadzonych działań ułatwi
malnych spotkań (na przykład rozmów z sąsia- wyzwań) całej społeczności, przewidującego działań, to ze znacznie większą ochotą powinni zaanga- też zainteresowanie nimi członków danej społeczności
dami), wykorzystując osobiste relacje i zaufanie, udział przedstawicieli różnych funkcjonujących żować się w pracę, uznając podjęte inicjatywy również lokalnej. Skutek ten wzmocni jeszcze położenie więk-
jakim się cieszą u pozostałych członków wspól- w jej ramach frakcji i podmiotów. za swoje. szego nacisku na jakość, a nie ilość realizowanej pracy
noty. Mogą się one również stać jednym z fun- • Przeprowadzenie spotkania na powyższe tema- z zakresu edukacji obywatelskiej.
damentów dalszej współpracy. Czasem wystarczy ty metodą warsztatową, z wykorzystaniem mię- Długofalowa strategia działań obywatelskich w bibliotece Planując działania i ujmując je w formie dokumentu
zaangażować do aktywności w bibliotece tylko dzy innymi takich technik, jak praca w grupach Planowanie inicjatyw przez bibliotekę nie może nastąpić o charakterze programowym, bibliotekarze powinni do-
jednego przedstawiciela danej rodziny (na przy- czy „burza mózgów”, w celu poddania analizie bez jednoczesnego określenia własnych celów, których konać podziału grup docelowych, do których chcą skie-
kład dziecko), aby potem zainteresowani taką wyzwań stojących przed wspólnotą, dokonania osiągnięciu ma służyć podjęcie działań z zakresu eduka- rować swoją ofertę. Proponowanie identycznych usług
działalnością dołączyli również jego rodzice czy oceny dostępnych zasobów, które można wyko- cji obywatelskiej. Również bibliotekarze muszą postawić wszystkim odbiorcom jednocześnie może oznaczać, że
nawet inni krewni. rzystać, podejmując odpowiednie działania za- sobie na początku dwa kluczowe pytania: nie trafi się w oczekiwania i nie zainteresuje nikogo. De-
Obywatelskie aktywizowanie członków lokalnych radcze, oraz zastanowienia się nad zagrożeniami, • „Co biblioteka i jej pracownicy powinni i co mogą finiując grupy beneficjantów, warto uwzględnić posiada-
społeczności powinno być prowadzone z uwzględnie- jakim trzeba będzie wspólnie przeciwdziałać. osiągnąć dzięki tym działaniom?”, ne przez ich członków zainteresowania i umiejętności.
niem specyfiki odbiorców usług oferowanych przez bi- • W podobny sposób mogą być także zainicjowa- • „Jakim biblioteka dysponuje potencjałem i jakie Jeśli działania miałyby być skierowane na przykład do
bliotekę. Należy brać pod uwagę potrzeby i oczekiwania ne działania skierowane na budowanie partner- ma zasoby, które mogą być spożytkowane do ludzi młodych, którzy lubią kino, to aktywność propo-
poszczególnych grup społecznych. Uczestnicy drugiego stwa w ramach danej społeczności lokalnej. Jak prowadzenia tych działań?”. nowana przez bibliotekę może polegać na przykład na
warsztatu zorganizowanego podczas międzynarodowe- zauważyli dyskutanci podczas pierwszego warsz- Sformułowanie przez pracowników biblioteki od- organizowaniu warsztatów czy otwartych dyskusji na
go seminarium zwrócili uwagę, że każda społeczność tatu, warto je rozpocząć od zdefiniowania part- powiedzi na powyższe pytania powinno być punktem temat filmów najbardziej lubianych przez uczestników.
lokalna ma inną strukturę mieszkańców17, która po- nerów i zaproszenia ich w celu określenia istoty wyjścia określenia strategii (wizji) rozwoju całej insty- Innym sposobem zachęcania młodzieży do przyjścia
winna być wzięta pod uwagę podczas określania grup wspólnego działania. Skierowanie otwartej oferty tucji. Oparta na rozpoznanych wcześniej potrzebach lo- do biblioteki może być zaoferowanie im wspólnej pra-
beneficjantów działań z zakresu edukacji obywatelskiej współpracy do wszystkich lokalnych podmiotów kalnej społeczności oraz wszystkich zagrożeniach i oba- cy przy komputerze. W trakcie zajęć z zakresu obsłu-
planowanych przez biblioteki. Podstawą jest ustalenie, pomoże rozpoznać nawet nieznane instytucje, wach związanych z podjęciem nowych działań, a także gi sprzętu i oprogramowania osobom uczestniczącym
kim tak naprawdę są pasywni obywatelsko (i społecznie zainteresowane jednak daną formą aktywności. skatalogowanych zasobach, strategia musi określać mogą być przekazywane także informacje dotyczące

Ibidem, s. 1–2.
17
Por. O. Napiontek, Raport z warsztatu nr 1, op. cit., s. 4.
18

46 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 47


drugiego warsztatu wymienili następujące przykładowe włączać do współpracy również lokalne instytucje ko- W rezultacie, rozpoczynając od ustalenia zakładanego
grupy odbiorców działań bibliotek: ścielne, pamiętając jednak o zachowaniu zasady neu- celu działalności, uczestnicy mieli za zadanie określić
W propagowaniu • dzieci, tralności światopoglądowej. Upowszechnianiu działań zasoby biblioteki, które nadają się do wykorzystania
• młodzież, bibliotek może służyć pozyskanie lokalnych autoryte- w jego osiągnięciu, oraz możliwe zagrożenia. Po doko-
działań bibliotek
• młode matki, tów i liderów miejscowej społeczności – przedstawicieli naniu takiej analizy należało podjąć próbę zaplanowania
pomoże • osoby długotrwale bezrobotne, samorządu (wójta, burmistrza, radnych), proboszcza, działań, które umożliwią eliminację lub minimalizację
nawiązanie • osoby starsze, kierowników miejscowych instytucji o charakterze usłu- rozpoznanych zagrożeń. Ujęcie dyskusji w ramy trzech
• osoby obcego pochodzenia (imigranci), gowym (Ochotnicza Straż Pożarna, Dom Kultury) czy przywołanych wcześniej pytań miało służyć przygoto-
• mniejszości religijne oraz narodowe i etniczne, prezesów działających lokalnie organizacji społecznych. waniu uczestników do pracy o charakterze stricte pro-
• osoby niepełnosprawne. Zwiększy to zasięg oddziaływania i wylansuje inicjatywy jektowym. Jak się okazało, doprowadziły one do podjęcia
Starając się dotrzeć z przygotowaną ofertą do prowadzone przez biblioteki, należy jednak uważać, aby przez bibliotekarzy ożywionych dyskusji, których rezul-
wybranych grup, należy również pamiętać o zróżnico- praca biblioteki nie została zdominowana przez osoby tatem było wiele cennych spostrzeżeń i pomysłów, czę-
waniu treści przekazu i środków komunikacji w taki reprezentujące tylko jedną stronę miejscowej sceny pu- sto zbieżnych z uwagami wypracowanymi wcześniej na
z innymi podmiotami sposób, aby dostosować je do planowanej grupy od- blicznej, zniechęci to bowiem do korzystania z usług in- międzynarodowym seminarium.
funkcjonującymi biorców. Szerszy kontakt z przedstawicielami młod- stytucji osoby nieidentyfikujące się z danymi poglądami. Zdaniem uczestników dyskusji, biblioteki czeka
na tym samym szych pokoleń można uzyskać za pośrednictwem zdecydowana zmiana funkcji pełnionej w społeczeń-
terenie szkół, kół zainteresowań, klubów młodzieżowych Biblioteka publiczna w Polsce w 2030 roku stwie i redefinicja sposobu postrzegania swojego zawo-
lub platform mediów społecznościowych, takich jak Dyskusję rozpoczętą z zagranicznymi uczestnikami mię- du przez ich pracowników. Podczas dyskusji nad pierw-
Facebook czy czaty internetowe. Starszych miesz- dzynarodowego seminarium kontynuowano w trakcie szym pytaniem pojawiły się następujące zagadnienia:
kańców można informować za pomocą ogłoszeń pu- „okrągłego stołu” polskich bibliotekarzy. Z jednej strony, • Zostanie ukształtowana nowa rola bibliotek w spo-
blikowanych w prasie oraz bezpośrednio przez ośrod- poddano pod debatę wnioski z majowych obrad, z dru- łecznościach lokalnych. W swojej pracy odejdą od
innych obszarów tematycznych, choćby zasad funkcjo- ki dla seniorów. Innym kanałem komunikacyjnym, giej zaś strony zaproponowano refleksję nad przyszłą pojęcia „czytelnik” na rzecz podjęcia się „obsługi
nowania społeczeństwa obywatelskiego. Pracując lub szczególnie skutecznym w docieraniu do osób star- rolą bibliotek w zmieniającym się społeczeństwie pol- społeczności lokalnej mieszkańców” i kierowania
bawiąc się na komputerze, młodzi ludzie mogliby jedno- szych, jest pośrednictwo słowa mówionego (przekaz skim. W ramach jednego z zajęć zorganizowanych dla swojej oferty do wszystkich jej członków. W re-
cześnie uzyskiwać wiedzę z wielu sfer życia oraz przy- interpersonalny). uczestników „okrągłego stołu” poproszono bibliotekarzy zultacie bibliotekarze zaczną w swojej działalno-
zwyczajać się do przebywania w bibliotece. Gdyby grupą Propagowanie działań placówek bibliotecznych o poddanie pod dyskusję w grupach trzech zagadnień: ści poświęcać więcej miejsca także potrzebom
docelową innych działań miały być osoby starsze, a oka- umożliwi także nawiązanie współpracy z różnymi pod- • W jaki sposób może się zmienić rola bibliotek mieszkańców, a nie tylko poszczególnych czytel-
załoby się, że wiele kobiet w takim wieku lubi szycie czy miotami funkcjonującymi na obszarze danej gminy czy w lokalnych społecznościach (w perspektywie ników, będą wsłuchiwać się w ich oczekiwania.
szydełkowanie oraz interesuje się miejscową kulturą, danego powiatu. Chodzi tutaj nie tylko o lokalne media rozwojowej polskiego społeczeństwa)? Członkowie poszczególnych społeczności lokal-
to skierowaną do nich propozycją ze strony bibliotek (gazety, rozgłośnie radiowe czy telewizyjne), które moż- • Jakimi zasobami dysponują biblioteki i czego im nych zyskają także większą możliwość wpływa-
mogłyby być wykłady czy warsztaty na temat regional- na przekonać do podjęcia wspólnych kampanii społecz- jeszcze brakuje, aby mogły z powodzeniem od- nia na pracę samych bibliotek. Nowa biblioteka
nego sposobu ubierania się czy nawet samodzielnego nych i poprosić o nagłaśnianie działań obywatelskich grywać tę nową rolę? zacznie koncentrować się na człowieku (jego
przygotowywania takich strojów19. Nie ma przeciwwska- prowadzonych przez biblioteki. Warto się także odwo- • Jakie są zagrożenia w podjęciu takich działań i jak potrzebach) i stanie się miejscem spotkań i in-
zań, żeby takie inicjatywy przygotowywać także z myślą łać do różnych organizacji społecznych czy instytucji, można przeciwdziałać ich wystąpieniu? terakcji, a w konsekwencji – integracji lokalnych
o mężczyznach. które kierują swoją ofertę do tych samych grup doce- Pytania te miały zachęcić uczestników dyskusji do społeczności, platformą (giełdą) wymiany myśli,
Zdając sobie sprawę, że w każdej lokalnej społecz- lowych (kluby młodzieżowe czy sportowe, organizacje wskazania, jaki może być nowy cel pracy bibliotek wo- informacji i inicjatyw. Będzie zaspokajać potrze-
ności beneficjanci prowadzonych działań mogą się róż- charytatywne, instytucje pomocy społecznej). W wie- bec zmian zachodzących w polskim społeczeństwie20. by posiadania kontaktów międzyludzkich oraz
nić (w związku ze specyfiką danej wspólnoty), uczestnicy lu miejscowościach w Polsce można z powodzeniem
Aby umożliwić lepsze przygotowanie się do dyskusji, wszystkim uczestnikom „okrągłego stołu” przekazano odpowiednie materiały,
20

Por. A. Baschant, Raport z warsztatu nr 2, op. cit.


19
w tym wybrane fragmenty z raportu Polska 2030. Wyzwania rozwojowe dotyczące perspektyw rozwoju kapitału społecznego w Polsce.

48 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 49


• Jedna z grup wskazała, że biblioteka może stać • Biblioteki nauczą się nowocześnie prezentować
się w przyszłości nową jakością, również ze swoją działalność (ofertę) – nie tylko w zakresie
względu na zachodzące zmiany cywilizacyjne, formy, w jakiej będą wykorzystywane nowe media,
w tym technologiczne. W rezultacie jej pracow- ale także treści. W wypadku tej ostatniej biblioteki
nicy będą musieli zmienić dotychczasowy sposób będą musiały lansować pełnioną przez siebie nową
patrzenia na odbiorców swoich usług, skoro za- funkcję w społeczności lokalnej. Rolą tych działań
czną na przykład wypożyczać e-czytniki, i przyjąć będzie także uświadomienie społeczeństwa.
na siebie nową rolę. • Uczestnicy debaty w jednej z grup poświęcili
• Wobec powyższych zmian bibliotekarze będą uwagę podkreśleniu nowej roli bibliotek, jaką ma
zmuszeni podnosić swoje kwalifikacje, ponieważ być przekazywanie informacji, odbywające się
kompetencje kulturowe osób odwiedzających ponadto w różnej ich formie – zgodnie z tym spo-
placówki biblioteczne również wzrosną, a w bi- sobem myślenia, biblioteka ma się stać miejscem
bliotece będą wykorzystywane w znacznie więk- wymiany informacji, swoistego rodzaju „tablicą
szym stopniu nowe technologie. wymiany informacji”.
• Postawienie na zwiększenie interakcji z przed-
stawicielami lokalnych społeczności spowoduje Postawienie uczestnikom „okrągłego stołu” dru-
również konieczność wprowadzenia wielu zmian giego pytania miało im umożliwić zastanowienie się nad
proceduralnych i technicznych w pracy bibliotek. właściwościami biblioteki, które predestynują je do przyj-
Zaczną one częściej stosować metody ewaluacji mowania nowej roli w otaczających je społecznościach.
prowadzonych działań, a uzyskaną informa- Zainicjowanie dyskusji wokół tego tematu pozwoliło tak-
cję zwrotną będą wykorzystywać do określenia że dowiedzieć się od pracowników tych instytucji, czego
kierunków swojej dalszej pracy. Koniecznością – ich zdaniem – brakuje jeszcze bibliotekom, aby mogły
wręcz stanie się współpraca z innymi podmiota- rozszerzyć ofertę prowadzonej działalności. Podjęte dys-
mi działającymi na tym samym obszarze. Z jednej kusje w grupach sprowokowały do wyrażenia wielu inte-
strony, biblioteki zajmą się również tworzeniem resujących obserwacji. Zdaniem bibliotekarzy, możliwość
partnerstw w celu realizacji zadań (pozyskiwa- odgrywania przez biblioteki nowych ról w społeczno-
niem partnerów do prowadzenia konkretnych ściach lokalnych określają następujące czynniki:
działań), w których biblioteka i jej pracownicy
będą występować w charakterze równorzędnych ZASOBY
uczestników. Z drugiej jednak strony, będą włą- • Kadry. Zatrudnianie wykwalifikowanego, wy-
dostępu do edukacji i kultury. Prowadząc takie wypożyczającej tylko książki, stanie się posta- czać w swoje działania osoby dorosłe, które nie kształconego personelu, zmotywowanego do
działania, biblioteka zajmie się również rozwija- cią cementującą środowisko lokalne, działającą są tradycyjnymi użytkownikami bibliotek (spo- pracy wykonywanej z pasją (nawet jeśli nie jest
niem wolontariatu i filantropii. w nim, współpracującą z różnymi funkcjonują- sobem dotarcia do nich może być skierowanie tak w wypadku wszystkich, to dotyczy to z pew-
• Dzięki podjęciu powyższych działań nastąpi cymi w jego ramach podmiotami. Będzie także pierwszej propozycji do ich dzieci lub wprowa- nością dużej liczby bibliotekarzy), cieszącego
zmiana wizerunku biblioteki i bibliotekarzy pokazywał społeczności, jak korzystać z posia- dzanie do oferty atrakcyjnych multimediów). się zaufaniem społecznym (ale, z drugiej strony,
w społeczeństwie (sposobu ich postrzegania). Bi- danych praw obywatelskich. Co bardzo ważne, Nawiązanie współpracy będzie miało również o niskim prestiżu). Należy tylko odpowiednio wy-
blioteka obejmie funkcję rzeczywistego centrum zmieni się w rezultacie także mentalność samych na celu wzmocnienie lokalnych liderów społecz- korzystywać ich kompetencje – pracownicy ci są
kultury, a bibliotekarz będzie występował w roli bibliotekarzy. Może się do tego przyczynić lep- nych. Wymiana doświadczeń i opinii z innymi bi- często „pozytywnie zakręceni” (bez takich pasjo-
moderatora aktywności miejscowej społeczno- sze wykorzystywanie przez biblioteki potencjału bliotekami realizującymi programy obywatelskie natów biblioteki nie byłyby w stanie pełnić swojej
ści, a nawet jej lidera. Z „wyrobnika”, czyli osoby i pomysłów ich pracowników. pozwoli na prowadzenie lobbingu na ich rzecz. funkcji), mają mnóstwo pomysłów.

50 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 51


• Użytkownicy. Kontakt bezpośredni z potencjal- BRAKI o zastanowienie się nad możliwościami przeciwdziała-
nymi odbiorcami, ale także organizatorami dzia- •S  trategia rozwoju bibliotek. Jej brak na pozio- nia zaistnieniu wskazanych przez nich niekorzystnych
łań, do których dostęp bibliotek jest tym więk- mie lokalnym i regionalnym jest pochodną niedo- Wobec okoliczności. W rezultacie wypracowano następujące
szy, że stanowią one wyjątkowo liczne instytucje statecznego rozpoznania przez przedstawicieli możliwości zniknięcia spostrzeżenia:
w kraju – w każdej gminie w Polsce powinna władz lokalnych potrzeb bibliotek oraz niestoso- książki papierowej należy
znajdować się przynajmniej jedna biblioteka. Pra- wania podejścia projektowego do planowania ich skoncentrować się na ZAGROŻENIA
cownicy tych instytucji mogą w rezultacie wcho- działalności. • Niechęć władz do realizowania nowych zadań
dzić z odbiorcami ich świadczeń w bezpośrednie •N  ieodpowiednie warunki lokalowe i wyposa- przez biblioteki. Dotyczy to zarówno władzy
interakcje, angażować ich do współpracy i wyko- żenie. W wielu bibliotekach wyraźnie brakuje centralnej, jak i lokalnej. W wypadku tej ostatniej
rzystywać jako partnerów. niezbędnej powierzchni użytkowej oraz nowo- może być większym problemem ze względu na
• Lokalizacja. Biblioteki dysponują powierzchnią czesnego sprzętu komputerowego. Przestrzeń zależność dyrektora biblioteki od miejscowych
użyteczności publicznej, ale jej wykorzystanie za- bibliotek nie jest zagospodarowana odpowiednio władz samorządowych, stąd konieczność umie-
leży od jakości współpracy z lokalnymi władzami do potrzeb. jętnego artykułowania swoich potrzeb przez
samorządowymi oraz stopnia zrozumienia przez •S  tabilność finansowa. Trudności w zapewnie- biblioteki z punktu widzenia deficytów występu-
radnych i społeczność lokalną funkcji pełnionej niu finansowania nie pozwalają tworzyć długo- jących po stronie społeczności lokalnej. Może to
przez biblioteki. falowych strategii. Niewielkie środki są przezna- a nie formach ich być połączone z odcięciem dopływu (przyrostu)
• Informacja. Dostęp do różnych źródeł informa- czane zarówno na rozwój nowych działań, jak zaspokajania środków finansowych na działalność stałą bi-
cji, zarówno drukowanych, jak i elektronicznych i na zachowanie stabilności dotychczasowej pra- bliotek, jeśli wystąpi konieczność wprowadzenia
(w tym wiedzy, gdzie i jak takich wiadomości cy (w rezultacie brakuje poczucia pewności co do znacznych cięć budżetowych oraz brak środków
poszukiwać). losu poszczególnych instytucji w przyszłości, sta- finansowych na rozwój kadr czy inwestowanie
• Kontakty. Dysponowanie ważnymi i użytecznymi bilności pracy). w pracę osób już zatrudnionych.
kontaktami profesjonalnymi, które można mię- • Niskie wynagrodzenie pracowników sektora. • Wizerunek bibliotekarza w społeczeństwie. • Takie ukierunkowanie polityki kulturalnej pań-
dzy innymi wykorzystać i przekazywać partne- • Umiejętność formułowania własnych potrzeb. Powszechnie funkcjonujący sposób postrzegania stwa (i jej późniejszej realizacji na poziomie po-
rom w ramach prowadzonych wspólnie działań Kierownictwo bibliotek nie wykazuje szczegól- przedstawicieli tego zawodu jest niepełny, co do- szczególnych samorządów), w której nie zostanie
i wnieść jako wartość do zawartego partnerstwa. nych umiejętności argumentowania w katego- tyczy zarówno samych bibliotekarzy, jak i odbior- przewidziane miejsce dla działalności (rozwoju)
Umiejętność współpracy z innymi instytucjami, riach społecznych, czyli wskazywania, że ich po- ców ich pracy. Bibliotekarz nie jest traktowany bibliotek, powiązane z nieumiejętnością (niechę-
szczególnie w ramach wspólnego organizowania trzeby są tak naprawdę potrzebami całej grupy jako potencjalny lider działań lokalnej społecz- cią) przekroczenia tradycyjnego postrzegania bi-
różnych inicjatyw (ale tylko przy założeniu uni- mieszkańców. Często brakuje bibliotekarzom ności (pracownicy bibliotek cieszą się zaufaniem bliotek przez władzę (przełamania stereotypów
kania w jej ramach niezdrowej konkurencji czy odpowiedniego przygotowania do prowadzenia społecznym, ale mają niski prestiż). na ich temat). Już teraz są widoczne wyraźne braki
wręcz rywalizacji miedzy samymi bibliotekami rozmów z władzami. w zakresie polityki kulturalnej państwa oraz opieki
z sąsiadujących obszarów lub innymi instytucja- • Podejście projektowe. Niewystarczające u przed- Trzecie pytanie miało zachęcić bibliotekarzy do nad bibliotekami i kulturą ze strony jego instytucji
mi propagującymi kulturę na poziomie lokalnym, stawicieli zawodu. refleksji nad zagadnieniami przyszłej działalności prak- (sami bibliotekarze jej przynajmniej nie odczuwa-
na przykład gminnymi ośrodkami kultury). • Szkolenia dla bibliotekarzy. Brak szerokiej oferty tycznej. Opierając się na dyskusjach dotyczących roli ją). Przyczynia się do tego skomplikowana sytuacja
• Technologia. Dostęp do sprzętu komputerowego szkoleń nie tylko branżowych (przekazujących wie- biblioteki w społeczeństwie przyszłości i pomocnych prawna bibliotek – są zależne zarówno od admini-
i innych nowoczesnych technologii (choć w nie- dzę o umiejętnościach przydatnych do realizowania w jej odgrywaniu zasobów, uczestnicy mieli za zadanie stracji centralnej, jak i samorządowej, a określają-
równym stopniu w skali całego kraju, ponieważ nowych zadań i większego otwarcia na potrzeby wytypować zagrożenia, które mogą przeszkodzić biblio- ce sposób ich działania regulacje prawne są niedo-
niektóre biblioteki są lepiej wyposażone, a ich czytelnika), ale także interdyscyplinarnych, zapew- tekom w osiągnięciu tych nowych celów. Na zakończenie stateczne (na przykład dotyczące samorządowych
personel ma odpowiednie kompetencje, a inne niających kontakt z innymi grupami zawodowymi. tej części spotkania uczestnicy zostali także poproszeni instytucji kultury zapisy ustawy o rachunkowości21
gorzej – w ich wypadku nowe technologie mogą • Możliwości współpracy z innymi grupami spo-
być zaliczone do kategorii „braki”). łecznymi i zawodowymi. Ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz.U. z 1994 r., Nr 121, poz. 591 ze zm.).
21

52 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 53


oraz ustaw samorządowych22). Jeśli nie ulegną kontaktów wewnętrznych, nawet rozmów tele- kształtowanie powinno polegać na organizowa-
zmianie, sytuacja bibliotek pozostanie niepewna. fonicznych czy innych możliwości wymiany infor- niu spotkań, warsztatów, różnego rodzaju forów
•U  boczne skutki decyzji politycznych podejmo- macji o prowadzonych działaniach), jak i z innymi wymiany opinii, na których mogliby się spotkać
wanych na szczeblu centralnym. Na przykład podmiotami aktywnymi na tym samym obsza- ludzie odmiennych profesji (można zacząć od do-
podniesienie stawki podatku VAT na książki, bez rze (brak współpracy z nimi). Jeśli chodzi o ten prowadzenia do dyskusji między bibliotekarzami,
zwolnienia z jego ponoszenia bibliotek, może się pierwszy wymiar, to uczestnicy „okrągłego stołu” przedstawicielami organizacji pozarządowych
przełożyć na ograniczenie możliwość rozbudowy zauważyli, że winę ponoszą tutaj również sami i samorządu). Dopiero taka wymiana informacji
przez nie własnych zbiorów (brak środków na ten bibliotekarze, ponieważ dyskusje na temat doty- miałaby największy sens i doprowadziłaby do
cel można zaobserwować i bez takich działań). czących ich problemów są prowadzone tylko w ich wypracowania najefektywniejszych rozwiązań
•P  erspektywa prawdopodobnego zniknięcia własnym środowisku, w mniejszych grupach, któ- odpowiadających na potrzeby wszystkich zainte- znaleźć wśród przedstawicieli władzy orędowni-
w przyszłości książki papierowej. Ze względu na re potem się rozchodzą, a wypracowane wnioski resowanych stron (przykładem może być Forum ka spraw środowiska bibliotekarskiego w Polsce.
wzrost kosztów produkcji oraz rozwój cywiliza- pozostają w głowach uczestników, którzy i tak po- Trzeciego Wieku zorganizowane przy Forum Eko- • Utworzenie platformy ułatwiającej nawiązywa-
cyjny (w tym technologiczny) książka papierowa siadali już wcześniej odpowiednią wiedzę. nomicznym w Krynicy Górskiej, na którym wpro- nie partnerstw, podjęcie działań na rzecz zwięk-
może być zastąpiona inną formą przekazywania •W
 ystępowanie niezdrowej konkurencji mię- wadzono interesującą formułę wysłuchania opinii szenia przepływu informacji i wprowadzenia
informacji, na przykład przez płyty DVD czy też dzy poszczególnymi bibliotekami. Jeśli jedna i wymiany komentarzy na ich temat). Nawiązu- zasad zdrowej konkurencji, ale także współpra-
czytniki elektroniczne. Jeśli taki scenariusz stanie placówka zacznie coś robić (będzie o niej gło- jąc taką współpracę z innymi, warto trzymać się cy między przedstawicielami środowiska. U tych
się rzeczywistością, to biblioteki siłą rzeczy będą śno w mediach), to inne, działające w jej okoli- zasady „dajemy-bierzemy”, pokazującej, że obie ostatnich należy przełamywać poczucie zagro-
musiały przyjąć nową rolę. Taka zmiana może cy, mogą poczuć się zagrożone, że na przykład strony mogą coś wygrać dzięki współdziałaniu. żenia własnej pozycji, wywołane aktywnością in-
doprowadzić również do znacznie głębszych wójt czy burmistrz będzie miał do nich preten- •B  ibliotekarze powinni dbać o to, aby ich głos był nych członków grupy, i namawiać do współpracy
przeobrażeń w zakresie rozwoju społeczeństw sje o brak podobnej aktywności. Może to niepo- wysłuchany. Bardzo często się zdarza, że decyzje (we współdziałaniu można osiągnąć więcej!), tłu-
przyszłości, na przykład swoistego „analfabety- trzebnie antagonizować środowisko zawodowe dotyczące bibliotek są podejmowane bez kon- macząc, że przecież każda biblioteka ma własne
zmu”, związanego z obecnym wpływem kontak- na poziomie lokalnym. sultacji z przedstawicielami środowiska (w tym środowisko lokalne i poszczególne instytucje nie
tu dziecka z książką (także jako przedmiotem) na •B
 rak motywacji bibliotekarzy do większej ak- ujęciu uczestnicy „okrągłego stołu” skrytykowali muszą wchodzić sobie w drogę.
jego rozwój (szczególnie jeśli chodzi o kształto- tywności. Wielu pracowników może nie wyka- Kongres Kultury Polskiej i przygotowany na tę • Stworzenie forum dyskusji dla bibliotekarzy.
wanie się wyobraźni, umiejętność formułowania zywać zainteresowania podjęciem odpowiednich imprezę raport poświęcony między innymi sy- Umożliwi to wymianę wiedzy i podejmowanie
pełnych zdań, argumentowania swoich opinii). działań, a także uzupełnieniem swojej wiedzy tuacji w bibliotekach publicznych23). W rezulta- wspólnych działań.
Z tego punktu widzenia biblioteki powinny skon- i umiejętności. cie bibliotekarze nawet nie próbują protestować • Zadbanie o widoczność działalności bibliotek
centrować się na odpowiadaniu na potrzeby lu- przeciw tak częstemu oddzieleniu w dyskursie oraz ich pracowników, ciągłe i umiejętne (inte-
dzi, a nie na formach ich zaspokajania. Jeśli nawet PRZECIWDZIAŁANIE publicznym bibliotek i kultury, nic nie robią resujące!) nagłaśnianie ich pracy, ponieważ teraz
książki zostaną kiedyś wyparte przez inne formy •S
 konsolidowanie środowiska bibliotekarzy w celu zmiany takiego sposobu myślenia. nie są społecznie widoczne. Taki przekaz kiero-
przekazywania informacji, to ludzie dalej będą oraz budowa platformy ich współpracy rów- • Skuteczny lobbing. Zastosowanie obu przedsta- wany do lokalnych władz (wójtów, burmistrzów,
mieli potrzebę czytania oraz kontaktu z drugim nież z przedstawicielami innych podmiotów wionych powyżej strategii postępowania będzie radnych) powinien wskazywać, że działanie biblio-
człowiekiem. Do pojawiających się nowych form działających na poziomie lokalnym. Uczestni- elementem skutecznego lobbingu na rzecz inte- teki nie sprowadza się tylko do propagowania czy-
ich zaspokajania będą musieli dostosować swoje cy „okrągłego stołu” zauważyli, że tak naprawdę resów własnych środowiska, zarówno u władz telnictwa i wypożyczania książek, ale przewiduje
działania bibliotekarze. we wszystkich wspólnotach brakuje szerokiego, krajowych, jak i samorządowych. Przydałoby się również konkretne działania, przynoszące okre-
• Brak integracji środowiskowej. Występuje on przekrojowego, poziomego kontaktu miedzy róż- także utworzyć grupę interesu, a przynajmniej ślone skutki społeczne, również w skali lokalnej.
zarówno wewnątrz grupy bibliotekarzy (nie ma nymi aktorami lokalnego życia społecznego. Jego
Por. P. Dobrołęcki, K. Frołow, Ł. Gołębiewski, J. Hetman-Krajewska, E. Tenderenda-Ożóg, T. Nowak, P. Miodunka, Raport o stanie kultury:
23

Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 1990 r., Nr 16, poz. 95 ze zm.); Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie
22
Przemysł książki, Warszawa, grudzień 2008 roku – http://www.kongreskultury.pl/library/File/RaportKsiazka/ksiazka_raport_w.pelna.pdf(1).
powiatowym (Dz.U. z 1998 r., Nr 91, poz. 578 ze zm.). pdf [dostęp: 12 listopada 2010 roku].

54 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 55


międzynarodowego seminarium eksperckiego. Jedną i utrzymanie zainteresowania nimi ze strony członków kawiarnie, z tanimi urządzeniami do drukowania,
z ciekawszych i najbardziej inspirujących dla wszyst- lokalnej społeczności. Internetem bezprzewodowym oraz dostępem do
kich uczestników stała się propozycja, aby biblioteki Podsumowując prezentację pracy uczestników darmowej informacji.
były miejscami aktywnych, otwartych przestrzeni do obu spotkań, można zauważyć, że wprowadzane mo- •P  oza atrakcyjnym wyglądem i możliwością na-
Biblioteki delowo zmiany już teraz mogą doprowadzić do odgry- picia się kawy, biblioteki powinny także udo-
podejmowania różnych aktywności przez wszystkich
mogą się stać członków lokalnych społeczności. Podobny sposób wania przez biblioteki następującej roli w lokalnych stępniać miejsce dla lokalnych debat i sporów.
neutralną myślenia legł, jak się wydaje, u podstaw obserwacji społecznościach: Placówki biblioteczne są predestynowane do
bibliotekarzy uczestniczących w „okrągłym stole”. •A
 nimowanie, wzmacnianie lokalnych społecz- umożliwiania ludziom spotykania się, a w rezul-
W polskich realiach, a więc w sytuacji bardzo słabych ności oraz stwarzanie im możliwości działania tacie jednoczenia lokalnej wspólnoty.
lokalnych więzi społecznych i struktur społeczeństwa – dodatkowym celem takiej działalności powin- •B  iblioteki mogą zaangażować się w edukację oby-
obywatelskiego, ich umacnianiu może służyć prze- no być zapewnianie udogodnień w kształtowa- watelską na poziomie lokalnym, narodowym i eu-
kształcenie bibliotek w miejsca spędzania wolnego cza- niu dobrze poinformowanego i wyedukowanego ropejskim, nawet bez podejmowania większych
otwartą dla aktywności su (zarówno odpoczynku, jak i aktywności hobbystycz- obywatela, świadomego swojej roli, który będzie inicjatyw organizacyjnych, a tylko opracowując
wszystkich nej) oraz prowadzenia działalności obywatelskiej. potrafił nie tylko „sadzić drzewa, ale stanie się też i rozpowszechniając materiały informacyjne.
członków wspólnot Osiągnięcie takiego celu nie będzie jednak możli- świadom swojej przynależności do zamieszkiwa- Mogłyby stać się w ten sposób ośrodkami in-
lokalnych we bez zmiany podejścia do bibliotek ze strony odpo- nej ziemi oraz znajdującej się na niej wspólnoty”. formacji, udostępniającymi odpowiednią wiedzę
wiedzialnego za koordynowanie ich pracy Ministerstwa Taki charakter mogłaby mieć wartość dodana (opartą na faktach) i prowadzącymi działania
Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz stworzenia ku działalność bibliotek oferowana miejscowej spo- promocyjne oraz o charakterze public relations.
temu odpowiednich ram prawnych i struktur. Bez zain- łeczności, mająca kształt elementów kluczowych •W  spółpraca i partnerstwo są bardzo ważnymi
teresowania problematyką bibliotek odpowiednich de- ich świadomej egzystencji. aspektami pracy bibliotek. Nie powinny one po-
cydentów i przekonania ich do potraktowania samych  ferowanie neutralnej otwartej przestrzeni
•O dejmować nowych inicjatyw na własną rękę, lecz
Działania te mogą również prowadzić do uzyska- bibliotekarzy jako rzeczywistych partnerów, aktywnie ze swobodnym dostępem, zarówno w sensie fi- budować partnerstwa z różnymi aktorami, którzy
nia wsparcia ze strony społeczności lokalnej. zaangażowanych w proces ich ewolucji, nie uda się przy- zycznym, jak i mentalnym, dla każdego członka mogliby zapewnić rozpropagowanie wspólnych
• Dywersyfikacja źródeł finansowania działalno- ciągnąć do bibliotek zwykłych ludzi. Tylko dowartościo- wspólnoty. Może być ona placem doświadczal- działań. Biblioteki nie mogą porzucić pełnionych
ści bibliotek. Powinna ona objąć pozyskiwanie wani odpowiednimi programami i regulacjami prawny- nym do działań lub różnych przedsięwzięć (na tradycyjnie funkcji, jak dostarczanie książek czy
dotacji budżetowych, staranie się o różne granty mi bibliotekarze, którzy uwierzą w walor własnej pracy, przykład utworzenia ośrodka opieki nad zwie- upowszechnianie czytelnictwa, ale muszą rów-
i prywatne środki finansowe (działanie projek- będą mogli podjąć działania upowszechniające w środo- rzętami, podjęcia praktycznych działań skierowa- nież odgrywać rolę ambasadorów, włączając do
towe może pozwolić na uzupełnienie braków wiskach potencjalnych odbiorców swojej aktywności. nych na rozwój wspólnoty lokalnej czy aktywno- współpracy różnych aktorów lokalnego życia
kadrowych). Zdaniem uczestników międzynarodowego semi- ści o charakterze partycypacyjnym). Większość społecznego.
• Dokonanie niezbędnych zmian kadrowych. Do- narium, wszystkie zmiany powinny być wprowadzane krajów Europy Środkowo-Wschodniej nie ma ta- • J est niezwykle istotne, aby aktywnie włączać
datkowo wsparcie kadry przez organizację dla płynnie i stopniowo. Na każdym etapie tego procesu kich przestrzeni, biblioteki mogłyby więc wyko- w postulowaną działalność bibliotek nie tylko or-
niej szkoleń i innych form dokształcenia zawodo- należy poddawać regularnej ocenie jego dotychczaso- rzystać okazję i zagospodarować tę niszę. Odpo- ganizacje i instytucje, ale również – może nawet
wego (w drastycznych sytuacjach pomóc mogą we rezultaty, a w określaniu dalszych etapów działań wiednia przestrzeń jest również niezbędna do w większym stopniu – angażować przedstawi-
jednak tylko zmiany kadrowe). uwzględniać uwagi otrzymywane od różnych zaintere- rozwiązywania konfliktów wynikających z napięć cieli lokalnej społeczności, zwłaszcza w niewiel-
sowanych stron. Warto także prowadzić ewaluację po- związanych nierozerwalnie z różnorodnością kich wspólnotach.
Nowa rola bibliotek w społeczeństwie dejmowanych działań, do której powinni być włączani i gęstością zaludnienia w bogatej i dobrze pro- Po ustaleniu ram, w jakich biblioteki mogą pro-
a nieformalna edukacja obywatelska ich uczestnicy. Nie tylko pozwoli to uzyskać automa- sperującej wspólnocie. wadzić aktywność z zakresu edukacji obywatelskiej
Zagadnienie określenia roli bibliotek w procesie kształ- tycznie ich opinie na temat sposobu realizacji oraz me-  roponowanie przestrzeni do działania dla osób
•P (również w jej nieformalnym aspekcie), uczestnicy obu
towania społeczeństwa obywatelskiego na poziomie rytorycznej zawartości poszczególnych projektów, ale o różnych potrzebach, na przykład pokoi cichej spotkań zajęli się zaproponowaniem konkretnych dzia-
lokalnym było swoistym motywem przewodnim całego także umożliwi dalsze rozwijanie prowadzonych działań nauki, pomieszczeń zagospodarowanych na bary, łań możliwych do podjęcia w bibliotekach. Na sposób

56 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 57


myślenia osób obecnych na międzynarodowym semina- • Działania propagujące dialog międzykulturo-
rium wyraźnie wpłynęły przedstawione w pierwszym wy, pozwalające na wzajemne poznawanie się
jego dniu prezentacje realizowanych już projektów. Po- członkom lokalnej społeczności pochodzącym
nieważ są one szerzej przedstawione przez ich autorów z różnych grup etniczno-kulturowych, a w re-
w następnej części niniejszej publikacji, w tym miejscu zultacie lepszą integrację tworzonej przez nich
warto tylko wymienić konkretne obszary tematyczne ta- wspólnoty. Mogą być one również skierowane
kich potencjalnych działań, jakie były wymieniane pod- do mieszkających na tym obszarze dzieci imi-
czas dyskusji. Wyczerpująco przedstawili je uczestnicy grantów i pokazywać dobry przykład lokalnych
czwartego warsztatu24, wskazując następujące formy przedsiębiorców o pochodzeniu imigracyjnym,
aktywności: którym udało się osiągnąć sukces ekonomiczny
• Integrujące społeczność lokalną oraz różnych i zintegrować w społeczeństwie przyjmującym.
partnerów społecznych i samorządowych działa- • Działania pozwalające ożywić pomieszczenia do
nia ekologiczne (na przykład zorganizowane wo- lektury (czytelnie), na przykład organizowanie
kół idei sadzenia drzew). tematycznych spotkań z ekspertami dla dzieci
• Umożliwiające pracę ze społecznością lokalną i in- lub osób starszych, dotyczących konkretnego za-
tegrację jej przedstawicieli pochodzących z róż- gadnienia czy też konkretnej książki.
nych grup społecznych (między innymi wieko- • Czyniące z bibliotek ośrodki komunikacji między
wych i kulturowych), w których biblioteka może ludźmi, stwarzające im warunki do spotkania się,
zaoferować przestrzeń, sprzęt i kompetencje wymiany opinii itd.
pracowników, a do członków społeczności należy • Zajęcia komputerowe i internetowe dla seniorów.
wybór konkretnego tematu wspólnej aktywności. • Organizowanie zajęć szkoleniowych dla samych Pielęgnowanie wiedzy i pamięci o historii społeczności społeczności lokalnej – ważne wydarzenia, postaci, miej-
• Opierające się na propagowaniu wiedzy o regio- bibliotekarzy, na przykład wyprawy studyjnej do „Celem edukacji obywatelskiej jest przyczynienie się sca. Działaniom dokumentującym powinno towarzyszyć
nie (jego kulturze, środowisku przyrodniczym innego kraju, gdzie biblioteki z powodzeniem do tego, by ludzie interesowali się sprawami lokalnymi, upowszechnianie wśród mieszkańców owoców poszu-
i innych cechach), w których biblioteki powinny pełnią już rozbudowane funkcje w lokalnych czuli się obywatelami. [...] Wydaje się jednak, że sama kiwań: wystaw, albumów, stron internetowych. Jest to
być również aktywnymi organizatorami. społecznościach. znajomość procedur, sposobów uczestniczenia w poli- rodzaj działania, który w zasadzie się nie kończy, jest
• Należących do zakresu edukacji obywatelskiej • Włączanie przedstawicieli lokalnej społeczności tyce lokalnej, a nawet rozwijanie postaw aktywnych, są procesem.
i skierowanych do młodzieży – stwarzające jej w podejmowanie prac na rzecz biblioteki (nawet niewystarczające, gdy ludzie nie czują się związani ze Sukces tego typu przedsięwzięć zależy od współ-
warunki do podjęcia dyskusji nad kierunkami przeprowadzenie remontu wnętrza, namalowa- swoimi miejscowościami, nie znają ich, nie lubią. Takie pracy biblioteki z mieszkańcami i lokalnymi instytucja-
zmian zachodzącymi w ich regionie oraz umoż- nie graffiti). negatywne nastawienie bardzo utrudnia rzeczywiste za- mi. Kluczowe jest zaangażowanie mieszkańców, rozbu-
liwiającymi zdobycie wiedzy o jego tożsamości. • Zaaranżowanie w murach biblioteki miejsca, angażowanie obywatelskie. Stąd tak ważne są działania, dzenie w nich pasji poszukiwaczy, dokumentalistów,
• Dotyczące uruchomienia mobilnych bibliotek gdzie każdy przechodzień może wejść i odpocząć które rozwijają w nich wiedzę o swojej miejscowości, oraz przekonanie ich, że czynione przez nich obserwa-
objazdowych, pomagających również członkom (na przykład baru czy kawiarni). swoim regionie, umożliwiają poznanie ich przeszłości, cje, posiadana wiedza jest cennym zasobem dla społecz-
różnych społeczności w wymianie informacji. ludzi je zamieszkujących. Odkrywanie zasobów tkwią- ności lokalnej.
• Podejmowanie działań na zasadzie „żywej” biblio- Więcej pomysłów konkretnych działań, które cych w społecznościach jest podstawą budowania pozy- Ważnym partnerem może być szkoła, która do
teki, w ramach których są organizowane spotkania wskazali uczestnicy pierwszego warsztatu, przedstawiła tywnego nastawienia do swojego miejsca zamieszkania, programu edukacji historycznej włączy przekazywa-
z osobami mogącymi podzielić się z innymi cieka- w raporcie Olga Napiontek25. Poniżej zaprezentowano a w rezultacie identyfikacji ze wspólnotą lokalną. nie wiedzy o historii społeczności lokalnej, gminnej, co
wymi doświadczeniami czy posiadaną wiedzą. kilka z nich. Biblioteki jako lokalne centra wiedzy mogą re- będzie tym bardziej interesujące, że wiąże się z możli-
alizować projekty związane z tworzeniem lokalnego wością wykorzystania w procesie uczenia oryginalnych
Por. J. Akromiene, Raport z warsztatu nr 4, op. cit., s. 4–6.
24 archiwum historycznego, polegającego na zbieraniu przedmiotów, materiałów źródłowych, a nie jedynie ko-
O. Napiontek, Raport z warsztatu nr 1, op. cit., s. 1–4.
25
informacji, przedmiotów dokumentujących przeszłość rzystania z podręcznika”.

58 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 59


Czytelnicy – obywatele E-usługi publiczne (e-governance) Biblioteka może stanowić miejsce gromadzenia przez nich. Istotnym zadaniem przed debatą jest wska-
„Jednym z ważnych zadań edukacji obywatelskiej jest „Coraz więcej spraw urzędowych można załatwiać przez różnego typu informacji dotyczących różnych dziedzin zanie zainteresowanym mieszkańcom źródeł informacji
przygotowanie jednostek do bycia krytycznymi obser- Internet. Jest to medium, które jest źródłem informacji lokalnego życia: ogłoszeń o wydarzeniach kulturalnych, o dyskutowanym zagadnieniu.
watorami i analitykami życia publicznego. Wydaje się, o gminie, działaniach władz lokalnych, instytucji lokal- informacji o działaniach organizacji pozarządowych, W bibliotece mogą odbywać się regularne spotka-
że w tym obszarze rola bibliotek lokalnych jest ogrom- nych, a także coraz częściej punktem obsługi mieszkań- zaproszeń do udziału w różnych przedsięwzięciach. nia z przedstawicielami władz lokalnych, tak by umożli-
na. W nich bowiem czytelnicy znajdują nie tylko książ- ca – elektronicznym biurem podawczym. Przez Internet Pracownicy biblioteki pełniliby w tym wymiarze ważną wić budowanie systematycznego dialogu obywatelskie-
ki, ale także gazety, czasopisma, korzystają z Internetu. odbywa się komunikacja władz gminy z mieszkańcami. funkcję, polegającą na zmniejszaniu chaosu informacyj- go. Spotkania takie są doskonałą okazją dla mieszkańców
Biblioteka może być doskonałym miejscem dla miesz- Obecnie urzędy gmin intensywnie wprowadza- nego, segregowaniu i przekazywaniu ich odpowiednim do zadawania pytań, dzielenia się swoimi obserwacjami.
kańców gminy do poszukiwania rzetelnych informacji ją e-governance do praktyki swojego działania, gdyż adresatom. Dla wójtów, sołtysów jest to nieocenione źródło wiedzy
na temat aktualnych wydarzeń społecznych, kultural- zwiększa to oszczędność funkcjonowania urzędu, szyb- Rolę lokalnego centrum informacji biblioteka na temat problemów, potrzeb, pomysłów na rozwiąza-
nych, politycznych i gospodarczych. Dostęp do różno- kość załatwiania spraw. Urzędnicy szkolą się w tym może odgrywać przez odpowiednie wyeksponowanie nia korzystne dla gminy, jakie mają mieszkańcy”.
rodnej, rzetelnej, obiektywnej informacji jest przecież zakresie. Pojawia się pytanie, kto przygotuje obywateli ogłoszeń, informacji na tablicy, stojaku. Ważne, żeby
kluczowy dla wyrobienia sobie opinii i późniejszego do korzystania z elektronicznych usług publicznych. było to stałe miejsce, do którego mieszkańcy przyzwy- Bibliotekarze sami dla siebie
działaniami zgodnie z nią. Zadaniem bibliotekarza jako Biblioteki gminne wydają się dobrym miejscem, gdyż czają się i będą oczekiwali tam informacji. Funkcję lo- – propozycje konkretnych działań
przewodnika po wiedzy jest odpowiednie pokierowa- w nich mieszkańcy mogą skorzystać z dostępu do In- kalnego centrum można również spełniać, wspierając z zakresu nieformalnej edukacji obywatelskiej
nie mieszkańca, wskazanie mediów o różnych punk- ternetu. Rolą bibliotekarza byłoby wspieranie miesz- osoby odwiedzające bibliotekę w korzystaniu ze stron Także polscy bibliotekarze na zakończenie „okrągłego
tach widzenia. kańców w rozwijaniu umiejętności poruszania się po internetowych lokalnych instytucji. Lokalne centrum in- stołu” zostali poproszeni o opracowanie w grupach wła-
Rola biblioteki jako źródła różnorodnej i nieza- e-urzędzie. formacji w istocie jest propozycją partnerstwa między snych propozycji projektów należących do zakresu nie-
leżnej wiedzy na temat problemów lokalnych jest tym Biblioteka powinna także prowadzić edukację oby- instytucjami lokalnymi na rzecz sprawniejszej komuni- formalnej edukacji obywatelskiej. Zadanie polegało nie
większa, że w wielu gminach nie istnieje prasa lokalna, watelską w zakresie dostępu do informacji publicznej, kacji z odbiorcami ich usług”. tylko na wymyśleniu tematu i dostosowanych do niego
a jedynie biuletyny informacyjne wydawane przez urzę- procedur administracyjnych, prawa administracyjnego, konkretnych działań, uczestnicy spotkania mieli bowiem
dy gminne, które zwykle są bezkrytyczne wobec władz praw obywateli w kontaktach z urzędem. Można to ro- Biblioteka jako miejsce refleksji i rozmowy także zaproponować grupy odbiorców, zaplanować kolej-
lokalnych. bić przez szkolenia, wykłady albo po prostu przez uła- „Rolą edukacji obywatelskiej jest tworzenie okazji, prze- ne etapy pracy oraz wskazać partnerów, których można
Działania biblioteki związane z doskonaleniem twianie dostępu do odpowiednich podręczników, aktów strzeni do dyskusji, namysłu nad lokalnymi sprawami będzie włączyć do realizacji projektu. W opracowaniu
krytycznego myślenia mieszkańców mogą polegać na prawnych, przewodników informacyjnych. publicznymi. Biblioteka może być właśnie taką prze- jak najlepszych pomysłów miało pomóc bibliotekarzom
organizowaniu warsztatów dla różnych grup miesz- Oczywistym partnerem tego typu projektów jest strzenią rozmowy o problemach, wyzwaniach, jakie sto- wykorzystanie rezultatów wcześniejszych debat i warsz-
kańców, w ramach których będą się uczyć odróżniać urząd gminy, sukces e-administracji lokalnej zależy bo- ją przed społecznością gminy, na podstawie rzetelnych tatów. W swojej pracy odwoływali się więc do dokonanej
opinie od faktów, dowiedzą się, jakie istnieją media wiem od kompetencji i gotowości mieszkańców gminy argumentów i wiedzy. Biblioteka kojarzy się z miejscem wcześniej analizy przyszłego rozwoju bibliotek, rozwa-
oraz jak do nich docierać. Różnicowanie grup warszta- do korzystania z takiego sposobu prowadzenia spraw”. neutralnym, racjonalnym i kulturalnym. Takimi cechami żali ponownie dostępne zasoby bibliotek i odkryte braki,
towych może sprzyjać profilowaniu treści warsztatów powinna się odznaczać również dyskusja. Obecnie czę- rozpoznawali konkretne przeszkody w przeprowadzeniu
zgodnie z ich zainteresowaniami i stylem zdobywania Lokalne centrum informacji sto w przestrzeni gminnej brakuje miejsc, w których wybranych działań oraz zastanawiali się nad sposobami
informacji, czytania. Można sobie wyobrazić grupy „Partnerstwo na rzecz edukacji obywatelskiej może po- można spotkać się z innymi mieszkańcami, podyskuto- przeciwdziałania ich wystąpieniu. Taki sposób określenia
zróżnicowane wiekowo (inne dla młodzieży, inne dla zwolić na stworzenie w przestrzeni biblioteki swoiste- wać o sprawach swojej miejscowości. ram pracy miał skłonić uczestników do myślenia w kate-
seniorów), czy tematycznie (na przykład jak zdobyć go lokalnego centrum informacji. Częstym problemem Rola biblioteki jako miejsca rozmowy, wymiany goriach projektowych. Powstały w rezultacie cztery po-
wiarygodne informacje o zdrowym żywieniu, zdro- w gminach jest przepływ informacji między mieszkań- opinii na temat lokalnych spraw publicznych może być mysły inicjatyw, które nadają się do realizacji w biblio-
wiu, kredytach). Do organizacji tego typu warsztatów cami a różnymi instytucjami prowadzącymi działalność realizowana przez organizowanie cyklicznych debat tekach publicznych w Polsce, pozwalając kształtować
warto zapraszać mieszkańców, którzy mają wiedzę na rzecz społeczności. Skutkiem tych trudności komuni- o aktualnych sprawach gminy, na przykład na temat sie- postawy i kompetencje obywatelskie uczestniczących
z danej dziedziny, którą mogą podzielić się z innymi kacyjnych jest brak wiedzy mieszkańców na temat ofer- ci transportu lokalnego, programu działania domu kul- w nich osób. Poniżej znajdują się krótkie opisy wszystkich
mieszkańcami”. ty tych instytucji i organizowanych przez nie przedsię- tury, ekologii. Ważne, żeby spotkania te były moderowa- projektów uczestników „Okrągłego stołu bibliotekarzy”,
wzięć na rzecz różnych grup. ne przez pracowników biblioteki lub gości zapraszanych uwzględniające przedstawione wcześniej kryteria.

60 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 61


PROJEKT 1 TARGI GINĄCYCH (?) ZAWODÓW PROJEKT 2 GMINA OD „A” DO „Z”/BIBLIOTEKA SIĘ RADZI
W jaki sposób biblioteki mogą podejmować działania skierowane na podtrzymywanie i kształtowanie tożsamości lo- Biblioteki mogą edukować obywatelsko korzystające z ich usług osoby przez wspieranie ich w stawaniu się krytyczny-
kalnych społeczności? Czy do ich zadań może należeć pielęgnowanie wiedzy i pamięci o przeszłości miejscowych ludzi mi obserwatorami i analitykami życia publicznego. Dysponują w tym celu odpowiednimi materiałami, pozwalającymi
(również dotyczącej codziennego życia)? Stawiając sobie takie pytania, bibliotekarze opracowali prezentowany poniżej zdobyć obiektywną wiedzę na temat otaczającego świata. Mają także przestrzeń oraz kontakty w środowisku lokalnych
projekt poświęcony zagadnieniu ochrony wiedzy o tzw. tradycyjnych zawodach, umieszczając go w ramach następują- władz, umożliwiające organizowanie dla mieszkańców spotkań oraz debat wokół najbardziej palących w danej społecz-
cego schematu działań: ności tematów. Realizacji takich zadań może służyć podjęcie działań według przedstawionego poniżej schematu:

DZIAŁANIA PRZYGOTOWAWCZE Ułożenie programu działań i budżetu ROLA BIBLIOTEKI w przedsięwzięciu CELe PROJEKTU MIEJSCE REALIZACJI zostanie zorganizowana wspólna
Rozeznanie potrzeb na terenie regionu Rekrutacja uczestników pomysłodawca pobudzenie świadomości politycznej pomieszczenia biblioteki (występującej akcja (impreza integracyjna), na
i stworzenie list: Kontakty z innymi uczestnikami koordynator mieszkańców jako koordynator działania) którą mogą się składać następujące
– ginących zawodów (osób, które je (seniorzy) organizator inspirowanie poczucia formy aktywności: publiczne
wykonują) Warsztaty i spotkania wykorzystanie posiadanych współodpowiedzialności obywateli DZIAŁANIA czytanie tekstów, mecz sportowy
– osób, które będą zainteresowane – szukanie informacji w źródłach zasobów: księgozbioru, internetu, – świadomego wyboru lokalnych Oferta dla Rady Gminy (dyscyplina do wyboru) między
realizacją projektu (lokalnych materiałach archiwalnych, wykwalifikowanych pracowników przedstawicieli politycznych – spotkanie jej przedstawicieli przedstawicielami różnych grup
Dotarcie do zainteresowanych zasobach zaangażowanych bibliotek, podtrzymanie więzi radnych z czytelnikami społecznych, nagranie wspólnej
i uzyskanie ich zgody na udział Internecie, rozmowy z mieszkańcami PRZEWIDYWANE TRUDNOŚCI z mieszkańcami – biblioteka jako – uruchomienie specjalnego adresu płyty z dokumentacją działań,
w pomyśle itd.)  rak zainteresowania (ze strony
b platforma kontaktu e-mail, na który zainteresowane namalowanie graffiti
– notatki (nauka sporządzania lokalnej społeczności, w tym osoby mogą przesyłać pytania Radny w obiektywie
BENEFICJaNCI dokumentacji z podjętych prac młodzieży) ZASOBY w różnych sprawach należących do – kurs poszukiwania odpowiednich
młodzież gimnazjalna badawczych) trudność w dotarciu do seniorów ludzkie: umiejętności przekonywania kompetencji samorządu informacji pozwalających
i ponadgimnazjalna Organizacja targów zawodów: brak sponsorów, funduszy i organizacyjne personelu biblioteki – wywiad z radnymi wykonany przez na obiektywną ocenę pracy
seniorzy (50+) – przygotowanie młodzieży lokal młodzież miejscowych władz samorządowych
lokalna społeczność do prezentacji wybranych ZASOBY I UMIEJĘTNOŚCI PERSONELU sprzęt – dyżur radnego dla mieszkańców (dla społeczności lokalnej)
zawodów regionalnych (opartej W objęciu przez bibliotekę (może nawet uruchomiony – utworzenie podstrony internetowej
CELE projektu na zgromadzonych wcześniej wymienionych powyżej ról w trakcie PARTNERZY w bibliotece) projektu (zawierającej wszystkie
integracja międzypokoleniowa materiałach, przedstawiającej realizacji projektu pomoże posiadanie szkoły „Skrzynka szczerych pytań” zgromadzone w projekcie materiały
poznanie historii regionu i zawiązanych wybrane zawody, charakterystyczne przez jej pracowników następujących samorząd dotyczących takich zagadnień, jak: oraz poradnik obserwowania
z nim zawodów dla danego regionu) zasobów i kompetencji: instytucje pozarządowe – problemy, oczekiwania, postulaty i oceny pracy samorządu).
pogłębienie i utrwalenie wiadomości – przygotowania techniczne orientacja w potrzebach lokalnej wolontariusze działań
o ginących zawodach (przygotowanie dekoracji i strojów społeczności, media – oczekiwania
wykształcenie umiejętności dialogu oraz odpowiedniej ekspozycji) właściwa organizacja, podział ról – postulaty
pokoleniowego – promocja umiejętność rozmowy FINANSE Wszystkie zgłoszone tematy
wykorzystanie potencjału młodzieży – przeprowadzenie targów umiejętność promocji środki własne zostają następnie uporządkowane
i seniorów – wydanie publikacji o ginących umiejętność dotarcia do partnerów środki pozabudżetowe (pozyskiwanie i skierowane do odpowiednich osób
aktywne włączenie obu grup w życie zawodach i przekonania ich do pomysłu przez bibliotekę od fundacji, przez bibliotekę, która jednocześnie
lokalnej społeczności dostęp do źródeł finansowania: lokalnego biznesu oraz z funduszy podpisze się pod tymi pytaniami.
PARTNERZY –  pozyskanie funduszy z grantów samorządowych i pochodzących od Stwórz plakat/komiks
DZIAŁANIA szkoły –  partnerzy i sponsorzy administracji centralnej) – młodzież projektuje plakat, a radni
Pozyskanie dofinansowania na władze samorządowe pomagają napisać do niego
realizację planowanego projektu sponsorzy ZAGROŻENIA odpowiednią treść (w rezultacie
Przydział zadań poszczególnym instytucje lokalne brak współpracy ze strony radnych zanika dotychczasowa bariera
osobom realizującym projekt lokalna społeczność brak zainteresowania ofertą ze strony między tymi grupami)
media (nie tylko lokalne) odbiorców proponowanych działań – na zakończenie tego etapu pracy

62 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 63


PROJEKT 3 „MOST POKOLEŃ” PROJEKT 4 „ŚWIADOMOŚĆ EKONOMICZNA”
Biblioteka może również pracować na rzecz niwelowania podziałów między przedstawicielami różnych pokoleń. Na- Założenia tego projektu, odpowiadającego na niską wiedzę polskiego społeczeństwa o dostępnych na rynku produktach
stępująca w rezultacie integracja społeczności lokalnej pozwala jej członkom tworzyć wspólnotę, potrafiącą lepiej dbać finansowych, zostały już szeroko przedstawione w umieszczonym w tej publikacji artykule Grzegorza Makowskiego. Po-
o  własne interesy. Stają się oni tym samym skuteczniejszymi obywatelami zaangażowanymi w  prowadzenie spraw niżej, w formie uzupełnienia, znajdują się punktowo wymienione najistotniejsze elementy, które należy uwzględnić pod-
wspólnych zgodnie z zasadami demokracji partycypacyjnej. Aby takie działanie było efektywne, jego realizacja powinna czas realizacji takiego działania.
przewidywać następujące etapy pracy:

BENEFICJaNCI PARTNERZY sprzętu komputerowego)


BENEFICJANCI ZAGROŻENIA REZULTATY gimnazjaliści (angażujący się na szkoła Utworzenie klubu młodych i klubu
przedstawiciele pokolenia osób 50+ potencjalni beneficjanci (możliwe, że Udział w projekcie pozwoli seniorom zasadzie wolontariatu, za co mogą Urząd Ochrony Konkurencji seniorów – Międzypokoleniowego
oraz młodzieży w wieku w wieku 16+ zgłosi się niewiele osób) nabyć nowe kompetencje w zakresie otrzymać dodatkowe punkty na i Konsumentów Klubu Bankowego
wykorzystania sprzętu multimedialnego świadectwie) banki komercyjne
CELE NAGRODY oraz poruszania się po Internecie od seniorzy (osoby powyżej biuro obywatelskich porad prawnych ZAGROŻENIA
nabycie wiedzy i umiejętności Warto pamiętać o pozytywnym przedstawicieli młodego pokolenia. pięćdziesiątego roku życia) ośrodek pomocy społecznej wystąpienie postaw zamkniętych na
praktycznych z zakresu obsługi dowartościowaniu zaangażowanych Z kolei młodzież będzie mogła klub seniora współpracę w ramach innowacyjnych
komputera przez osoby 50+ w ramach projektu osób, szczególnie zdobyć od osób starszych wiele CELE PROJEKTU uniwersytet trzeciego wieku działań ze strony szkoły
podniesienie umiejętności gdy dobrowolnie poświęciły w tym celu cennych informacji dotyczących zasad przekazanie zasobu wiedzy na niechęć do zaangażowania się
komunikowania międzypokoleniowego własny czas. Właściwą formą takiego funkcjonowania świata społecznego temat praw konsumenta oraz DZIAŁANIA w zaproponowane działania przez
stworzenie gry edukacyjnej (historia podziękowania za aktywny udział będą: oraz oceny działań podejmowanych zasad działalności i oferty banków Diagnozowanie ekonomiczne młodzież
miasta) listy gratulacyjne dla seniorów przez władze. W ten sposób komercyjnych (dotyczące wiedzy seniorów na temat
dyplomy dla osób szkolących obie grupy będą też miały okazję przekazywanie wiedzy na temat praw różnych narzędzi finansowych):
POTRZEBY (ZASOBY) wycieczka (wyjazd wspólny wszystkich poznać problemy, z jakimi borykają obywatelskich przez kształtowanie – przygotowanie ankiety skierowanej
cztery komputery uczestników projektu) się przedstawiciele drugiej grupy świadomości ekonomicznej w zakresie do seniorów
dwie osoby szkolące z Technikum wiekowej. Podjęta wspólnie praca posługiwania się pieniędzmi – spotkania robocze z socjologiem
Informatycznego DZIAŁANIA przyczyni się do zwiększenia integracji i produktami bankowymi oraz oraz organizacjami pozarządowymi
sala internetowa i catering Przez sześć tygodni będą prowadzone międzypokoleniowej oraz pozwoli na uprawnień każdego klienta w tym – w celu przygotowania
(zewnętrzny) popołudniowe zajęcia w bibliotece lub aktywizację obywatelską młodzieży zakresie merytorycznego badań
w sali komputerowej użyczonej przez oraz osób starszych, przeciwdziałając ukształtowanie praktycznej Giełda wiedzy (spotkanie otwarte
PARTNERZY zaprzyjaźnioną szkołę, poświęcone wykluczeniu społecznemu członków tej umiejętności oceny funkcjonowania prezentujące działanie różnych
Technikum Informatyczne obsłudze komputera i poruszaniu się ostatniej grupy. poszczególnych narzędzi finansowych produktów finansowych)
media po Internecie. Udział w nich wezmą dostępnych na rynku Zajęcia warsztatowe (między innymi
cukiernia zarówno seniorzy (osoby w wieku wymiana oraz integracja z wykorzystaniem dramy) pod hasłem
dostawca Internetu powyżej pięćdziesięciu lat), jak międzypokoleniowa osiągnięte dzięki „Nie taki diabeł straszny”, skierowane
i młodzież powyżej szesnastego roku współpracy przedstawicieli różnych do dwóch grup wiekowych:
PATRONAT NAD PRZEDSIĘWZIĘCIEM życia. Ważnym elementem zajęć będzie grup wiekowych – przeszkolenie młodych ludzi, żeby
prezydent miasta (jego współpraca wykorzystanie Internetu do oceny kształtowanie postaw zaangażowania mogli później uczyć osoby starsze
pomoże zwiększyć prestiż projektu działań władz lokalnych i centralnych społecznego wśród młodzieży (udział posługiwania się narzędziami
i skłoni do udziału w nim więcej osób) oraz nabycie przez uczestników w pracy na rzecz innych) bankowymi (młodym będzie
umiejętności wykonywania czynności łatwiej zrozumieć występujące tutaj
urzędowych z wykorzystaniem Internetu uwarunkowania)
(korzystania z e-administracji). – następnie szkolenie osób starszych
(młodzież przekazuje wiedzę
seniorom, także z wykorzystaniem

64 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 65


Aktywność projektu z Estonii. Pokazuje on, że za pomocą kina
również można zmieniać postawy ludzkie wobec dobra
wspólnego, pomagać członkom społeczności lokalnych

obywatelska
w zacieśnianiu więzi społecznych, a w rezultacie kształ-
tować bardziej aktywną wspólnotę, w której łatwiej bę-
dzie rozwiązywać wspólne problemy. Zaprezentowane
działania są również dowodem na to, że zorganizowa-
nie zajęć, które pozwalają uczestnikom rozwijać pasje,

Jak to się
W
może pomóc im uwierzyć we własne siły i uzyskać więk-
szą świadomość swojej roli w społeczeństwie.
części teoretycznej niniejszej pu- Projekt ten pokazuje również, jak za pomocą zaan-
blikacji zostało już wyjaśnione, że gażowania w działalność kulturalną można kształtować

robi do zakresu nieformalnej edukacji


obywatelskiej należą różne inicja-
tywy, których rezultatem jest ak-
kapitał kulturowy danej społeczności, której członko-
wie nie tylko zyskują szansę lepszego wyrażenia siebie
i rozwinięcia własnych pasji, ale także podnoszą kom-

w europie
tywizowanie członków określonej petencje kulturowe związane z wykorzystaniem nowo-
społeczności do podejmowania czesnych osiągnięć techniki. Wpisuje się to doskonale
działań dla dobra całej tworzonej w założenia dotyczące rozwoju polskiego społeczeństwa
przez nich wspólnoty. Działania te nie muszą być ko- opartego na wiedzy, przedstawione w raporcie Polska

Dobre praktyki nieformalnej niecznie skierowane wprost na nabywanie przez nich


wiedzy czy kompetencji obywatelskich. Wystarczy sama
zachęta do podjęcia aktywności przez bierne wcześniej
20301. Miejscem kształtowania takich kompetencji z całą
pewnością mogą być także biblioteki, szczególnie wypo-
sażone w nowoczesny sprzęt multimedialny i dostęp
edukacji obywatelskiej osoby i przekazanie im umiejętności, dzięki którym będą
mogły dalej realizować własne pasje. Jeśli jednocześnie
do szybkiego, szerokopasmowego Internetu. Nawet je-
śli w wypadku wielu miejsc w Polsce jest to tylko wizja
zaktywizują się oni wspólnie z innymi osobami, to dzia- przyszłości, warto już teraz zacząć do niej przygotowa-
opracował Filip Pazderski | Instytut Spraw Publicznych
łanie takie tym bardziej będzie można określić mianem nia, szczególnie że może ona nadejść znacznie szybciej,
nieformalnej edukacji obywatelskiej. Jego wymiar edu- niż się to czasem przewiduje. Podjęcie działań zmierza-
kacyjny może polegać na umożliwieniu podjęcia przez jących do zaznajamiania członków lokalnych społecz-
uczestników aktywności przynoszącej pozytywny rezul- ności z najnowszymi rozwiązaniami techniki może się
tat pozostałym członkom lokalnej społeczności. Może okazać kluczowe z punktu widzenia tak palącej w Polsce
tutaj chodzić nawet o takie kwestie, jak zacieśnianie potrzeby wyrównywania poziomu rozwoju cywilizacyj-
więzi społecznych w trakcie wspólnego oglądania filmu nego między poszczególnymi częściami kraju.
i przeprowadzenia później dyskusji na jego temat. Poniżej przedstawiono tylko wybrane rezultaty,
Aby dowieść, jak różnorodne mogą być formy ak- których osiągnięciu może służyć zaangażowanie się
tywności służące pośrednio kształtowaniu aktywnych w organizację takiej inicjatywy, jak przyjazd „autobusu
postaw obywatelskich, przedstawiamy poniżej opis z kinem”.

Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, Warszawa, lipiec 2009 roku – http://www.zds.kprm.gov.pl/userfiles/Pl_2030_wyzwania_rozwojowe.pdf


1

[dostęp: 4 listopada 2010 roku]. Więcej informacji o dokumencie na stronie: www.polska2030.pl.

Edukacja obywatelska w działaniu 67


za pomocą kina
można

POstawy ludzkie

Kinobuss i projekt „Nauczanie przez animację”


Mikk Rand | Kinobuss, Estonia
mikk@kinobuss.ee, www.kinobuss.ee, skype: kinobusss

Organizacja Kinobuss
Założony w 2001 roku Kinobuss to pozarządowa, nieza-
leżna organizacja filmowa, która spełnia wiele ważnych
funkcji w krajobrazie filmowym Estonii. Na początku
organizacja działała jako ruchome kino, którego celem
było przywrócenie do życia sztuki filmowej i zaszczepie-
nie kultury filmowej wśród mieszkańców peryferyjnych
wsi i miasteczek Estonii – miejsc, w których nie ma i nie

68 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 69


Założenia projektu „Nauczanie przez animację”
Pojęcie „animacja” pochodzi od łacińskiego słowa ani-
mare, oznaczającego „dawać życie” lub „dawać duszę”.
Nauka animacji jest jak nauka nowego języka – języka
nowych mediów i języka współczesnego życia. Język ten
łączy się obecnie z Internetem, grami i filmami, odgry-
wa także ważną rolę w życiu dzieci i młodzieży. Szkoły
w Europie powinny odzwierciedlać tę rzeczywistość.
Animacja to prosty, ale skuteczny sposób naucza-
nia różnych przedmiotów, który może być atrakcyjny dla
uczniów pochodzących z różnych środowisk i obdarzo-
nych rozmaitymi zdolnościami. Jej zastosowanie pozwa-
la również odpowiedzieć na potrzeby dzieci wymagają-
cych szczególnego rodzaju wsparcia pedagogicznego.
Mikk Rand – dyplomowany reżyser filmowy, absolwent
uniwersytetu w Tallinie, gdzie ukończył także socjologię • Niektóre dzieci nie potrafią swobodnie używać
i filozofię. Za swoje animacje otrzymał wiele nagród. słów do wyrażania swoich myśli i uczuć z powo-
W 1999 roku utworzył własne studio produkcyjne, du trudności w uczeniu się lub dysleksji. Niemal
a w 2001 roku – organizację pozarządową Kinobuss, zajmującą w każdej klasie można znaleźć uczniów, którzy
się dystrybucją filmów oraz edukacją filmową.
nie radzą sobie z czytaniem, odstają od reszty

było kina. W ciągu blisko dziesięciu lat działalności Kino-


buss rozszerzył swoją działalność i obecnie spełnia kilka Nauka
ważnych zadań, między innymi: animacji (łac. animare
– podtrzymuje przy życiu lokalną kulturę filmową w ma- – „dawać duszę”)
łych miasteczkach i we wsiach, w których nie działają
już kina,
jest jak nauka nowego
– propaguje estońską i europejską produkcję filmową,
– popularyzuje wiedzę o kinematografii wśród
młodzieży.

Do najważniejsze działań organizacji należą:


– pokazy („kino na kółkach”) i dystrybucja filmów,
– rozwijanie edukacji w zakresie filmu i mediów, świata mediów
– organizowanie warsztatów filmowych i z zakresu ani-
macji oraz szkoleń dla młodzieży i nauczycieli.
i współczesnego
życia
Jednym z ważniejszych działań podjętych przez organi-
zację był projekt „Nauczanie przez animację”.

70 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 71


rówieśników i są trudni do zmotywowania, mają Trwający obecnie projekt „Animowana nauka” ma
jednak inne talenty. na celu udoskonalenie przewodnika, będącego swoistym
• Uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyj- internetowym podręcznikiem doskonalenia zawodowe-
nymi, którzy są dyslektykami, myślą bardziej ob- go, przetestowanie go i przeprowadzenie warsztatów
razami niż słowami – dla wielu z nich możliwość pilotażowych z nauczycielami przedmiotów ścisłych.
wyrażenia siebie wizualnie za pomocą animacji, Informacje zwrotne otrzymane od nauczycieli pozwolą
nie zaś werbalnie, może być bardzo pomocna zaktualizować materiały szkoleniowe. Docelowo prze-
i motywująca. Animacja może sprawić, że takie wodnik będzie zawierał konspekty lekcji, pokazujące na-
dzieci zostaną zaakceptowane i docenione przez uczycielom krok po kroku, jak wprowadzać animację do
grupę i będą mogły pokazać innym swój sposób procesu nauczania.
widzenia świata.
„Nauczanie przez animację” to realizowany w la- 3. Grupy docelowe projektu
tach 2005–2007 projekt ponadnarodowy, mający na celu Zaplanowane w projekcie działania były skierowane do
opracowanie metodyki i interaktywnego przewodnika partnerów z kilku krajów: Warsztat Animacji, CVU Midt- następujących grup docelowych:
do wykorzystania filmów w procesie nauczania i ucze- -Vest (Dania), Uniwersytet Zachodniej Anglii, Bristol – nauczycieli przedmiotów ścisłych dobrowolnie
nia się w szkole. Wszyscy partnerzy projektu wcześniej (Wielka Brytania), Ciclope Filmes, Porto (Portugalia), uczestniczących w poszczególnych etapach realizacji
pracowali z dziećmi, młodzieżą i nauczycielami, a ich 9Zeros, Barcelona (Hiszpania), Wydział Pedagogiczny, projektu,
doświadczenia w zakresie filmu i mediów okazały się Uniwersytet w Aarhus, Kopenhaga (Dania), Kinobuss, – uczniów klas pilotażowych,
przydatne do przygotowania metodyki z tego zakresu. Tallin (Estonia). – pracowników placówek doskonalenia zawodowego dla
nauczycieli przedmiotów ścisłych w zakresie pedago-
Rozszerzenie zakresu aktywności 2. Wykorzystane techniki i metodyka giki stosowanej.
z projektem „Animowana nauka” „Nauczanie przez animację – przewodnik” ma umoż-
Kontynuacją przedstawionych wcześniej działań jest liwić nauczycielom poznanie różnych środków komu- 4. Najważniejsze etapy realizacji projektu
projekt „Animowana nauka”, wykraczający poza grani- nikacji audiowizualnej i wykorzystywanie ich w pro- Realizując projekt, starano się znaleźć odpowiedź na
ce Estonii i realizowany w latach 2007–2010 z udziałem cesie kształcenia uczniów. Przewodnik stanowi narzę- dwa podstawowe pytania:
tych samych partnerów, którzy uczestniczyli w projekcie dzie, dzięki któremu nauczyciele będą mogli uczyć, wy- – W jaki sposób opracować zrozumiały dla każdego
„Nauczanie przez animację”. Po opracowaniu metodyki korzystując animację. Materiały zawarte w przewodni- i praktyczny przewodnik?
takiego nauczania i ujęciu jej w formie interaktywne- ku oraz założenia metodyczne są dostępne nieodpłat- – Jak rozpropagować przewodnik wśród nauczycieli
go przewodnika zaistniała potrzeba przeprowadzenia nie i dowodzą, że każdy może zrobić film lub anima- (i w całym sektorze oświaty) jako środek dydaktyczny,
warsztatów pilotażowych z nauczycielami z krajów cję. Przewodnik pokazuje krok po kroku, jak tworzyć który mógłby wzbogacić proces nauczania i uczenia
partnerskich w celu udoskonalenia publikacji. Na takich animację, zawiera także informacje przygotowujące do się w szkole.
podstawach oparto założenia projektu „Animowana na- nauczania przy wykorzystaniu animacji oraz wskazów-
uka”. Jego realizacja była możliwa dzięki uzyskaniu dofi- ki, jak stworzyć ciekawą historię, rozrysować kadry, na- Wnioski z prowadzonych działań
nansowania ze środków Unii Europejskiej w ramach pro- kręcić i zmontować film. Dodatkowo można w nim zna- Osiągnięte rezultaty
gramu „Leonardo Da Vinci”. Struktura projektu wygląda leźć przykłady wykorzystania animacji w procesie na- Rezultatem projektu było opracowanie metodyki zajęć
następująco: uczania, ogólne porady dotyczące stosowania animacji, z animacji oraz przewodnika do ich prowadzenia. Prze-
krótkie opisy i przykłady różnych technik animacji, in- wodnik jest już dostępny, ale realizowany obecnie projekt
1. Partnerzy i współpraca formacje techniczne dotyczące wyboru sprzętu, opro- „Animowana nauka” służy jego dalszemu doskonaleniu
Realizacja wszystkich działań jest oparta na partner- gramowania i udźwiękowienia, a także krótką historię i dostarcza nowych przykładów, w tym dotyczących dzie-
stwie europejskim. W ramach projektu zaangażowano animacji. ci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.

72 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 73


Przeszkody i sposoby ich pokonania
Opracowanie metodyki zajęło dużo czasu. Najpoważ-
niejszym problemem było takie zaprojektowanie prze-
wodnika, aby był on dopracowany, a jednocześnie prosty
i atrakcyjny dla tych wszystkich, którzy wcześniej nie Animacja
zajmowali się animacją. Początkowo planowano wyda- to prosty, lecz
nie przewodnika na płycie DVD, ale szybko uznano, że efektywny sposób
opublikowanie go w wersji on-line daje znacznie więcej
możliwości (w tym zwłaszcza zapewnia łatwość dostępu
z każdego miejsca na świecie).
Umieszczenie całego materiału w Internecie umoż-
liwiło opublikowanie znacznie większej liczby dokumen-
tów. Interesujące są zwłaszcza przykłady konkretnych
działań dostępne w formie filmów wideo, stanowiące różnych
element przewodnika, które powstały we współpracy przedmiotów
z dziećmi i nauczycielami. Zastosowanie takiego roz-
wiązania umożliwiło większe zaangażowanie tych osób
w pracę w ramach projektu.

Co się udało osiągnąć


Przewodnik ma wyjątkowy charakter, gdyż jest pierw-
szym opracowaniem metodycznym skierowanym do na-
uczycieli, pokazującym, jak można wykorzystywać film Obecnie przewodnik jest dostępny w językach: an-
i animację w procesie nauczania. Trudnością okazało się gielskim, estońskim i duńskim.
rozpropagowanie przewodnika. Zwykle to uczniowie są
bardziej otwarci na nowe technologie i film. W placów- Wnioski
kach oświatowych funkcjonują co prawda liczne szkolne Choć oficjalne wprowadzenie przewodnika i metodyki
kluby filmowe, ale liczba klas o profilu filmowo-medial- nauczania z wykorzystaniem animacji do estońskiego
nym jest niewielka. Coraz więcej nauczycieli przekonuje systemu oświaty wymaga czasu, należy jednak przyznać,
się jednak do nowych metod nauczania i wykorzystuje że projekt stanowił ważny krok w procesie podnoszenia
animację w nauczaniu. jakości edukacji filmowej i medialnej w szkole.
Estonia jest uważana za kraj niezwykle przyjazny Film jako język wizualny jest ważnym narzę-
dla nowych technologii, w którym dostępne są licz- dziem – można oglądać filmy (uczenie się z filmem)
ne narzędzia i materiały do e-learningu dla nauczycieli lub analizować określony temat za pomocą filmu
i uczniów. Prezentowany projekt doskonale wpisał się (ekranizacje dzieł literackich, naukowe filmy doku-
w takie podejście, choć wykorzystanie animacji w oficjal- mentalne), a także przygotować animację filmową
nym programie nauczania w szkołach estońskich (oraz w celu wyjaśnienia różnych procesów (fizyka, chemia,
duńskich) okazało się procesem trudniejszym do zre- ochrona środowiska).
alizowania i bardziej długotrwałym, niż początkowo Jesienią 2010 roku organizacja Kinobuss rozpoczę-
oczekiwano. ła w swoim studiu szkolenia dla nauczycieli.

74 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 75


Integracja
P
odstawowa zasada demokracji mówi dyskryminacji, ale także podkreśla znaczenie wykorzy- ich wykluczeniu społecznemu. Wskazanie im możliwo-
o konieczności ustalenia w ramach tego stania w europejskiej gospodarce energii i zasobów po- ści wykorzystania posiadanych zdolności – również na
systemu takich reguł funkcjonowania siadanych przez wszystkich członków społeczeństw. potrzeby lokalnej gospodarki – może towarzyszyć prze-

i aktywizacja
wspólnoty, aby zapewniały poszanowanie Odbiorcami zaprezentowanych niżej projektów są dłużeniu okresu ich aktywności społecznej.
interesów mniejszości. Jeden z komentato- właśnie przedstawiciele dwóch ważnych grup społecz- Powyższe ustalenia jednoznacznie potwierdzają,
rów zauważył nawet, że demokrację moż- nych, które można uznać za mniejszościowe (niekoniecz- jak cenne są projekty służące aktywizacji przedstawicie-
na zdefiniować jako „system rozsądnie ko- nie – co warto podkreślić – w znaczeniu ilościowym), li grup społecznych mających mniejsze szanse rozwoju

społeczna jarzący władzę większości z ochroną praw


mniejszości”1. Społeczeństwa Unii Europejskiej – w tym
także polskie społeczeństwo – podlegają rosnącemu
zróżnicowaniu. Oznacza to, że w ich strukturze pojawia
mianowicie imigranci (mieszkańcy o innym pochodzeniu
etnicznym niż dominujące w kraju pobytu) i osoby star-
sze. Przedstawienie w niniejszej publikacji działań skie-
rowanych właśnie do przedstawicieli tych grup wiąże
(i narażanych na dyskryminację) oraz zwiększeniu ich
integracji w ramach społeczeństwa dominującego. Mogą
one polegać na kształtowaniu u członków mniejszości
określonych kompetencji (na przykład kulturowych,
się coraz więcej rozmaitych mniejszości. Stan ten został się również z dwoma bardzo ważnymi zjawiskami, jakie społecznych, zawodowych), zapewnianiu im okazji
już usankcjonowany prawnie. Na poziomie europej- zachodzą obecnie w ramach europejskich społeczeństw do kontaktu i wymiany poglądów z przedstawicielami
skim nastąpiło to za sprawą dwóch dyrektyw unijnych (choć – przynajmniej jak dotąd – w mniejszym stopniu innych grup (w tym przeważających w danej sferze)
– wprowadzającej zasady równego traktowania osób dotyczą one jeszcze Polski): narastającymi na świecie oraz budowaniu u nich poczucia własnej wartości (na
niezależnie od ich pochodzenia rasowego czy etniczne- trendami migracyjnymi4 i zauważalnym procesem sta- przykład pokazując posiadane przez nich, wartościowe
go2 oraz wprowadzającej zasady równego traktowania rzenia się społeczeństw świata zachodniego5. W takiej społecznie, umiejętności i inne zasoby). Istotnym re-
w zatrudnieniu i pracy3. Uznają one wiele tzw. cech chro- sytuacji umiejętne zarządzanie procesem migracji i włą- zultatem takich działań jest między innymi włączanie
nionych, do których należą między innymi pochodzenie czenie obcokrajowców do systemu ekonomicznego po- członków tych grup do procesu decydowania o wspól-
etniczne i rasowe, wyznawana religia i wiara, niepełno- szczególnych państw członkowskich jest kluczowym nym losie przez lokalną lub narodową grupę polityczną,
sprawność, wiek oraz orientacja seksualna. Żadna osoba zadaniem, którego realizacja umożliwi krajom Unii Eu- do której należą lub chcą, aby tak się stało. Z pewnością
nie powinna być traktowana gorzej (dyskryminowana) ropejskiej zachowanie wzrostu gospodarczego6. Może prowadzi to do przeobrażenia ich w bardziej aktywnych
z powodu posiadania jednej takiej cechy lub kilku takich ono między innymi pomóc w utrzymaniu stabilności ich członków wspólnoty, co jest jednym z podstawowych
cech. Zgodnie z systemem funkcjonowania prawa unij- rynków pracy, a wraz z nimi – systemów emerytalnych celów edukacji obywatelskiej, również prowadzonej nie-
nego, za pomocą odpowiednich regulacji prawnych ana- i zabezpieczenia społecznego, a w dalszej perspektywie formalnie. Takie właśnie przesłanki legły u podstaw obu
logiczna ochrona powinna być przeniesiona na poziom przyczyni się do zachowania poczucia dobrobytu przez prezentowanych poniżej projektów: czeskiego „Bibliote-
wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej. Jej członków tych społeczeństw. Skierowanie działań do ki dla każdego” oraz brytyjskiego „IDENTITY”, zrealizo-
wprowadzenie nie tylko jest wyrazem poszanowania dla osób starszych, które stanowią coraz większą część za- wanego przez grupę sinfonia ViVA.
przedstawicieli mniejszości, którzy ze względu na wy- chodnich populacji, powinno ułatwić przeciwdziałanie
stępowanie u nich tzw. cechy chronionej mogą podlegać

4
Zob. na przykład: United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Word Economic and Social survey 2004: International Migra-
1
Zob. M. Rymsza, Edukacja obywatelska w systemie demokratycz- tion, E/2004/75/Rev.1/Add.1, ST/ESA/291/Add.1, s. 30 – http://www.un.org/esa/policy/wess/wess2004files/part2web/part2web.pdf [dostęp:
nym, „Trzeci Sektor” 2009, nr 17, s. 4. 29 września 2010 roku].
2
European Council Directive 2000/43/EC of 29 June 2000 imple-
5
Według szacunkowych danych, bez imigracji populacja europejska może zmniejszyć się z 728 milionów osób zarejestrowanych w 2000 roku
menting the principle of equal treatment between persons irre- do 589 milionów osób w 2050 roku – zob. United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Word Economic and Social survey 2004,
spective of racial or ethnic origin, OJ L 180/22, 19 lipca 2000 roku. op. cit., s. 61.
3
European Council Directive 2000/78/EC of 27 November 2000
6
Dane liczbowe pokazują jednoznacznie, że gospodarka europejska odnosi wyraźne korzyści z przybywających na kontynent imigrantów (oraz
establishing a general framework for equal treatment in employ- przemieszczania się ludności w ramach samego kontynentu), a europejski wzrost gospodarczy jest coraz bardziej od nich zależny. Według
ment and occupation, OJ L 303/16, 2 grudnia 2000 roku. takich szacunków, populacja Europy bez emigrantów zmalałaby o 4,4 miliona osób w ciągu lat dziewięćdziesiątych XX wieku (w latach 1990–
–2000 imigracja stanowiła źródło 89% wzrostu populacji europejskiej) – zob. Global Commission on International Migration, Migration in an
interconnected world: New directions for action. Report of the Global Commission on International Migration, Geneva 2005, s. 14.

Edukacja obywatelska w działaniu 77


Biblioteki
mogą świadczyć
usługi pozwalające na

grup społecznych
mających mniejsze
szanse rozwoju

„Biblioteki dla każdego”


Veronika Chruščová | Praska Biblioteka Miejska, Czechy
veronika.chruscova@mlp.cz, www.mlp.cz/libraries.htm

Myślą przewodnią międzynarodowego projektu „Biblio-


teki dla każdego” (Knihovny pro všechny, Libraries for
All) jest motywowanie bibliotek do tworzenia i wpro-
wadzania nowych usług na rzecz środowisk ponadlokal-
nych. Od dłuższego już czasu występuje zjawisko krzy-
żowania się w obrębie wspólnoty europejskiej dróg osób
o odmiennej narodowości, pochodzących z różnych krę-
gów kulturowych. Ludzi tych łączy pragnienie budowy

78 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 79


Projekt jest realizowany na poziomie międzynaro- – w Niemczech – Internationale Bibliothek in Gallus
dowym i lokalnym. Na poziomie międzynarodowym kra- and Sindlingen (Międzynarodowa Biblioteka w Gallus
jami partnerskimi są Austria, Republika Czeska, Niemcy i Sindlingen),
i Szwecja. Każdy kraj partnerski jest reprezentowany –  w Szwecji – Biskopsgarden (Göteborg).
przez organizację, która opiekuje się obcokrajowcami
(zwykle jest to organizacja pozarządowa). W wypadku Działania na poziomie lokalnym
Niemiec takim partnerem jest biblioteka. prowadzone w poszczególnych państwach
Austria
Koordynatorzy projektu: – Nowe książki w języku tureckim, serbskim, chorwac-
– Austria – Social Architecture Team Three/okay.zusam- kim, hiszpańskim.
men leben/Advice Center for Migration and Integra- – Nowe kursy językowe dla kobiet – Deutsch zum
tion (Ośrodek Doradztwa do spraw Emigracji oraz Frühstück.
Integracji), – Nauka czytania w języku tureckim dla dzieci i konsul-
– Republika Czeska – Multikulturní centrum Pra- tacje dla kobiet.
Veronika Chruščová – od 2008 roku pracuje w Dziale
Komunikacji Praskiej Biblioteki Miejskiej w Republice ha (Multicultural Centre of Prague, Praski Ośrodek – Tłumaczenie książek na język niemiecki i wydania
Czeskiej. Koordynowała wiele międzynarodowych projektów Wielokulturowy), dwujęzyczne (Sprich mit mir und hör mir zu!).
społecznych, poświęconych między innymi ilustracjom – Niemcy – The Public Library of Frankfurt am Main Partnerzy projektu z Austrii oferują kobietom
w książkach, umożliwieniu korzystania z biblioteki osobom (Stadtbücherei Frankfurt am Main, Biblioteka Publicz- zarówno kursy, jak i usługi konsultacyjne. Celem tych
niedowidzącym oraz obcokrajowcom. Utworzyła biblioteczny
zespół teatralny o nazwie Výstředník (Ekscentryk). na we Frankfurcie nad Menem), działań jest zachęcenie muzułmańskich gospodyń do-
– Szwecja – Immigrant Institute (Immigrant-institutet, mowych do oderwania się od codziennych obowiązków
Instytut do spraw Imigracji). w przyjaznej i gotowej do pomocy bibliotece. Inną inte-
nowego, przyjaznego im domu. Biblioteki mogą odpo- Koordynatorzy powołali komitet doradczy, który resującą propozycją są sesje czytania dzieciom w języku
wiedzieć na takie zapotrzebowanie. Są one ośrodkami, czuwa nad poprawną realizacją projektu we wszystkich tureckim. Chodzi w nich o to, aby dzieci nie zapominały
w których prowadzi się różne działania, stanowią bo- krajach partnerskich. Grupa ekspertów tworzących ko- rodzimego języka i nie odrywały się od swoich korze-
wiem miejsce spotkań różnych pokoleń, osób mających mitet doradczy sporządziła instrukcję opisującą metody ni. Z drugiej strony, emigranci mogą sięgnąć po książki
wspólne hobby czy te same zainteresowania. Biblioteki pracy z obcokrajowcami, który przesłała do bibliotek. w wydaniu dwujęzycznym, co ułatwia im naukę języka
powinny otworzyć drzwi dla każdego, kto nie tylko chce Administruje również portalem internetowym projektu niemieckiego. Uwzględniając istniejące zapotrzebowanie, wspomniana
się kształcić lub poszukuje informacji, ale także potrze- – librariesforall.eu. kawiarnia udostępnia dziewięćdziesiąt dwa tytuły czaso-
buje chwili odprężenia lub rozrywki. Na poziomie lokalnym partnerami koordynatorów Szwecja pism i gazet w języku szwedzkim i obcojęzycznych. Jej
z poszczególnych krajów są biblioteki, z którymi wspól- – Kawiarnia „Language and Book” (prowadzona w języ- obsługa składa się z osób niepełnosprawnych. Inną wartą
Idea projektu nie opracowuje się metody przyciągania obcokrajowców ku szwedzkim i kurdyjskim). wyróżnienia formą aktywności prowadzonej w Szwecji
Celem omawianego projektu jest przekształcenie lokal- do tych placówek. Instytucje wybrane do współpracy są – Kursy komputerowe. są warsztaty plastyczne, oparte na technikach tworzenia
nych bibliotek w punkty integracyjne dla różnych śro- zwykle usytuowane w miejscach zamieszkiwanych przez – Kursy języka angielskiego. przedmiotów artystycznych, które są później eksponowa-
dowisk przez wprowadzenie nowego systemu obsługi dużą populację emigrantów, na przykład na obrzeżach – Pomoc uczniom i dzieciom w odrabianiu prac ne w bibliotece, co stanowi silną motywację dla twórców.
obcokrajowców i dostosowanie bieżących usług do po- miast, i należą do kategorii ogólnodostępnych bibliotek domowych.
trzeb imigrantów. Projekt – realizowany od 2008 roku publicznych. Uczestnikami działań na tym poziomie – Warsztaty (plastyczne). Niemcy
– jest finansowany z funduszy Unii Europejskiej i sta- w poszczególnych krajach są: – Możliwość zaopatrzenia się w literaturę obcojęzyczną. –  Pomoc uczniom w nauce języka niemieckiego.
nowi część działań Europejskich Strategii Edukacji Wie- –  w Austrii – Lustenau and Götzis (Vorarlberg), Poszczególne kraje biorące udział w projekcie róż- – Nowe zajęcia dla wszystkich członków rodzin.
lokulturowej (European Strategies of the Multicultural – w Republice Czeskiej – Municipal Library of Prague nią się między sobą strukturą populacji emigrantów. Najliczniejszą grupę emigrantów w Austrii i Niem-
Education, ESME). (Městská knihovna v Praze, Praska Biblioteka Miejska), Do Skandynawii emigrują głównie mieszkańcy Afryki. czech stanowią osoby pochodzące z Turcji. Biblioteka

80 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 81


obejmuje wsparciem całe ich rodziny. Dzieci odrabiają Nasza biblioteka rozpoczęła współpracę z inny-
prace domowe i malują, korzystając z pomocy wyszkolo- mi organizacjami w 2009 roku. Wspólnie z Praskim
nych bibliotekarzy, a ich rodzice mogą uczyć się w tym Ośrodkiem Wielokulturowym powołaliśmy w czerwcu
czasie języka niemieckiego. 2009 roku komitet doradczy, złożony z lingwistów, bi-
bliotekarzy, przedstawicieli organizacji pozarządowych
Republika Czeska i innych instytucji. Komitet uznał, że zarówno dla biblio-
W Republice Czeskiej mieszka legalnie 432 tysią- teki, jak i dla praskich emigrantów użyteczne będą:
ce obcokrajowców, co stanowi 4,2% populacji kraju. –  podstawowe kursy języka czeskiego,
Dominują emigranci ze Słowacji, z Ukrainy, Wietnamu, –  kursy komputerowe,
Rosji oraz z Polski. Partnerem lokalnym w omawianym – możliwość korzystania z dwóch punktów informacyjnych,
projekcie jest Praska Biblioteka Miejska, największa cze- – materiały informacyjne sporządzone w językach
ska biblioteka publiczna. Sieć tworzących ją jednostek obcych,
liczy czterdzieści cztery filie i trzy biblioteki objazdowe. –  szkolenie dla czytelników,
Biblioteka udostępnia łącznie 2,2 miliona woluminów, –  współpraca z organizacją Berkat.
z których korzysta 200 tysięcy zarejestrowanych czytel- Podstawowe kursy języka czeskiego rozpoczęły
ników – ich obsługą zajmuje się pięciuset pracowników. się w styczniu 2010 roku w Bibliotece Centralnej. Są one
Poza pełnieniem typowych funkcji bibliotecznych Praska prowadzone we współpracy z Ośrodkiem do spraw In-
Biblioteka Miejska organizuje również imprezy dla dzieci tegracji Obcokrajowców, laureatem European Language
i dorosłych – koncerty, warsztaty, spotkania czytelników Award LABEL w 2009 roku. Na pierwsze lekcje przycho-
z pisarzami, występy teatralne i debaty na różne tematy. dziło pięćdziesięciu, sześćdziesięciu kursantów. Zajęcia
prowadziło jednocześnie dwóch lektorów, ale – jak się
Rejestracja obcokrajowca jako czytelnika okazało – była to niewystarczająca liczba. Ze względu
W bibliotece może się zarejestrować każdy, kto przed- na tak duże zapotrzebowanie, natychmiast został zor-
stawi zezwolenie na pobyt stały w Republice Czeskiej ganizowany kolejny kurs w innej filii biblioteki, na który
lub – w wypadku osoby pochodzącej z kraju członkow- skierowano część uczestników. Zajęcia w filii prowadzi
skiego Unii Europejskiej – dowód tożsamości. Rocz- jeden lektor, ale uczestniczy w nich około piętnastu do
na opłata czytelnicza wynosi 60 koron czeskich (oko- dwudziestu osób. Wszystkie kursy odbywają się dwa
ło 2,5 euro). Studenci z zagranicy mogą posłużyć się in- razy w tygodniu, poszczególne zajęcia trwają półto-
nymi dokumentami (na przykład legitymacją ISIC lub rej godziny, a opłata wynosi 50 koron czeskich (około
ERASMUS), z których wynika, że studiują w Republi- 2 euro) za jedną lekcję. Nie jest to zbyt wygórowana
ki Czeskiej. Pozostali obcokrajowcy powinni okazać ze- cena, zważywszy, że na wolnym rynku za godzinę na-
zwolenie na pobyt, zawierające informację o stałym ad- uki języka czeskiego trzeba zapłacić około 300 koron
resie ich zamieszkania, lub wnieść depozyt w wysoko- czeskich (około 12 euro). W procesie nauczania stosuje
ści 1 tysiąca koron czeskich (około 40 euro), który jest się specjalne metody dydaktyczne – każda lekcja ma od-
zwracany po roku. Można się również zarejestrować za rębny temat (na przykład szpital, zakupy, biuro) i jest
pośrednictwem poręczyciela. Czeskie przepisy dotyczą- poświęcona słownictwu i frazeologii z danej dziedziny.
ce korzystania z bibliotek przez obcokrajowców są ła- Słuchacze pochodzą głównie z Europy Zachodniej i ze
godne. Do czasu rozpoczęcia realizacji projektu „Biblio- Stanów Zjednoczonych, chociaż spodziewano się po-
teki dla każdego” nikt nie oferował im analogicznych czątkowo liczniejszego uczestnictwa emigrantów z Eu-
świadczeń. ropy Wschodniej. Ukończenie kursu językowego jest

82 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 83


poświadczane certyfikatem. Do otrzymania certyfikatu Kurs komputerowy rozpoczął się w październi-
są uprawnione wszystkie osoby, które opuściły mniej niż ku 2009 roku w bibliotece Orator w dzielnicy Praga 11,
dwadzieścia lekcji. gdzie osiedlili się głównie emigranci z Wietnamu i Ukra-
Ewaluacja kursów językowych. Ośrodek do spraw iny. Kurs, którego koszt wynosi 50 koron czeskich (oko-
Integracji Obcokrajowców opracował system ewaluacji ło 2 euro), jest przeznaczony dla osób początkujących
zajęć przeznaczony dla uczestników. Wyniki przepro- w zakresie obsługi komputera. Zajęcia są prowadzo-
wadzonej weryfikacji potwierdziły wysoki poziom kur- ne w języku czeskim, od uczestników wymaga się więc
sów zorganizowanych w bibliotece. Słuchacze docenili przynajmniej podstawowej jego znajomości, umożliwia-
lektorów i stosowaną przez nich metodologię naucza- jącej komunikację. Słuchaczowi może jednak towarzy-
nia, ich umiejętności komunikacyjne, sposób organiza- szyć tłumacz (zwolniony z opłat za kurs).
cji i rozpropagowania kursów, a także – co równie waż- Kwestia opłat była przedmiotem wielu dyskusji.
ne – ich cenę. Uznano jednak, że kursy są prowadzone na wysokim
Wypełniając ankietę, uczestnicy kursów zadekla- poziomie i nie mogą być bezpłatne. Poza tym cena nie
rowali ponadto, że będą polecać udział w kursach swo- jest wygórowana, dlatego zajęcia są dostępne właściwie
im znajomym, otrzymują bowiem pozytywne opinie od dla każdego. Pobrane opłaty biblioteka w całości prze-
osób z różnych kręgów społecznych, w jakich się po- kazuje organizatorom zajęć, udostępniając jednocześnie
ruszają. Zarówno wśród najbliższych, jak i w pracy czy bezpłatnie swoje pomieszczenia. Zajęcia trwają dwie go-
w szkole zauważono, że ich język czeski zdecydowa- dziny tygodniowo, a ich uczestnikami są w większości
nie się poprawił. Wszyscy kursanci przyznali również, kobiety.
że chcieliby kontynuować naukę języka (z tego powo- W dwóch punktach informacyjnych obcokrajowcy
du w bibliotece uruchomiono dodatkowy kurs wakacyj- mogą uzyskać potrzebne im informacje oraz zaopatrzyć
ny w lipcu i sierpniu, w którym uczestniczyło czterdzie- się w stosowne materiały udostępnione przez organiza-
ści osób) i mieć możliwość udziału w zajęciach z projek- cje pozarządowe, urzędy administracji publicznej oraz
towania, obsługi komputera i gotowania. instytucje prywatne i państwowe. Organizatorzy zauwa-
Z wypełnionych formularzy wyłonił się również żyli, że punkty te służą nie tylko obcokrajowcom, ale
interesujący obraz grupy osób uczestniczących w kur- także samym organizacjom, które mogą zarówno rozpo-
sach. Przeważnie mają oni ukończoną edukację na po- wszechniać własne materiały, jak i gromadzić publikacje
ziomie średnim lub uniwersyteckim i pracują w Cze- innych organizacji, a następnie przekazywać w ramach
chach jako dziennikarze, fotograficy, graficy, a nawet swojej działalności. W punktach udostępniono również
menedżerowie. Zajmowane przez nich stanowiska tak- komputer z materiałami do e-learningu, zagraniczne
że są bardzo zróżnicowane. W kursach uczestniczą rów- czasopisma i gazety. Punkty informacyjne w Bibliotece
nież studenci. Centralnej i w jej filii w dzielnicy Opatov umożliwiają
Warto w tym miejscu zacytować fragmenty ankiet, dostęp do publicznego Internetu, z którego korzystają
w których uczestnicy wpisywali podziękowania skiero- głównie cudzoziemcy.
wane wprost do organizatorów: „Uwielbiam zajęcia i sa- Osoby odwiedzające punkty informacyjne mogą
mych lektorów!”, „Szczególne podziękowania należą się również skorzystać z materiałów bibliotecznych
Pani Alenie. To bardzo dobra lektorka. Chciałbym kon- z podstawowymi informacjami. Wszystkie zawarte
tynuować naukę pod jej opieką”, „Teraz rozumiem lepiej w nich teksty zostały przetłumaczone na języki: rosyj-
zasady życia w Czechach”, „Chciałbym studiować ekono- ski, ukraiński, mongolski, wietnamski, chiński, angiel-
mię”, „Dziękuję Wam za Wasze wielkie serce!”. ski i niemiecki.

84 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 85


Ważnym elementem projektu jest szkolenie biblio- Bibliotekarze zgodzili się jednak, że będąca miej-
tekarzy. W październiku 2009 roku przeprowadzono se- scem ich pracy instytucja powinna dalej zmieniać swój
minarium informacyjne na temat migracji w Republice dotychczasowy charakter. Nie może ograniczać się do wy-
Czeskiej. Ponadto dużym zainteresowaniem cieszyły się pożyczania książek, ale powinna zajmować się świadcze-
warsztaty zorganizowane w lutym 2010 roku. Ponieważ niem innych usług. Z takich bibliotek będą mogli również
specjalistyczne określenia i zwroty stosowane w bibliote- coraz chętniej korzystać obcokrajowcy. Biblioteka powin-
kach są trudne do zrozumienia dla osób spoza branży, jest na podjąć odpowiednie działania i przygarnąć tę grupę
konieczne, żeby bibliotekarze – komunikując się z obco- użytkowników, gdyż w innej sytuacji może stracić swo-
krajowcami – posługiwali się jak najprostszym językiem. ją pozycję na rzecz innych instytucji (szkół językowych
W tym właśnie celu podczas wspomnianych warszta- dla cudzoziemców lub klubów czytelnika prowadzonych
tów bibliotekarze poznali niektóre łatwe do zrozumienia przez księgarnie).
zwroty, a następnie, w ramach zajęć praktycznych, pro- Biblioteka powinna być miejscem, w którym emi-
wadzili rozmowy z zaproszonymi obcokrajowcami. grant może znaleźć nie tylko doskonałą i kompetentną
Obecnie biblioteka współpracuje także z organi- obsługę, ale także przyjazną i miłą atmosferę oraz na-
zacją Berkat (Happiness and mercy in Chechen, Radość wiązać kontakt z pomocną mu organizacją i z innymi
i miłosierdzie w Czeczenii), która opiekuje się emigran- przedstawicielami jego grupy narodowościowej.
tami z Czeczenii i Afganistanu. Zorganizowano między
innymi spotkanie zapoznawcze połączone z konkursami Plany na przyszłość
dla dzieci członków tej organizacji. Realizację omawianego projektu zakończyła we wrze-
Biblioteka prowadzi również stronę internetową śniu 2010 roku wystawa „Mój dom”. Artyści i twórcy
omawianego projektu (www.mlp.cz/libraries), na której z zagranicy, którzy nie mieli wcześniej możliwości za-
można znaleźć plan proponowanych zajęć, tematy kursów prezentowania swoich prac, mogli zaoferować je biblio-
języka czeskiego, wszystkie materiały w językach obcych tece. Zgromadzono w ten sposób dzieła wykonane róż-
w formie gotowej do druku, a także przeczytać – zamiesz- nymi technikami. Wystawa została zorganizowana w filii Praskiej Biblioteki Miejskiej w omawiane działania. Zy- Warto podkreślić, że przedstawiona tutaj działal-
czone w ostatniej fazie realizacji projektu – ogłoszenie biblioteki w dzielnicy Opatov. W jej oddziale dziecięcym skała ona bowiem również licznych współpracowników ność nie jest ograniczona do osób, dla których została
o poszukiwaniu artystów zagranicznego pochodzenia. wystawiono prace najmłodszych. (biblioteka nie może prowadzić takiej działalności sa- zainicjowana, biorą w niej bowiem udział również oby-
Po zakończeniu projektu Praska Biblioteka Miej- modzielnie, potrzebuje bowiem wsparcia ze strony eks- watele Czech. Tłumacz języka czeskiego i wietnamskie-
Opinie bibliotekarzy o projekcie ska zamierza nadal prowadzić kursy języka czeskiego pertów), nie ponosząc przy tym żadnych dodatkowych go zwrócił się na przykład do biblioteki z prośbą o po-
W maju 2010 roku bibliotekarze wypełnili ankietę związa- we współpracy z Ośrodkiem do spraw Integracji Obco- kosztów (finansowanych z budżetu biblioteki). Zdaniem moc w założeniu jej wietnamskiej filii, która byłaby ulo-
ną z projektem „Biblioteki dla każdego” oraz z obecnością krajowców, chociaż na innych zasadach. Za symbolicz- zaangażowanych w projekt pracowników, prowadzenie kowana na bazarze, gdzie pracują Wietnamczycy. W za-
obcokrajowców w ich instytucji. Odpowiedzi wykazały, że ną opłatą będą udostępnione pomieszczenia biblioteki, takiej aktywności jest cennym doświadczeniem dla bi- mian biblioteka otrzymuje wsparcie przy zaopatrywaniu
personel Praskiej Biblioteki Miejskiej darzy projekt zdecy- w zamian jednak będzie ona oczekiwać większej liczby blioteki, pozwala również zwiększyć grono czytelników. się w wietnamską literaturę.
dowanym uznaniem, zauważając, że otwiera on bibliotekę szkoleń dla bibliotekarzy. Ośrodek do spraw Integracji Zdecydowano się więc kontynuować taką działalność, Najbardziej pozytywnym aspektem podjęcia takich
dla czytelników pochodzących z innych grup społecznych. Obcokrajowców planuje między innymi uruchomienie zwłaszcza że jest ona owocna i nie wiąże się z ryzykiem. działań jest jednak możliwość spotkania na tym skrzyżo-
Ankietowani zasugerowali także, że biblioteki mo- kursów języka czeskiego dla gospodyń domowych. Inspiracją dla nowych działań są prace podjęte już waniu europejskich dróg ludzi o tym samym światopo-
głyby jeszcze rozszerzyć zakres swojej działalności skie- przez innych partnerów. W Bibliotece Centralnej mieści glądzie i celu działania, a w rezultacie wspólne budowa-
rowanej do migrantów (przez uruchomienie klubów, Wnioski się kawiarnia, którą planuje się zaaranżować na wzór po- nie przyjaznego domu. W wypadku praskiej biblioteki
kursów społeczno-kulturalnych, zajęcie się opieką nad Uczestnicząc w projekcie, biblioteka buduje własną po- dobnych miejsc działających w Szwecji. Godne uwagi są – czterdziestu czterech domów.
dziećmi). Jest to jednak ciągle obwarowane ogranicze- zycję w wielokulturowym społeczeństwie. Nie jest to także planowane działania skierowane do całych rodzin
niami natury finansowej. jednak jedyna korzyść wynikająca z zaangażowania się obcokrajowców.

86 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 87


Wspólna praca
nad przygotowaniem
kompozycji muzycznej
może służyć
zwiększeniu

społeczności
lokalnej

„IDENTITY” – projekt międzypokoleniowy sinfonia ViVA


Lucy Forde | sinfonia ViVA, Wielka Brytania
lucyforde@hotmail.com, www.vivaorch.co.uk

Idea projektu
sinfonia ViVA – orkiestra działająca w środkowej An-
glii – otrzymała od Rady Okręgu Daventry (Daventry
District Council) propozycję opracowania projektu słu-
żącego zwiększeniu spójności społeczności lokalnej. Po
wielu dyskusjach zdecydowano się na projekt opraco-
wania kompozycji muzycznej, w którym wzięli udział
przedstawiciele miejscowego forum młodzieżowego

88 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 89


(dzieci i młodzież w wieku od trzynastu do dziewiętna- – stworzenie warunków pozwalających docenić wkład, różnorodnością i energią. Wyobraźnia i elastyczność
stu lat) i forum seniorów (mieszkańcy miasta w wieku jaki każda z tych grup wnosi do społeczeństwa, obecne w jej wszystkich działaniach stanowią o sile
powyżej pięćdziesięciu lat). Cele i zadania projektu były – zwiększenie poziomu zaufania i poczucia własnej war- i znaczeniu orkiestry, realizującej swoje działania jako:
następujące: tości wśród uczestników, – sinfonia ViVA – wykonywanie muzyki klasycznej,
– wspólny występ dla rodziny, przyjaciół i szerszej a także współczesnych utworów skomponowanych
Cel ogólny: publiczności, dla orkiestry kameralnej,
– realizacja międzypokoleniowego twórczego projektu – zwiększenie spójności społeczności lokalnej przez – chamber ViVA – granie muzyki na żywo (od duetu do
muzycznego z udziałem członków forum młodzie- zachęcenie różnych grup wiekowych do udziału we oktetu),
żowego i forum seniorów z Daventry we współpracy wspólnym przedstawieniu, – education ViVA – praca w społeczności, ze społeczno-
z sinfonia ViVA. – zgodność ze strategiami Rady Okręgu Daventry do- ścią i dla społeczności,
Cele szczegółowe: tyczącymi zrównoważonych społeczności, spójności – work ViVA – zarządzanie i szkolenia w miejscu pracy
– wykorzystanie motywu tożsamości (identity) jako społecznej i ludzi starszych, a także z porozumieniami przez muzykę.
inspiracji do skomponowania nowego utworu lokalnymi.
muzycznego, Artyści biorący udział w projekcie
– zmiana wzajemnego postrzegania przez dwie grupy Najważniejsi partnerzy i grupy Lucy Forde (kierownik artystyczny) – flecistka, twór-
uczestniczące w projekcie, uczestniczące w projekcie „IDENTITY” cza liderka, badaczka i nauczycielka muzyki w kraju i za
– rozwinięcie umiejętności pracy zespołowej w ramach sinfonia ViVA granicą. Ukończyła Royal Scottish Academy of Music and
grup i między nimi, sinfonia ViVA – założona w 1982 roku profesjonalna or- Drama, Royal Northern College of Music oraz Guildhall
kiestra narodowa z siedzibą w East Midlands – koncer- School of Music and Drama, a dzięki stypendium (Sir
tuje, prezentując muzykę klasyczną, i prowadzi działania James Caird Travelling Scholarship) studiowała w Medio-
wśród społeczności lokalnych, dzięki którym muzyka or- lanie. Kieruje projektami z zakresu sztuki przeznaczony-
kiestrowa na żywo jest dostępna dla wszystkich. sinfonia mi dla osób z różnych grup wiekowych i o różnym pozio-
Lucy Forde – flecistka, twórcza liderka, kompozytorka,
ViVA zyskała uznanie w całym kraju za zintegrowane po- mie umiejętności we współpracy z wieloma orkiestrami edukatorka muzyczna oraz badaczka, pracująca w Wielkiej
dejście do organizowania koncertów, działania społecz- i organizacjami zajmującymi się sztuką i edukacją w Wiel- Brytanii oraz za granicą. Ukończyła Royal Scottish Academy
Komponowanie nościowe oraz podnoszenie świadomości słuchaczy, cze- kiej Brytanii. Jest także profesorem w Guildhall School of of Music and Drama, Royal Northern College of Music
utworu muzycznego mu daje wyraz, koncertując w różnych miejscach – od Music and Drama oraz w Royal College of Music. oraz Guildhall School of Music and Drama. Prowadziła wiele
na temat tożsamości partnerskich projektów artystycznych skierowanych do
znanych sal koncertowych po domy kultury. Orkiestra osób w różnym wieku oraz posiadających odmienny poziom
służy zmianie regularnie uczestniczy w najważniejszych wydarzeniach Muzycy towarzyszący z sinfonia ViVA – w projekcie sprawności. Współpracuje z wieloma brytyjskimi orkiestrami
koncertowych regionu i ma wypełniony kalendarz let- wzięło udział trzech muzyków sinfonia VIVA mających oraz organizacjami zajmującymi się edukacją i sztuką.
nich koncertów na świeżym powietrzu. Mniejsze grupy doświadczenie w organizowaniu wydarzeń muzycznych
muzyków orkiestry przybliżają muzykę klasyczną wielu o charakterze edukacyjnym i społecznościowym. Byli to:
społecznościom mieszkającym na obszarach wiejskich. Tim Gunnell (perkusja), Dave Ayre (kontrabas) i Helen sinfonia ViVA i posiadała umiejętności prowadzenia gru-
sinfonia ViVA opracowała innowacyjny i różno- Bishop (klarnet). Lucy Forde, Tim Gunnell i Dave Ayre py. Osoba ta była swoistym łącznikiem między młodzie-
rodny program edukacyjny skierowany do wspólnot często pracują razem przy realizacji projektów edukacyj- żą i dorosłymi.
lokalnych, w ramach którego mieszkańcy, z pomocą nych i społecznościowych.
profesjonalnych kompozytorów i muzyków z orkiestry, Uczestnicy projektu
przez różne komponują nowe utwory. Ochotnik (muzyk towarzyszący) – w projekcie wzięła Forum Młodzieżowe Daventry (Daventry District Youth
grupy wiekowe sinfonia ViVA to przede wszystkim klasyczna or- także udział młoda miejscowa instrumentalistka, która Forum, DYF) powstało w 2005 roku, aby angażować mło-
kiestra kameralna, która przekształciła się w zespół or- miała rok przerwy przed rozpoczęciem studiów. Praco- dzież w sprawy obywatelskie i zainteresować ją szerszym
ganizujący muzykę na żywo, wyróżniający się jakością, wała już nad innymi projektami organizowanymi przez uczestnictwem w życiu społeczności. Forum odbywa

90 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 91


regularne spotkania jako grupa i realizuje wspólne dzia- muzycznego, który zostałby skomponowany wspólnie
łania, które zwiększają pewność siebie i poczucie własnej z członkami forum seniorów i forum młodzieżowego
wartości u młodych ludzi. Wiele osób uczestniczących oraz grupą muzyków z sinfonia ViVA. Orkiestrze zale-
w pracach forum ma trudną sytuację osobistą i w grupie żało, aby nowe dzieło powstało w aranżacji, która mo-
znajduje wsparcie, które pozwala im przyjąć odpowie- głaby być wykonana przez zmniejszony skład sinfonia
dzialność za swoje życie i dokonać ważnych, pozytyw- ViVA. Drugim elementem było opracowanie programu
nych zmian. Młodzież z forum uczestnicząca w projekcie koncertu spójnego z wizją artystyczną sinfonia ViVA
miała niewielkie doświadczenia z muzyką – pojedyncze i jednocześnie ciekawego dla miejscowej publiczności,
osoby grały wcześniej na jakimś instrumencie. złożonej przede wszystkim z rodzin i przyjaciół uczest-
Forum Mieszkańców Daventry w Wieku Powyżej ników, z których większość nigdy wcześniej nie była na
Pięćdziesięciu Lat (Daventry and District Over Fifties Fo- koncercie muzyki poważnej.
rum, DOF). Ponad 40% mieszkańców okręgu Daventry W planowanym projekcie Lucy Forde chciała poka-
to osoby mające ponad pięćdziesiąt lat. Stanowią one zać różnorodność muzyki wykonywanej podczas koncer-
grupę aktywnych wolontariuszy, którzy udzielają się tów przez sinfonia VIVA oraz skonfrontować publiczność
społecznie, aby głos starszego pokolenia był słyszany. Fo- z takimi kompozycjami, które sprawią, że ujrzą oni mu-
rum – starające się działać na rzecz wszystkich starszych zykę klasyczną w nowym świetle. Po wielu dyskusjach
mieszkańców okręgu – powstało pod auspicjami Rady wybrano program, który nie był łatwy dla publiczności,
Okręgu Daventry, która przeznacza środki na jego funk- ale okazał się wielkim sukcesem. Znalazły się w nim: Sin-
cjonowanie. Powołane do życia w listopadzie 2006 ro- fonietta Benjamina Brittena, Kammermusik Paula Hinde-
ku, pierwotnie nosiło nazwę Akcja i Głos Starszych Ludzi mitha oraz Trzy tańce z Historii żołnierza Igora Strawiń-
Miasta i Okręgu Daventry (Daventry and District Action skiego. Mottem całego projektu była „Tożsamość”.
and Voice for Older People, DAVOP). Komitet kierujący
zmienił nazwę na obecną w listopadzie 2009 roku, aby 2. Planowanie
uniknąć skojarzeń, że organizacja jest przeznaczona W każdym twórczym działaniu muzycznym ważne jest
dla osób znacznie starszych niż pięćdziesięciolatkowie. poświęcenie czasu na wspólne planowanie z instytucją
Forum kierują zaangażowani ochotnicy w wieku ponad zlecającą oraz – jeśli to możliwe – z artystami i uczest-
pięćdziesięciu lat, którzy chcą robić coś nowego, korzy- nikami projektu. Tym razem udało nam się spotkać
stając z osiągniętych do tej pory sukcesów. z przedstawicielami obu grup uczestników oraz muzy-
Dorośli z forum uczestniczący w omawianym pro- kami miesiąc przed rozpoczęciem realizacji projektu.
jekcie w większości byli bardzo aktywnymi ludźmi i wie- Spotkanie to pozwoliło sprawdzić różne koncepcje mu-
lu z nich miało doświadczenie muzyczne, także w za- zyczne i poznać możliwe reakcje uczestników. Było to
kresie gry na różnych instrumentach. Kilkoro śpiewało szczególnie istotne w tym projekcie, gdyż wśród młod-
również w miejscowym chórze. szych uczestników mogły być osoby w różnym wieku
i o różnych umiejętnościach. Na spotkaniu okazało się,
Główne etapy realizacji projektu „IDENTITY” że w grupie młodych ludzi były dość nieśmiałe, niepew-
1. Założenia artystyczne ne siebie osoby, często borykające się z problemami
Orkiestra zleciła Lucy Forde przygotowanie projektu w życiu, a w grupie seniorów znaleźli się przedstawiciele
i zaplanowanie koncertu dla społeczności Daventry we wolnych zawodów przed siedemdziesiątką, którzy byli
współpracy z kierownikiem sinfonia ViVA. Pierwszym bardzo aktywnymi ludźmi, a także udzielali się w miej-
elementem zlecenia było opracowanie nowego utworu scowym chórze.

92 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 93


Na spotkaniu przetestowano różne pomysły, mię- jak narodziny dziecka. Następnie uczestnicy mieli wy- śpiewająca ułożyła słowa zainspirowane ćwiczeniami
dzy innymi spróbowano nauczyć uczestników podsta- słuchać opowieści drugiej osoby i zapisać najistotniej- wprowadzającymi w parach i napisała piosenkę, do któ-
wowych rytmów na perkusję, kilka osób poproszono sze dla nich zdania i wyrażenia opisujące to wydarze- rej podkład muzyczny stanowiła milonga.
o zagranie solo na instrumencie, którym potrafili się po- nie. Dzięki temu uczestnicy mieli okazję do rozmowy
sługiwać, i opanowanie krótkiej piosenki. Lucy Forde po- Codziennie i zgromadzenia wyrażeń, które teraz mogli wykorzy- Dopracowanie muzyki
prowadziła również zabawy z nauki rytmu bez instru- śpiewano tę samą piosenkę, stać w piosence. Po opracowaniu muzyki w grupach graliśmy dla siebie
mentów oraz grę z imionami, aby uczestnicy mogli się by wytworzyć nastrój Kolejnym zadaniem muzycznym dla uczestników i dodaliśmy dodatkowe fragmenty dla reszty zespołu,
lepiej poznać, a muzycy – ocenić, w jaki sposób uczest- było skomponowanie krótkiego utworu na kanwie ryt- na przykład wyklaskiwanie rytmu w celu wzmocnienia
nicy radzą sobie z tymi zadaniami. Okazało się, że człon- mów z Trzech tańców Igora Strawińskiego. Uczestników fragmentów perkusji lub dodatkowe partie solo w wyko-
kowie forum seniorów nie mieli problemów z zadania- podzielono na trzy grupy – dwie składające się z osób naniu innych członków grupy. Pieśń milonga powstała
mi muzycznymi, w przeciwieństwie do młodych uczest- grających na różnych instrumentach i jedną złożoną w trakcie kontrolowanej improwizacji, gdyż uczestnicy
ników. Pozwoliło to przemyśleć koncepcję realizacji pro- z wokalistów. Z pomocą muzyków sinfonia ViVA każda mogli wybrać sposób grania zgodnie z określonymi za-
jektu oraz uzyskać lepsze wyobrażenie o tym, jakiego ro- grupa mieszana opracowała fragment muzyki, który sadami (otrzymywali odpowiednie sygnały, na przykład
dzaju interakcji między uczestnikami możemy się spo- pracy i skłonić uczestników później został wkomponowany między poszczególne 0 oznaczało „zagraj jakąś przedłużoną nutę”, a 1 – „zagraj
dziewać. do „myślenia muzyką” części oryginalnego utworu Igora Strawińskiego. Grupa solo”). Dzięki temu mogli swobodnie badać dźwięki na

3. Realizacja – struktura i metoda


Praca nad przygotowaniem wspólnego wykonania wy-
branych utworów trwała cztery pełne dni robocze. Pro-
jekt w tej fazie był realizowany w następujących etapach:

Poznanie się i ustalenie podstawy muzycznej przez orkiestrę i Radę Okręgu Daventry. Podzieliliśmy
Ćwiczenia na rozgrzewkę (z instrumentami i bez instru- się na grupy: wokalistów, gitarzystów i basistów, perku-
mentów), zabawy z imionami i nauka piosenki Cheero sji (nastrojonej i nienastrojonej) i keyboardów. Wokaliści
cha cha. Piosenkę tę śpiewano codziennie, żeby wytwo- skomponowali melodię pasującą do tych akordów.
rzyć nastrój wspólnej pracy i sprawić, aby uczestnicy od Głównym celem tego etapu pracy było wczucie
razu zaczęli „myśleć muzyką”. Lucy Forde stosowała tak- się uczestników w rolę muzyków, aby od razu mogli się
że zabawy słowne do wprowadzenia pewnych wzorów przekonać, jak będą brzmieć jako zespół lub cała orkie-
rytmicznych. Aby poznać wzajemne spojrzenie obu grup stra, mimo że wiele osób grało na instrumencie pierw-
na siebie, pierwszego dnia Lucy Forde poprosiła uczest- szy raz w życiu.
ników o napisanie słów, którymi – ich zdaniem – mogła-
by się posługiwać druga grupa. Komponowanie muzyki i słów w grupach
Uczestnicy – oprócz milongi, której nauczyli się w gru-
Opanowanie materiału muzycznego pach – dostali do wykonania różne zadania służące
Wykorzystując akordy milongi, nauczyliśmy uczestni- zwiększeniu spoistości grupy i stworzeniu materiału
ków części tego utworu, który został następnie zaaran- do komponowania muzyki. Najpierw każdy uczestnik
żowany na grupy instrumentów przez zespół muzyczny miał popracować z partnerem z drugiej grupy i opo-
i uczestników. Każdy uczestnik mógł wybrać instru- wiedzieć mu dowolną niezapomnianą lub ważną histo-
ment, na jakim będzie grać, spośród wielu różnych rię ze swojego życia. Mogło to być coś skromnego, jak
instrumentów udostępnionych na potrzeby projektu pierwsza wizyta w kinie, lub coś niezmiernie istotnego,

94 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 95


wcześniej nigdy nie słyszeć muzyki poważnej na żywo „Podobało mi się. Trochę sobie odświeżyłem pamięć,
i dlatego chcieliśmy zaproponować koncert, z którego jeśli chodzi o różnice wieku” (uczestnik z forum
każdy mógłby wynieść coś dla siebie. seniorów). Wspólne działanie
Występ składał się z następujących elementów: „Super. Powinniśmy częściej robić takie rzeczy” ludzi starszych
– Wprowadzenie: sinfonia ViVA z wykorzystaniem Sin- (uczestnik z forum młodzieżowego). i młodzieży może
fonietty Benjamina Brittena oraz przedstawienie wy- „Wszyscy się w to zaangażowali” (uczestnik z forum
stępujących osób. seniorów).
– Pieśń afrykańska z udziałem publiczności, uczestni-
ków i sinfonia ViVA. J akie umiejętności, które mogą być użyteczne
– Kammermusik Paula Hindemitha. w innych sytuacjach, nabyliście w trakcie projektu?
– Motyw z Trzech tańców Igora Strawińskiego. „Wzajemne kontakty były w porządku i fajnie było po-
swoich instrumentach i dokonywać wyborów, ale w ra- być z ludźmi, którzy myślą podobnie” (uczestnik z fo-
mach takiej całości, która brzmiała właściwie w utworze Ewaluacja działań podjętych w ramach projektu rum seniorów).
finalnym. Informacja zwrotna od uczestników „Pewność, że mogę robić to, czego nie próbowałem
Która część projektu podobała się wam najbardziej? nigdy wcześniej” (uczestnik z forum seniorów). otworzyć umysły
Kolejność utworów i próby „Każda część i aspekty towarzyskie, a pod każdym „Trzymanie rytmu i podobne umiejętności” (uczestnik
i przełamać
Utwory musiały być ułożone w określonej kolejności względem – wspólne granie” (uczestnik z forum z forum młodzieżowego).
i zagrane z resztą orkiestry sinfonia ViVA. Ostateczny seniorów).
uprzedzenia
układ całości był następujący: „Fajnie było spotkać się z ludźmi” (uczestnik z forum Inne komentarze
– sinfonia ViVA: tango – Igor Strawiński, młodzieżowego). „Byłoby dobrze, gdyby w Daventry powstała na sta-
– uczestnicy + sinfonia ViVA: improwizowana milonga, „I orkiestra, i amatorzy tworzą jedną całość” (uczest- łe międzypokoleniowa grupa muzyczna, dla nas
wersja pierwsza, nik z forum seniorów). i dla tych, którzy przyjdą po nas” (uczestnik z forum W projekcie pojawiły się pewne przeszkody o charak-
– sinfonia ViVA: walc – Igor Strawiński, seniorów). terze artystycznym, ale z praktycznego punktu widzenia
– sinfonia ViVA: ragtime – Igor Strawiński (fragment J ak odebraliście wspólne kontakty z uczestnikami „To były jedne z najlepszych chwil w moim życiu” najbardziej dokuczliwe było to, że dla niektórych uczest-
pierwszy), z innej grupy wiekowej? (uczestnik z forum młodzieżowego). ników zajęcia trwały zbyt długo. Dotyczyło to przede
– uczestnicy: grupa pierwsza – utwór oparty na rytmie „Moim zdaniem, dodało to projektowi głębi i rozma- wszystkim uczestników starszych, którzy pod koniec dnia
pierwszym z ragtime’u, chu” (uczestnik z forum seniorów). Wnioski czuli się wyczerpani, ale także kilku młodych ludzi.
– sinfonia ViVA: ragtime (fragment drugi), „Starałem się specjalnie rozmawiać z młodymi uczest- Projekt pokazał, że wspólne działanie ludzi starszych Ogólnie był to bardzo udany projekt, który po-
– uczestnicy: grupa druga – utwór oparty na rytmie dru- nikami” (uczestnik z forum seniorów). i młodzieży może zmienić spojrzenie, otworzyć umysły zwolił osiągnąć kilka założonych celów. Grupy uczyły
gim z ragtime’u, „Były OK, ale to wciąż trudne dla osób z problemami i przełamać uprzedzenia. się od siebie wzajemnie i z pewnością przez ten tydzień
– sinfonia ViVA: ragtime (fragment trzeci), w kontaktach z innymi ludźmi” (uczestnik z forum Obie grupy uczestników dobrze współpracowa- nauczyły się lepiej siebie rozumieć. Wielu uczestników
– uczestnicy i sinfonia ViVA: wersja finałowa milongi młodzieżowego). ły podczas komponowania i wykonywania muzyki, przy z obu grup dzięki uczestnictwu zwiększyło pewność sie-
z piosenką. „Trochę były dziwne, bo nie znam ani ich, ani tematu” czym cały projekt opierał się na prawdziwej pracy ze- bie, a informacje zwrotne uzyskane po koncercie były
(uczestnik z forum młodzieżowego). społowej. Poczucie wspólnoty było jednak słabsze, kie- bardzo pozytywne. W omawianym projekcie sinfonia
Występ „Wypadły wręcz doskonale” (uczestnik z forum dy grupa nie grała, od początku więc było jasne, że mu- ViVA zaprezentowała podejście, które okazało się bar-
Wieczór występu przypadł w lutym, w dzień, który przy- młodzieżowego). zyka i twórcze myślenie odegrały wielką rolę w zbliżeniu dzo skuteczne w zbliżaniu ludzi w różnym wieku przez
niósł Daventry obfite opady śniegu. Mimo to przyjacie- „To bardzo ciekawi i przyjaźni ludzie” (uczestnik z fo- obu grup. Moim zdaniem, gdyby było więcej czasu, roz- wspólne tworzenie muzyki. Oczywiście istnieje wiele
le i członkowie rodzin uczestników, a także miejscowi rum młodzieżowego). winęłyby się więzi między grupami i uczestnicy czuliby możliwości opracowania podobnych projektów, w któ-
goście, wypełnili salę koncertową w domu kultury. Mie- „To naprawdę niesamowita grupa dzieciaków” (uczest- się bardziej swobodnie podczas rozmów w przerwach rych dzięki sztuce można budować bardziej trwałe więzi
liśmy świadomość, że wiele osób z publiczności mogło nik z forum seniorów). między sesjami. międzypokoleniowe.

96 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 97


Współdziałanie Doskonałą okazją do kształtowania tego typu
umiejętności mogą być zagadnienia leżące w sferze za-
interesowania przedstawicieli konkretnej społeczności

obywatelskie
lub osób zamieszkujących na określonym obszarze. Jed-
nym z nich jest dbanie o stan otaczającego środowiska.
Ochrona przyrody szczególnie wymaga współdziałania
wszystkich członków danej społeczności, jeśli tylko będą
oni bez wyjątku podzielali odpowiednie wartości. Nawet
jeden reprezentant takiej zbiorowości może bowiem
zniweczyć wspólny wysiłek pozostałych. Podobnie może
się także stać w wypadku wielu innych problemów danej
wspólnoty, które najłatwiej jest rozwiązywać we współ-

E
działaniu z innymi osobami i podmiotami. Warto kształ-
tować postawę otwartości na taką współpracę na rzecz
fektywne działanie obywatelskie pole- dobra wspólnego, na przykład podejmując działania
ga między innymi na umiejętności pracy związane z opieką nad otaczającą ludzi przyrodą. Przy-
w grupie, w tym wypadku składającej się kładem tego typu aktywności, prowadzonej we współ-
ze współobywateli. Z jednej strony, prowa- działaniu z wieloma partnerami, zarówno na poziomie
dzi do tego uświadomienie sobie przez po- lokalnym i ogólnokrajowym, jak i ponadnarodowym, jest
szczególnych członków danej społeczności prezentowany poniżej projekt.
posiadanej w systemie demokracji liberalnej
siły sprawczej, uzewnętrznionej w zestawie
praw politycznych nabywanych przez każdego obywa-
tela i w odpowiednich procedurach podejmowania de-
cyzji politycznych, które są podstawą istnienia państwa
prawa. Z drugiej strony, bardzo istotne jest zidentyfiko-
wanie jak najszerszej grupy podmiotów, z którymi łączy
jednostkę wspólnota celów i światopoglądu. Nawiązanie
z nimi współpracy zwiększa siłę indywidualnego głosu
i pozwala łatwiej osiągnąć zakładane cele działania.
Aktywności z zakresu nieformalnej edukacji
obywatelskiej mogą nie tylko służyć zdobyciu wiedzy
o prawach przysługujących poszczególnym jednostkom
i o procedurach istniejących w systemie demokratycz-
nym. Ich rezultatem powinno być także uświadamianie
ludziom wartości współdziałania z innymi członkami
danej społeczności i konieczności pozyskiwania do ta-
kiej współpracy odpowiednich partnerów instytucjonal-
nych i organizacyjnych (czego najlepiej uczą realizowane
wspólnie inicjatywy).

Edukacja obywatelska w działaniu 99


Efektywne
działanie obywatelskie
polega także
na umiejętności

Program edukacyjny „święto drzewa”


Jacek Bożek | Klub Gaja, Polska
klubgaja@klubgaja.pl, www.klubgaja.pl

O Klubie Gaja
Klub Gaja jest czołową organizacją cywilno-społeczną, któ-
ra zajmuje się ochroną środowiska i praw zwierząt w Pol-
sce. Klub został założony w 1988 roku przez Jacka Bożka.
Od 2004 roku ma status organizacji pożytku publicznego.
Zadaniem Klubu Gaja jest ochrona Ziemi – jej śro-
dowiska naturalnego i bioróżnorodności – dla dobra lu-
dzi ją zamieszkujących i przyszłych pokoleń.

100 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 101


Klub Gaja zajmuje się ochroną środowiska natu- naturalnego. Program opiera się na działalności lokal-
ralnego. Prowadzi ogólnokrajowe kampanie i programy nej, szczególnie w kręgu dzieci i młodzieży, przy szero-
skierowane na ochronę rzek, koryt rzecznych, drzew, za- kim zasięgu społecznym, począwszy od lokalnych spo-
lesienia i zadrzewienia lasów w celu zminimalizowania łeczności i władz samorządowych, a skończywszy na or-
wpływu zmian klimatycznych na Ziemi. Przypomina cią- ganizacjach społecznych i przedsiębiorstwach. Program
gle społeczeństwu o zagrożeniach, jakie niesie za sobą „Święto drzewa” integruje społeczeństwo w następują-
działalność człowieka, a także o odpowiedzialności lu- cych płaszczyznach:
dzi za stan środowiska naturalnego. Celem Klubu Gaja – ochrony środowiska – obejmuje działania edukacyjne
jest również zwiększenie społecznej świadomości o ko- i informacyjne związane z sadzeniem i ochroną drzew
nieczności ochrony zwierząt, przez uwrażliwienie na oraz edukację ekologiczną, której celem jest harmo-
to, że przestrzeganie praw zwierząt jest integralną czę- nijna działalność człowieka w eksploatacji bogactw
Jacek Bożek – przedsiębiorca społeczny, założyciel,
ścią ochrony środowiska naturalnego i ma bezpośredni naturalnych w sposób gwarantujący zachowanie tych a od 1989 roku przewodniczący Klubu Gaja. Ukończył wiele
wpływ na jakość ludzkiego życia. bogactw naturalnych dla przyszłych pokoleń, kursów w Polsce oraz za granicą, dotyczących ekologii
Organizacja prowadzi również działalność eduka- –  ekonomicznej – polega na sadzeniu drzew i lasów, i spraw społecznych. Pomysłodawca i organizator licznych
cyjną. W swoich działaniach inspiruje dzieci, młodzież, co zmniejsza negatywny wpływ zmian klimatycznych, akcji społecznych poświęconych ochronie środowiska i praw
zwierząt. Za swoją działalność wielokrotnie nagradzany,
nauczycieli, firmy, społeczności lokalne i urzędy cen- powoduje ograniczenie kosztów mikro- i makroeko- między innymi przez Fundację Polcul, Dyrektora Lasów
tralne do ochrony Ziemi. Uczestnicy jej programów sa- nomicznych, obniża także zadłużenie przyszłych Państwowych oraz Ministerstwo Środowiska.
dzą drzewa, oczyszczają rzeki i potoki, zbierają odpady pokoleń,
i dbają o zwierzęta. W aktywności edukacyjnej, podczas – społecznej – program zakłada międzynarodową i wie-
spotkań i warsztatów, członkowie organizacji stosują lostronną współpracę w zakresie wspierania ochrony
metody niekonwencjonalne i wykorzystują sztukę w róż- środowiska przez zakrojone na szeroką skalę zaanga- Różne wymiary realizacji programu „Święto Drzewa”
nych formach. żowanie społeczne.  ciągu ostatnich dwóch lat realizacja programu
W
Działania oparte na powyższych założeniach zy- „Święta drzewa” w Polsce przyniosła następujące rezultaty:
Idea programu „Święto drzewa” skały uznanie najważniejszych podmiotów działających – W 2008 roku, przy szerokim udziale społeczeństwa,
„Święto drzewa” jest programem edukacyjnym Klubu w sferze ochrony środowiska w Polsce. Maciej Nowic- zasadzono 73 700 drzew, które zostały następnie wpi-
Gaja, powstałym w 2003 roku – 10 października tego ki, były minister środowiska, stwierdził: „Głęboko wie- sane do bazy danych kampanii Organizacji Narodów
roku ludzie na całym świecie sadzili drzewa. Przesłanie rzę w to, że projekt «Święto drzewa» jest doskonały Zjednoczonych „Miliard drzew dla planety”. Ucznio-
organizacji „Sadźmy drzewa dla pokoju” dotarło wów- pod kątem kształcenia ludzi w warunkach zrównoważo- wie szkół z całego kraju zebrali łącznie 270 ton maku-
czas do trzydziestu pięciu krajów świata. nego rozwoju. Przyciąga on lokalne społeczności, szcze- latury. W programie uczestniczyło 61 400 osób, w tym
Program ma charakter edukacyjny, a jego celem gólnie dzieci i młodzież, a ponadto wzmacnia świado- uczniowie szkół i osoby z różnych placówek oświato-
jest wzrost świadomości mieszkańców Ziemi w spra- mość odpowiedzialności za racjonalne wykorzystanie za- wych i terenowych ośrodków edukacyjnych, a także
wach ekologicznych pod kątem ochrony środowiska sobów naturalnych, za dbałość o to, aby były zachowa- społeczności lokalne, agencje publiczne, lokalne wła-
i zmian klimatycznych. Wspólne sadzenie drzew w ra- ne dla przyszłych pokoleń. Jestem przekonany, że ten dze i przedsiębiorstwa.
mach programu wpływa na rozrastanie się lasów, co ni- projekt przyczyni się do zwiększenia świadomości i lep- – W 2009 roku, przy szerokim udziale społeczeństwa,
weluje uboczne skutki zmiany klimatu na Ziemi. szego zrozumienia znaczenia ochrony środowiska, bio- zasadzono 63 tysiące drzew, które zostały następnie
„Święto drzewa” jest przykładem działalności edu- dywersyfikacji klimatu, jak również wpłynie korzystnie wpisane do bazy danych kampanii Organizacji Na-
kacyjnej ukierunkowanej na aktywne uczestnictwo, ma- na rozwój postaw proekologicznych. Z radością przyj- rodów Zjednoczonych „Miliard drzew dla planety”.
jącej na celu wzbudzanie poczucia odpowiedzialno- muję zatem honorowy patronat nad przedsięwzięciem. Uczniowie szkół z całego kraju zebrali łącznie 377 ton
ści społecznej, wspierającej stały rozwój, nastawionej Chciałbym życzyć wszystkim organizatorom i uczestni- makulatury. W programie uczestniczyło 40 tysię-
na współpracę i krzewiącej szacunek dla środowiska kom tego programu sukcesów i zadowolenia z pracy”. cy osób, w tym uczniowie szkół i osoby z różnych

102 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 103


placówek oświatowych i terenowych ośrodków edu-
kacyjnych, a także społeczności lokalne, agencje pu-
bliczne, lokalne władze i przedsiębiorstwa.
– Zarówno w 2008, jak i w 2009 roku przesłanie „Sadź- Pracownik
my drzewa dla pokoju” dotarło do różnych organizacji przedszkola w Gnieźnie:
w trzydziestu pięciu krajach świata. Dzięki udziałowi w akcji
„Dzień drzewa” nasi
Angażowanie do aktywności podopieczni kształtują
„Święto drzewa” obejmuje takie działania, jak sadze-
nie drzew, kształtowanie parków i ogródków jordanow-
w sobie umiejętność
skich, sadzenie drzew w intencji pokoju, odnajdywanie
starych drzew i drzew, które były świadkami wydarzeń
historycznych, zbieranie nasion, zbieranie makulatury,
aby zdobyć fundusze na ratowanie koni przed ubojem,
prowadzenie warsztatów i zajęć z grupami tematyczny-
mi, działania w plenerze.
Zachęcając uczestników do odgrywania ról teatral-
nych, tworzenia dzieł, robienia zdjęć czy uprawiania li-
teratury, program „Święto drzewa” rozwija wśród osób
uczestniczących w tym wydarzeniu kreatywność i pomy-
słowość. W ten sposób uczestnicy dowiadują się o powią-
zaniach i relacjach między środowiskiem naturalnym, Sztuka dla świata
społecznością i kulturą. W swojej działalności Klub Gaja wykorzystuje sztukę
w różnych jej formach. Program „Święto drzewa” inspi-
Zbieraj makulaturę i ratuj konie – czyli o synergii różnych działań ruje nas nie tylko do nieskomplikowanych działań, jak
Wszyscy pozostawiamy po sobie odpadki. Do najprost- sadzenie drzew, ale również do prowadzenia twórczych
szych metod dbałości o środowisko należy oszczędza- rozmów na ważne tematy – w radosnej atmosferze, przy
nie papieru oraz wody i energii. Każdy może przyczynić użyciu takich środków ekspresji, jak malarstwo, działa-
się do ochrony środowiska i pomocy innym, wrzucając nia parateatralne, happeningi czy fety uliczne. Sztuka
zużytą kartkę papieru do pojemnika na makulaturę za- staje się „narzędziem”. Oddziałując za pomocą symboli
miast do kontenera na śmieci. Wezwanie do akcji „Zbie- na uczucia widzów, wprowadzamy ich do wielowymia-
raj makulaturę i ratuj konie” jest jednym z działań w ra- rowego świata. Jako jednostki i jako grupa ludzi postrze-
mach programu „Święto drzewa”. Dzięki zaangażowaniu gamy świat na swój sposób. W lepszym świecie Ziemia,
nie tylko dzieci i młodzieży, ale także ich rodziców, ca- człowiek i wiara stanowią jedność.
łych społeczności oraz przedsiębiorstw wybawiamy co-
raz więcej koni od uboju w rzeźni. Uratowane w ten spo- Ponadnarodowy wymiar programu „Drzewa dla pokoju”
sób konie znajdują schronienie w ośrodkach hipoterapii Każdego roku przekazywane przez Klub Gaja przesła-
prowadzonych przez fundacje, w gospodarstwach rol- nie „Sadźmy drzewa dla pokoju” dociera do trzydziestu
nych lub w schroniskach dla koni. pięciu krajów świata. Każdy z nas może zasadzić drze-
wo w intencji pokoju. Do grupy krajów, w których są

104 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 105


sadzone „drzewa dla pokoju”, należą: Polska, Republika krajach świata uczestników do akcji sadzenia drzew, któ- z placówkami edukacyjnymi, które często koordynują lo-
Czeska, Włochy, Kolumbia, Pakistan, Peru, Wenezuela, ra ma na celu szerzenie idei pokoju na Ziemi”. kalne działania na swoim terenie.
Ekwador, Argentyna, Węgry, Łotwa, Holandia, Japonia,
Wielka Brytania, Dania, Niemcy, Irlandia, Indie i Islandia. Jak wykorzystać współpracę z różnymi partnerami Współpraca z biznesem
Na apel organizacji odpowiedzieli członkowie Ashoka i rezultaty prowadzonych działań Współpracujemy również z firmami, które wdrażają
(Międzynarodowego Stowarzyszenia Innowatorów Spo- Współpraca międzynarodowa nowe strategie i rozwiązania w dziedzinie ochrony śro-
łecznych), a także wiele podmiotów rządowych i zajmu- Program „Święto drzewa” inspiruje do współpracy w ska- dowiska oraz są zaangażowane w akcje społeczne zwią-
jących się ochroną praw człowieka. W wielu miejscach li międzynarodowej. Realizując w latach 2008–2010 pro- zane z ochroną przed skutkami zmian klimatycznych.
świata akcja „Święto drzewa” nie tylko opiera się na sa- gram „Święto drzewa” z pomocą Islandii, Liechtensteinu Działania firm współpracujących w ramach programu
dzeniu drzew w intencji pokoju, ale również obejmu- i Norwegii, Klub Gaja współpracował między innymi z or- „Święto drzewa”, takich jak LeasePlan, Troton czy Eco
je liczne projekty mające na celu ochronę środowiska, ganizacją społeczną w Islandii – Skógræktarfélag Grinda- Service, przyczyniają się do wzrostu zalesienia w po-
współpracę i tolerancję dla stałego rozwoju. víkur, która jest zaangażowana w prace nad ochroną i sa- szczególnych rejonach i wpływają na wzrost społecznej
dzeniem drzew w Grindaviku, znajdującym się w połu- świadomości o potrzebie rekultywacji lasów jako źró-
„Święto drzewa” w ramach międzynarodowej kampanii dniowo-wschodniej części wyspy. Od wielu lat nasi part- dła absorbcji dwutlenku węgla (CO2). Firma LeasePlan
„Miliard drzew” nerzy działają wspólnie z zaangażowanymi do współpra- Fleet Management Poland wzięła udział w celebracji
Począwszy od 2007 roku, program „Święto drzewa” jest cy Angus Council Parks Services i farmą Rosehill w Szko- „Święta drzewa 2006”, angażując pracowników i klien-
częścią kampanii „Miliard drzew dla planety” w ramach cji, Club Gaya w Wielkiej Brytanii i Barsnley Youth Servi- tów do programu przez oferty ich udziału w projekcie
Programu Środowiskowego Narodów Zjednoczonych ce, która co roku organizuje akcje sadzenia drzew w An- „Green Plan”. Firma Troton przeznaczyła 1% funduszu
(United Nations Environmental Protection Program, glii, z udziałem ochotników i uczniów szkół. ECOLINE na akcję sadzenia drzew.
UNEP) – międzynarodowej inicjatywy sadzenia drzew Do akcji „Zbieraj makulaturę i ratuj konie” przyłą-
w celu stawienia czoła wyzwaniom, jakie niesie proces Współpraca z Lasami Państwowymi czyła się firma TNT Express Worldwide Poland. Uczest-
zmian klimatycznych. Strategicznym partnerem programu „Święto drzewa” od nicząc w programie „Planet Me”, służącym ograniczeniu akcji trzydzieści pięć jednostek organizacyjnych, w tym
Zadaniem ustalonym w ramach kampanii na 2008 czasu jego uruchomienia, czyli od 2003 roku, są Lasy Pań- zużycia papieru, firma podczas szóstej edycji zebrała Zakład Penitencjarny przy Ośrodku Szkoleniowym Sił
i 2009 rok było posadzenie 7 miliardów drzew. „Skoro stwowe – agencja rządowa, w skład której wchodzi 428 kra- 49 ton makulatury. Pieniądze ze sprzedaży makulatury Powietrznych.
osiągnęliśmy już wszystkie cele naszej kampanii, apeluje- jowych inspektoratów leśnych. Lasy Państwowe są in- przekazano Klubowi Gaja na ochronę koni przed rzezią. W programie „Święto drzewa” biorą udział rów-
my do osób fizycznych, wspólnot, przedsiębiorstw, orga- stytucją o ponadosiemdziesięcioletnim doświadczeniu Współpraca ta została wysoko oceniona w raporcie rocz- nież organizacje cywilno-społeczne. Za przykład niech
nizacji cywilno-społecznych i organów administracji pu- w ochronie i rozwoju polskich lasów, które są własno- nym Responsible Business in Poland. Good Practices. posłuży społeczna fundacja „Ludzie ludziom”, która
blicznej, aby szerzej rozpowszechnili tę inicjatywę przed ścią państwową i stanowią skarb narodowy. Głównym uczestniczyła w piątej edycji programu. Wraz z bezdom-
zwołaniem konferencji w sprawie zmian klimatycznych, zadaniem Lasów Państwowych jest zapewnienie ciągło-  spółpraca z lokalnymi władzami samorządowymi i organizacjami
W nymi członkowie fundacji zasadzili sto drzew.
która odbędzie się w Kopenhadze pod koniec 2009 roku” ści rozwoju lasów i dopilnowanie, aby korzystanie z dóbr społeczeństwa obywatelskiego
– powiedział Achim Steiner, zastępca sekretarza general- lasów odbywało się bez szkody dla nich i w sposób nieza- Za przykład owocnego partnerstwa może posłużyć „Święto drzewa” a udział lokalnych społeczności
nego ONZ i dyrektor naczelny Programu Środowiskowe- kłócający ich rozwoju. Współczesne zarządzanie lasami współpraca z lokalną administracją samorządową. Do Uczestnicząc w programie „Święto drzewa”, lokalne spo-
go Narodów Zjednoczonych, w trakcie kampanii. opiera się na ekologii i ochronie środowiska, na działa- programu włączyły się między innymi władze miast łeczności wykazują się niebywałą pomysłowością. Cen-
Doceniając zaangażowanie Klubu Gaja, Achim Stei- niach, których celem jest ochrona i rozwój zasobów le- Drobin, Rumia i Ostrowiec Świętokrzyski. W akcjach po- niejsze inicjatywy powodują, że program „Święto drze-
ner napisał: „Z zadowoleniem przesyłam Państwu al- śnych z myślą o przyszłych pokoleniach. dejmowanych co roku przez Wydział Ochrony Środowi- wa” wykracza poza granice – zarówno geograficzne, jak
bum kampanii «Miliard drzew» wydany przez program Każdego roku, w myśl szeroko pojętej eduka- ska Starostwa Powiatowego w Limanowej biorą udział i innego rodzaju – angażując wiele różnych osób, które
UNEP, opisujący projekt programu Klubu Gaja «Święto cji społecznej o środowisku naturalnym, Lasy Państwo- urzędnicy starostwa, miejscowi działacze władz samo- działają w stowarzyszeniach, instytucjach lub w grupach
drzewa – Drzewa dla pokoju”. Życzę Państwu wielu suk- we zachęcają inspektoraty leśne, aby bezpłatnie dostar- rządowych oraz dzieci i młodzież. W piątej edycji pro- nieformalnych. Zdumiewa rozpiętość wiekowa uczestni-
cesów w realizacji programu «Święto drzewa» i gratulu- czały sadzonki uczestnikom programu „Święto drze- gramu największą liczbę uczestników (3,8 tysiąca osób) ków: od osób starszych, zachęconych do uczestnictwa
ję osiągnięcia, jakim jest pozyskanie w trzydziestu pięciu wa”. Inspektoraty leśne zobowiązały się do współpracy zgromadził Urząd Miasta Koszalina, który włączył do przez wnuków, do malców dopiero uczących się chodzić.

106 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 107


Aktywizacja
S
iedemdziesiąt pięć milionów Europejczy- również obywatelskiego, przynoszą bowiem najlepszy informacje o postępach w realizacji projektu są dostęp-
ków, czyli około 15% obywateli Unii Eu- skutek, jeśli są skierowane do odbiorców o rozwijającej ne na jego stronie internetowej. Zachęcamy także do
ropejskiej, to osoby między piętnastym się dopiero osobowości społecznej. bezpośredniego kontaktu z autorką opisu za pośrednic-

i partycypacja
a dwudziestym piątym rokiem życia1. Duża Osiągnięciu takich celów służy przedstawiony twem poczty elektronicznej.
część tej populacji może uczestniczyć w de- poniżej projekt. Poza zaangażowaniem młodych ludzi
mokratycznych procesach podejmowania w pełnienie funkcji istotnej dla ich lokalnych wspólnot
decyzji, dysponuje bowiem czynnym pra- odwołuje się on do jeszcze jednego ważnego aspektu

obywatelska wem wyborczym, jakie nabywa wraz z osią-


gnięciem określonego prawem wieku. Ludzie ci mają
w rezultacie zdolność wpływania w najbardziej podsta-
edukacji obywatelskiej. Wobec postępującej integracji
na kontynencie europejskim i narastających tendencji
migracyjnych poszczególne społeczeństwa, nawet funk-

młodzieży
wowy dla demokracji sposób na bieg wydarzeń w grupie cjonujące w ramach państw o charakterze narodowym,
politycznej, narodowej i lokalnej, której są członkami. Ta stają się coraz bardziej zróżnicowane kulturowo, etnicz-
metoda oddziaływania na proces podejmowania decy- nie i językowo. W takiej perspektywie bardzo istotne
zji ma jednak mocno zawężony zakres – w zasadzie jej jest zapewnienie członkom tych społeczeństw szkolenia
stosowanie jest ograniczone tylko do okresu kolejnych w zakresie komunikacji międzykulturowej i kompetencji
elekcji. Warto zadbać o umożliwienie obywatelom wpły- wielokulturowych – jako kluczowych i niezbędnych do
wania na kierunek rozwoju ich wspólnoty również mię- poruszania się we współczesnym świecie. Stworzenie po-
dzy terminami wyborów. Dotyczy to szczególnie osób szczególnym jednostkom warunków nie tylko do pozna-
młodych, którym często odmawia się możliwości wyra- nia, ale także odczucia i zrozumienia odmienności kul-
żania własnych opinii w sprawach publicznych. Warto turowej może im pomóc w nawiązaniu skuteczniejszego
przy tym pamiętać także o młodzieży, która nie uzyskała dialogu z innymi członkami różnicujących się kulturowo
jeszcze prawa wyborczego. Zapewnienie jej określonej społeczeństw. Dążenie do zrozumienia racji partnera
formy udziału w procesach decyzyjnych lub odgrywania dialogu i stosowanie reguł debaty publicznej opartej na
istotnej społecznie roli, nawet na poziomie lokalnym, wzajemnym poszanowaniu własnych opinii są istotny-
może prowadzić do osiągnięcia dwóch ważnych celów. mi zasadami, na jakich powinno być oparte funkcjono-
Po pierwsze, pozwoli młodym ludziom kształtować wanie demokracji liberalnej. Warto więc podejmować
w praktyce kompetencje polityczne, które będą mogli działania prowadzące do kształtowania oczekiwanych
wykorzystać dla dobra własnej wspólnoty po osiągnię- postaw u młodych członków społeczeństw, umożliwia-
ciu dorosłości. Po drugie, włączenie do procesów decy- jąc im podjęcie odpowiedniej aktywności o charakterze
zyjnych (nawet przez wysłuchanie ich racji) młodych obywatelskim. Takiemu właśnie celowi może służyć ob-
ludzi, którzy stanowią przecież tak duży odsetek popu- jęcie przez młodych ludzi funkcji ambasadora określonej
lacji, prowadzi do zwiększenia poziomu demokratyzacji grupy kulturowej i rozpoczęcie działania na rzecz jej in-
w danym społeczeństwie. Zaangażowanie się w edukację teresów na arenie ogólnokrajowej i europejskiej.
młodych ludzi ukierunkowaną na kształtowanie u nich W tym miejscu konieczne jest jeszcze jedno wyja-
postaw obywatelskich sprzyja wreszcie maksymalizacji śnienie. Prezentowany projekt dotyczy przedsięwzięcia,
rezultatów. Wszelkie działania z zakresu kształcenia, które w chwili powstawania poniższego opisu znajdowa-
ło się jeszcze w fazie planowania, z oczywistych wzglę-
dów brakuje więc w nim sprawozdania z konkretnych
V.B. Georgi, Introduction. New Perpsectives on Citizenship Education in Europe, [w:] The Making of Citizens in Europe: New Perpsectives on
1 działań. Sama inicjatywa jest jednak tak interesująca, że
Citizenship Education, red. V.B. Georgi, Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2008, s. 15. powinna się znaleźć w niniejszej publikacji. Najnowsze

Edukacja obywatelska w działaniu 109


Włączenie
do procesów decyzyjnych
ludzi młodych prowadzi
do poprawy

demokracji

„Młodzi ambasadorzy na rzecz dialogu międzykulturowego”


Dialog międzykulturowy i zrozumienie
odmiennych kultur (2009–2012)

Laura Krančan | Ośrodek Młodzieżowy Doliny Dravinja, Słowenia


laura.krancan@mcdd.si, www.mcdd.sii

O organizacji
Ośrodek Młodzieżowy Doliny Dravinja jest organiza-
cją pozarządową założoną w 1999 roku przez miej-
scowy klub studencki, skupiającą młodzież mieszka-
jącą w niewielkim słoweńskim mieście Slovenske Kon-
jice. W ośrodku działa dwustu młodych ludzi w wieku

110 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 111


piłce nożnej, łyżwiarstwie, hokeju, konkursy rysunku), Wybrana sfera tematyczna przedsięwzięcia
akcje prewencyjne z udziałem szkół średnich, policji, obejmuje odbudowę więzi w ramach dialogu mię-
Czerwonego Krzyża. Naszym celem jest wypełnienie w społeczeństwie dzykulturowego i działania na rzecz lepszego zrozu-
czasu wolnego młodzieży aktywnym współuczestnic- międzykulturowym mienia obcych kultur, które będą prowadzone w ra-
twem i działalnością w ramach wolontariatu. Ośrodek mach projektu „Młodzi ambasadorzy na rzecz dialogu
udziela również pomocy tworzącym się lokalnym or-
obowiązuje wzajemny międzykulturowego”. Głównym celem projektu jest
ganizacjom młodzieżowym (wsparcie finansowe, po- szacunek, umożliwienie koegzystencji różnych kultur w wielo-
moc w realizacji projektów, nieodpłatne udostępnia- kulturowym świecie, w którym uległoby wzmocnieniu
nie pomieszczeń konferencyjnych). poczucie wspólnoty i przynależności oraz byłyby kul-
Ośrodek Młodzieżowy Doliny Dravinja co roku tywowane postawy wzajemnego szacunku i zrozumie-
ubiega się o dofinansowanie u lokalnych władz samo- nia. Projekt zakłada współdziałanie w osiągnięciu jego
rządowych i w Krajowej Radzie Młodzieży. Wysokość celów organizacji młodzieżowych i szkół średnich.
dotacji zależy od zakresu projektów, liczby zaangażowa- Jest rzeczą istotną, aby wśród młodzieży stworzyć od-
nej młodzieży i od skali działalności międzynarodowej. dla wartości powiednie warunki do nieformalnego nauczania mło-
Nasza działalność międzynarodowa skupia się głównie ogólnoludzkich dych pracowników, poznawania odmiennych kultur,
Laura Krančan – absolwentka geografii, posiada tytuł na akcjach w ramach programu „Młodzież w działaniu”. i odmiennych stylów propagowania dialogu międzykulturowego, inicjowa-
„narodowego trenera młodzieżowego”. Obecnie pracuje jako
dyrektor ośrodka młodzieżowego w słoweńskiej miejscowości
życia nia wspólnej egzystencji różnych kultur, kultywowa-
Idea projektu nia poczucia więzi i tolerancji, wzajemnego szacunku
Dravinja, gdzie prowadzi projekty o zasięgu lokalnym,
krajowym i międzynarodowym, służące aktywizacji młodzieży Doświadczenia dziesięciu lat pracy nad kwestią poro- i zrozumienia, zwiększania kompetencji społecznych,
z defaworyzowanych grup społecznych. zumienia między grupami kulturalnymi pozwala nam kulturowych i obywatelskich oraz wzmacniania ak-
pozytywnie ocenić naszą wiedzę i działalność w tym tywnych postaw obywatelskich. Głównym założeniem
zakresie. W 2009 roku po raz pierwszy w Słowenii Mi- i wyjątkową cechą projektu jest oparcie jego realizacji
od dziesięciu do trzydziestu lat, którzy codziennie nisterstwo Edukacji i Sportu we współpracy z Europej- doprowadzenie do przekształcenia społeczeństw wie- na udziale w nim młodzieży, zagwarantowanego w ra-
poświęcają swój czas jako pracownicy lub ochotni- skim Funduszem Społecznym zwróciło się z apelem do lokulturowych w społeczeństwa międzykulturowe. In- mach aktywności „Młodych ambasadorów na rzecz
cy, uczestnicząc w różnych działaniach organizowa- nieformalnych instytucji edukacyjnych. Będąc organiza- nymi słowy, spowodowanie, aby wśród różnych grup dialogu międzykulturowego”.
nych w cyklu dziennym, tygodniowym lub miesięcz- cją z długim stażem w działaniach w zakresie dialogu kulturowych i etnicznych oraz innych zbiorowości ży-
nym. Cykl tygodniowy obejmuje kursy językowe (język międzykulturowego, uznaliśmy swoją gotowość do przy- jących wspólnie zapanowało otwarte wzajemne od- Cele projektu
francuski, język hiszpański, język włoski, język rosyj- gotowania i realizacji całościowego projektu angażują- działywanie na siebie, wzajemne i powszechne posza- Cele ilościowe projektu:
ski, język angielski i inne), warsztaty, prezentacje kon- cego inne organizacje, polegającego na stworzeniu skie- nowanie, respekt dla wartości ludzkich i odmiennych – stworzenie sieci powiązań dla dialogu międzykulturo-
certów i imprez sportowych na dużym ekranie, udo- rowanego do młodzieży programu działań w zakresie stylów życia. wego i zrozumienia obcych kultur,
stępnianie gier na konsole, ręcznej gry „piłkarzyki”, bi- dialogu międzykulturowego. Ministerstwo Edukacji i Sportu Republiki Słowe- – przygotowanie pięciu sesji tematycznych w zakresie
lardu, Internetu. W cyklu miesięcznym organizujemy Można zauważyć, że we współczesnym świecie nii ogłosiło 30 kwietnia 2009 roku, finansowany przez propagowania i rozwoju dialogu międzykulturowe-
każdorazowo do dwóch dużych koncertów z udziałem poszczególne grupy kulturowe, narodowościowe, et- Europejski Fundusz Socjalny, przetarg publiczny na go i zrozumienia innych kultur i ich przeprowadze-
znanych słoweńskich grup muzycznych, jeden spek- niczne i religijne dzielą wspólne terytorium, ale to nie wybór projektów w dziedzinie kompetencji społecz- nie z udziałem organizacji młodzieżowych Republiki
takl teatralny, turnieje gry na konsole, w grę „piłka- oznacza, że oddziałują wzajemnie na siebie. W spo- nych, obywatelskich i kulturalnych. Ośrodek Młodzie- Słowenii,
rzyki” i w szachy. W cyklach rocznych odbywają się łecznościach, w których bycie innym stawia jednost- żowy Doliny Dravinja przystąpił do przetargu i wygrał – przygotowanie materiałów drukowanych (notatek
miesiące kultury (piętnaście wieczorów literackich, kę w niekorzystnym świetle, a różnice są czymś niepo- go. Zaproponowany projekt opiera się na współpracy z przeczytanych książek).
muzycznych, poetyckich, dramatycznych, teatralnych żądanym, dochodzi do licznych przejawów dyskrymi- dwudziestu trzech partnerów, a Ośrodek Młodzieżo- Cele jakościowe projektu:
i multimedialnych), imprezy sportowe (z mottem nacji. Celem projektu „Młodzi ambasadorzy na rzecz wy Doliny Dravinja jest jego głównym organizatorem – stworzenie sieci partnerstw współpracujących organi-
„sport przeciw narkotykom” – zawody w koszykówce, dialogu międzykulturowego” jest przede wszystkim i koordynatorem. zacji młodzieżowych,

112 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 113


– ustanowienie współpracy między organizacjami mło- i sportu w kształtowaniu tożsamości młodych ludzi
dzieżowymi a szkołami średnimi, oraz w umożliwieniu im spotkania się. W ten sposób
– przygotowanie nowatorskich programów propagują- młodzież przyczyni się do krzewienia dialogu między-
cych dialog międzykulturowy i tolerancję dla odmien- kulturowego wśród otwartych i pluralistycznych społe-
nych kultur, czeństw, a także stworzy warunki do nabywania kom-
– opracowanie narzędzi do monitorowania procesu petencji międzykulturowych we wczesnych latach roz-
wdrażania programu, woju społecznego, z wykorzystaniem różnych form ak-
– stworzenie warunków do nieoficjalnej i nieformalnej tywnego uczestnictwa w społeczeństwie. Dzięki współ-
edukacji młodych pracowników, prowadzonej na wy- pracy z ambasadami, konsulatami i innymi organizacja-
sokim poziomie, mi Rady Europy oraz krajów regionu śródziemnomor-
– stworzenie warunków do poznawania przez młodzież skiego młodzi ludzie uzyskają potrzebne im informacje
innych kultur, o kraju, którego będą międzykulturowymi ambasado-
– wdrożenie programu propagowania dialogu między- rami. Będą mieli również możliwość jego odwiedzenia.
kulturowego wśród młodzieży, Ambasady, konsulaty i inne organizacje zaoferują mło-
– rozpowszechnianie wśród młodzieży idei koegzysten- dym ambasadorom doradztwo i pomoc, aby ułatwić im
cji przedstawicieli odmiennych kultur, działanie i lansowanie ich krajów.
– propagowanie u młodzieży poczucia przynależności Główny nacisk zostanie położony na działalność
społecznej i tolerancji, wolontariacką oraz na zwiększenie mobilności młodych
– szerzenie wśród młodzieży ducha wzajemnego sza- ludzi, co ułatwi osobiste doświadczanie zróżnicowania
cunku i wzajemnego zrozumienia,
– podniesienie poziomu kompetencji społecznych, kul-
turowych i obywatelskich młodzieży,
– wzmocnienie aktywności obywatelskiej wśród mło-
dych ludzi,
– podniesienie kwalifikacji zawodowych młodych
pracowników.

Planowane działania
Projekt będzie realizowany przez trzy lata, angażu-
jąc co roku do działań w jego ramach ponad pięciuset
młodych uczestników. Na koniec każdego okresu zo-
stanie wyłonionych pięćdziesięcioro pięcioro uczest-
ników, którzy będą reprezentować poszczególne kra- młodzieży w realizację
je Rady Europy i regionu śródziemnomorskiego. Po od-
byciu cyklu szkoleń każdy z nich uzyska status młode-
projektu pozwoli jej zdobyć
go ambasadora na rzecz dialogu międzykulturowego. cenne doświadczenia
Będą oni propagować i reprezentować charakterystycz- i poznać obce
ne cechy kultury kraju, któremu ambasadorują, a jedno- kultury
cześnie zachęcać do uczestnictwa w życiu kulturalnym,
eksponować rolę kultury, sztuki, muzyki, mobilności

114 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 115


kultur i wielości języków. Aktywne zaangażowanie mło- Praca grupowa jest dla młodych ludzi najwłaściw-
dzieży w realizację projektu pozwoli jej zdobyć cenne szym sposobem lepszego zrozumienia i poczucia od-
doświadczenia i poznać obce kultury. Dzięki temu mło- powiedzialności za własną wiedzę oraz za własne do-
dzi ludzie lepiej zrozumieją istotę międzykulturowego świadczenia, kwalifikacje i zachowania. Indywidualna
dialogu w społeczeństwie, tym samym łatwiej będzie im wiedza młodzieży będzie miała swój oddźwięk w do-
wdrażać go i propagować jego ideały. świadczeniach osobistych i wpłynie na dalszy rozwój
W ramach projektu zostanie przeprowadzonych społeczny.
pięć sesji tematycznych w celu rozszerzenia dostępu
do kultury i sztuki wszystkich członków powstałej Grupy docelowe:
sieci współpracowników („Stoisko szybkiej sztuki/In- – organizacje młodzieżowe,
kubator kultury”, „Dni Kultury Islamskiej w Słowenii”, – inne organizacje – pozostałe podmioty prawne objęte
„Dni Kultury Romskiej w Słowenii”, „Pozwólcie, że się prawem publicznym i prywatnym (szkoły średnie, wy-
zaprezentujemy”, sesja z udziałem zagranicznych pi- działy uniwersyteckie, organizacje pozarządowe),
sarzy, będąca prezentacją literatury innych środowisk – młodzi ludzie w wieku od dwunastu do trzydziestu
kulturowych). lat.
Będziemy zachęcać, rozwijać i potwierdzać kom-
petencje młodych pracowników i liderów, ułatwiając im Podmioty zaangażowane w realizację projektu:
zwiększenie mobilności i zdobywanie wiedzy na kursach – pracownicy młodzieżowi,
edukacyjnych i szkoleniowych. Dla młodych pracowni- – edukatorzy i nauczyciele,
ków zostanie przygotowany system szkoleń z zakresu – młodzież,
edukacji międzykulturowej, oparty na różnych strate- – zagraniczni pisarze, artyści, muzycy,
giach nauczania. Młodzież będzie przyuczana do propa- – przedstawiciele różnych grup kulturowych.
gowania, rozwoju i potwierdzania kompetencji między-
kulturowych w ramach edukacji oficjalnej i nieformalnej. Zakładany wpływ projektu
Na etapie rozpowszechniania, wdrażania i udostępnia- na aktywizację obywatelską uczestników
nia informacji o programie „Młodzi ambasadorowie na Treść projektu można przystosować do bardziej ustruk-
rzecz dialogu międzykulturowego” duży nacisk zostanie turyzowanych programów, realizowanych w systemie
położony na zapewnienie widoczności udziału wszyst- edukacji zarówno oficjalnej, jak i nieformalnej. Może
kich młodych ludzi zaangażowanych w poszczególne on poszerzyć zakres dostępnych programów w szko-
fazy realizacji projektu. łach podstawowych i średnich, a w przyszłości przyczy-
nić się do upowszechnienia osiągnięć prezentowanego
Metody realizacji projektu działania. Wzrost aktywności młodzieży zarówno w ramach nieoficjalnego nauczania, nowy wymiar kształtowania
Podstawowe metody realizacji projektu: Dalszy rozwój projektu będzie przebiegał na po- systemu oficjalnej edukacji, jak i dostępnych form spę- własnej osobowości przez młodzież, nowe techniki na-
–  aktywne uczestnictwo i praca grupowa młodych ludzi, ziomie krajowym i międzynarodowym. W rezultacie dzania czasu wolnego wpływa pozytywnie na rozwój lo- uczania i metody tworzenia innowacyjnych materiałów
– nieoficjalna edukacja i szkolenie na potrzeby dialogu zostaną wprowadzone stosowne zmiany, umożliwiają- kalnych społeczności, zwiększenie rozpoznawalności szkoleniowych). Prezentowany projekt jest ukierunko-
międzykulturowego, ce poprawę wyników i długoterminowe udoskonalenie kultury poszczególnych wspólnot i zintensyfikowanie za- wany także na osiągnięcie wszystkich tych dodatkowych
–  aktywna współpraca i praca oparta na współdziałaniu, zarówno samych założeń programu, jak i sposobu ich granicznej mobilności młodych ludzi. Przynosi również rezultatów.
–  młodzi ludzie jako źródło wiedzy, realizacji. Jedną z głównych wartości dodanych takich dodatkowe korzyści dla współpracy między organizacja-
–  zachęcanie młodych ludzi do podejmowania samo- zmian będzie zwiększenie kwalifikacji młodych ludzi mi działającymi na rzecz młodzieży a szkołami średni-
dzielnych decyzji dotyczących własnej aktywności. i perspektyw ich rozwoju osobistego. mi i podstawowymi (dodatkowe metodologie w rozwoju

116 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 117


Edukacja
O
d pewnego czasu trwa debata nad ko- szczególnie istotny jest więziotwórczy charakter kultu- przyjmujących. Z kolei dla przedstawicieli wspólnot bę-
niecznością rozszerzenia tradycyjnej roli, ry, polegający na rozbudzaniu poczucia nie tylko swo- dących jego depozytariuszami może stanowić potwier-
jaką odgrywają instytucje kultury. Wska- istości wśród przedstawicieli danej grupy politycznej dzenie, że stali się już członkami nowo tworzonego spo-

(wielo)kulturowa
zuje się zwłaszcza, że powinny one pełnić (narodowej lub lokalnej), ale także współodpowiedzial- łeczeństwa danego kraju czy regionu. Przyjęcie takiego
bardziej rozbudowane funkcje niż dotych- ności za położenie społeczne innych członków wspól- nastawienia może być katalizatorem integracji imigran-
czas, polegające również na animowaniu noty lokalnej i narodowej. Kultura pozwala również po- tów w ramach przyjmującego ich społeczeństwa.
lokalnych społeczności, w których funk- szczególnym jednostkom lepiej wyrażać siebie, a w kon- Szczególnie wartościowe jest zastosowanie po-
cjonują, do podejmowania aktywności na sekwencji – zyskać większą samoświadomość. Ważnym wyższego podejścia wobec młodych ludzi o pochodze-
rzecz wspólnego dobra. Takiej zmianie sposobu postrze- jej aspektem jest ponadto nawiązywanie relacji z dzie- niu imigracyjnym, którzy nawet jeśli urodzili się już
gania bibliotek – zarówno przez pracowników tych pla- dzictwem kulturowym, jakie występuje na terytorium w nowym kraju, ciągle mogą mieć problemy z adapta-
cówek, jak i członków społeczności korzystających z ich zamieszkiwanym przez daną grupę. Wszystkie wymie- cją i odnalezieniem własnego miejsca w społeczeństwie
usług – jest poświęcony między innymi Program Roz- nione aspekty kultury umożliwiają kształtowanie za jej o dominującej kulturze różniącej się od ich własnej. Au-
woju Bibliotek, administrowany w Polsce przez Fundację pomocą zaangażowanych społecznie postaw wśród oby- torzy projektu „Jakie masz plany na przyszłość, Yasmin?
Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego. Postulat ten wateli, którzy są świadomi swojego pochodzenia i posia- Wysiłki dla przyszłości” dowodzą, że wartością dla tych
pojawił się także w niniejszej publikacji, ponieważ był danych obowiązków. młodych ludzi może być wykorzystanie posiadanych za-
wielokrotnie artykułowany na różnych etapach realizacji Tekst przedstawiający projekt Muzeum Warszaw- sobów kulturowych jako fundamentów, na których zbu-
projektu, którego jest ona podsumowaniem. Analogicz- skiej Pragi ma charakter bardziej eseistyczny i progra- dują własną ścieżkę rozwoju osobistego. Potraktowany
ne dyskusje są prowadzone również na temat innych in- mowy. Na podstawie konkretnego przykładu opisano z takiego punktu widzenia projekt wpisuje się również
stytucji kultury, w tym placówek o równie ugruntowanej w nim założenia nowej koncepcji działalności muzeal- w debatę dotyczącą zagadnienia aktywizowania mło-
pozycji i stereotypowo postrzeganym wizerunku co bi- nej, która ma w większym stopniu niż dotąd wychodzić dych ludzi do podejmowania użytecznych społecznie
blioteki. Przykładem instytucji, której działalność trady- naprzeciw członkom lokalnych społeczności. Postulowa- inicjatyw (obywatelskich). Wydaje się, że tylko po zaak-
cyjnie miała być skierowana głównie na opiekę nad gro- na instytucja powinna wsłuchiwać się w potrzeby i ocze- ceptowaniu własnego pochodzenia i wytyczeniu sobie
madzoną kolekcją, są muzea. Obecnie sugeruje się jed- kiwania potencjalnych odbiorców jej usług oraz dostoso- na tej podstawie celów życiowych młodzi ludzie mogą
nak, że działając na rzecz ochrony dziedzictwa kulturo- wywać do nich treść i środki swojego przekazu oraz po- stać się aktywnymi obywatelami, oddając część swojej
wego poszczególnych społeczności, powinny one także dejmowane działania. Dotyczy to zwłaszcza poszerzenia energii dla dobra innych. Łatwiej jest także kształtować
dbać o jego zachowanie w świadomości ich członków. oferty dla dzieci i młodzieży, czyli osób, u których dopie- pożądane postawy obywatelskie u osób o rozwijającej się
Zadanie to nie może być jednak zrealizowane bez więk- ro są kształtowane postawy wobec wspólnego dobra1. dopiero osobowości. Warto więc poświęcić uwagę pro-
szego otwarcia się na przedstawicieli takich społeczno- Wychodzący z podobnych założeń projekt niemiecki, jektowi pochodzącemu z Niemiec, niezależnie od tego,
ści oraz bez uwzględnienia ich interesów i potrzeb. Zało- stanowiący część większego przedsięwzięcia wspartego że Polska pozostaje jeszcze krajem o populacji zdecy-
żenie to legło u podstaw obu prezentowanych niżej pro- przez Unię Europejską, ma jeszcze jeden bardzo ważny dowanie bardziej homogenicznej kulturowo i etnicznie
jektów, opartych na działalności muzealnej połączonej wymiar. Nawiązuje on bowiem do zagadnienia zmienia- (stojącym jednak wobec wzrostu imigracji w perspekty-
z nawiązaniem interakcji z lokalną społecznością. jącego się od pewnego czasu składu etniczno-kulturowe- wie najbliższych lat).
Oba projekty łączy także sfera tematyczna, będą- go europejskich społeczeństw. Pokazuje, w jaki sposób
ca innym aspektem obywatelskości niż prezentowane instytucje kultury mogą włączać do swojej działalności
w pozostałych przykładach dobrych praktyk zawartych również dziedzictwo kulturowe osiedlających się w Eu-
w niniejszej publikacji. Opisane poniżej przedsięwzię- ropie imigrantów. Podjęcie takiego wysiłku – zarówno
cia nawiązują bowiem do powszechnie obecnie uzna- symbolicznie, jak i praktycznie – dowodzi uznania go za
wanej roli kultury w kształtowaniu społeczeństwa oby- równoprawny element dziedzictwa kulturowego krajów
watelskiego i budowaniu wysokiego kapitału społecz-
nego, który powinien je charakteryzować. W tym ujęciu Szerzej na ten temat – por. wprowadzenie do opisu projektu „Młodzi ambasadorzy na rzecz dialogu międzykulturowego” [w niniejszym tomie].
1

Edukacja obywatelska w działaniu 119


To będzie pierwsze
warszawskie muzeum
znajdujące się

stronie wisły

Muzeum Warszawskiej Pragi


Konrad Pruszyński | Expatria (Polska)
konradp@expatria.pl

Przeznaczeniem muzeum jest przeznaczenie


wspólnoty, ich związek jest
symbiotyczny i katalityczny zarazem.
John Kinard,
dyrektor Anacostia Neighborhood Museum

120 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 121


Muzeum, którego otwarcie zaplanowano na przyjęto, że muzea są czymś więcej niż tylko swoistymi społeczne: tych, o których muzeum opowiada, i których
2011 rok, jest w trakcie powstawania. Przygotowano już magazynami, których głównym zadaniem jest ochrona historię, kulturę czy estetykę reprezentują zgromadzo-
koncepcję architektoniczną, obecnie zaś trwa przetarg, dziedzictwa kulturowego i naturalnego poszczególnych ne zbiory, oraz tych, do których muzeum się zwraca.
który wyłoni firmę budowlaną odpowiedzialną za reali- krajów. Już wtedy przyznano, że muzea to potężne in- Na czym polega szczególny charakter tej relacji? „Ści-
zację projektu. Szacunkowy koszt uruchomienia placów- strumenty wychowawcze, które służą edukacji w naj- sła współpraca ze społecznościami” to wciąż określe-
ki to 45 milionów złotych, z czego 30 milionów złotych szerszym tego słowa znaczeniu1. Uznano więc wówczas, nie zbyt ogólne, spróbujmy zatem wypełnić je treścią
będzie pochodzić z Urzędu m.st. Warszawy, a 15 mi- że to, co muzeum zamierza osiągnąć, jest ważniejsze od i sprawdzić, co się może pod nim kryć.
lionów złotych z unijnej dotacji przyznanej w ramach tego, czym samo jest. Innymi słowy, uwaga muzealników Pytanie, które umożliwi nam problemowe ujęcie
Programu Operacyjnego Środowisko i Infrastruktura została w pewnym sensie przeniesiona z samej kolek- powyższych kwestii, brzmi następująco: „Jakimi cecha-
– działanie 11.1 „Ochrona i zachowanie dziedzictwa kul- cji na społeczeństwo, które z tych zbiorów ma korzy- mi powinna się charakteryzować postawa muzeum wo-
turalnego o znaczeniu ponadregionalnym”. stać. Właśnie w tym duchu opracowano zaakceptowaną bec grupy, o której opowiada, która jest przedmiotem
Do otwarcia placówki pozostało trochę czasu, jest ostatecznie przez Międzynarodową Radę Muzeów defi- zainteresowania placówki, a jakimi wobec tych, których
to więc doskonały moment, aby zastanowić się nad za- nicję muzeum, która stanowi, że muzeum to „instytu- uważa za odbiorców swojej działalności?”.
daniami, które stoją przed Muzeum Warszawskiej Pragi. cja trwała, nieobliczona na zysk, pozostająca w służbie
Kwestia ta jest istotna nie tylko dlatego, że każda nowo społeczeństwa, otwarta dla publiczności, mająca za za-
tworzona instytucja muzealna powinna powstać na so- danie gromadzenie, przechowywanie, konserwowanie,
lidnych podstawach teoretycznych i empirycznych, ale badanie, rozpowszechnianie i wystawianie materialnych
Konrad Pruszyński – etnolog i antropolog, absolwent
także dlatego, że zarówno teoria muzeologiczna, jak świadectw dotyczących człowieka”. Służebna wobec
Uniwersytetu Warszawskiego i podyplomowych studiów
i praktyka muzealnicza uległy w ostatnich dekadach po- społeczeństwa rola instytucji muzealnej została tutaj
muzeologicznych na tej samej uczelni. Od 2007 roku jest Muzea nie są tylko
wiceprezesem Stowarzyszenia Expatria. Obecnie pracuje ważnym zmianom. Spowodowało to daleko idące prze- dobitnie i wyraźnie podkreślona. W świetle tej definicji
nad rozprawą doktorską w Collegium Civitas, dotyczącą relacji kształcenia w sposobie myślenia o zadaniach stojących gromadzenie, opracowywanie i udostępnianie przez mu-
swoistymi magazynami.
między wspólnotą a muzeum.
przed muzeami. zeum zbiorów ma sens o tyle, o ile rzeczywiście służy Służą także
Poniżej spróbuję odpowiedzieć na następujące społeczeństwu. Dyrektor kanadyjskiego Muzeum Cywi-
pytania: lizacji, George F. Macdonald, pisze wprost o edukacyjnej
– Jakie cele zamierza osiągać Muzeum Warszawskiej roli instytucji muzealnej jako wzorcu dominującym we
Wprowadzenie Pragi? współczesnej muzeologii2.
Muzeum Warszawskiej Pragi to projekt polegający na – W jaki sposób będzie je urzeczywistniać, aby rzetelnie W kodeksie etyki przygotowanym dla muzeów
odrestaurowaniu i zaadaptowaniu na cele muzealne ze- i odpowiedzialnie pełnić swoją misję? przez Międzynarodową Radę Muzeów podjęto próbę
społu trzech zabytkowych dziewiętnastowiecznych ka- – Jakie zasady funkcjonowania powinno przyjąć? sprecyzowania, na jakiej zasadzie powinna się opierać w najszerszym
mienic wraz z oficyną i budowie dodatkowego budynku relacja między muzeum a społeczeństwem. W punkcie tego słowa znaczeniu
muzealnego. Całość będzie filią Muzeum Historycznego Idea: nowe cele działalności muzeum szóstym kodeksu czytamy, że „muzea ściśle współpra-
m.st. Warszawy i zarazem pierwszą warszawską pla- Zastanówmy się najpierw, jakie funkcje powinno pełnić cują ze społecznościami, z których wywodzą się zbiory,
cówką muzealną znajdującą się po prawej stronie Wisły. muzeum. Pomocne w określaniu zadań stojących przed oraz tymi, którym te zbiory służą”3. Jest tu więc mowa
Muzeum powstaje w najstarszej części dzielnicy Praga- instytucją muzealną będzie sięgnięcie do ustaleń, które o szczególnym stosunku łączącym muzeum i dwie grupy
-Północ i ma być – według zamierzeń fundatorów – cen- poczyniła Międzynarodowa Rada Muzeów (Internatio-
trum wiedzy o prawobrzeżnej Warszawie, zwłaszcza nal Council of Museums, ICOM) – instytucja ciesząca się 1
K. Hudson, Attempts to Define Museums, [w:] Representing the Nation: A Reader. Heritage and Museums, red. D. Boswell, J. Evans, Routledge,
o jej trzech historycznych dzielnicach: Pradze-Północ, największym autorytetem w społeczności muzealników, London 1999, s. 371.
Pradze-Południe i Targówku, oraz ośrodkiem działań ustalająca między innymi zasady pożądanej praktyki za- 2
G.F. Macdonald, Change and Challenge: Museums in the Information Society, [w:] Museum Studies. An Anthology of Contexts, red. B. Carbonell,
kulturalnych i edukacyjnych dla prażan, warszawiaków wodowej. W 1974 roku, podczas dziesiątej konferencji Wiley-Blackwell, Oxford 2003, s. 159.
i turystów odwiedzających Warszawę. ogólnej Międzynarodowej Rady Muzeów w Kopenhadze, 3
http://icom.museum

122 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 123


„Ścisła współpraca” zakłada podejście podmioto-
we i partnerskie. Sugeruje, że ostateczny rezultat muze-
alny jest wynikiem wspólnej pracy muzeum i obu grup.
Mamy tutaj implicite zawartą konieczność negocjacji
ostatecznego kształtu propozycji muzealnej4. W tym POTRZEBNE
procesie uzgadniania obie strony (muzeum i jedna JEST muzeum
z grup) są równouprawnione – obie dysponują podob-
nymi kompetencjami. Muzeum musi więc w pewnym
sensie zrezygnować ze swoich roszczeń do nieomylności
i dominacji, musi uznać, zaakceptować i uwzględnić to,
że ci, o których tworzy narrację, mają zdolność i pra- znające sytuację lokalnej
wo do formułowania własnych propozycji i postulatów społeczności
– musi pozbyć się myślenia o publiczności w kategoriach
i prowadzące
klienteli traktowanej paternalistycznie i autorytarnie.
Ostateczny kształt muzealnej działalności musi być osią-
bezpośrednio dla niej
gnięty w ramach dialogu i bliskiego współdziałania mię- zajęcia
dzy obiema wspomnianymi grupami a muzeum. Insty-
tucja muzealna powinna więc rozpoznać aktualny stan,
w jakim znajdują się obie grupy. Rodzi to konieczność
autentycznego i głębokiego zaangażowania muzeum
w życie obu środowisk. Jeśli instytucja muzealna nie bę-
dzie utrzymywać tego intymnego związku, grozi jej nie-
adekwatność, niereprezentatywność, niewłaściwe roz- będzie cały rejon prawobrzeżnej Warszawy, ze szczegól-
poznanie potrzeb i możliwości oraz szans i ograniczeń nym uwzględnieniem historycznych miasteczek Pragi,
swoich odbiorców. Muzeum musi znaleźć się w centrum Golędzinowa i Kamionu. Dalsze wytyczne programowe
życia społecznego obu grup, a nie na ich peryferiach, po- wprost stwierdzają, że to przede wszystkim mieszkańcy
nieważ tylko wtedy ostateczna propozycja muzealna ma prawego brzegu Wisły będą głównym odbiorcą działal-
szansę spełnić postulat służebności. ności praskiej instytucji. Będzie to więc w ścisłym tego
słowa znaczeniu muzeum społeczności lokalnej, której
Diagnoza: jak rozszerzyć tradycyjną zasięg terytorialny można utożsamiać z obecnym ob-
misję instytucji kultury szarem Pragi-Północ, Pragi-Południe i Targówka wraz
W wypadku Muzeum Warszawskiej Pragi obie spo- z przyległościami. Nowo powstające muzeum będzie
łeczności, o których mówi szósty punkt kodeksu ety- opowiadać o dawnej Pradze i jej mieszkańcach obecnym
ki muzealnej Międzynarodowej Rady Muzeów, łatwo rezydentom tych dzielnic. Społeczność, „z której wywo-
zidentyfikować. W przygotowanych przez dyrekcję dzą się zbiory”, będzie się w dużej mierze5 pokrywać
wstępnych założeniach programowych stwierdzono, z tą, której te zbiory „będą służyć”. Ze względu na tak
że przedmiotem zainteresowania przyszłego muzeum nakreślony obszar zainteresowania przyszłego muzeum,

Rozumiem przez to całokształt muzealnej aktywności – działań wystawienniczych, edukacyjnych, wydawniczych.


4

Placówka rozpoczęła już, skierowaną do mieszkańców Pragi, akcję pozyskiwania eksponatów związanych z historią dzielnicy.
5

124 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 125


dysproporcja jest całkowicie niezrozumiała (według stanu stowarzyszeń działających w bezpośredniej bliskości przez to własnego dzieciństwa. Alkoholizm i bezrobocie
z 31 grudnia 2006 roku, na 1 702 139 mieszkańców War- tworzonego muzeum. Oba podmioty – „Serduszko Dla to najczęstsze problemy, z jakimi borykają się ich ro-
szawy blisko 570 tysięcy mieszkało po drugiej stronie Wi- Dzieci” oraz „Mierz Wysoko” – są organizacjami non dzice. Okres systematycznej pracy jest nieciągły, a ro-
Miejscowe sły7). Jak należy tłumaczyć nieobecność placówek muze- profit zajmującymi się świadczeniem szeroko pojętej tacja podejmowanych zajęć duża. Wzorce zarządzania
alnych wśród prawobrzeżnych instytucji? O czym może pomocy społecznej i psychologicznej dla dzieci i mło- budżetem rodzinnym są niewłaściwe i cechuje je brak
dzieci nie mają
świadczyć ten brak? Moim zdaniem, dowodzi on podrzęd- dzieży mieszkających w okolicach ulic: Brzeskiej, Stalo- myślenia w kategoriach długiego trwania. Zarobione
ŻADNEJ nego traktowania przez władze miasta prawobrzeżnych wej i Środkowej w dzielnicy Praga-Północ. Na potrzeby pieniądze są przeznaczane na alkohol lub wydawane na
dzielnic Warszawy. Świadczy o symbolicznym unieważ- niniejszego szkicu dokonałem wyboru i opracowania przedmioty, które w tej sytuacji są towarami luksuso-
nieniu tej części stolicy i o przeświadczeniu urzędników zarejestrowanego materiału dźwiękowego. Zdobyte od wymi (DVD, nowe telewizory). Do innych pojawiających
miejskich o drugorzędności Pragi w stosunku do lewego rozmówców informacje, zgodnie ze swoją najlepszą wie- się problemów należą długotrwałe depresje, rodziny
brzegu. O lekceważeniu nie tylko przez centralne władze dzą, pogrupowałem, tworząc całości, które ze względu monoparentalne lub takie, w których nieobecność jed-
Warszawy, ale także przez lokalny samorząd kultural- na swoją powtarzalność wydają się najważniejsze. Mimo nego z rodziców ma charakter okresowy. Według opinii
przestrzeni, gdzie czułyby się nych potrzeb mieszkańców prawego brzegu. Dowodzi ograniczonego zakresu tych wywiadów i ich raczej re- zawodowych edukatorów, instytucja szkoły przyczynia
dobrze, a dorośli też jednak słabości praskiej społeczności, która nie była konesansowego charakteru, uważam, że są niezwykle się do umocnienia negatywnych wzorców recypowa-
zajęliby się ich w stanie zmobilizować energii społecznej w celu realizacji pomocne i stanowią dobry punkt wyjścia analizy spo- nych przez dzieci. Stosunek dzieci do świata, w którym
problemami żywotnych interesów lokalnych. Kolejne dane ilustrujące łecznych uwarunkowań powstającej instytucji. Z jednej żyją, charakteryzuje się poczuciem bierności i bezsilno-
warunki społeczne, w jakich powstaje Muzeum Warszaw- strony bowiem, informują o geograficznie najbliższym ści, przekonaniem o zewnątrzsterowności oraz niewiarą
skiej Pragi, a które potwierdzają diagnozę, że to praska otoczeniu tworzonej placówki, z drugiej zaś strony w zdolność samodzielnego kierowania własnym życiem.
część miasta jest dotknięta najpoważniejszymi problema- – o tych, dla których edukacyjne znaczenie powstające- Dzieci są wychowane w atmosferze braku sprawczości
mi społecznymi, dotyczą bezrobocia, będącego tutaj jed- go muzeum może mieć najdonioślejsze skutki. przy jednoczesnym przejmowaniu od rodziców po-
nym z najwyższych w Warszawie8. Dzieci, którymi zajmują się oba stowarzyszenia, stawy roszczeniowej, dlatego najczęstszą formą ich
W świetle wymienionych wyżej danych trudno mają od sześciu do siedemnastu lat. Według opinii osób, reakcji wobec otaczającego świata są destrukcyjne for-
warto przyjrzeć się bliżej charakterowi tej części War- bronić tezy o równorzędnym traktowaniu Pragi w sto- które z nimi pracują, zdecydowana większość potrze- my zachowania. Przemoc okazuje się jedną z niewielu
szawy i zastanowić się nad tłem społecznym, które sunku do pozostałej części Warszawy. Niemniej jednak buje specjalnej opieki pedagogicznej dorosłych. Dzieci znanych metod zdobycia pozycji w grupie rówieśniczej
będzie stanowiło punkt odniesienia nowo powstającej zacytowane informacje i opinie wciąż nie wyczerpują te cechuje niskie poczucie własnej wartości i brak po- i odzyskania godności. Stąd zaś niedaleka droga do wej-
instytucji. wiedzy o lokalnym środowisku. O tym, jakie wartości zytywnych bodźców motywacyjnych w ich otoczeniu. ścia w kolizję z prawem.
Powstanie placówki muzealnej na prawym brzegu wyznają mieszkający tutaj ludzie, jakie mają nawyki, Wszystkie pytane przeze mnie osoby potwierdzają Ktoś mógłby w tym miejsc zapytać, co właściwie
Wisły już samo w sobie jest wyjątkowe. Do tej pory muzea umiejętności i przekonania, z czym muszą się mierzyć, tezę o obniżonych kompetencjach kulturowych bada- instytucja muzealna ma wspólnego z przeciwdziałaniem
były lokowane wyłącznie po drugiej stronie rzeki dzielą- czym żyją i jakie mają potrzeby. Dopiero ta wiedza po- nych. Większość dzieci już w wieku dziesięciu lat ma przestępczości i dlaczego powinna osiągać cele, któ-
cej stolicę. Za wyjątkowo symboliczne należy uznać to, że zwoli powstającej placówce tak ukształtować program edukacyjne opóźnienia nawet o dwie klasy w stosunku re na pierwszy rzut oka wydają się odległe od jej misji.
muzeum tworzone przy ulicy Targowej będzie pierwszą muzealny, aby był on odpowiedni do kulturowej kompe- do dolnego pułapu szkolnych norm. Do największych Odpowiedzią na tę wątpliwość może być opinia Arjuna
instytucją muzealną funkcjonującą na wschodnim brze- tencji przyszłych odbiorców i odpowiadał na najbardziej problemów należą trudności z werbalizacją, co przeja- Appaduraia, antropologa społecznego zajmującego się
gu Wisły, podczas gdy po drugiej stronie znajduje się palące problemy lokalnej społeczności. wia się między innymi wadami wymowy oraz deficytem między innymi refleksją nad rolą i znaczeniem muzeów,
aż pięćdziesiąt sześć takich placówek!6 Biorąc pod uwa- W celu rozpoznania miejscowego środowiska zasobów leksykalnych. Rodziny, z których pochodzą który w eseju zawartym w tomie Museum and Commu-
gę statystyki dotyczące gęstości zaludnienia, ta rażąca przeprowadziłem wywiady z pracownikami dwóch dzieci uczęszczające na zajęcia organizowane przez oba nities podkreśla, że we współczesnym świecie edukacja
stowarzyszenia, są zazwyczaj wielodzietne. Role spo- to jeden z najważniejszych elementów w procesie spo-
łeczne funkcjonujące w ich ramach są często zaburzo- łecznego i ekonomicznego rozwoju. Dalej stwierdza, że
6
Panorama Dzielnic Warszawy w 2006 roku, Urząd Statystyczny w Warszawie, Warszawa 2008, s. 176. ne. Młodszymi dziećmi zajmuje się starsze rodzeństwo, edukacja przybiera dwojaką formę: z jednej strony mamy
7
Ibidem, s. 15. które z jednej z strony jest nieprzygotowane do pełnie- edukację formalną i zinstytucjonalizowaną, którą w peł-
8
Ibidem, s. 105. nia tych obowiązków, z drugiej zaś strony – pozbawione ni ucieleśnia instytucja szkoły, z drugiej zaś strony – tryb

126 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 127


nieformalny. Arjun Appadurai uważa, że to głównie obowiązek integrować się ze społecznością, w której Czytając powyższe cele, trudno nie zgodzić się społeczności lokalnej, stworzyć efektywne propozy-
w jego toku ludzie nabywają tzw. kulturowej kompeten- funkcjonują11, zastanówmy się, do czego powinno dążyć z tezą, że twórcy założeń trafnie zdiagnozowali wyzwa- cje muzealne angażujące i edukujące dzieci i młodzież,
cji: uczą się nawyków, przyswajają wartości i zdobywa- powstające Muzeum Warszawskiej Pragi. W przygoto- nia stojące przed nową instytucją muzealną. Aby je urze- wzmacniać ich więzi ze społecznością lokalną, oferować
ją umiejętności, dzięki którym mogą skutecznie funk- wanych przez pracowników Muzeum Historycznego czywistnić, program muzeum i jego konkretna oferta nowe umiejętności, pozwalać realizować własne projek-
cjonować we współczesnym świecie. Wśród kanałów, m.st. Warszawy założeniach programowych nowo two- edukacyjno-wystawiennicza powinna być ukierunkowa- ty i w konsekwencji stworzyć autonomiczną społecz-
jakimi odbywa się ten nieformalny proces edukacyjny, rzonej placówki pojawia się wiele stwierdzeń, jakie na- na na: ność lokalną, złożoną z ludzi o silnej tożsamości, któ-
Arjun Appadurai wymienia rodzinę, kręgi przyjaciół, me- leży uznać za ważne z punktu widzenia prowadzonych – budowę poczucia własnej wartości oraz szacunku do rzy są zdolni wziąć odpowiedzialność za rozwój własnej
dia, a także działania podejmowane w czasie wolnym od tutaj rozważań. Explicite wyłożono tam cele, którym siebie, świata i ludzi, dzielnicy. Stawka w tej grze jest wysoka. Według Teresy
obowiązków (autor nazywa je leisure activities), w tym powinna być podporządkowana działalność Muzeum – zwalczanie wrażenia wykluczenia, alienacji Morales i Cuauhtemoc Camarena, piszących o muzeach
zwłaszcza wizyty w muzeum, podkreślając, że instytucja Warszawskiej Pragi. Wymieńmy przynajmniej te, które i marginalizacji, dedykowanych lokalnym wspólnotom, „muzeum lokal-
muzealna jest zdolna do odgrywania ważnej roli w pro- są poświęcone działaniom na rzecz lokalnej społeczno- – zwalczanie apatii, inercji i bierności, nej społeczności jest zadaniem do wykonania – zada-
cesie tej nieformalnej edukacji9. Trzeba także zaznaczyć, ści: „aktywizacja społeczności lokalnych [...], promowa- – dostarczanie pozytywnych wzorców informujących niem, które ma na celu umożliwić lokalnej społeczności
że w Europie powstają już instytucje, które wyciągnęły nie mody na Pragę i Warszawę wśród młodego poko- o pozytywnej roli kultury i jej znaczenia, przejęcie kontroli nad własną przyszłością przez zdo-
z tej wiedzy konkretne wnioski. Za przykład może słu- lenia mieszkańców prawobrzeżnej Warszawy. Poprzez – naukę uczestnictwa w kulturze, indywidualnej i śro- bycie kontroli nad swoją przeszłością”13. Obserwujmy
żyć Francja. Na przedmieściach Paryża, zamieszkanych różnorodne działania edukacyjno-upowszechnieniowe dowiskowej animacji, Muzeum Warszawskiej Pragi, aby sprawdzić, czy nowa
przez spory odsetek młodych, bezrobotnych imigran- włączenie młodego pokolenia w działania na rzecz spo- – pokazanie perspektyw i innych możliwych dróg roz- instytucja sprosta tak sformułowanym wyzwaniom.
tów z Afryki Północnej, utworzono ostatnio muzeum łeczności lokalnej [...], stworzenie kulturalnego lobby woju indywidualnego,
sztuki współczesnej (Musée d’art contemporain du prawobrzeżnej Warszawy, mającego na celu zachowa- – naukę samorealizacji, tworzenia i urzeczywistniania
Val-de-Marne) – pierwsze francuskie muzeum uloko- nie i rewitalizację lokalnego dziedzictwa kulturowego, celów,
wane w zdezintegrowanych społecznie i znajdujących [...] stworzenie interaktywnego forum dla mieszkańców – naukę wewnątrzsterowności.
się w ekonomicznej zapaści ośrodkach podmiejskich10. prawego brzegu – poprzez włączenie ich w proces two-
Budując je, uznano, że decentralizacja obiektów muzeal- rzenia i działania placówki [...], wykreowanie atrakcyj- Uważam, że dopiero podporządkowanie edukacyj-
nych, uczynienie ich bliższymi ludziom społecznie i eko- nej oferty kulturalnej zarówno dla lokalnej społeczno- nej działalności placówki wymienionym propozycjom
nomicznie poszkodowanym, może służyć łagodzeniu ści, jak i osób odwiedzających miasto [...], wzbogacenie uczyni z Muzeum Warszawskiej Pragi instytucję, z którą
napięć, zmniejszaniu dystansu między poszczególnymi oferty turystycznej, a tym samym przyczynienie się do lokalna społeczność będzie się identyfikować. Czy tak się
warstwami społeczeństwa i wyrównywaniu szans. rozwoju gospodarczego i kulturalnego prawobrzeżnej jednak stanie i czy osoby opracowujące przyszłą ofertę
Warszawy (a co za tym idzie, miasta w ogóle), łagodze- muzealną wezmą pod uwagę miejscowe uwarunkowa-
Między ideałami a rzeczywistym działaniem nie napięć społecznych [...], stworzenie placówki, która nia i będą potrafili przygotować taki program eduka-
Skoro już wiemy, że muzea są zdolne wpływać na stałaby się centrum życia kulturalnego prawobrzeżnej cyjno-wystawienniczy, który spełni funkcję katalizatora
otoczenie społeczne i mogą służyć jego rozwojowi, Warszawy (poprzez skupienie wokół siebie i współpra- zmian w środowisku lokalnym – trudno na razie mówić.
a w świetle tego, co mówił pierwszy dyrektor Międzyna- cę z lokalnymi władzami, środowiskami, instytucjami W tej chwili wiadomo jedynie, że placówka już bory-
rodowej Rady Muzeów, Georg Henri Riviere, mają także i mieszkańcami)”12. ka się z problemami finansowymi, a samo jej istnienie
jeszcze niedawno było zagrożone. Ostatecznie pienią-
dze się znalazły, nie wiadomo jednak, jak w przyszłości
9
A. Appadurai, Museums are Good to Think: Heritage on View in India, [w:] Museum and Communities. The politics of Public Culture, Smithson- będzie wyglądało finansowanie tej instytucji. Najbliż-
ian Institution Press, Washington D.C. 1991, s. 34–56. sze lata pokażą, czy niedoinwestowana placówka jest
10
Mówiąc o skali francuskich problemów z przedmieściami, warto przypomnieć na przykład „bunt przedmieść” – zamieszki, które wybuchły
w stanie aktywnie reagować na zmieniające się potrzeby
w 2005 roku na terenie podparyskich peryferii.
11
J.N. Fuller, The Museum as a Vehicle for Community Empowerment: The Ak-Chin Indian CommunityEcomuseum Project, [w:] Museum and Com-
munities. The politics of Public Culture, op. cit., s. 329. C. Camarena, T. Morales, „Community Museums and Global Connections: The Union of Community Museums of Oaxaca”, [w:] Museum Frictions:
13

12
Założenia programowe i schemat organizacyjny Muzeum Starej Pragi Oddziału Muzeum Historycznego m. st. Warszawy, Warszawa [b.r.], s. 4. Public Cultures/Global Transformations, Duke University Press, Durham–London 2006, s. 327.

128 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 129


Przeobrażenia
demograficzne wywołały
konieczność podjęcia

O CHARAKTERZE
MIĘDZYKULTUROWYM

„Jakie masz plany na przyszłość, Yasmin? Wysiłki dla przyszłości”


Poddziałanie w ramach projektu wystawienniczego
Unii Europejskiej „Entrepreneurial Cultures
in European Cities”

Rita Klages | Neighbourhood Museum Association, Niemcy


rita.klages@gmx.de, www.eciec.eu

O organizacji
Celem stowarzyszenia Neighbourhood Museum (Nach-
barschaftsmuseum e. V., NBM), założonego w Berlinie
w 1991 roku, jest kultywowanie więzi między muzeami,
grupami etnicznymi, pokoleniami i społecznościami

130 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 131


w ramach wzajemnej współpracy. W związku z prowa- stały się zaś częścią większych przedsiębiorstw. W zmie-
dzoną działalnością stowarzyszenie inicjuje i propaguje niającej się sytuacji gospodarczej nowi przedsiębiorcy
wspólne projekty, dzięki którym muzea i lokalne spo- stanowią czynnik pobudzający aktywność i inspirujący
łeczności poznają wspólną historię i zajmują się sprawa- do wdrażania innowacji. Ostatnie badania wskazują, że
mi współczesności. wzrasta liczba emigrantów (i tych z Zachodu, i tych ze
Aktywny udział zwiedzających w działaniach mu- Wschodu), którzy decydują się na założenie własnej fir-
zeum rozszerzył się za sprawą wykorzystania wiedzy my, w stosunku do liczby przedsiębiorców krajowych.
opartej na prywatnym doświadczeniu ludzkim. Skoor- Wielu z nich utrzymuje międzynarodowe sieci powiązań
dynowanie współpracy placówek muzealnych z insty- z członkami rodzin i znajomymi, łącząc w rezultacie róż-
tucjami oświatowymi doprowadziło do przygotowania ne miasta oraz kraje europejskie i wnosząc w ten sposób
licznych wystaw i podjęcia różnych przedsięwzięć poza nowy wymiar do współpracy w ramach społeczeństwa
siedzibą muzeum. Działalność stowarzyszenia Neigh- europejskiego. Lokalne i krajowe samorządy uważa-
bourhood Museum jest postrzegana jako interdyscypli- ją tych przedsiębiorców za siłę napędową rozwoju eko-
narna, międzyinstytucjonalna i wielokulturowa praca nomicznego i społecznego, często więc próbują pobu-
w nurcie „nowego muzealnictwa”. Ze stowarzyszeniem dzać miejscową gospodarkę, wprowadzając udogodnie-
kilkakrotnie współpracowały także biblioteki. nia w uruchamianiu nowych firm, połączone z ożywie-
Stowarzyszenie Neighbourhood Museum było niem (rewitalizacją) miejskiego charakteru przedmieść.
Rita Klages – wykwalifikowana edukatorka, od 1991 roku
jednym z inicjatorów prezentowanego w niniejszej pu- W projekcie brało udział siedem stałych organiza- prowadzi Stowarzyszenie Neighbourhood Museum w Berlinie.
blikacji projektu finansowanego z funduszy Unii Euro- cji partnerskich i trzy podmioty współpracujące, pocho- Jej zainteresowania obejmują szczególnie budowanie relacji
pejskiej. Współpracowało również przy realizacji działań dzące z ośmiu krajów europejskich, wspólnie eksploru- między muzeum a lokalną wspólnotą. W pracy wykorzystuje
lokalnych w Berlinie, będących elementem omawianego jące ten ważny i wciąż jeszcze nowy temat. Na początku metodologię historii mówionej, angażując do współpracy osoby
z różnych grup wiekowych oraz kulturowych.
projektu. organizatorzy projektu musieli rozstrzygnąć kilka klu-
czowych zagadnień, między innymi rolę ewentualnego
Założenia projektu „Entrepreneurial wkładu małych i średnich przedsiębiorstw w postępują-
Cultures in European Cities”1 cy rozwój społeczeństwa europejskiego czy możliwość zwrócenie uwagi na dwustronne relacje między przed-
W wyniku trwającego od czterdziestu lat gwałtownego znalezienia cech wspólnych – w grupie o znacznym siębiorcami i ich klientami, których część także należy
rozwoju w większości miast i metropolii europejskich zróżnicowaniu kulturowym i ekonomicznym – w zakre- do grupy emigrantów. Stąd wiele miejsca poświęcono
powstało wiele małych i średnich przedsiębiorstw, nastą- sie strategii rozwoju przedsiębiorstw, procedur rejestra- kwestiom związanym z dialogiem międzykulturowym.
piły także znaczne zmiany demograficzne, ekonomiczne cji nowej działalności i relacji „przedsiębiorca – klient”
i kulturowe, częściowo na skutek powszechnej migracji w poszczególnych krajach. Rozstrzygnięcie tych proble- Muzea a lokalne społeczności
ludności – zarówno na poziomie krajowym, jak i między- mów badawczych stało się możliwe dzięki realizacji lo- – działalność upowszechniająca
narodowym. Tradycyjne niewielkie sklepy osiedlowe zo- kalnych projektów – obejmujących przygotowanie eks- (outreach work)
stały albo zamknięte, albo przejęte przez nowych właści- pozycji i wydarzeń edukacyjnych – przez zaangażowane W ostatnim czasie muzea zmieniły swoją strategię ob-
cieli, nierzadko będących imigrantami, miejscowe firmy do współpracy muzea i ośrodki kultury. sługi zwiedzających i gromadzenia eksponatów, w więk-
Zagadnieniem będącym przedmiotem szczególne- szym stopniu niż dotychczas skupiając się na rozszerza-
go zainteresowania w projekcie „Entrepreneurial Cultu- niu kręgu odbiorców. Wobec postępujących zmian de-
1
Szerzej o projekcie – por. raport podsumowujący Entrepre-
res in European Cities” były strategie ekonomiczne, spo- mograficznych musiało się to wiązać z podjęciem dzia-
neurial Cultures in Europe. Stories and museum projects from
seven cities, „Schriften des Vereins der Freunde des Museums łeczne i kulturalne stosowane przez przedsiębiorców, łań o charakterze międzykulturowym, pozwalających
Europäischer Kulturen”, nr 10, red. R.E. Kistemaker, E. Tiet- często o korzeniach imigracyjnych, którzy rozpoczę- muzeom docierać z ofertą do większej liczby grup doce-
meyer, Berlin 2010. li niedawno działalność. Celem projektu było ponadto lowych. Jedna z takich inicjatyw, nazywana działalnością

132 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 133


upowszechniającą (outreach work), miała na celu zainte- 29 tysięcy osób, wynosi 3,5 miliarda euro. Wielu z nich Humboldta. W wywiadach wzięło udział łącznie dwu-
resowanie prezentowanymi wystawami i zgromadzony- to potomkowie gastarbeiterów zatrudnianych w latach dziestu siedmiu przedsiębiorców o różnym pochodze-
mi zbiorami środowisk, których przedstawiciele nie od- sześćdziesiątych XX wieku w niemieckim przemyśle, po- niu kulturowym i narodowym, mieszkających w kilku
wiedzają placówek muzealnych. Współpracując z tymi zostali przybyli do Berlina w celu zawarcia małżeństwa dzielnicach Berlina. Niektórzy z nich byli właścicielami
grupami – zarówno na terenie muzeum, jak i poza jego lub jako osoby ubiegające się o azyl. Po upadku muru ber- niewielkich sklepów lub restauracji, inni zarządzali śred-
siedzibą – personel tej instytucji może zachęcić okolicz- lińskiego w latach dziewięćdziesiątych XX wieku nastąpił niej wielkości firmami, w tym międzynarodowymi, pozo-
nych mieszkańców do odnajdywania nowych ekspona- gwałtowny wzrost liczby nowo zakładanych firm. stali prowadzili działalność w sferze sztuki lub w bran-
tów i tworzenia ekspozycji. Zaprezentowane wyżej dane wraz z innymi wy- ży usługowej.
Przedsiębiorcy rzadko odwiedzają muzea, głów- nikami badań znalazły się na wystawie „Doner, Delive- Szesnastu rozmówców przedstawiono na wy-
nie z braku czasu, ale także z powodu incydentalnego ry and Design – New Entrepreneurs in Berlin”, przygo- stawie za pomocą tablic, zawierających krótką biogra-
prezentowania zbiorów muzealnych związanych z tra- towanej i zorganizowanej we współpracy ze stowarzy- fię każdego z nich, zdjęcia portretowe, fotografie ich
dycją kulturową tej grupy społecznej. Dla organizacji szeniem Neighbourhood Museum oraz Muzeum Kul- przedsiębiorstw i fragmenty przeprowadzonych z nimi
współpracujących przy realizacji omawianego projek- tur Europejskich w Berlinie. Trwała ona od 21 listopada wywiadów. Biografie pozostałych jedenastu przedsię-
tu ważnym elementem było uwzględnienie w działa- 2009 do 28 lutego 2010 roku i była poświęcona zagadnie- biorców przedstawiono w ramach dodatkowej ekspozy-
niach upowszechniających dialogu międzykulturowego niu różnego pochodzenia kulturowego przedsiębiorców cji, opartej na dokumentacji projektu skierowanego do
i interdyscyplinarności, gdyż populacja większości miast działających w Berlinie. Przygotowanie ekspozycji opie- uczniów szkoły publicznej „Jakie masz plany na przy-
uczestniczących w projekcie jest zróżnicowana pod rało się na wywiadach przeprowadzonych przez kurato- szłość, Yasmin? Wysiłki dla przyszłości”. Projekt został
względem kulturowym i etnicznym. Muzea i inne in- rów z poszczególnych muzeów oraz studentów Insty- zainicjowany i był prowadzony przez stowarzyszenie
stytucje kulturalne podjęły więc współpracę z przedsię- tutu Etnologii Europejskiej berlińskiego Uniwersytetu Neighbourhood Museum. Do jego realizacji w listopa-
biorcami i ich klientami o różnej narodowości i afiliacji dzie 2008 roku włączono także Szkołę Średnią im. Carla
kulturowej. Rezultaty poszczególnych działań lokalnych von Ossietzkiego oraz Międzynarodowy Młodzieżowy
przedstawiono następnie na specjalnych ekspozycjach. Ośrodek Kultury i Sztuki „Schlesische 27”, placówki
działające w dzielnicy Berlin-Kreuzberg.
Lokalne działania prowadzone
w ramach projektu w Berlinie 2. Projekt „Jakie masz plany na przyszłość, Yasmin? Wy-
W liczącym
1. Wystawa „Doner, Delivery and Design – New Entre- siłki dla przyszłości” W projekcie – realizowanym przez kilka tygodni
preneurs in Berlin” w Muzeum Kultur Europejskich
około 3,4 miliona Perspektywa ekspozycji „Doner, Delivery and Design w Międzynarodowym Młodzieżowym Ośrodku Kultu-
w Berlinie mieszkańców Berlinie – New Entrepreneurs in Berlin” obejmowała całe mia- ry i Sztuki „Schlesische 27” – uczestniczyli uczniowie
W liczącym około 3,4 miliona mieszkańców Berlinie mieszka 470 tysięcy sto. Z kolei na miejsce realizacji projektu „Jakie masz dwóch klas ze Szkoły Średniej im. Carla von Ossietz-
mieszka 470 tysięcy obcokrajowców. W tym dynamicznie plany na przyszłość, Yasmin? Wysiłki dla przyszłości”, kiego, którzy zyskali dzięki temu możliwość spotkania
rozwijającym się mieście powstaje więcej nowych firm służącego upowszechnianiu wiedzy, stowarzyszenie z przedsiębiorcami – osobiście i za pośrednictwem sztu-
niż w miastach innych krajów związkowych Niemiec. Neighbourhood Museum wybrało tylko jedną dzielnicę ki (artystyczne wizerunki przedsiębiorców, z którymi
W miejscowej Korporacji Handlowej oraz w Izbie Prze- Berlina – Kreuzberg. Dzielnicę tę charakteryzuje liczna przeprowadzono wywiady).
mysłowo-Handlowej spośród łącznej liczby 220 tysięcy społeczność o korzeniach migracyjnych i wysoka stopa
33 tysiące z nich prowadzi Źródła finansowania
zarejestrowanych członków 33 tysiące stanowią osoby bezrobocia wśród mieszkańców.
z obcym paszportem. Do tej liczby należy jeszcze dodać
własne firmy Celem projektu było przekazanie wiedzy przedsię- Główny prezentowany tutaj projekt – „Entrepreneurial
12 tysięcy małych i średnich przedsiębiorstw założonych biorców-emigrantów, opartej na ich doświadczeniach, Cultures in European Cities” – zyskał wsparcie w ramach
przez obywateli Niemiec o różnym pochodzeniu kultu- pozostałym członkom wielokulturowej społeczności programu Kultura 2007–2013 Unii Europejskiej, realizo-
rowym. Najliczniejszą grupę stanowią tureccy przedsię- dzielnicy, głównie uczniom poszukującym własnej dro- wanego przez Agencję Wykonawczą do spraw Edukacji,
biorcy – łączny obrót ich firm, zatrudniających około gi rozwoju zawodowego. Kultury i Sektora Audiowizualnego w Brukseli.

134 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 135


Projekt „Jakie masz plany na przyszłość, Yasmin? Szkoła Średnia im. Carla von Ossietzkiego współ- pracując w grupach pod kierownictwem twórców z Mię- Kultur Europejskich w Berlinie w ramach niewielkiej eks-
Wysiłki dla przyszłości” został dofinansowany w 2008 roku pracuje na wielu płaszczyznach ze społecznymi i z kul- dzynarodowego Młodzieżowego Ośrodka Kultury i Sztu- pozycji warsztatowej „Doner, Delivery and Design – New
przez Berliner Projektfonds kulturelle Bildung. Wsparło turalnymi instytucjami Berlina. Udział w projekcie po- ki „Schlesische 27”, zajęli się stworzeniem wizerunków Entrepreneurs in Berlin”. Współpraca ze szkołą oraz z ar-
go również Muzeum Kultur Europejskich. Prezentacje pu- zwolił przedstawić uczniom przedsiębiorców, którzy przedsiębiorców, wykorzystując zgromadzone wcześniej tystami i przedsiębiorcami z dzielnicy Berlin-Kreuzberg
bliczne w ramach przygotowanej w jego wyniku ekspozy- osiągnęli sukces. Ponieważ młodzież jest zwykle zamk- zdjęcia, filmy i teksty. Dzięki zastosowaniu takiej formy przyniosła korzyści wszystkim uczestnikom projektu,
cji były sponsorowane przez Landeszentrale für politische nięta we własnych środowiskach lokalnych i kręgach pracy młodzież była motywowana do uświadomienia a jej rezultatem było ich aktywne zaangażowanie się
Bildung w Berlinie. kulturowych, brakuje jej okazji do porównania różnych sobie i wykorzystania posiadanych zdolności i wartości. w przygotowaną wystawę.
stylów życia i zawodów. Połączenie wiedzy o codziennym życiu ludzi interesu
Współpracujący partnerzy Przedsiębiorcy zgodzili się uczestniczyć w projek- z aktywnością w dziedzinie sztuki pozwoliło uczniom Rezultaty projektu „Jakie masz plany
i ich oczekiwania wobec projektu cie, chętnie bowiem angażują się w działania na rzecz wyrazić swoje myśli i zastanowić się nad perspektywa- na przyszłość, Yasmin? Wysiłki dla przyszłości”
Stowarzyszenie Neighbourhood Museum i Muzeum młodych ludzi i ich pomyślnej przyszłości. mi na przyszłość w ramach własnego dwunarodowego – przykłady prac wykonanych przez uczniów
Kultur Europejskich w Berlinie to podmioty współorga- pochodzenia. Rok później uczniowie przekazali swoje Stowarzyszenie Neighbourhood Museum przygotowało
nizujące projekt „Entrepreneurial Cultures in European Szczegóły realizacji projektu doświadczenia podczas otwartego spotkania w Muzeum biografie przedsiębiorców i przekazało je twórcom jako
Cities” z zamiarem wdrożenia nowych interdyscyplinar- „Jakie masz plany na przyszłość,
nych strategii działań z zakresu gromadzenia zbiorów Yasmin? Wysiłki dla przyszłości”
i komunikowania rezultatów własnej pracy. Przystępując do realizacji projektu i uwzględniając jego
Muzeum Kultur Europejskich w Berlinie, założone cel – upowszechnianie wiedzy, partnerzy postawili sobie
w 1999 roku przez połączenie liczącego sto dziesięć lat kilka podstawowych pytań:
Muzeum Folkloru ze zbiorami europejskimi Muzeum Et- – Czego młodzi ludzie, wywodzący się z różnych krę-
nologii, dysponuje jedną najliczniejszych w Europie ko- gów kulturowych, mogą się nauczyć od migrantów,
lekcji eksponatów związanych z kulturą życia codzien- którzy w ich okolicy są obecnie ludźmi interesu, a wie-
nego i europejskiej sztuki powszechnej, obejmującą lu z nich odniosło sukces?
okres od XVII wieku do czasów współczesnych. – Jak można wykorzystać tę wiedzę do poprawy wido-
Zamiarem stowarzyszenia Neighbourhood Mu- ków na przyszłość u młodzieży?
seum było powiązanie tematyki ekspozycji zaprezento- – Jak przedsiębiorcy, z którymi uczniowie nawiązali kon-
wanej w ramach projektu z perspektywami życiowymi takt, mogą pobudzić ich do wykorzystania własnej wie-
młodych ludzi przez zorganizowanie im spotkań z lokal- dzy związanej z przynależnością do dwóch grup naro-
nymi przedsiębiorcami i wykorzystanie rezultatów tych dowych i posiadanych w związku z tym sieci powiązań?
działań przez muzeum. – Jak te doświadczenia mogą być wyeksponowane
Dzięki nawiązaniu współpracy z Międzynaro- i przekazane za pośrednictwem sztuki w obrębie ich
dowym Młodzieżowym Ośrodkiem Kultury i Sztuki społeczności oraz w przestrzeni muzeum?
„Schlesische 27” możliwe było zastosowanie interdy- W listopadzie 2008 roku uczniowie dziewiątej
scyplinarnego podejścia, opartego na pracy ze sztu- i dziesiątej klasy szkoły z dzielnicy Berlin-Kreuzberg prze-
ką. Działania ośrodka mają zasięg lokalny, krajowy prowadzili rozmowy z jedenastoma lokalnymi przedsię-
i międzynarodowy. Ich motto brzmi: „Idealne wsparcie biorcami na temat historii ich życia i działalności w bizne-
dzięki sztuce. Każdy może tworzyć – ten, kto tworzy, sie. Ważnym celem projektu było zapewnienie uczniom,
zdobywa poczucie własnej tożsamości i pewności sie- w większości o pochodzeniu dwunarodowym, możliwo-
bie”. W ramach opisywanego projektu ośrodek dążył do ści zrozumienia złożoności pracy zawodowej przedsię-
umocnienia więzi ze społecznością, w której prowadzi biorcy i zetknięcia się z szerokim wachlarzem odmien-
działalność. nych kultur. Na podstawie tych wywiadów uczniowie,

136 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 137


Pomysł na produkcję bucików do raczkowania podsunął Ali Özsöy Guntram: Jeśli nie podoba ci się coś w życiu, zmień to.
im trzy lata temu klient poszukujący takiego obuwia. Odwiedziliśmy spółkę Lebens Welt w środę, 19 listopada. Z korzyścią dla siebie i innych.
W sklepie pracuje dorywczo ich córka Tülin, która sama Dyrektor Ali Özsöy zapytał nas, kim chcielibyśmy być, Ali: Wywodzić się z dwóch kultur i znać dwa języki – to
myśli o założeniu własnej firmy. gdy będziemy starsi. Następnie przypisał nam odpo- duże atuty.
Geneza: Claudia poznała Selima w czasie wakacji wiednie dziedziny działalności. Zaprowadził nas do pani Ziley: Nadal jesteś młody, jeszcze możesz coś osiągnąć.
w Turcji i początkowo została z nim w jego ojczystym Suzanne H., kierowniczki Działu Personalnego, która Ali: Znajomość języka społeczności jest kluczem do przy-
kraju. W 1992 roku wraz z córką przeprowadzili się do przedstawiła nam zakres swoich obowiązków. Zajmuje łączenia się do niej.
Berlina. Tutaj zdecydowali się na założenie własnego, ro- się ona rekrutacją personelu, planowaniem składu oso- Ziley: Uczymy się od Niemców, a oni uczą się od nas.
kującego nadzieję na przyszłość interesu. bowego firmy, kontaktami z załogą oraz – jeśli zajdzie Ali: Człowiekowi można odebrać wszystko z wyjątkiem
taka potrzeba – łagodzeniem konfliktów między pra- wiedzy.
Prace uczniów przygotowujących prezentacje tekstowe cownikami. Z wykształcenia jest psychologiem z upraw- Ziley: Jeśli mówisz: „Nie mam na to ochoty”, możesz rów-
główne źródło informacji do dalszych działań. W grupach Ali Özsoy, Lebens Welt (żywy świat) nieniami terapeuty interpersonalnego, z czego czyni do- nie dobrze nic nie robić. Jest to twoja przegrana.
prowadzonych przez artystów uczniowie najpierw prze- Charytatywna spółka z ograniczoną odpowiedzialnością propagująca bry użytek w swojej pracy. Ali: Marzy mi się społeczeństwo, w którym wszystko
dyskutowali swoje pomysły na dorosłe życie, a następ- rodzinę, młodzież, pracę i zdrowie Jest ona pozytywnie nastawiona do swoich prze- odbywa się pokojowo, w którym nie przykłada się wagi
nie opracowali na tej podstawie pytania do wywiadów Założona w 1999 roku spółka, której dyrektorami na- łożonych i bardzo ceni przyjazną i rodzinną atmosferę, do tego, czego inni nie potrafią, ceni się jednak to, co
z przedsiębiorcami. Prezentowane poniżej teksty stano- czelnymi są Ali Özsoy i Mehmet Asci, oferuje całym jaka panuje w firmie. umieją.
wią wybór prac przygotowanych przez uczniów (uczest- rodzinom opiekę społeczną, a także organizuje pracę „Niewątpliwie jest tak, jak pani mówi – odpowie- Ziley: Nie przybyliśmy tutaj po to, żeby odbyć spacer.
nicy mogli wybrać najbardziej odpowiedni dla siebie śro- osób zatrudnionych w opiece społecznej i opiekujących działem pani Suzanne H. – to jednak, czym się Pani Ali: Chcę, żeby moja praca była ważna i żebym był w niej
dek wyrazu, powstałe materiały mają więc zróżnicowa- się dziećmi. Spółka zapewnia swoim grupom docelo- zajmuje, nie ma, według mnie, cech pracy zawodowej”. dobry.
ny charakter). wym, będącym mniejszościami etnicznymi, doradztwo Później dyskutowaliśmy o tym, co postrzegam jako pra- Ziley: W Niemczech, jeśli przykładasz się do podnoszenia
i wsparcie w czterdziestu językach. cę zawodową. Pani Suzanne H. jest miłą osobą i jestem kwalifikacji, będziesz w stanie odnieść sukces.
Tekst napisany przez grupę uczniów przygotowujących Działalność finansowa Ali’ego i Mehmeta początko- przekonany, że swoje obowiązki wypełnia rzetelnie. Ali: Chcę, aby moje dziecko miało dobre wykształcenie.
wideoprezentację2 wo ograniczała się do zapewnienia i rozwoju lokalnych W przyszłości nie chciałbym jednak wykonywać tego Chcę, aby było szczęśliwe. Wtedy i ja jestem szczęśliwy.
Claudia i Selim Özyiyin, Leder Laden (sklep skórzany) usług w zakresie pomocy edukacyjnej. Wychodząc na- typu pracy. Ziley: Trwam przy rodzinie. Wówczas nie ma rzeczy nie
Buciki do raczkowania – obuwie na bosą stopę przeciw zapotrzebowaniu oraz opierając się na badaniach do spełnienia.
Otwierając sklep z artykułami skórzanymi, Claudia i Se- rynku i własnych sesjach edukacyjnych, obaj biznesmeni Wrażenia uczniów Guntram: Dziewczyny, nie bądźcie bierne. Starajcie się
lim Goldsmithowie urzeczywistnili w końcu swój dawny założyli spółkę, której siedzibą były początkowo ich miesz- Ali: Wyraź zwięźle swoje myśli. osiągnąć jak najwięcej. Z korzyścią dla was i dla wszyst-
sen o tym, jak zarabiają na życie, prowadząc sprzedaż kania. Unikali zaciągania pożyczek, ale korzystali z facho- Ziley: Jeśli kierujesz się sercem, możesz osiągnąć wszystko. kich innych.
artykułów codziennego użytku, które sami produkują. wych porad. Obecnie spółka zatrudnia około dwustu osób. Ali: Liczy się osobowość.
Niebagatelny wpływ na ich decyzję miały niskie czyn- Geneza: Ali Özsoy wyemigrował do Niemiec wraz Ziley: Ukończ szkołę. Impresja jednego z uczestników po spotkaniu z ko-
sze za wynajem powierzchni sklepowych, niewielki z rodzicami, gdy miał osiemnaście lat, i od razu zaczął Ali: Korzystaj z zasobów rodzimej kultury. bietą pracującą w biznesie:
wkład inwestycyjny i przyjazne środowisko okolicznych się intensywnie uczyć języka niemieckiego. Już w wieku Ziley: Jest takie pakistańskie powiedzenie: „Gdy kobieta „Wyobrażam ją sobie, jak pięknie pachnie, jak sta-
mieszkańców. dziewiętnastu lat zarabiał jako tłumacz i zaangażował popełni błąd, mężczyzna musi ją wesprzeć. Popełniłem ranny ma makijaż, jak barwiła włosy. Wyobrażam sobie
Małżeństwo prowadziło miejscowy sklep z turec- się w projekty integracyjne. Po odbyciu stażu jako opie- wiele błędów, a żona wspierała mnie”. jej głos jako nieco wyższy w tonie niż przeciętny, a szept
kimi wyrobami skórzanymi już w 1997 roku. Z upływem kun do dzieci, nie przerywając pracy, ukończył kurs dla Ali: Korzystaj z zasobów rodzimej kultury. lekko chropowaty.
czasu oboje nabyli doświadczenia, które pozwoliło im pracowników społecznych oraz kurs terapii rodzinnej, Ziley: Nauka, nauka i jeszcze raz nauka. Ćwiczyć, a póź- Wystrój jej gabinetu jest zwyczajny. Zapewne ma
uruchomić własny zakład produkujący wyroby skórzane. uzyskując stosowne uprawnienia. niej zajmować kilka posad. przed sobą kilka obrazów, a na biurku panuje porządek.
Ali: Manna nie spadnie z nieba. Nie wyobrażam sobie, żeby miała na monitorze ponakle-
Ziley: Ci, którzy chcą coś osiągnąć, mają przewagę nad jane karteczki. Z pewnością ma na nogach lekkie, czar-
Film zaprezentowano podczas konferencji w Warszawie (przyp. red.).
2
innymi. ne, nieco połyskujące buty na obcasach.

138 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 139


Na biurku leży przybornik ze spinaczami. Trudno Publiczna prezentacja i otwarty pokaz były dla nich oka- jest możliwe dalsze jego wdrażanie, oparte na uzyska-
dostrzec odmienność jej akcentu. zją do podzielenia się ze społecznością szkolną i z pu- nych już doświadczeniach.
Myślę, że ona jest przede wszystkim troskliwą blicznością muzealną doświadczeniami rok po realizacji Wszyscy uczestnicy i współpracownicy projektu
matką i z pewnością stara się znaleźć swojemu dziecku projektu. byli zadowoleni z wypracowanych rezultatów. Proble-
najwłaściwszą dla niego szkołę. Wszystkie działania udokumentowano w wersji mem było jednak zbyt słabe zintegrowanie działań w ra-
Pewne jest to, że mocno trzyma się życia”. elektronicznej, aby uczniowie mogli spożytkować wy- mach zajęć szkolnych zarówno przed okresem bezpo-
niki swojej pracy w ramach projektu i skorzystać ze średniej realizacji projektu, jak i po tym okresie.
Zastosowana metodologia, wsparcia, jakie oferowali im przedsiębiorcy. Materiał
obserwacje i rezultaty projektu ten przekazano wszystkim organizacjom i instytucjom Ogólne wnioski
Najważniejsze etapy, stosowane techniki i metody współpracującym w realizacji projektu. Realizując projekty mające na celu uchwycenie zacho-
Projekt „Jakie masz plany na przyszłość, Yasmin? Wy- dzących obecnie zmian społecznych i kulturowych w śro-
siłki dla przyszłości” był realizowany przez tydzień Osiągnięcia dowiskach miejskich, należy możliwie szeroko uwzględ-
w listopadzie 2008 roku w Międzynarodowym Mło- Realizacja projektu przyniosła następujące rezultaty: niać doświadczenia poszczególnych grup społecznych
dzieżowym Ośrodku Kultury i Sztuki „Schlesische 27”. – przygotowanie wystaw i prezentacji publicznych, tworzących populację danej miejscowości, zwłaszcza
Uczestniczyły w nim dwie klasy (liczące odpowiednio – wzmocnienie spójności społecznej, środowisk o odmiennych cechach społecznych i kulturo-
trzydzieścioro i siedemnaścioro uczniów w wieku od – wkład w rozwijającą się ideę obywatelstwa europej- wych. Istota działań upowszechniających polega na ak-
piętnastu do siedemnastu lat) pod kierownictwem skiego przez pobudzanie dialogu międzykulturowego, tywnym poszukiwaniu powiązań ze społecznością, która
ośmiorga artystów. – stworzenie innowacyjnego modelu długotermino- jest ich odbiorcą. Jeśli celem ma być większe otwarcie się
Przedsiębiorców wybrało stowarzyszenie Neigh- wej współpracy między muzeum, małymi i średnimi instytucji na lokalną społeczność, to należy odpowiednio
bourhood Museum, które opracowało jednocześnie przedsiębiorstwami, społecznościami lokalnymi i sto- wcześnie określić, w jaki sposób jej działania mogą się
koncepcję projektu, wskazówki do wywiadów i zwięzłe warzyszeniami utworzonymi przez migrantów, przyczynić do kształtowania pamięci społecznej miasta,
profile osobowe przedsiębiorców. Wskazówki i profile – wzmocnienie współpracy i integracji środowisk w którym instytucja ta funkcjonuje.
przekazano artystom, aby umożliwić im bliższe pozna- uczestniczących w projekcie przez budowanie kom- Warto uwzględnić również poniższe wskazówki:
nie przedsiębiorców i ich upodobań artystycznych. Kon- petencji społecznych i kulturalnych ich członków oraz – Należy określić zakres obustronnych relacji członków
cepcję projektu i wskazówki do wywiadów omówiono kształtowanie sieci kontaktów międzyludzkich, danej społeczności i działającego w jej ramach mu-
wspólnie z partnerami współpracującymi przy realizacji – zmotywowanie przedsiębiorców do przyjmowania ak- zeum w celu poszukiwania wspólnych obszarów za-
projektu. Wskazali oni również kilka osób, z którymi biograficznych uczniowie mieli za zadanie opracować tywnych obywatelsko postaw. interesowań i aktywności oraz dostępnego potencjału
przeprowadzono wywiady. własne spostrzeżenia, oparte na indywidualnym, od- i zgromadzonych zasobów.
Uznano wspólnie, że pracując na polu sztuki pod miennym podejściu. Napotkane przeszkody i sposoby ich pokonania – Kontakty takie powinny być ustanowione w ramach
opieką artystów, uczniowie uzyskają swobodę w wybo- Na zakończenie tygodniowych działań twórczych Dostępność zasobów była główną przeszkodą w re- profesjonalnych działań, a z chwilą ich nawiązania
rze środków artystycznego wyrazu i sposobu podejścia każda grupa robocza przedstawiła przygotowany przez alizacji programu. Dotyczyła ona zarówno ograniczeń trzeba podjąć wysiłki na rzecz ich utrzymania (zarów-
do tematu. Istotnym elementem działań twórczych siebie portret przedsiębiorcy, prezentując w Między- czasowych, możliwości działania szkół, uczniów i przed- no przez muzeum, jak i członków danej wspólnoty).
było to, aby uczniowie uznali własne rozważania o swo- narodowym Młodzieżowym Ośrodku Kultury i Sztuki siębiorców, jak i niewielkiej ilości środków finansowych – Należy systematycznie stwarzać okazje do nawiązy-
jej przyszłości i perspektywach życiowych za podstawę „Schlesische 27” nakręcone filmy i wykonane zdjęcia pozwalających na realizację tak rozbudowanego projek- wania kontaktów, doprowadzając do kolejnych spot-
opracowywania przez nich pytań do wywiadów i znale- oraz odczytując przygotowane teksty. Na prezentację tu. W większości wypadków działania takie są finanso- kań i wymiany doświadczeń, pozwalających także na
zienia punktów wspólnych w relacji „ja – inny”. Ucznio- zaproszono przedsiębiorców, uczniów uczestniczących wane na zasadzie projektów o ograniczonym zasięgu, co usuwanie przeszkód (w tym natury finansowej).
wie przeprowadzili wywiady z jedenastoma przed- w projekcie, ich rodziny, nauczycieli, współpracowników nie gwarantuje możliwości późniejszego wykorzystania – Wszystkie konflikty (na przykład tożsamości lub mię-
siębiorcami, odwiedzając każdego z nich raz lub dwa i przedstawicieli lokalnych władz. zdobytych doświadczeń, zasobów i zbudowanych sieci dzypokoleniowe) powinny być rozwiązywane przez
razy. Niektóre grupy zdecydowały się odwiedzić dwóch Uczniowie zgodzili się, aby część wyników ich pracy kontaktów. Dzięki zapewnieniu finansowania projektu dialog podejmowany w ramach poszczególnych
przedsiębiorców. Po przeprowadzeniu wywiadów została w następnym roku zaprezentowana w muzeum. w ramach „Entrepreneurial Cultures in European Cities” społeczności.

140 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 141


Otwieranie
O
statni prezentowany projekt spina swoistą
klamrą treść niniejszej publikacji. Nawią-
zywał do niego (krótko streszczając rów-

przestrzeni
nież jego założenia) Grzegorz Makowski
we wprowadzeniu do tematyki nieformal-
nej edukacji obywatelskiej.
W tym miejscu warto jednak przypo-

debaty mnieć, że autor zamieszczonego poniżej


projektu proponuje nowy, systemowy sposób przeciw-
działania problemom doskwierającym społecznościom

publicznej
lokalnym wielu krajów Europy Środkowej i Wschodniej.
Jego podejście polega na odwołaniu się do szeroko poję-
tej kultury, w czym może pomóc właśnie biblioteka pu-
bliczna. Placówki biblioteczne są jednymi z najbardziej
rozpowszechnionych instytucji, znajdują się bowiem
nawet w najmniejszych miejscowościach. Wychodząc
z takiego założenia, Jonas Büchel postuluje podjęcie we
współpracy z bibliotekami nowego rodzaju działalności,
którą określa mianem „kulturowej pracy społecznej”
(cultural social work). Biblioteki dysponują odpowiednią
przestrzenią i niezbędnymi zasobami ludzkimi, które
można wykorzystać do animowania życia obywatelskie-
go w otaczających je społecznościach lokalnych. W ten
sposób placówki biblioteczne mogą stać się forum deba-
ty publicznej otwartym dla wszystkich członków wspól-
not i pomocnym dla osób zagrożonych różnego rodzaju
wykluczeniem społecznym.
Propozycja ta – bardzo nowatorska i dopiero ocze-
kująca na realizację – została zaprezentowana przez jej
autora na międzynarodowym seminarium, które było
pierwszym etapem realizacji projektu „Biblioteki pu-
bliczne jako centra edukacji obywatelskiej w Europie”.
Zachęcamy do dokładnej analizy pomysłu Jonasa Büchla
i rozważenia możliwości jego praktycznej realizacji. Bar-
dzo chętnie podejmiemy debatę na ten temat, szczegól-
nie jeśli inspiracji do niej dostarczy poniższy opis projek-
tu (lub pozostałe prezentowane w niniejszej publikacji
przykłady dobrych praktyk).

Edukacja obywatelska w działaniu 143


Trendy
demograficzne, zastój
w rozwoju społeczeństwa
i kryzys finansowy powodują,
że zagrożone staje się

STRUKTUR SPOŁECZNYCH
i samych lokalnych
społeczności

„Kulturowa praca społeczna – nowy ład?”


Jonas Büchel | bb² – city culture & communication, Łotwa
balticplanning@gmail.com, http://balticplanning.blogspot.com

Diagnoza:
zagrożone społeczności
Nasze społeczności stoją w obliczu zagrożenia. Szczegól-
nie małe miasta, wsie i miejsca odludne lub oddalone
od większych skupisk ludzkich – w Europie Wschodniej
i zapewne w innych krajach dotkniętych światowym kry-
zysem ekonomicznym – muszą się zmierzyć z ogromny-
mi, czasem niezwykle groźnymi problemami.

144 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 145


Łotwa, podobnie jak wiele innych krajów, musi pro- dotychczasowych osiągnięć procesów demokratyza- – biblioteki często pełnią funkcję ośrodków służących w nowoczesnych programach rozwoju społeczności lo-
pagować interesy własnych społeczności. Dziesięć lat bar- cyjnych. nawiązywaniu kontaktów, są także źródłem infor- kalnych w państwach Europy Zachodniej i biorąc pod
dzo szybkiego rozwoju gospodarczego oraz silnie odczu- Brak wdrożenia gruntownych programów integracji macji, odpowiadając na potrzeby całej społeczności uwagę trwający kryzys finansowy i państwowy w kra-
wane w ciągu ostatnich dwóch lat skutki kryzysu finanso- społecznej i poprawy komunikacji międzykulturowej, i władz lokalnych, jach Europy Północno-Wschodniej, chcielibyśmy zapro-
wego i państwowego doprowadziły do sytuacji, w której a co za tym idzie – brak działań w sferze społeczno-kul- – lokalne biblioteki stanowią zwykle miejsce, w którym ponować, opartą na zasadach współpracy, strategię roz-
należy szukać rozwiązań, jakie pozwoliłyby sprostać naj- turalnej, zarówno w płaszczyźnie wirtualnej (programy, spotykają się różne miejscowe grupy społeczne, co woju społeczności lokalnych, obejmującą dziedziny kul-
pilniejszym potrzebom. Trzeba także ustalić, czy wdroże- metody, narzędzia), jak i rzeczywistej (praktykowanie służy umacnianiu więzi między nimi, tury, spraw obywatelskich, działalności bibliotek, eduka-
nie metod bezpośredniej komunikacji społecznej i zachę- twórczych i nowoczesnych działań społecznych, kul- – godziny otwarcia dostosowane do potrzeb mieszkań- cji i kształcenia dorosłych.
canie do uczestnictwa w życiu społecznym nie są sprawa- turowych i edukacyjnych, które umożliwiają integrację ców zapewniają im swobodny dostęp do zasobów Biblioteki uznały kulturową pracę społeczną za sku-
mi pilniejszymi niż były kiedykolwiek wcześniej. wszystkich grup społeczeństwa), prowadzi do powsta- placówek, teczne i sprawne narzędzie bezpośredniego wpływania
Przez lata dbano o rozwój gospodarczy, nie zajmowa- wania nierówności społecznych, izolacji kulturowej – obok zwykłej działalności bibliotecznej placówki te na rozwój społeczności lokalnych, szczególnie miesz-
no się jednak kwestią ogólnego rozwoju społeczeństwa. i marginalizacji w naszych społecznościach. często służą jednocześnie jako miejsce wystaw dzieł kańców wsi i obszarów słabo zaludnionych. Pozwala to
Obecnie poszczególne społeczności pilnie poszukują Zaangażowanie obywatelskie i działalność społeczna miejscowych twórców lub wydarzeń kulturalnych, postulować stworzenie w krajach bałtyckich solidnej sie-
innych rozwiązań w celu stworzenia stabilnej struktury rozwijały się bez rozgłosu i zapewniały rozwój społecz- – ścisła współpraca między bibliotekami, lokalnymi ci bibliotek służących jako ośrodki społeczno-kulturalne
społecznej, umożliwiającej zaspokajanie podstawowych ności na minimalnym poziomie. Teraz te kruche i wraż- władzami samorządowymi, szkołami, a nawet placów- i wspierających integrację społeczną przez działania
potrzeb – z perspektywą dalszego rozwoju – w czasach liwe organizmy, podobnie zresztą jak służby publiczne kami służby zdrowia, gwarantuje szybki dostęp do w dziedzinie kultury i edukację obywatelską.
znacznych cięć budżetowych i bankructw. i państwowe, stoją w obliczu poważnego zagrożenia wszelkiego rodzaju cennych informacji,
Ponieważ ludzie młodzi i osoby w wieku produk- i wymagają natychmiastowego wsparcia. – biblioteki ściśle współpracują z lokalnymi lub regio- Kulturowa praca społeczna (cultural social work)
cyjnym albo wyjeżdżają za granicę, albo pozostają bez nalnymi placówkami oświatowymi dla dorosłych, Opierając się na doświadczeniu w działaniach na rzecz
pracy, a wskaźnik urodzeń na terenach wiejskich spa- Idea: biblioteki jako ośrodki rozwoju społecznego a ponadto służą jako miejsce realizacji programów do lokalnych społeczności w wielu krajach europejskich,
da w większości krajów bałtyckich, zagrożone staje się Biblioteki, z założenia będące placówkami społeczno- walki z bezrobociem, uważamy, że należy bezzwłocznie wdrożyć aktywizują-
samo istnienie struktur społecznych, społeczności i ca- -kulturalnymi, są w stanie prowadzić innowacyjną, – bibliotekarze to zwykle osoby o wysokich umiejętno- cy program społeczno-kulturalny, mający na celu przede
łych miejscowości. otwartą na zmiany, nowoczesną i dostępną dla wszyst- ściach i rozległej wiedzy, doskonale pełniące funkcję wszystkim włączenie w życie społeczne grup margi-
kich działalność kulturalną, tworząc tym samym prze- moderatorów działalności społecznej, nalizowanych. Przez ostatnie cztery dekady partnerzy
Czynniki stanowiące największe zagrożenie: strzeń dla integracji społecznej i dialogu międzykultu- – biblioteki są całkowicie pozbawione barier, tak natu- międzynarodowi skutecznie posługiwali się metodami
– zmniejszanie się populacji i wyludnianie się wsi, rowego. Wspomagają rozwój społeczności w samym ich ry architektonicznej, jak i społeczno-psychologicznej, kulturowej pracy społecznej.
– bezrobocie i brak perspektyw dla obywateli, trudność zalążku i przyczyniają się do wymiernej poprawy ich idealnie zatem spełniają warunki neutralnego miejsca Na Łotwie takie pojęcia, jak „kultura” czy „działal-
w jednoznacznym samookreśleniu się, kondycji. łagodzenia napięć społecznych. ność kulturalna”, są kojarzone głównie z kulturą wysoką
– spadek wskaźnika urodzeń i bardzo szybkie tempo Inicjatorzy omawianego projektu od ponad pięciu lat W wypadku każdego projektu biblioteki służyły jako i na ogół dotyczą dzieł powstałych w wyniku artystycz-
starzenia się społeczeństwa, obserwują i oceniają rolę bibliotek, sieci placówek oświa- miejsce prowadzenia warsztatów dla mieszkańców, udo- nego procesu twórczego. Kraj ten jest dumny ze swojego
– samorządy miejskie znajdują się na krawędzi ban- towych dla dorosłych i lokalnych muzeów w regionie stępniały pomieszczenia realizatorom działań z zakresu dorobku w dziedzinie śpiewu i tańca, performance art,
kructwa, co pociąga za sobą groźbę likwidacji insty- Prikanmaa (okręg Tampere). edukacji obywatelskiej i – wraz z powiązanymi z nimi sztuki wizualnej, z tradycji literackich i dzieł architek-
tucji administracyjnych, socjalnych, edukacyjnych Realizacja trzech projektów w miastach Akaa (prze- formalnie lub nieformalnie środowiskami – wspierały tury. Na Łotwie i w krajach bałtyckich kultura wysoka
i kulturalnych, łom 2006 i 2007 roku), Tampere (lata 2006–2009) rozwój społeczności. i performance art są niezwykle cenione, a władze zde-
– brak strategii rozwoju lokalnych społeczności i wyni- i Mänttä-Vilppula (od 2009 roku) pokazała, jak duże zna- cydowanie podtrzymują ten trend. Jednocześnie jednak
kający stąd brak perspektyw, czenie dla lokalnych społeczności ma pomoc ze strony Ogólne wprowadzenie do projektu takie kwestie, jak metody wprowadzenia kultury do
– zagrożenie dla integracji społecznej i brak spójności bibliotek: Uwzględniając nasze długoletnie doświadczenie w kra- codziennego życia zwykłych obywateli czy ułatwienie
w społecznościach lokalnych, – lokalne organizacje społeczne i uczestnicy inicjatyw jach Europy Północnej, gdzie biblioteki są kluczowymi wszystkim dostępu do dóbr kultury, nie były dotychczas
– zagrożenie powrotem do oligarchicznych i in- nieformalnych mogą korzystać z pomieszczeń biblio- ośrodkami realizacji lokalnych inicjatyw obywatelskich, podnoszone. Tym bardziej dotyczy to pytań o to, jak
nych autokratycznych struktur oraz zaniedbywanie teki (urządzenia techniczne są zawsze dostępne), opierając się na wynikach trzydziestoletniego udziału należy wykorzystać działania kulturalne jako narzędzie

146 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 147


uznali, że prowadzone działania nie powinny obejmo- praca socjalna, pedagogika, rozwój społeczności lokal- biblioteczna i kulturalna mogą odgrywać istotną rolę
wać jako grupy docelowej jedynie dorastającej młodzie- nych i miast. w rozwoju społeczności lokalnych i miast pozostają-
ży (jak to zwykle się dzieje), ale muszą realizować kon- cych w zasięgu ich oddziaływania,
cepcję kulturowej pracy społecznej, uwzględniającej oto- Cele ogólne – upowszechni przekonanie inicjatorów, że kultura jest
czenie i powiązania społeczne. Należy objąć zasięgiem – W każdej łotewskiej bibliotece publicznej jeden pra- potężnym narzędziem wzmacniania integracji spo-
wszystkie grupy społeczne: młodzież, studentów, rodzi- cownik społeczno-kulturalny – dzięki temu każda łecznej, propagującym dialog międzykulturowy mię-
ny, indywidualne gospodarstwa domowe, osoby starsze, biblioteka, a tym samym skupiona wokół niej spo- dzy poszczególnymi docelowymi grupami społeczny-
różnego rodzaju powiązania (rodzina, rówieśnicy, przy- łeczność, będzie miała zapewnione wsparcie jed- mi, i powinna być wykorzystywana bardziej czynnie
jaciele), placówki oświatowe, instytucje i władze admini- nego pracownika społeczno-kulturalnego, specjal- do tworzenia i pielęgnowania wartości europejskich,
stracji publicznej, wreszcie miejski charakter związany nie wyszkolonego w zakresie rozwoju społeczności takich jak tolerancja, dialog, aktywne zwalczanie kse-
ze środowiskiem, w jakim żyją i pracują. Widać zatem, lokalnych. nofobii, walka z ubóstwem oraz z wykluczeniem czy
że kulturowa praca społeczna oferuje więcej możliwości – Rozwój społeczności lokalnej i edukacja obywatelska marginalizacją poszczególnych grup społecznych.
niż standardowe usługi socjalne, oddziałując na całą spo- jako przejrzysta ogólnokrajowa strategia i polityka.
łeczność i wszystkich jej członków. – Oparty na wsparciu z funduszy europejskich program D laczego biblioteki mogą być właściwym
Ponieważ większość państw wschodnioeuropejskich integracyjny na rzecz zatrudnienia, nastawiony na miejscem prowadzenia kulturowej pracy społecznej
nie dysponuje, przynajmniej na razie, zinstytucjonalizo- wsparcie bezrobotnych, ale prowadzony przez osoby i rozwoju społeczności lokalnych?
wanymi ośrodkami kulturowo-społecznymi – zarówno o wysokich kwalifikacjach, które cechuje empatia. – Biblioteki są najczęściej postrzegane jako niezależne
niezależnymi, jak i mającymi formę instytucji publicz- – Projekt ma być realizowany w ścisłej współpracy placówki, są zatem łatwo dostępne dla wszystkich
Jonas Büchel – pracownik społeczny, menedżer kultury
i mediator. Założyciel bb², łotewskiej agencji na rzecz nych – eksperci, lokalni działacze społeczni, a przede z różnymi instytucjami: odpowiedzialnymi za rozwój grup społeczeństwa.
rozwoju kultury miejskiej oraz komunikacji, której celem wszystkim sami mieszkańcy odczuwają brak miejsc, regionalny i komunalny na Łotwie, odpowiedzialny-
jest wypracowanie alternatywnej metody planowania w których lokalne społeczności i poszczególne grupy mi za politykę zatrudnienia na Łotwie, państwowy-
społecznego oraz kształtowanie silnych i aktywnych społeczne czy kulturowe mogłyby uprawiać swoją twór- mi urzędami zatrudnienia, miejskimi organizacjami
wspólnot, charakteryzujących się wysoką partycypacją
społeczną. czą działalność, a tym samym mogłyby być zauważone, patronackimi na Łotwie, placówkami i związkami
przyjęte i docenione przez swoją społeczność. bibliotekarskimi, instytutami naukowo-badawczymi,
Chociaż kulturowa praca społeczna nie ma jeszcze krajowymi i międzynarodowymi ekspertami do spraw
rozwiniętych struktur, przedstawiciele poszczególnych edukacji dorosłych. Kultura
integracji społecznej i dialogu międzykulturowego, jak nurtów społecznych pragną zmian w podejściu do kwe- – Realizacja projektu i pierwsze pilotażowe sesje szko- jest potężnym
można zintegrować społeczności różniące się kulturo- stii rozwoju społeczności lokalnej i propagowania nieza- leń kaskadowych dla kilku regionów wybranych jako narzędziem
wo i społecznie, jak powiązać odmienne rzeczywistości, leżnego sposobu rozumienia kulturowej pracy społecz- próbne, ze wskazaniem na mniejsze aglomeracje,
w których funkcjonują, jak zidentyfikować i wspierać nej. Celem projektu jest przemiana istniejących trendów wymagają pomocy prywatnych sponsorów wspierają-
ruchy społeczne, tożsamości, jakie ze sobą niosą, oraz i idei w dopracowaną strategię koncepcyjną dotyczącą cych rozwój społeczeństwa obywatelskiego i edukację
działania o charakterze subkulturowym, które podej- kulturowej pracy społecznej na Łotwie i, ewentualnie, polityczną.
mują, a szczególnie ich potencjał wywierania silnego w państwach sąsiadujących, a tym samym stworzenie – Prowadzenie szczegółowych krótkoterminowych kur-
wpływu na zwiększenie integracji społecznej, wreszcie struktur umożliwiających prowadzenie kulturowej pra- sów we współpracy międzynarodowej.
jak – ogólnie rzecz biorąc – integracja społeczna może cy społecznej.
integracji społecznej
stać się praktycznym narzędziem rozwoju społecznego Zadania do zrealizowania
i kulturalnego na Łotwie i w innych krajach bałtyckich. Działanie: propozycja projektu Osiągnięcie sytuacji, w której kultura będzie ogólnie do-
Pytania te pozostają bez odpowiedzi. Projekt powinien powstać w ramach podejścia inter- stępna dla każdego członka społeczności i wszystkich
Z chwilą wdrożenia pierwszych łotewskich progra- dyscyplinarnego, łączącego takie dziedziny, jak kul- grup społecznych, projekt zaś:
mów integracji społecznej eksperci w tej dziedzinie tura, działalność kulturalna, zarządzanie kulturą, – rozbudzi swoistą świadomość, że działalność

148 INSPIRATOR OBYWATELSKI Edukacja obywatelska w działaniu 149


– Biblioteki działają w niemal wszystkich społecznościach. -kulturalnego i odpowiedniemu wyposażeniu placów-
– Biblioteki zwykle udostępniają pomieszczenia na ki będzie dostępny bardziej zaawansowany technolo-
szkolenia i spotkania. gicznie sprzęt.
– Biblioteki są miejscem spotkań młodzieży i dorosłych, – Będą organizowane imprezy i akcje – wystawy, kon-
mają więc, jako takie, charakter międzypokoleniowy certy, kampanie edukacyjne, społeczne i budujące
i międzykulturowy. świadomość zdrowotną.
– Biblioteki umożliwiają na ogół dostęp do komputera – Projekt może się przyczynić do stabilizacji finanso-
i Internetu. wej, a nawet uratować biblioteki zagrożone likwidacją
– Biblioteki są silnie powiązane ze wszystkimi formal- w związku ze złą sytuacją budżetową, w jakiej obecnie
nymi i nieformalnymi instytucjami w obrębie swoich znajdują się miasta i regiony.
społeczności. Kulturowa praca społeczna, edukacja obywatelska
– Żadne inne placówki nie mogą lepiej niż bibliote- i polityczna oraz rozwój społeczności lokalnych powin-
ki, ośrodki kultury i lokalne muzea przekonywać do ny odbywać się równolegle, aby zyskały silny demokra-
różnych racji artystów i pracowników sfery kultury, tyczny oddźwięk w społeczeństwie. Społeczne ośrodki
a także wpływać na wzrost poziomu świadomości. kultury, biblioteki i muzea są niedocenianymi ośrod-
Pracownicy tych placówek powinni być zachęcani do kami komunikacji społecznej i muszą uzyskać solidne
angażowania się i czynnego uczestnictwa w pracach wsparcie.
na rzecz integracji społecznej i dialogu.
Inicjatorzy projektu
Jakie korzyści mogą mieć biblioteki z kulturowej pra- bb2 – agencja na rzecz kultury miejskiej i komunikacji
cy społecznej prowadzonej na miejscu w sytuacji typu społecznej w Rydze (Łotwa):
„win-win”, w której nie ma przegranych? – stosuje międzysektorowe, międzykulturowe, interak-
– Biblioteki będą przyciągały więcej osób, a tym samym tywne i przejrzyste metody pracy,
przybędzie im także tradycyjnych użytkowników. – prowadzi realistyczne programy rozwoju społeczno-
– Dana miejscowość może awansować do rangi ważne- ści lokalnych i stosuje niekonwencjonalne metody pla-
go niezależnego ośrodka społecznego i przyciągnąć nowania społecznego,
kolejne projekty. Działania te mogą z kolei przyczynić – planuje, prowadzi i ocenia publiczne dyskusje i proce-
się do rozwoju technologicznego i przebudowy archi- sy planowania,
tektonicznej siedziby biblioteki. – skupia się na aglomeracjach miejskich, ale także na
– Bibliotekom będzie łatwiej skutecznie osiągać cele społecznościach wiejskich i terenach oddalonych od
edukacyjne. Większa liczba i większe zróżnicowanie dużych skupisk ludzkich,
grup społecznych oznacza większą liczbę odbiorców – głównym obszarem działania są kraje bałtyckie.
i użytkowników.
– Ponieważ w ramach projektu wyszukuje się bezro- Agencję tworzą Guna Garokalna-Büchel i Jonas
botnych z wykształceniem pedagogicznym, socjo- Büchel, pracownik społeczny i specjalista do spraw za-
logicznym lub podobnym, którzy następnie zostają rządzania kulturą.
przeszkoleni na pracownika społeczno-kulturalnego,
osoby takie mogą być zatrudnione w bibliotece, co
zmniejszy obciążenie pracą samych bibliotekarzy.
– Dzięki wprowadzeniu etatu pracownika społeczno-

150 INSPIRATOR OBYWATELSKI


Publikacja powstała w ramach projektu „Lokalne biblioteki jako centra edukacji obywatelskiej w Europie”,
realizowanego przez Instytut Spraw Publicznych w ramach Programu Rozwoju Bibliotek.
Wydanie publikacji było możliwe dzięki wsparciu finansowemu Fundacji Rozwoju Społeczeństwa
Informacyjnego oraz Robert Bosch Stiftung. Partnerami projektu były również: niemiecka agencja federalna
Bundeszentrale für politische Bildung (bpb) oraz sieć organizacji europejskich zajmujących się edukacją
obywatelską NECE (Networking European Citizenship Education).

Redakcja i korekta: Marcin Grabski (www.mesem.pl)


Koordynatorzy projektu: Małgorzata Fałkowska-Warska, Filip Pazderski
Tłumaczenie tekstów z języka angielskiego: Anna Dzięgiel, Dorota Szmajda, Trans-Lex
Fotografie: J. Bożek, J. Büchel, V. Chruščová, L. Forde, Instytut Spraw Publicznych, R. Klages, L. Krančan,
K. Pruszyński, M. Rand
Wizualizacje Muzeum Warszawskiej Pragi: PAS Projekt Archi Studio
Projekt graficzny i skład: rzeczyobrazkowe.pl
Druk: WEMA Wydawnictwo-Poligrafia Sp. z o.o.

Wydawca:
Fundacja Instytut Spraw Publicznych
ul. Szpitalna 5/22, 00-031 Warszawa
tel. (22) 55 64 260, faks (22) 55 64 262
e-mail: isp@isp.org.pl
www.isp.org.pl

ISBN 978-83-7689-029-6

Copyleft by Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego, Warszawa 2011


Niektóre prawa zastrzeżone. Wolno: kopiować, rozpowszechniać, odtwarzać i wykonywać utwór na
następujących warunkach:
„uznanie autorstwa: Utwór należy oznaczyć w sposób określony przez Twórcę lub Licencjodawcę (podanie
źródła i autora)”,
„użycie niekomercyjne: Nie wolno używać tego utworu do celów komercyjnych”,
„bez utworów zależnych: Nie wolno zmieniać, przekształcać ani tworzyć nowych dzieł na podstawie tego
utworu”.

Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego realizuje Program Rozwoju Bibliotek,


który ma ułatwić polskim bibliotekom publicznym dostęp do komputerów, Internetu
i szkoleń. Program Rozwoju Bibliotek w Polsce jest wspólnym przedsięwzięciem
Fundacji Billa i Melindy Gates oraz Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności.
Fundacja Rozwoju Społeczeń-
stwa Informacyjnego realizu-
je Program Rozwoju Bibliotek,
który ma ułatwić polskim biblio-
tekom publicznym dostęp do
komputerów, Internetu i szko-
leń. Program Rozwoju Biblio-
tek w Polsce jest wspólnym
przedsięwzięciem Fundacji
Billa i Melindy Gates oraz
Polsko-Amerykańskiej
Fundacji Wol-
ności