Vous êtes sur la page 1sur 44

Zarys teorii i metody socjologicznej Harriet Martineau na podstawie traktatu metodologicznego "How to Observe Morals and Manners" (1838

)
Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. Andrzeja Szpocińskiego, obroniona na Collegium Civitas.

Auguste Comte, Herbert Spencer i Emile Durkheim przedstawiani są jako pierwsze, XIXwieczne pokolenie ojców-założycieli zinstytucjonalizowanej socjologii. Taki obraz dziejów socjologii przekazywany jest przez niemal wszystkie podręczniki akademickie, opracowania, encyklopedie. Jednak, choć ta wersja historii nauki jest obecnie szeroko rozpowszechniona, to nie odpowiada prawdzie. W XIX wieku, w Anglii, żyła współczesna Comte'owi wybitna postać, której zasług dla ustanowienia nauki o społeczeństwie nie można przecenić. Nie jest jednak wymieniana razem z ojcami-założycielami. Nie może być, ponieważ nie jest ojcem, lecz matką socjologii. Harriet Martineau (1802-1876) do niedawna była systematycznie pomijana w historii dyscypliny - teraz zaczyna się to zmieniać. Już za życia doświadczyła trudności charakterystycznych dla wybitnych kobiet epoki, potęgowanych przez fakt, że nie zajmowała się, tak jak siostry Brontë, literaturą czy sztuką, lecz nauką. To uczyniło z niej cel seksistowskich ataków, których wyrazem po jej śmierci było demonstracyjne ignorowanie jej prac, a nawet faktu jej istnienia. Kilkadziesiąt lat celowych przemilczeń doprowadziło do uprawomocnienia męskiej historii socjologii, reprodukowanej później zwyczajowo, bez takich intencji. Przełom tysiącleci przynosi pierwsze kroki w przywracaniu pamięci - nauce, o jej niedocenionych lub pominiętych postaciach, kobietom - o ich wybitnych przedstawicielkach w nauce. Osoby zajmujące się studiami kulturowymi, gender studies i wreszcie samymi naukami społecznymi, biorą pod lupę dzieje różnych dyscyplin by odkrywać wielkich ludzi, w tym bardzo często kobiety, i ich ogromne dokonania. Odkryciom tym towarzyszą zdumienie i niedowierzanie. Oto okazuje się, że wiedza o początkach dyscypliny czerpana z książek i zdobywana na uniwersytetach, jest niczym więcej niż tylko tą wersją historii, której rzecznicy mieli najwięcej szeroko pojętej władzy, mocy polegającej na definiowaniu ciągu sytuacji i forsowaniu jej powszechnego obowiązywania. Po raz pierwszy o istnieniu Harriet Martineau dowiedziałam się z podręcznika akademickiego Socjologia Anthony'ego Giddensa (2001: 38-39). We wstępnym rozdziale, gdzie autor szeroko rozwodził się nad wkładem Comte'a, Durkheima i Marksa w socjologię, znajdowała się mała, szara ramka. Krótki opis postaci Martineau wstrząsnął moim socjologicznym światem. Nie mogłam uwierzyć, że w ciągu kilku lat studiów, ani razu, przy żadnej okazji, nie usłyszałam ani słowa o założycielce socjologii. Nie mogłam, nie chciałam uwierzyć Giddensowi, postanowiłam poszukać materiałów o Martineau na własną rękę. Odnalezione źródła, zarówno tradycyjne, jak i internetowe, dowiodły nie tylko prawdziwości jego słów, ale również wskazały, w jak oszczędny sposób opisał XIX-wieczną myślicielkę. Niedowierzanie zamieniło się w pewność, a wraz z nią przyszedł gniew na tych, którzy postanowili pogrzebać jej dokonania, prawie odnosząc przy tym sukces. Niniejsza praca jest próbą przywrócenia Harriet Martineau historii dyscypliny. Jest jednocześnie kolejną z dłuższych publikacji ukazujących się na jej temat, przy czym, wydaje się, pierwszą na gruncie polskim. Przywrócenia Martineau socjologii nie można sprowadzić do dokonania drobnego uzupełnienia i kilku przypisów w niezbędnych miejscach. Ona, jej teoria i metodologia, całkowicie zmienią sposób w jaki postrzegamy socjologię, a przy okazji zwrócą uwagę na fakt konstruowania narracji metasocjologicznej. Będzie to zarazem krok w stronę włączenia do historii nauk społecznych innych wybitnych kobiet, jak choćby Anny Julii Cooper, Beatrice Potter Webb, Idy Wells-Barnett, Marii Czaplickiej czy przedstawicielek szkoły chicagowskiej i innych.

Problemem badawczym pracy jest przedstawienie zarysu teorii i metody Harriet Martineau. Obiektem analizy będzie napisana przez nią w 1838 roku rozprawa How to Observe Morals and Manners, pierwszy traktat metodologiczny w socjologii, w którym zawarła również podstawy swojej teorii. Na kilkadziesiąt lat przed Durkheimem Martineau wyłożyła zasady metody socjologicznej. Jej metoda jest nowoczesna - nie tylko jak na jej czasy, ale również biorąc pod uwagę nasze. Martineau kreśli całościowy system obserwacji społeczeństwa, w którym dostrzega zróżnicowanie statusów jednostek ze względu na płeć, wiek, klasę społeczną, wyznanie, narodowość. W przeciwieństwie do współczesnych jej myślicieli, choćby Alexisa de Tocquevilla, nie tylko odnotowuje fakt zróżnicowania, ale równouprawnia głosy przedstawicieli grup mniejszościowych. W jej czasach powszechny był dialog wyłącznie z elitami i opis grup mniejszościowych z pozycji władzy. Wspomniany już Tocqueville miał typowe podejście elitystyczne - w Ameryce rozmawiał wyłącznie z białymi mężczyznami należącymi do klasy wyższej. Martineau, zapewne z przynależności do kilku grup mniejszościowych, nie popełniła tego podstawowego, w naszych oczach, błędu. Będąc w Ameryce w tym samym czasie co Tocqueville, przeprowadziła badania oparte na swojej metodologii, które stały się podstawą jej trzytomowego Society in America (1839). Znamienne - Tocquville odmówił przeczytania jej dzieła. Celem mojej pracy jest to, byśmy wreszcie zaczęli czytać Martineau. W pierwszym rozdziale przedstawiam postać Harriet Martineau. Zaczynam od życiorysu, by później zaprezentować czynniki, które wywarły wpływ na teorię i metodologię Martineau. Kontekst intelektualny epoki pozwala dostrzec nowatorskość zaproponowanego przez nią ujęcia oraz zrozumieć charakterystyczne dla tamtych czasów trudności w recepcji myśli autorki. Następnie omawiam elementy składające się na mniejszościową tożsamość Martineau – ze względu na ich wielość, określam ją mozaikową tożsamością mniejszościową. Martineau była inna w niemal każdym możliwym znaczeniu tego słowa - unitarianka wśród protestantów, kobieta wśród mężczyzn, niepełnosprawna (niedosłysząca) wśród zdrowych. W mojej opinii właśnie temu zawdzięczała swoją socjologiczną przenikliwość, wyczulenie na niuanse życia społecznego, demokratyczne traktowanie obiektów/podmiotów badań, czy wreszcie brak uprzedzeń oraz doskonały warsztat. W rozdziale II omawiam narzędzia badawcze, które Martineau dzieli na filozoficzne, moralne i mechaniczne. Martineau zwraca uwagę na konieczność naukowego przygotowania w celu dokonywania poprawnych obserwacji, postuluje ostrożność w dokonywaniu uogólnień oraz obiektywizm i brak uprzedzeń w podejściu do tematu badań. Na długo przed Weberem proponuje rozumienie jako narządzie badawcze - rozumienie, czyli zarówno ocenę obserwowanych faktów społecznych w kontekście norm i wartości społeczeństwa oraz zaangażowanie i zaufanie w kontakcie z badanym. Wreszcie omawiam zalecane przez nią techniki zbierania, gromadzenia i opracowywania danych. Następnie analizuję metodologię Martineau zalecaną wobec wyróżnionych przez nią, konkretnych dziedzin życia społecznego. Są to religia, ogólne zasady moralne, sfera prywatna i publiczna, idea wolności, postęp społeczny oraz dyskurs. Martineau, żyjąca w czasach gdy statystyka stawiała dopiero pierwsze kroki, ukazuje jakie fakty społeczne mówią o społeczeństwie równie dużo co dane liczbowe. Martineau zaleca łączenie - o ile to możliwe - danych jakościowych i ilościowych. Kolejną część pracy, rozdział III, poświęcam przedstawieniu teorii Martineau. Autorka dzieli życie społeczne na główne obszary, by później analizować implikacje jakie dla systemu społecznego ma występowanie danych klas faktów społecznych. W rozdziale IV przedstawiam Martineau jako prekursorkę nowoczesnych nauk społecznych, a zwłaszcza studiów kulturowych. Analizuję zaangażowanie Martineau w proces emancypacji grup mniejszościowych, politykę życia. Socjologia Martineau była obiektywna na poziomie obserwacji i narzędzi badawczych, lecz zaangażowana gdy przychodziło do oceny zjawisk społecznych. W

przeciwieństwie do współczesnych i następców, Martineau nie udaje, że nie ma poglądów, dyskretnie dostosowując jednak do nich metody badań. Robi odwrotnie - obserwuje według ściśle określonych, zobiektywizowanych reguł, a opracowany później materiał pozwala sobie jawnie, subiektywnie ocenić. W zakończeniu opisuję proces włączania socjologii Martineau do historii dyscypliny i postuluję rozwiązania, które mogą być w tym celu zastosowane na polskim gruncie. Niewątpliwie jesteśmy świadkami przełomu w naukach społecznych - zapoczątkowało go upodmiotowienie kolejnych grup mniejszościowych, które przestały być na marginesie procesów badawczych. Dostrzeżono je, przestano je milcząco ignorować, na siłę podciągać do dominującego wzorca grup większościowych. Dzięki temu więcej dowiedzieliśmy się o rzeczywistości społecznej - nie tylko o grupach mniejszościowych, ale i o grupach dominujących, które przestały być socjologicznie przezroczyste i stały się obiektem pogłębionej refleksji i dyskusji. Teraz przychodzi czas na włączenie do myśli socjologicznej tych jej wybitnych przedstawicielek i przedstawicieli, którzy z różnych względów zostali z niej wykluczeni. Proces ten trwa już w Stanach Zjednoczonych, ale kiełkuje także w Polsce. Zarysowuję kilka rozwiązań, które pomogą socjologii stać się dyscypliną nowoczesną, właśnie poprzez zwrócenie oczu w stronę przemilczanej tradycji. Źródłami, na których opieram pracę, są przede wszystkim anglojęzyczne. Oprócz oczywistej pozycji How to Observe Morals and Manners Harriet Martineau, są to również przede wszystkim Harriet Martineau: Theoretical and Methodological Perspectives pod redakcją Michaela R. Hilla i Susan Hoecker-Drysdale oraz Major Classical Social Theorists George'a Ritzera. Spośród pozycji polskojęzycznych najbardziej pomocne okazały się Historia myśli socjologicznej Jerzego Szackiego, Studia kulturowe Chrisa Barkera oraz Klasyczna teoria socjologiczna George'a Ritzera. Choć tytuły publikacji Ritzera brzmią podobnie, to jednak ich zawartość różni się na tyle znacząco, by potraktować je jako dwa odrębne źródła. W pozycji anglojęzycznej Harriet Martineau poświęconych jest dwadzieścia osiem stron. W publikacji polskojęzycznej są to tylko cztery strony. Następną część pracy rozpoczynam od opisu postaci Harriet Martineau.

Postać Harriet Martineau
Tematem niniejszej pracy jest przedstawienie zarysu teorii i metody socjologicznej Harriet Martineau na podstawie traktatu How to Observe Morals and Manners. Aby zrobić to rzetelnie, niezbędne jest zaprezentowanie sylwetki samej myślicielki. Jest to ważne z dwóch powodów - po pierwsze, jak we wszystkich pracach omawiających teorię socjologiczną, należy umieścić postać na tle jej biografii, osobistych uwarunkowań, czasów historycznych. Dzięki temu można poprawnie odczytać teksty autorki, rozstrzygnąć co miała na myśli w przypadku ewentualnych dwuznaczności (choć akurat w przypadku Martineau bodaj nie miało to miejsca, wyraża się niezwykle precyzyjnie). Drugim powodem jest to, że Martineau jest jeszcze nieznana szerszemu gronu socjologów i to nie tylko w Polsce, ale również na świecie. Dlatego szerzej przedstawiam tu postać Martineau niż przedstawiałabym postać Comte'a czy Durkheima. Pisząc o nich o pewnych rzeczach tylko bym napomknęła albo zasygnalizowała kilkoma zdaniami - odwoływałabym się wszakże do powszechnie propagowanej wiedzy, której pokłady wystarczy uruchomić odpowiednim przywołaniem. W przypadku Martineau muszę w syntetyczny sposób zaprezentować wszystko. Nie mogę odesłać czytelników do dziesiątek wyspecjalizowanych publikacji. Dlatego cały rozdział pierwszy poświęcam na opisanie życiorysu Martineau oraz kontekstu intelektualnego epoki, w której żyła. Omawiam także wyjątkową pozycję Martineau w społeczeństwie - należała do kilku grup mniejszościowych, co ułatwiło jej dostrzeżenie istnienia dyskursu dominującego i jego implikacji dla społeczeństwa oraz statusu mniejszościowych grup społecznych. Była to umiejętność w tamtych czasach zupełnie wyjątkowa - to czyni socjologię Martineau tak nowoczesną, wywołując dysonans u czytelnika zorientowanego w czasie powstawania dzieł myślicielki i zaznajomionego z pracami współczesnych jej autorów. Martineau miała więc mozaikową tożsamość mniejszościową - nic nie

było dla niej oczywiste, naturalne, bezdyskusyjne z mocy samego obowiązywania w społeczeństwie. Była kobietą, była unitarianką, była niedosłysząca - każda z tych kwestii wywarła znaczący wpływ zarówno na to, jak ona była zdolna postrzegać świat, jak i na to jak ją i jej myśl postrzegano.

Życiorys
Harriet Martineau urodziła się 12 czerwca 1802 roku w angielskim mieście katedralnym Norwich. Była szóstym z ośmiorga dzieci Elizabeth i Thomasa Martineau. Rodzina Martineau, należąca do wyższej klasy średniej, cieszyła się w Norwich powszechnym poważaniem. Ojciec Harriet Martineau był przedsiębiorcą, a matka prowadziła dom. Obco brzmiące nazwisko rodzina Martineau odziedziczyła po francuskich przodkach, którzy z powodu swojego wyznania – protestantyzmu, zostali zmuszeni do emigracji z Francji w 1686 roku na fali prześladowań religijnych po unieważnieniu edyktu nantejskiego. Gorliwy unitarianizm i znajomość języka francuskiego były przekazywane z pokolenia na pokolenie, przez co stały się składnikiem rodzinnej tożsamości. Rodzice Harriet Martineau mieli bardzo postępowe jak na tamte czasy poglądy na temat edukacji dziewcząt. Dzięki temu, obok umiejętności władania językiem francuskim, Martineau, tak samo jak jej bracia, posiadła znajomość łaciny, literatury, historii i matematyki oraz innych nauk. Szans edukacyjnych Martineau nie przekreśliła również wada słuchu, która ujawniła się u niej względnie późno, bo dopiero w okresie dorastania. Będąc kobietą Martineau nie mogła podjąć studiów na uniwersytecie, więc kontynuowała swoją edukację poprzez samokształcenie. W 1821 roku, na łamach unitariańskiego miesięcznika Monthly Repository, Harriet Martineau zaczęła publikować swoje artykuły na tematy religijne. Popularność jaką cieszyły się jej teksty, potwierdzona nagrodami przyznawanymi przez redakcję, zachęciła ją do napisania i wydania drukiem kilku książek o tematyce religijnej. Po śmierci ojca i upadku rodzinnego interesu, wynagrodzenie za teksty Martineau stało się jej jedynym źródłem utrzymania. Niedługo później zmarł jej narzeczony, a ona podjęła decyzję o tym, że przejdzie przez życie samodzielnie, poświęcając się rozwojowi intelektualnemu i pisaniu. Pod koniec lat dwudziestych XIX wieku Martineau zarzuciła twórczość o charakterze religijnym, na rzecz zainteresowania teorią i praktyką społeczną, które towarzyszyło jej już do końca życia. W latach 1832 - 1834 Martineau wydała Illustrations of Political Economy, serię dwudziestu pięciu opowieści dydaktycznych, których osią był postulat stworzenia nauki o społeczeństwie. Seria ta spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem przez czytelników i odniosła wielki sukces komercyjny, sprzedając się w oszałamiającej w owym czasie ilości średnio dziesięciu tysięcy egzemplarzy miesięcznie. Illustrations of Political Economy zabezpieczyły byt finansowy Harriet Martineau i pozwoliły jej na przeprowadzkę do Londynu, stolicy życia naukowego i literackiego Anglii. Tam Martineau nawiązała znajomości z wielkimi ludźmi epoki, wśród których byli m.in. Charles Babbage, Charlotte Brontë, Thomas Carlyle, Charles Darwin, Charles Dickens, George Elliot, Thomas Malthus, Florence Nightingale i William Wordsworth. Do 1834 roku, kiedy wyruszyła w dwuletnią podróż po Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, Martineau opublikowała jeszcze kilka książek o tematyce społeczno – ekonomicznej. Pobyt w USA zaowocował trzytomową pracą Society in America (1839), w której Martineau analizuje normy, wartości i wzory społeczne amerykańskiej demokracji. Wówczas Martineau otrzymała propozycję objęcia stanowiska redaktorki naczelnej nowego periodyku poświęconego filozoficznym zasadom socjologii, abstrakcyjnym i stosowanym (Hoecker-Drysdale 1992: 70-71). Harriet Martineau ugięła się jednak pod naciskiem rodziny odradzającej jej udział w tak przesiąkniętym sekularyzmem przedsięwzięciu i nie przyjęła tej oferty. Niedługo później Martineau wydała dzieło How to Observe Morals and Manners (1838), w którym opisała metody i techniki badań społecznych. Jest to pierwszy systematyczny traktat metodologiczny w historii socjologii. Kolejne lata przyniosły dziesiątki książkowych publikacji, wśród których jedną z najważniejszych stała się trzytomowa Eastern Life, Past and Present (1848), efekt podróży Martineau na Bliski Wschód. Martineau opisała w niej rezultaty swoich szeroko zakrojonych badań nad systemami

kładł duży nacisk nie tylko na potrzebę dyscypliny w sferze obyczajowej. Postulowali oni przekształcenie kapitalistycznych stosunków produkcji polegających na konkurencji. historyczne i polityczne Martineau wydawała również nowele i powieści. Joseph de Maistre (1753-1821) i Louis de Bonald (1754-1840). m. zaangażowanie w kampanię społeczną na rzecz zniesienia niewolnictwa w USA czy przyznania kobietom praw wyborczych.in. W odpowiedzi na ciężką sytuację życiową robotników w Europie powstawały i rozwijały się idee socjalistyczne i komunistyczne. w stosunki oparte na współpracy i sprawiedliwej dystrybucji dóbr. której instytucjonalnym obliczem stał się ruch sufrażystek. skoro jako kobieta nie jestem władna podjąć żadnych innych działań politycznych . Rezultatem było ponad tysiąc pięćset artykułów z dziedziny polityki społecznej. których najbardziej znanymi przedstawicielami byli Claude Henri de Saint – Simon (1760-1825). to do jej najbardziej wpływowych przedstawicieli można zaliczyć Benjamina Constanta (1767-1830). Wpływy Rewolucji Francuskiej. Epoka Harriet Martineau . XIX wiek to w Anglii czas panowania królowej Wiktorii (1837-1901). opublikowano jej dwutomową autobiografię. Zmarła 26 czerwca 1876 roku w swoim domu w Ambleside. Alexisa de Tocqueville’a (1805-1859) i Johna Stuarta Milla (1806-1837). . Wilhelma von Humboldta (1767-1835). a przez to również struktura społeczna. Ważnym polem aktywności Martineau była również działalność w sferze publicznej. w tym m. Anglia stała się kolebką rewolucji przemysłowej.kontekst intelektualny XIX wiek był w Anglii. opublikowanych w ogromnej większości w dzienniku Daily News. ale również na spoczywający na jednostce obowiązek uczynienia swego życia użytecznym dla społeczeństwa. Ideolodzy konserwatyzmu. Eksplozja demograficzna doprowadziła w ciągu stu lat (1814-1914) do pięciokrotnego powiększenia się populacji Wielkiej Brytanii.in. W 1853 roku Martineau przetłumaczyła. głosili potrzebę przywrócenia tradycyjnego porządku społecznego i wartości osłabionych przez myśl Oświecenia. Przez całe życie Harriet Martineau zmagała się z kłopotami zdrowotnymi. którą wniosła pionierski wkład w kształtującą się wówczas dyscyplinę historiograficzną. Choć. Z kolei liberalizm rozwijał dziedzictwo epoki oświeceniowej. których efektem miał być samorzutny ład społeczny. kulturowe. Edmund Burke (1729-1797). jak podkreśla Jerzy Szacki (2003: 146). Rok później. Wszechobecność i głębokość zmian społecznych wywołała zapotrzebowanie na nowe ideologie. Oprócz książek podejmujących zagadnienia społeczne. skondensowała i opublikowała Kurs filozofii pozytywnej Auguste’a Comte’a. Ścieranie się egoistycznych interesów jednostek miało przynosić korzyści całemu społeczeństwu. do którego redakcji dołączyła w 1852 roku. a zwłaszcza umocnienie się pozycji burżuazji. Charlesa Dickensa i George Elliot.religijnymi. podobnie jak w innych krajach Europy. Chłopi migrowali ze wsi do miast w poszukiwaniu pracy w dynamicznie rozwijającym się przemyśle. Comte był tak zadowolony z jej przekładu. Zmieniały się stosunki produkcji. Niebawem Martineau opublikowała pracę History of England during the Thirty Years’ Peace (1849-50). umożliwiły rozpoczęcie procesu przejścia od systemu feudalnego do kapitalizmu. zgodnie z jej wolą.napisała Martineau (Webb 1960: 114). czasem twórczych napięć. W ciągu swojego życia Martineau wydała ponad siedemdziesiąt książek. jednak ciągle robiła użytek ze swojego pióra. przez które spędziła jedną trzecią życia unieruchomiona we własnym łóżku. Chcę zrobić użytek ze swojego pióra. Robert Owen (1771-1858) i Charles Fourier (1772-1837). Skutkiem intensywnej industrializacji i urbanizacji było rozrastanie się upośledzonej klasy proletariatu oraz emancypacja kobiet. że polecił przełożyć go na francuski i uczynić z niego obowiązującą wersję swojej pracy. Literatura angielska rozkwitała twórczością sióstr Brontë. postulując indywidualizm oraz wolność człowieka w sferze światopoglądowej i gospodarczej. Właściwy epoce wiktoriańskiej rygoryzm moralny. nie było jednolitego kanonu myśli liberalnej.

Był to również okres pełnych rozmachu projektów technicznych i wynalazków. ale jej twórczość. Dziedzictwo Oświecenia. że pozycja Wielkiej Brytanii jako mocarstwa kolonialnego uległa wzmocnieniu. sprawiedliwość. prawda. silnik parowy. humanizmu oraz radykalnego nurtu Reformacji (XVI w.). Rewolucja transportowa sprawiła. Odkryto. miał kilkaset lat później zdeterminować życie. To właśnie Socyn zapoczątkował w unitarianizmie silny nurt racjonalizmu i empirycyzmu. które przyspieszając marsz ku nowoczesności budziły podziw ale również głębokie niezadowolenie i obawy. Po pierwsze. gdy stare wzory postrzegania świata współistniały ścierając się z nowymi. których rezultatem było sprzężenie zwrotne wzmacniające kapitalizm. Wiara i wartości Martineau miały kluczowe znaczenie dla jej zainteresowań socjologicznych i działalności społecznej (Hill. zapoczątkowując tym samym rewolucję transportową. Tworzyły się zręby nowoczesnych dyscyplin naukowych. czerpiącym z dorobku nieortodoksyjnej myśli teologicznej (I-IV w. telegraf elektryczny. Pochodząca od łacińskich słów „unus” (jeden) i „unitas” (jedność) nazwa „unitaryzm” nawiązywała do wiary w jednego Boga (antytrynitaryzm) i jedności świata. zmierzono gęstość powietrza. podejmij się według twych sił! (Koh 9. w której działalność prowadził włoski myśliciel Faustyn Socyn. Martineau niejednokrotnie doświadczyła tego oporu społecznej materii. która za pośrednictwem Kościoła anglikańskiego nadal odgrywała ważną rolę w brytyjskim życiu społeczno – politycznym. prowadzono szeroko zakrojone badania nad skamielinami. a tym samym na kształtowanie się nowoczesnej opinii publicznej. także odbijała sprzeczności epoki. Wzorem rodziców Harriet była gorliwą unitarianką. empiryzmu. Triumf nauki był efektem systematycznego poszukiwaniu faktów. przyświecające jej działalności naukowej i społecznej. praw naturalnych. Dzięki przełamaniu izolacji przestrzennej możliwe stały się też nowe wzory stosunków społecznych i działalności gospodarczej. Najważniejszymi wartościami unitarianizmu są tolerancja religijna. zderzało się z religią. kształtując postępowe poglądy rodziców Martineau na edukację dziewcząt. wolność. Inne ważne wynalazki tego okresu to m. czyli koncepcje racjonalizmu. Ważnym dla rozwoju unitarianizmu miejscem była Polska drugiej połowy XVI i pierwszej połowy XVII wieku. uczestniczyła w nabożeństwach i wnikliwie studiowała Pismo Święte. przekonanie o sile rozumu i autonomiczności sumienia. było to charakterystyczne dla momentu przejścia z metafizycznego do pozytywistycznego stadium rozwoju społeczeństwa. Kapitalizm wywołał serię zmian łańcuchowych. Postęp techniczny wpłynął na rozwój prasy. bateria elektryczna. podobnie jak prace innych ówczesnych myślicieli. Wiara i wartości Rodzina Harriet Martineau była jedną ze znamienitszych rodzin w unitariańskiej społeczności północnej Anglii. Znaczne skrócenie czasu podróży zmieniło percepcję czasu i odległości. Unitarianie. które twa ręka napotka. że tkanki składają sie z komórek. byli najbardziej wpływowymi nieanglikańskimi protestantami w Wielkiej Brytanii – w XIX wieku wielu z nich należało do naukowej i artystycznej elity. Zdaniem współczesnego Martineau Comte’a. nurt. choć mało liczni. która wywołała burzliwy oddźwięk nie tylko w środowiskach intelektualnych. dowiedziono istnienia Neptuna. która przywiązana była jeszcze w dużym stopniu do tradycyjnego sposobu postrzegania świata. który wędrując wraz z uciekającymi przed prześladowaniami unitarianami.). umożliwił Martineau odebranie wszechstronnego i starannego wykształcenia. Martineau skorzystała nawet z unikalnej wówczas możliwości ukończenia kilku semestrów w szkołach prowadzonych . HoeckerDrysdale 2002: 23). zależności i obiektywnych rezultatów obserwacji i eksperymentów. Jako motto życiowe. twórczość i działalność Harriet Martineau.in. W roku 1814 George Stephenson wynalazł lokomotywę parową. Unitarianizm jest wyznaniem liberalnym i bezdogmatycznym. przyjęła słowa z Księgi Koheleta: Każdego dzieła. Uczeni często napotykali jednak na opór tej części opinii publicznej.10). Dzięki tym ostatnim Charles Darwin mógł przedstawić w 1859 roku teorię ewolucji. praw człowieka i postępu społecznego.

Dostęp do formalnego wykształcenia był bardzo ograniczony. Zdaniem Pat Duffy Hutcheon i Michaela R. Z tej wiedzy Martineau zrobiła użytek publikując popularyzatorską serię dwudziestu pięciu opowiadań Illustrations of Political Economy. zwłaszcza w jej amerykańskim odłamie oddaliła się od religii. Charles Lyell.in. dzięki czemu zyskała ona rzadką wśród intelektualistów wiedzę na temat funkcjonowania mechanizmów ekonomicznych. Wczesne teksty Harriet Martineau. . Po czwarte unitarianizm zapewnił Martineau sieć kontaktów ze współwyznawcami. co zaowocowało jej wyostrzoną wrażliwością socjologiczną i niestrudzoną działalnością na rzecz praw człowieka. Dzięki ich pomocy Martineau pokonała dziesięć tysięcy mil. Status kobiet był wówczas wyraźnie niższy od statusu mężczyzn. Możliwość obcowania z największymi umysłami epoki była nie do przecenienia. które było uważane za cel życia kobiety. nawet jeśli inne czynniki stratyfikacyjne. którzy gościli Martineau podczas jej podróży w Stanach Zjednoczonych. takie jak wiek. były identyczne. Po szóste wreszcie unitarianizm dał Martineau doświadczenie przynależności do kolejnej grupy mniejszościowej. które na skutek różnych życiowych okoliczności zmuszone były utrzymywać się samodzielnie. którego redakcja zapewniła jej życzliwe merytoryczne wsparcie. by w końcu zostać zastąpiona przez tą ostatnią. Po drugie unitarianie byli w początkach angielskiej rewolucji przemysłowej najzdolniejszymi kapitalistami (ibid. Według Hutcheon nie mniej ważnym od wyszlifowania umiejętności publicystycznych aspektem współpracy Martineau z tym czasopismem było wzmocnienie jej pewności siebie. Hilla pro-demokratyczna praca Martineau znacznie rzetelniej opisuje młodą amerykańską demokrację niż bazująca na przypadkowych wrażeniach i niemetodologicznych obserwacjach pro-autokratyczna O demokracji w Ameryce Alexisa de Tocqueville’a. Kobiety należące tak jak Harriet Martineau do klasy średniej otrzymywały najczęściej pobieżne wykształcenie w takich dziedzinach jak muzyka czy literatura. internalizowane przez Martineau w procesie socjalizacji. Po trzecie racjonalizm i empirycyzm unitariaznimu nadały jej pracy naukowej niespotykaną wówczas systematyczność i rzetelność obserwacji oraz wniosków. Charles Darwin. Płeć W XIX – wiecznej Anglii płeć była znacznie ważniejszym czynnikiem stratyfikacyjnym niż obecnie. a w przypadku studiów wyższych zamknięty. Po piąte dzięki unitarianizmowi Martineau mogła już od wczesnej młodości publikować w unitariańskim periodyku Monthly Repository. takie jak Female Writers on Practical Divinity (1822) i Female Education (1823) nie były stricte religijne.in. gdy zniechęcona rosnącym wpływem transcendentalizmu. Kobiety z klasy średniej. czarnych i ubogich. ale ważnymi członkami sieci byli także m. wzmocnione dziedzictwem Oświecenia. klasa społeczna czy status ekonomiczny. Martineau podzieliła się swoją metodą obserwacji socjologicznej w pierwszym traktacie metodologicznym How to Observe Morals and Manners. a w przypadku studiów wyższych całkowicie zamknięty. zwykli obywatele amerykańscy. Ralph Waldo Emerson. zbierając imponujący materiał. który stał się podstawą jej słynnego dzieła Society in America. determinowały jej twórczość także w późniejszym okresie życia. Wartości unitariańskie. przede wszystkim kobiet. Były to szkoła Isaac’a Perry’ego i Bristol School for Girls. Z biegiem czasu tematyka religijna ustępowała jednak miejsca tematyce społecznej. Wiedza z zakresu podstaw literatury i umiejętności gry na instrumentach oraz śpiewu czyniły kobietę atrakcyjniejszą kandydatką do zamążpójścia. sprzedając się lepiej niż powieści Charles’a Dickensa. która szybko osiągnęła status bestsellera. Przedsiębiorcą był również ojciec Martineau. Wśród nich byli m. Thomas Carlyle. bo łączyły kwestie teologiczne oraz społeczne.: 30). mistycyzmu i anty-naukowości w myśli unitariańskiej. W XIX – wiecznej Anglii dostęp do formalnej edukacji był dla dziewcząt bardzo utrudniony.przez unitarian.

Przede wszystkim była kobietą starannie i wszechstronnie wykształconą. gdy oddała do druku swoje trzytomowe dzieło Society in America. W XIX . Gdy oddawała do druku Illustrations of Political Economy. opisując w swoich pracach status kobiet i mężczyzn. Dzięki temu mogła polegać na swoim piórze zarabiając na swoje utrzymanie stopniu więcej niż wystarczającym by zapewnić sobie godne utrzymanie. która podobnie jak środowisko wydawców. żądającej przyznania kobietom prawa głosu. Martineau była świadoma. autora Poddaństwa kobiet. że na przeszkodzie stanęła jej choroba słuchu. znaczący wkład w przygotowanie petycji do brytyjskiego parlamentu. spotkała się z ostrymi osobistymi atakami mężczyzn.najczęściej aspirowały do stanowiska guwernantki. Efektem jej samowystarczalności finansowej była swoboda. (ibid. Niepełnosprawność W wieku dwunastu lat Martineau zaczęła tracić słuch. Gdy napisała o zagrożeniach związanych z gwałtownym przyrostem ludności odwołując się do koncepcji maltuzjanizmu. Martineau. Pisze o tym sama Martineau w liście do W. wieszcząc wydawniczą klapę. że sam fakt ukazania się drukiem jej prac powinien być wystarczającą gratyfikacją dla kobiety. angażowała się w kampanie społeczne. Dla Martineau pozycja kobiet była dodatnio skorelowana z poziomem rozwoju społeczeństwa.: 47) Martineau nie była typową kobietą epoki wiktoriańskiej. Oprócz wzmiankowanych prób cenzurowania tekstów.in. Przykładem są słowa Johna Stuarta Milla. że Martineau nie będzie oczekiwać wynagrodzenia za swoje publikacje uznając. wydawcom Martineau zdarzało się również zmieniać i publikować teksty bez jej zgody. Martineau nie powieliła tej drogi życiowej tylko dlatego. Martineau wniosła m. zdecydowała się przejść przez życie samodzielnie.wiecznej Anglii małżeństwo często było sposobem na uzyskanie stabilizacji finansowej. wśród nich Florence Nightingale oraz Josephine Butler. Fox: [Poszłabym w ślady siostry. dziś będąca kanonem socjologii. wywoływała co najmniej wątpliwości. z jaką mogła decydować o swoim życiu osobistym. a nawet sprzeciw. wymierzonymi w jej niezamężność i bezdzietność. Będąc wnikliwą obserwatorką rzeczywistości społecznej zdawała sobie sprawę z wielkości wpływu prawa na normy i wartości społeczne. Elita intelektualna.J. świadoma potencjalnych ograniczeń związanych z sankcjonowaną prawnie niższą pozycją kobiety w związku małżeńskim. zmuszająca mnie do polegania jedynie na moim piórze. wraz z innymi znaczącymi kobietami epoki. które okazało bestsellerem. Według Martineau to właśnie polityczna reprezentacja kobiet miała im umożliwić znaczącą poprawę statusu społecznego. która została guwernantką] gdyby nie uniemożliwiła mi tego dolegliwa i postępująca głuchota. że Martineau była kobietą. Tego ostatniego Martineau doświadczyła chociażby wtedy. była zdominowana przez mężczyzn. które dotyczyły sytuacji kobiet. czasami nieprzychylnie recenzowała jej działalność tylko dlatego. W przeciwieństwie do innych XIX-wiecznych socjologów. Dlatego też. Martineau uwzględniała stratyfikacyjny charakter płci. że wiele przeszkód spotykających ją w jej działalności naukowej i publicystycznej jest efektem dyskryminacji ze względu na płeć. który następująco skrytykował jeden z jej artykułów: [Harriet Martineu] nauczyła się wyrażać poczciwe kobiece uczucia męskimi słowami. Wydawca chciał ocenzurować pracę. Nieznaczny początkowo ubytek . sam James Mill odradzał wydawcy publikację serii. wycinając z niej te fragmenty. których celem było wyrównanie statusu kobiet i mężczyzn. tak by drobnostki wydawały się być wielkimi rzeczami. Wówczas perspektywa badawcza uwzględniająca kwestię płci. Niejednokrotnie wydawcy byli przekonani.

Dzięki temu. jej umykało. którą opisała później w How to Observe Morals and Manners. Jej szczególny status uwrażliwił ją na identyfikację grup mniejszościowych (wyróżnionych według kryteriów niepełnosprawności. Gdy trzy z pięciu zmysłów szwankują. wykaz i charakterystykę obserwowanych elementów życia społecznego oraz zarys teorii socjologicznej Martineau. którzy musimy skłonić pozostałe zmysły by wynagrodziły to co nam umyka. uparte i zgodnie z tym obrazem rzeczy je traktowano. gdyż trąbka pozwalała tylko na wychwytywanie dźwięków płynących z jednego źródła. rzecz wobec nich wtórną. polityczne i historyczne. Martineau opracowywała strukturę społeczną w oparciu o to. Miało to destrukcyjny wpływ na ich psychikę. Martineau posiadła umiejętności społeczne. których tematami są: narzędzia obserwacji. podobnie Martineau miała wyostrzony zmysł obserwacji.stopniowo powiększał się. Oprócz upośledzenia słuchu. bezustanną i codzienną pracą. co widziała. życie jest długą. jaki stał się powszechny dopiero sto lat po jej śmierci. jednak to właśnie problemy ze słuchem miały decydujący wpływ na jej funkcjonowanie. co jak sama napisała. że jej ułomność w dużym stopniu przyczyniła się do tego. kompensując to. traktując dyskurs jako komentarz do faktów społecznych. zdobywając szeroką i głęboką wiedzę na tematy społeczne. Wada słuchu towarzyszyła Martineau ze zmiennym natężeniem przez resztę jej życia. która wykształcała ja odzwierciedlone pod wpływem niezrozumiałych i częstokroć wrogich zachowań otoczenia. W czasach. W tamtych czasach dzieci niedosłyszące lub głuche od urodzenia uważano za głupie. statusu ekonomicznego) w strukturze społecznej. umiejętność prowadzenia pogodnego życia jest trudna. rasy. że Martineau stworzyła metodologię społeczną. Można przypuszczać. Praca. że wada słuchu ujawniła się względnie późno. osób widzących czy słyszących tylko z wyraźnym wysiłkiem. Wrodzona ułomność w dużym stopniu ograniczała ich szanse życiowe. W ciągu kilku lat postępującego procesu utraty słuchu Martineau przystosowała się do swojego statusu osoby niepełnosprawnej i wypracowała sposoby optymalnego funkcjonowania w społeczeństwie. w tym istotnie możliwości kształcenia. Z tego powodu rozwinęła i wyostrzyła swoją zdolność obserwacji. pomyślana jako podręcznik adeptów nauki o społeczeństwie. ekonomiczne. W takiej kolejności omawiam je w niniejszej pracy. Martineau przed pojawieniem się pierwszych objawów choroby zdobyła więcej niż podstawy wykształcenia oraz stworzyła obraz samej siebie w oparciu o powszechnie praktykowane wzory interakcji społecznych. Martineau była znacząco wyłączona z grupowych interakcji. umożliwiając jej taki ogląd rzeczywistości społecznej. religii. płci. obiekty obserwacji oraz techniki zapisywania informacji. leniwe. Narzędzia obserwacji . w tym umiejętność komunikacji. a warunki życiowe są prawdziwie ciężkie (Hill. Sama Martineau tak określiła ówczesne realia życia osoby niepełnosprawnej: Dla nas. Znając realia życia osoby pełnosprawnej jak i niepełnosprawnej poddała je krytycznemu porównaniu. Metoda socjologiczna Szkic traktatu metodologicznego Harriet Martineau – pierwszego w historii socjologii – powstał podczas kilku tygodni rejsu Martineau do Stanów Zjednoczonych Ameryki w 1834 roku. w których jej współcześni zwykli byli koncentrować się na tym. postulaty etyczne dotyczące badań. żmudną. by po kilku latach zmusić ją do korzystania z trąbki usznej. podzielona jest na trzy główne części. Martineau cierpiała również na brak zmysłu węchu i smaku. Odcięta od wielu bodźców słuchowych jeszcze intensywniej oddawała się lekturze. Opublikowany w 1838 roku traktat przedstawia socjologiczne narzędzia i techniki badawcze. co mogli usłyszeć. tworząc podwaliny tego co dziś nazywamy socjologią niepełnosprawności. w tym nowe wzory komunikacji. Hoecker-Drysdale 2002: 42). Tak jak osoby niedowidzące mają zmysł słuchu.

Obserwacja ma być dokonywana metodycznie. którego można się odpowiedzialnie podjąć jedynie stosując właściwą im metodę. dotyczącym jej trzytomowego dzieła "Społeczeństwo w Ameryce". To nie Malinowski był więc pionierem. Obserwatorzy-amatorzy formułujący kategoryczne opinie na temat społeczeństwa. ludzie krytycznie oceniają swoje kompetencje. by mogła być nazwana naukową. które kolejno przedstawiam. niewystarczająca liczba zaobserwowanych faktów).to według Martineau instrumenty poznawcze. jest najbardziej zagrożona pochopnymi generalizacjami empirycznymi.dlatego tak ważne są wyróżnione przez Martineau kolejno przygotowanie filozoficzne i moralne. który będzie można poddać naukowej analizie. Najważniejszym instrumentem obserwacji jest umysł obserwatora . że jeśli obserwator z jakichś powodów nie mógłby ich zastosować (np. Profesjonalny obserwator po pierwsze musi być świadomy różnicy pomiędzy obserwacją potoczną. Opracowana przez nią metoda i zalecenia dotyczące obiektów obserwacji. o tyle w przypadku nauki społeczeństwie krytycyzm zanika. o ile w przypadku innych dziedzin wiedzy. Uogólnienia te. gdy już staną się powszechnie znane. akcentując istnienie metody dokonywania bezpiecznych uogólnień twierdzi. powstałego w wyniku obserwacji dokonanych podczas wielomiesięcznego ustrukturyzowanego pobytu . Są one bardzo ważnym elementem procesu obserwacji. Najbardziej złożona z nauk. są tymi rzeczami których uczony badacz powinien się wystrzegać: Badacz musi odmówić sobie przyjemności formułowania kategorycznych osądów nie tylko po powrocie z podróży w obecności zaciekawionego towarzystwa. jest specyficzną dziedziną wiedzy. Pochopne uogólnianie wraz z wydawaniem sądów moralnych.: 4). Ma ona bowiem kumulatywny charakter. Następnie prezentuję techniki obserwacji. jest najmniej zgłębiona przez badaczy. jakkolwiek adekwatna byłaby jego interpretacja i jakkolwiek trafne byłoby jego rozumienie jednego lub większej liczby faktów. stosowane w niewłaściwy sposób mogą zniweczyć wysiłek badacza. Naukowość obserwacji socjologicznej Według Martineau nauka o moralności. którymi dysponuje socjolog. są trudne do wykorzenienia. Kolejne dwa podrozdziały poświęcam perspektywie etnograficznej Martineau. przygotowanie intelektualne badacza jest tu równie niezbędne jak w każdej innej dyscyplinie. z biegiem czasu z wielu cząstkowych obserwacji powstanie materiał. które z definicji stanowią konieczne warunki uznania jej za naukę. . precyzyjnie i celowo. to i tak przyczynia się do rozwoju nauki o społeczeństwie. tak jakby sam fakt życia w społeczeństwie czynił z człowieka badacza społeczeństwa: Każdy zdaje się uważać. nienaukową i naukową. (ibid. jak choćby nauk przyrodniczych. że potrafi zrozumieć ludzi na pierwszy rzut oka. Posiadająca swój własny przedmiot i metodę badawczą. a nawet swoich najbardziej powierzchownych spostrzeżeniach (…) Podróżnik nie może generalizować na podstawie małej ilości obserwacji.: 5-6). O praktycznym zastosowaniu jej metody piszę w następnym podpunkcie. dają raczej świadectwo swoich jednostkowych uwarunkowań i dyspozycji niż rzetelny opis społeczeństwa (ibid. Martineau nie sprzeciwia się generalizacjom jako takim – jest przeciwna pochopnemu uogólnianiu. ale również w swoim dzienniku. Martineau. nazywane przez Martineau narzędziami mechanicznymi. oparte nie na metodzie naukowej lecz domysłach i wrażeniach. (Martineau 1838: 2) Takie przekonanie prowadzi do czynienia pochopnych generalizacji o danych społeczeństwach. choć często fałszywe. Zdaniem Martineau badanie społeczeństwa i wyciąganie wniosków z tych badań to niezwykle ważne zadanie. jak autorka nazywała socjologię. lecz Martineau. Jak podkreśla Martineau. to w istocie procedura badań terenowych. Tymczasem.podróży w Stanach Zjednoczonych.

co przynosi ludziom szczęście i negatywne wartościowanie tego.:12) Umysł obserwatora – instrument obserwacji – powinien być wolny od uprzedzeń narodowych i filozoficznych. że poprawność obserwacji zależy nie tylko od jakości dostępnego materiału. Uprzedzenia narodowe wyrażają się w ocenianiu danego społeczeństwa według norm. To nie ich natura powinna być ustalona. Uprzedzenia filozoficzne wywodzą się z arbitralnych standardów moralnych badacza (arbitrary standard of his own).Przygotowanie filozoficzne . jednak ludzie uprzedzeni nie potrafią wyjaśnić tego fenomenu. wewnętrzne uczucia i emocje ludzi oraz ich społeczne porozumienia tworzą hierarchię istotności wyznaczaną przez siłę ich wpływu na ogólny dobrostan społeczeństwa w którym istnieją. jak podkreśla Martineau. Zdaniem Martineau nieczęsto badacz uświadamia sobie fakt. jest główną zasadą według której można oceniać daną rzeczywistość społeczną. To wyjaśnia zróżnicowanie moralności w poszczególnych epokach i kulturach. które pozwala mu odróżnić dobro od zła. lecz proporcje w jakich są połączone. W zasadzie to właśnie umysł badacza i jego przygotowanie do badań w największym stopniu przesądza o ilości i jakości materiału zebranego podczas obserwacji. jest w stanie zrozumieć znaczenie danego faktu. rozumianego jako autonomia moralna. Badacze dysponujący przygotowaniem filozoficznym są świadomi tego. wywodzą oni wniosek.: 14) Zasada względnej ilości ludzkiego szczęścia. często czuje się zdziwiony lub wręcz zgorszony. że człowiek rodzi się z sumieniem. Moralność w poszczególnych społeczeństwach jest kształtowana przez wiele czynników. lecz uczy się ich w procesie socjalizacji. . Uprzedzony badacz zamiast badać moralność społeczeństwa staje się moralizatorem. Martineau kontrastuje tradycyjny i liberalny osąd. Zachowując spokój w obliczu różnicy. co powoduje smutek.obiektywne podejście do faktów społecznych Rozważania o przygotowaniu filozoficznym Martineau rozpoczyna od stwierdzenia. Uprzedzony podróżnik jest przekonany o tym. właściwe odpowiednio uprzedzonemu i przygotowanemu filozoficznie badaczowi. co uniemożliwia mu poprawne dokonanie obserwacji i prowadzi do bezcelowego wartościowania i porównywania społeczeństw. jak nazywa uczonego badacza Martineau. że w procesie obserwacji można wyróżnić dwie strony – obserwującego i obserwowane. Dobro i zło są ustalone i niezmienne. który z braku przygotowania i nadmiaru emocji postrzega zjawiska powierzchownie. Oczekując zgodności zasad społecznych z tym co uważa za słuszne. stąd. rozumienia i łączenia faktów. Takiej powszechnej zgody jednak nie ma. ale również od przygotowania obserwatora do badań. jest wolny od uprzedzeń i dzięki temu dysponuje umiejętnością aktywnej interpretacji – dostrzegania. Według Martineau jedyną wspólną wszystkim społeczeństwom zasadą moralną jest pozytywne wartościowanie tego. Podstawą przeprowadzenia udanej obserwacji jest wyznaczenie jej celu – czego badacz chce się dowiedzieć. oraz osadzania ich w kontekście społecznym. w przeciwieństwie do uprzedzonego podróżnika. wzorów i wartości innego społeczeństwa. (ibid. wartości moralne różnią się w zależności od czasu i społeczeństwa. Oświecony podróżnik. Zewnętrzne udogodnienia ludzkiej egzystencji. odnosząc się do kwestii zmysłu moralnego. (ibid. Zamiast stosowania miałkich praktyk porównawczych Martineau postuluje odnoszenie faktów społecznych do zasady względnej ilości ludzkiego szczęścia: Każdy element życia społecznego wywodzi swą istotność z tej ważnej zasady. że wszyscy powinni się zgadzać w kwestiach związanych z moralnością. że człowiek nie rodzi się z normami i wartościami. Martineau wymienia najważniejsze instytucje społeczne by stwierdzić że Znane są wszystkie czynniki wprawiające w ruch system społeczny.

W takiej sytuacji badacz ma o wiele większe szanse na uzyskanie szczerych wypowiedzi nawet na wyjątkowo drażliwe tematy i dopuszczenie do obserwacji faktów społecznych. akceptujący odmienność kulturową. a więc makrostrukturalne fakty społeczne można rozpatrywać wyłącznie odnosząc je do faktów mikrostrukturalnych i vice versa. a także otwartej i życzliwej postawie wobec obserwowanych. pojmowaną przez Martineau jako umiejętność odczytania sytuacji w rzeczywistym czasie jej trwania. wyznaczanego przez względną ilość ludzkiego szczęścia.rozumienie jako narzędzie badawcze Harriet Martineau dostrzegała zasadniczą odmienność socjologii od nauk przyrodniczych. że uśmierza ona ból i wiedzie do wspaniałego życia po śmierci. lecz zdystansowany. Zasada ta. W praktyce postulat metodologiczny rozumienia polega na akceptacji odmienności kulturowej. jakimi są przedstawiona w poprzednim podpunkcie zasada względnej ilości ludzkiego szczęścia oraz logika procesu obserwacji zjawisk społecznych. wartości i instytucji. Otwarta i życzliwa postawa wobec obserwowanych jest równie niezbędna dla przeprowadzenia udanego procesu obserwacji.i makrospołecznej ma dane zachowanie. rodzina. analizy i syntezy faktów społecznych. Dzięki temu może postawić kolejne pytania badawcze. Rozumienie jest wobec tego czymś więcej niż aktywną interpretacją. mających miejsce w mikrostrukturach społecznych. jeśli nie znajdzie drogi do serc i umysłów. leży u podstaw nawet tych faktów które wydają się stać z nią w jaskrawej sprzeczności. a więc obserwacja taka będzie niekompletna. jak podkreśla Martineau. że przyjęcie danego układu odniesienia nie oznacza przyznania mu moralnej słuszności. co akceptacja odmienności kulturowej. którego reguły wyznaczają właśnie normy. Warto zauważyć. widziałby w tym nieracjonalność naznaczoną okrucieństwem wobec cierpiących ludzi. a informacje które uda mu się zebrać. (ibid. grupy koleżeńskie. Badacz przygotowany filozoficznie. Interpretacja jednych jest uzależniona od drugich. ponieważ – jak podkreśla Martineau . Martineau postuluje więc przyjęcie dla celów badawczych innego. Istnieje również duże ryzyko. badacz społeczeństwa może i powinien rozumieć obserwowany obiekt – jest to konieczny warunek przeprowadzenia udanej obserwacji. że będzie zniekształcona. Obserwator musi odznaczać się rozumieniem (…) Może być zwiedziony na każdym kroku. Jest to również zdolność do krytycznego namysłu. Obserwator powinien wydawać się życzliwie zainteresowany tym co widzi i wzbudzać w obserwowanych sympatię i zaufanie. Wypływa on z racjonalnych przesłanek. takich jak małżeństwo. Jako przykład autorka odnosi się do hinduskiego zwyczaju kąpania chorych w Gangesie – wierzy się. a praktyk skutkujących smutkiem ze złem. które umożliwia pojmowanie znaczenia. straci wiele okazji do poczynienia obserwacji. Postulat metodologiczny Martineau nie jest jednak wezwaniem do folgowania emocjom i kierowania się intuicją. jakie dla jednostek i społeczeństwa jako takiego mają dane fakty społeczne. zmodyfikować proces obserwacji. W przeciwieństwie do zdystansowanego przyrodnika. stąd niezwykle istotne jest zadbanie o możliwie szeroki dostęp . Jest to metoda badawcza. Rozumienie (sympathy) ma polegać na współodczuwaniu z obserwowanymi. będą dotyczyć przede wszystkim sfery publicznej.społeczeństwo jest systemem (social system) norm.: 41) W każdym społeczeństwie obowiązuje utożsamianie praktyk przynoszących szczęście z dobrem. a potem opis społeczeństwa. a także potrafi uruchomić proces wnioskowania logicznego. której celem jest możliwie najobiektywniejsza obserwacja faktów społecznych. Rozumiejący obserwator. właściwego obserwowanemu społeczeństwu.Przygotowanie moralne . a wreszcie przedstawić społeczeństwo jako system. Zaangażowanie i zaufanie są podstawą owocnej badawczo relacji pomiędzy obserwatorem i obserwowanymi. wzory i wartości badanego społeczeństwa. można dopowiedzieć wywód Martineau. akceptujący kulturową różnicę. układu odniesienia norm i wartości. Nierozumiejący obserwator. pojmuje znaczenie jakie w skali mikro.

Przede wszystkim należy wybrać odpowiedni sposób podróżowania – taki. Lista powinna zawierać wszystkie najważniejsze klasy faktów dotyczące . niemniej autorka postuluje zastosowanie sposobów. osobami. są dla Martineau koniecznymi narzędziami mechanicznymi przygotowanego filozoficznie i moralnie badacza. w porównaniu do tego. nazywając go w swym ojczystym języku sympathy. Hoecker-Drysdale 2002: 68). Najbardziej znanym propagatorem procedury rozumienia jest Max Weber. Kolejnym niezwykle przydatnym narzędziem jest znajomość języka obserwowanego społeczeństwa. Rzecz jasna w czasach Martineau niemożliwe było przeprowadzenie badań reprezentatywnych według dzisiejszych standardów naukowych.do obu. co obecnie nazywa się inteligencją intelektualną i emocjonalną. Sposób podróżowania. Martineau określa wymóg znajomości języka jako oczywisty. Martineau pisząc o przygotowaniu badacza. Powszechnym i niemal niemożliwym do uniknięcia błędem jest nadawanie nadmiernej wagi temu. zakresów by móc przeprowadzić udaną obserwację. że postulat rozumienia wprowadziła do socjologii kilkadziesiąt lat wcześniej Harriet Martineau. które zbliżają badanie do osiągnięcia reprezentatywności. czyli sposób zapisywania. organizowania informacji. które odpowiadają temu. wyróżnia przygotowanie na poziomie filozoficznym i moralnym. Lista zagadnień badawczych powinna być przygotowana jeszcze przed rozpoczęciem badań. Głoszone przez niego verstehen weszło do kanonu pojęć socjologicznych. jaki musimy ponieść. który ponosimy dekodując wypowiedź sformułowaną w języku ojczystym. że należy słuchać i interpretować w sposób refleksyjny. Narzędzia mechaniczne . Badacz społeczeństwa. Współczesny socjolożce Alexis de Tocqueville wyruszył do Stanów Zjednoczonych Ameryki władając angielskim na bardzo podstawowym poziomie. oraz znajomość języka badanego społeczeństwa. przenikających się.techniki obserwacji Narzędziami mechanicznymi określa Martineau czynniki umożliwiające poprawne zbieranie informacji. Niezwykle ważną kwestią w badaniu społeczeństwa jest reprezentatywność. było później postulowane przez przedstawicieli niemieckiego historyzmu (Szacki 2003: 415). Powtórzyli oni również argumenty Martineau dotyczące zasadniczej odmienności pomiędzy naukami humanistycznymi i przyrodniczymi. warunkującym zbieranie informacji. dziennikiem i notatnikiem. Martineau uważa. służący zbliżeniu się do reprezentatywności. w przeciwieństwie do przyrodnika. Rozumienie jako procedura badawcza. dlatego że zostało to wypowiedziane w obcym języku. jednakże nie wszystkie znane postaci epoki miały podobne zdanie na ten temat. Należy opracowywać ją indywidualnie dla każdego społeczeństwa. który Michael R. Narzędziom mechanicznym. uwzględniając jego charakterystyczne cechy. Błąd ten wynika zdaniem autorki ze względnie większego trudu. gdyż w innym przypadku efektem obserwacji będzie pieczołowite zapisywanie nonsensów (1838: 59). Choć nieznajomość języka przekreśla możliwość przeprowadzenia wiarygodnej obserwacji. towarzyszą techniki mechaniczne. to również władanie językiem obcym nie jest wolne od niebezpieczeństw. Hill określił mianem restauracyjnego angielskiego (Hill. Martineau wskazuje na zalety podróżowania pieszo. Odpowiedni dobór rozmówców jest w opinii socjolożki koniecznym warunkiem przeprowadzenia udanej obserwacji. który umożliwi nawiązanie kontaktu z wieloma. które umożliwia interakcję z niemal każdą kategorią osób (1838: 53). co się usłyszy. zróżnicowanymi pod względem społecznym. musi mieć rozwinięte umiejętności należące do tych dwóch. statystyka była wówczas dopiero w fazie projektu. Postulat metodologiczny rozumienia jest więc w istocie wywiedziony z racjonalnych przesłanek. Badacz moralności i obyczajów powinien posługiwać się listą zagadnień badawczych. Warto zauważyć. by zrozumieć wypowiedź obcojęzyczną.

których dopiero później można użyć by uzupełnić informacjami listę zagadnień badawczych. jednak nawet pominięcie kilku informacji jest mniej szkodliwe niż idealnie dokładne zapisanie w trakcie wywiadu tylko kilku informacji. a z innych rzeczy. Lista zagadnień nie powinna wpaść w ręce żadnej osoby. faktów. podrzędnym celem dziennika.danego społeczeństwa. ostatnią metodą mechaniczną jest korzystanie z notatnika. Wpisy w dzienniku powinny być dokonywane codziennie. Martineau zastrzega jednak. powinna mieć naturalny przebieg. Trzecim. że notatnik. Martineau po raz kolejny przypomina. Martineau postuluje codzienne uzupełnianie listy zagadnień badawczych.badacz powinien dokonywać ostrożnego wyboru rzeczy wartych zapisania. Dlatego nie należy łączyć funkcji dziennika i listy zagadnień badawczych. Notowanie w trakcie wywiadu jest bezcelowe ponieważ nie prowadzi do dokładnego zapisania uzyskiwania informacji. Osoba taka nie powinna nawet mieć sposobności by na nią zerknąć. Kolejną metodą mechaniczną jest prowadzenie dziennika. że lista zagadnień badawczych przeznaczona jest tylko i wyłącznie do użytku badacza. Dziennik powinien zawierać też opisy krajobrazu lub otoczenia. W notatniku powinny być dokumentowane wszelkie ulotne obrazy. Rzecz jasna. gdy towarzyszą im przygotowanie filozoficzne i moralne badacza – wolny od uprzedzeń sprawny umysł oraz zrozumienie. a najmniej o tym. Dziennik ma przede wszystkim dokumentować ewolucję percepcji badacza. wyrwanych z kontekstu. Jej zdaniem badacz może się tym zająć po zakończeniu obserwacji. odzwierciedlać przemiany jakim ulegało jego myślenie pod wpływem zdobywania i pogłębiania informacji. którą obecnie w socjologii nazywana jest wywiadem jakościowym. podobnie jak lista zagadnień badawczych. W miarę postępów badań. przeznaczony jest do wyłącznego użytku badacza i nie powinien służyć do robienia notatek w trakcie wywiadu. lecz skutkuje wybiórczym utrwaleniem na piśmie zniekształconych. Zdaniem Martineau ilość wiedzy związana z . niezakłócony robieniem notatek. umożliwiający szybkie dotarcie do zagadnień z konkretnej dziedziny. jeśli jednak odczuwa przemożną potrzebę zapisania oczywistych jego zdaniem zależności. co zapewne by zapomniał. które są jednocześnie najbardziej ulotne. w czasie najbardziej dogodnym dla badacza – ilość i jakość zanotowanych informacji zmniejsza się wraz z upływem czasu. choć wielu badaczy to czyni. takie jak wygląd spotkanych w podróży ludzi czy krajobraz.:232) Rozmowa służąca zebraniu informacji. należy ją regularnie rozbudowywać i modyfikować. weryfikowania i falsyfikowania informacji. a także anegdoty czy powiedzenia – są to ważne elementy obserwacji. Martineau zaleca odpowiedni sposób selekcji: Najlepszą metodą jest zapisywanie jak najmniej o sobie samym. większość tego. ma być zapisywanie faktów. Martineau konkluduje. powinien to uczynić w formie pytającej. (ibid. Późniejsze odtworzenie wywiadu z pamięci nie będzie oczywiście idealnie dokładne.: 234) Łatwość lub trudność zapamiętania informacji są pochodną zainteresowań – badaczowi najłatwiej jest zapamiętać fakty odnoszące się do jego zainteresowań. Skoncentrowanie uwagi na wywiadzie umożliwia uchwycenie kontekstu i zapamiętanie przebiegu rozmowy. Nagrodą za regularność wpisów jest większa wartość zebranego materiału. Martineau po raz kolejny ostrzega przed niebezpieczeństwami pochopnego generalizowania. że metody mechaniczne same w sobie nie gwarantują owocnych badań – są one możliwe tylko wtedy. a więc uzyskiwania. zapisane w przejrzysty sposób. Drugim. która może służyć informacjami. czego trudno byłoby mu nie zapamiętać. z powodów praktycznych – niemożliwe jest zapisanie wszystkiego . Lista zagadnień badawczych ma za zadanie ogniskować uwagę badacza na klasach faktów i przypominać o nich. a także ukierunkowywać jego obserwację. Obiekty obserwacji Nauka o społeczeństwie jest niezwykle złożona. (ibid.

Dlatego też niewielu ludzi jest wystarczająco wykwalifikowanych (oświeconych) do opisania całego społeczeństwa. ogólne zasady moralne. Przede wszystkim zaś ich błąd polegał na przyjęciu dyskursu jednostek za podstawowe źródło informacji. (ibid. który jest Nieocenionym komentarzem do zaobserwowanych przez podróżnika klas faktów społecznych. to mogą być w najprostszy sposób wywiedzione z Rzeczy. indywidualnych głosów. Martineau proponuje podział nauki o społeczeństwie na następujące subdyscypliny: religia. Perspektywa etnograficzna W środowisku akademickim nie istnieje powszechnie akceptowana definicja etnografii: jej miejsca w naukach społecznych ani metody. Ponad pół wieku później powtórzył go francuski socjolog Emile Durkheim. Martineau podkreśla. How to Observe Morals and Manners (1838). Na potrzeby niniejszej pracy przyjęta zostanie definicja etnografii sformułowana przez Barkera. Jest ona krytykowana za to. uzyskane w wyniku procesu obserwacji. Porównaniu metody obojga socjologów poświęcam jeden z kolejnych podrozdziałów. który pozwala poznać . próbę przedstawienia subiektywnych znaczeń. Elokwencja Instytucji i Dokumentów.:64) Postulat traktowania faktów społecznych jako rzeczy. został po raz pierwszy w socjologii sformułowany przez Harriet Martineau. Określił ją jako podejście w ramach którego dąży się do szczegółowego i holistycznego opisu oraz analizy kultur dzięki intensywnej pracy terenowej. Etnografia bywa identyfikowana z etnologią albo antropologią. (1838: 15) Dla Martineau pierwotnym źródłem wiedzy o społeczeństwie są więc obiektywnie sprawdzalne fakty społeczne. sfera prywatna i publiczna. ale bywa też uważana za odrębną dyscyplinę. będące owocem dwuletnich badań terenowych. które jest uważane za etnograficzny opis Stanów Zjednoczonych (Hill. że jej metoda – badanie terenowe polegające na obserwacji uczestniczącej – jest pojęciem bardzo pojemnym i nieokreślonym. HoeckerDrysdale 2002: 59). jest podręcznikiem badań terenowych łączącym właściwe etnografii dążenie do holistycznego opisania kultury społeczeństwa z socjologicznym naciskiem na obiektywizację metod obserwacji. sytuacja mas jest odzwierciedlana na powierzchni dokumentów. epitafia. w których działanie narodu jest uosobione i kontynuowane. polityczny lub społeczny. Kulturę.jedną subdyscypliną socjologii jest równa wiedzy wypracowanej w innej dyscyplinie naukowej. postęp. Głos całego społeczeństwa wyraża się w dyskretnym działaniu instytucji. ponieważ podróżnikami kierowały niewiedza lub stronniczość. Najważniejszy traktat metodologiczny Martineau. Dyskurs. Martineau obiera jako cel badawczy wspólne socjologii i etnografii zagadnienie: ustalenie kształtu struktury społecznej.:64) Instytucje mogą mieć charakter religijny. Według Martineau jedną z kluczowych umiejętności podróżnika (badacza) jest znajomość języka badanego społeczeństwa. Autorka ilustruje swój wywód przykładem różnicy występującej w postrzeganiu cara w Warszawie i Petersburgu. (ibid. Dzięki temu badacz może zapoznać się z dyskursem. jest kompletniejsza i bardziej wiarygodna niż którykolwiek ze zróżnicowanych. odczuć i kultur innych ludzi. Dokumenty to nieożywione nośniki informacji. Jako przykład może posłużyć jej trzytomowe Society in America (1837). spisy ludności. (2005: 29). idea wolności. że niemal wszystkie dotychczasowe obserwacje są wątpliwej jakości. takie jak architektura. muzyka narodowa. Choć fakty poszukiwane przez badaczy odnoszą się do Ludzi. czyli moralność i obyczaje wraz z ich materialnymi wytworami Martineau uważa za wskaźnik wyznaczających strukturę społeczną relacji dominacji i podporządkowania. W pracach naukowych Harriet Martineau obecna jest perspektywa etnograficzna.

będą dla niego błahe i absurdalne. których współczesna socjologia nazwałaby respondentami. to źle pojmie większość zaobserwowanych faktów (…) Dla empatycznego obserwatora wszystko co zobaczy będzie pouczające.: 222) . gdy odbywa się w odniesieniu do wszystkich pozostałych społeczeństw: Oświecony podróżnik. dzięki któremu proces [obserwacji] może być wykonany. a zatem bezwartościowe: Umysł obserwatora – instrument. Uprzedzenia filozoficzne polegają na porównywaniu badanego społeczeństwa do modelu idealnego społeczeństwa. Jeżeli instrument jest niesprawny to dostarczy on wadliwego produktu.. w które obfituje każde społeczeństwo.nie tylko z bogaczami i biedakami. ostrzeżenie przed etnocentryzmem. Jeśli zaś obserwator będzie pozbawiony empatii to najważniejsze rzeczy zostaną przed nim ukryte. ma znaczenie tak zasadnicze jak materiał. Kompetentny badacz wystrzega się miałkich praktyk porównawczych (Martineau 1838: 14).. że lud może być oceniany tylko w odniesieniu do całej ludzkiej rasy. Dobór rozmówców powinien odzwierciedlać różnorodność obserwowanego społeczeństwa: [Podróżnik] musi poszukiwać styczności ze wszystkimi klasami społeczeństwa. pełni ważną lecz wtórną wobec faktów rolę w opisie rzeczywistości społecznej. trzeba stuletniego wysiłku by [fałszywe przekonanie] zostało wyplenione.. używając języka współczesnej etnografii. Badacz powinien ponad to wystrzegać się pochopnego uogólniania obserwowanych faktów. ponieważ Przypisanie przez podróżnika właściwości zaobserwowanych u kilku zaledwie jednostek całemu narodowi. w którym ma zapisywać swoje obserwacje i z natury ulotne wrażenia.. na którym obserwacja jest przeprowadzana. podróżnik musi oddać się słuchaniu. Uprzedzenia narodowe przejawiają się porównywaniem przez badacza danego społeczeństwa do własnego społeczeństwa. (ibid. Tak samo użyteczność faktów i dyskursu oceniał znany ze stosowania metody badania terenowego klasyk antropologii Bronisław Malinowski (Szacki 2003: 661). (ibid. Gdziekolwiek jest mowa. nosi w swym umyśle obraz wszystkich. a to dlatego. dążeń. a jego empatia ma być nieskrępowana i pozbawiona rezerwy (…) Jeśli obserwator nie czyni użytku ze swej empatii próbując zrozumieć to co widzi.: 43-48). (ibid. a symbole. Powinien rozmawiać z młodzieńcami i pannami. (ibid. Martineau przestrzega badacza przed obserwowaniem społeczeństwa przez pryzmat uprzedzeń narodowych i filozoficznych. ocenianiu bytu społecznego przez odniesienie go do konstruktu filozoficznego. .. które odwiedza. a współczesna etnografia informatorami. nawyków umysłowych. nawet jeżeli bada tylko jeden kraj. Porównywanie i ocenianie społeczeństwa jest dozwolone tylko wtedy.: 17) Tylko pozbawiony uprzedzeń badacz może zdobyć się na empatię (sympathy) wobec obserwowanych. ale z tymi. Bezpieczne uogólnienie może być dokonane tylko na podstawie odpowiednio dużej ilości potwierdzających je obserwacji. pocztylionami i potentatami. żebrakami i bogaczami. bazująca na przekonaniu o wyższości własnej kultury (Olszewska-Dyoniziak 2003: 243). Wszystkie obserwacje dokonane przez uprzedzonego badacza. Etnocentryzm to praktyka oceniania wszystkich innych kultur z punktu widzenia wartości własnej kultury.. co jest niezbędnym warunkiem pełnego zrozumienia faktów społecznych i ich znaczenia dla członków obserwowanego społeczeństwa: Obserwator musi być empatyczny. bez względu na wybrany materiał. a wszelkie ważne sprawy zostaną mu ujawnione. (1838: 11) Przestroga Martineau przed uprzedzeniami narodowymi to. którzy mogą być sklasyfikowani na podstawie profesji. są wypaczone. [jest szkodą którą] niełatwo naprawić.subiektywne znaczenia i odczucia innych ludzi.: 17) Dlatego też niezbędną pomocą obserwatora jest dziennik. starcami i dziećmi. manier. W dzienniku badacz ma również spisywać swoje rozmowy z członkami społeczeństwa. podkreśla Martineau.

Badania zaowocowały opublikowaniem trzytomowej pracy Society in America (1837). Postulat ustalenia punktu widzenia członków badanej społeczności. którzy udali się do jacksonowskiej Ameryki. Hill. Stąd włączająca. na bazie których powstały Society in America i O demokracji w Ameryce. że to mocno ugruntowana empirycznie praca Martineau trafniej opisuje amerykańską demokrację. Preferowanie metody badań terenowych. Martineau była Angielką wywodzącą się z klasy średniej. Po pierwsze. Zalecenie takiego doboru rozmówców który odzwierciedla strukturę społeczeństwa. to tylko Martineau usystematyzowała uprzednio sposób jego prowadzenia (który szczegółowo opisała w . podczas miesięcznego rejsu Martineau do Stanów Zjednoczonych Ameryki. inkluzywna perspektywa Martineau i elity styczna. Hill opisuje osiem różnic dzielących przedsięwzięcia Martineau i Tocqueville’a. które przełożyło się na sposób. Czwartą cechą różnicującą podejście Martineau i Tocqueville’a było dokumentowanie i przechowywanie danych. 3. politykę. oboje prowadzili dzienniki podróżne. Zbieżności te dają podstawę do porównania okoliczności i metod badania życia społecznego. etnologii i antropologii. rozumianych jako rzeczy.08. Nacisk na konieczność spisywania faktów i wrażeń. lecz wtórny wobec faktów społecznych. Na początku lat trzydziestych Stany Zjednoczone odwiedził również francuski myśliciel i polityk Alexis de Tocqueville. Tocqueville natomiast przyjął jako podstawowe źródło informacji dyskurs jednostek.Postulat różnicowania informatorów jest zaleceniem metodologicznym obowiązującym w etnografii. Trasa ich podróży po Stanach Zjednoczonych była niemal identyczna – dzięki temu.Society in America (1837) Szkic traktatu metodologicznego How to Observe Morals and Manners (1838) powstał w roku 1834.1834-01. który opierał się na prymacie faktów społecznych. Swoją metodologię Martineau zastosowała w praktyce badając ustrój. 2. Hill zaczyna od wskazania nielicznych lecz znaczących podobieństw łączących podróże obojga autorów. 5. Konieczność wyzbycia się uprzedzeń. Dążenie do holistycznego opisania społeczeństwa. autorów różniło pochodzenie społeczne. kulturę i społeczeństwo niż O demokracji w Ameryce Tocqueville’a (2002: 59-74). Oboje rozmawiali z Amerykanami o najwyższym statusie społeczno – ekonomicznym. Drugą ważną różnicą był cel podróży do Stanów Zjednoczonych. jak podkreśla Hill. zaś Tocqueville został wysłany do Stanów przez francuski rząd po to. Praktyczne zastosowanie metodologii Martineau .09. w jaki postrzegali demokrację. 6. Podobieństwa między socjologią Martineau a etnografią dotyczą następujących kwestii: 1. który w latach 1835-40 wydał dwutomową pracę O demokracji w Ameryce. obserwowali w dużej mierze tą samą rzeczywistość społeczną. Martineau i Tocqueville byli cudzoziemcami. by przygotować raport o stanie amerykańskiego więziennictwa i możliwościach przeszczepienia wybranych rozwiązań na grunt francuski. Praca Tocquevilla doczekała się wielu wydań i do dziś jest kanoniczną pozycją nauk społecznych i politycznych. nad dyskursem jednostek. Po trzecie autorów różniło przygotowanie metodologiczne. który stanowił ilustrację tych faktów. porównując metodologię przyjętą przez Martineau i Tocqueville’a dowodzi jednak. jak podkreśla Hill. Choć. kulturę i życie społeczne Stanów Zjednoczonych podczas niemal dwuletniego pobytu w Ameryce (19. ekskluzywna perspektywa Tocqueville’a. 4.1836). Martineau przybyła do Ameryki by odpocząć po kilku latach intensywnego publikowania na temat ekonomii politycznej. Michael R. podczas gdy Tocqueville był francuskim arystokratą. W drodze do Stanów Martineau stworzyła spójny system metodologiczny. który Martineau uważała za cenny.

który wyszedł później drukiem i umożliwił nie tylko identyfikację tożsamości informatorów. Siódmą różnicą były ograniczenia Martineau i Tocqueville’a. jaki mógł być wywarty na proces badawczy przez stan jej zdrowia. że nigdy świadomie nie uległem potrzebie naginania faktów do teorii. które obecnie umieszczane są w regulaminach wszystkich liczących się organizacji badawczych. że dziennik pełen jest spekulacji i generalizacji. bo Martineau wyrażała się o jej umiejętnościach w samych superlatywach (Hill. Martineau była osobą niedosłyszącą. Martineau postanowiła zminimalizować negatywny wpływ tego czynnika instruując asystentkę. miast teorię dostosowywać do faktów. z czego znaczącą część poświęcił na podróż do Kanady. co jest zgodne z wcześniej otrzymanymi informacjami. a Tocqueville’owi przyjaciel. odpowiednio do wagi przypisywanej tej okoliczności. Poza tym Jeffrey pomagała Martineau w sprawach organizacyjnych by ułatwić jej prowadzenie badań. Zarówno Martineau jak i Tocqueville we wstępach do swoich prac zapewnili swoich informatorów że zadbali o to. by ci zachowali anonimowość.: 67) W kontekście osobliwej. Wspominam o tym. że Tocqueville stosował taką procedurę ilekroć wyrobił sobie zdanie na jakiś temat. które po dostaniu się w niepowołane ręce. Martineau prowadziła badania przez niemal dwa lata. procedury Tocqueville’a. takie jak listy czy notatki. Hoecker-Drysdale 2002: 67). natomiast Tocqueville był w Ameryce tylko przez dziewięć miesięcy. które zawarł we wstępie do O demokracji w Ameryce: Nie wiem. (1837: XVII) Jednocześnie Martineau pisze o wpływie. mogłyby doprowadzić do zidentyfikowania rozmówców. lecz nie to jest najgorsze. lecz taki był mój szczery zamiar i jestem pewien. co zobaczyłem w Ameryce. był jego starszym kolegą ze szkoły. Hill podsumował tę procedurę słowami: W wielu przypadkach Tocqueville notował tylko to. jaki na informatorów wywierało używanie przez nią trąbki usznej. które wywarły wpływ na proces badawczy.How to Observe Morals and Manners). Po szóste. Dlatego też. Tocqueville poprzestał na nieujawnianiu nazwisk rozmówców w treści pracy. z socjologicznego punktu widzenia. ponieważ wartość mojego świadectwa może być niższa. Hill nazywa towarzyszkę Martineau. by zniszczyć dziennik podróżny oraz inne źródła. lecz również rzucił światło na przyjętą przez niego metodę zbierania danych. Zdaniem Hilla Martineau. Gustave de Beaumont. Jeffrey zastępowała Martineau w notowaniu dyskursu jednostek w miejscach publicznych. dzięki dłuższemu pobytowi w Stanach. co w znacznym stopniu utrudniało jej śledzenie dyskursu w gwarnych miejscach publicznych. Towarzysz Tocqueville’a. w którym autor szczerze przyznaje się. wywodzącym się z arystokratycznego rodu. We wstępie do swojej pracy Martineau z charakterystyczną dla niej metodologiczną uczciwością i precyzją napisała o negatywnym wpływie. do zapisywania tylko tego. jak to wyżej wspomniano. Czyniąc to dochowała standardów etycznych. Hill podkreśla. wykwalifikowaną i skrupulatną Louisę Jeffrey. jednak tylko Martineau dopilnowała. Hill podkreśla. co chciał usłyszeć. choć zarówno Martineau jak i Tocqueville mieli stałych towarzyszy podróży. jednak zachował dziennik podróżny. Być może jest to pierwsza relacja socjologiczna. to jednak pełnili oni inne funkcje. który twierdził. czy udało mi się opisać to. gdzie przebywał na terenach zamieszkanych przez francuskich Kanadyjczyków. w której został przedstawiony efekt . Jeffrey musiała dobrze wywiązywać się ze swojego zadania. (ibid. Cytuje fragment dziennika Tocqueville’a. mało wiarygodnie brzmią jego zapewnienia. profesjonalną asystentką badawczą. miała głębszy wgląd w amerykańską rzeczywistość społeczną niż Tocqueville. Hill przytacza słowa George’a Piersona. że Martineau towarzyszyła asystentka badawcza. by notowała treść i formę interakcji odbywających się w takich miejscach. gdzie cierpiąca na ubytek słuchu Martineau nie mogła posługiwać się trąbką uszną. (1835-1840: 16) Piątą ważną różnicą jest zdaniem Hilla czas jaki Martineau i Tocqueville spędzili w Ameryce.

Jak bardzo koncentrowanie się na werbalnym przekazie. Martineau przywiązywała duże znaczenie do metodologii.: XVIII). jak wskazuje Hill. W przeciwieństwie do Tocqueville’a Martineau uważała dążenie do osiągnięcia reprezentatywności w badaniach społeczeństwa za sprawę niezwykłej wagi. niż byłoby to możliwe gdyby nie miała problemów ze słuchem. często determinującego interpretację wypowiedzianych słów? Czy badania terenowe badacza znającego tylko podstawy języka obserwowanego społeczeństwa. Wskazuje. ogranicza możliwość uchwycenia przekazu pozawerbalnego. buduar i kuchnia są doskonałymi szkołami. Tocqueville nie dbał jednak o kwestię reprezentatywności. jego życia społecznego. Martineau przedstawia również swoją teorię dotyczącą klas faktów występujących w danym społeczeństwie. Natomiast jeśli chodzi o sferę prywatną to fakt. wykształceniem. O tym jakie wnioski można wyciągnąć z obecności danych klas faktów pisze omawiając wyróżnione . polityki i kultury. z których większość sprawowała prestiżowe funkcje publiczne. że znający powierzchownie angielski Tocqueville za podstawowe źródło informacji przyjął dyskurs jednostek anglojęzycznego społeczeństwa. poziomowi restauracyjnego angielskiego (2001: 68). z których mężczyźni byli wykluczeni. gdyż rozmawiał wyłącznie z białymi mężczyznami. a przez to pośrednio również i wyciągnięte z nich wnioski. statusem majątkowym i zawodem. starałem się zasięgać opinii osób najbardziej światłych. a rozmówcy byli bardziej otwarci. jakie są moralność i obyczaje społeczeństwa. wyznaniem. Martineau nie zgadza się z zarzutem. jak choćby Jerzy Szacki (2003). że człowiek zainteresowany sprawami publicznymi. Fakt ten prowadzi do postawienia istotnych pytań o wartość socjologicznych obserwacji i wniosków Tocqueville’a. osób i rozmów. Bawialnia. jak określa to odnosząc się do współczesności Hill. francuscy arystokraci. nie posługiwali się płynnie językiem angielskim. dając jej dostęp do miejsc. wiekiem. Hill przypomina. dzięki atmosferze spokoju i prywatności. które miało negatywny wpływ na proces zbierania przez niego informacji. Nie piszą o nim często również autorzy podręczników z historii socjologii. Zdaniem Martineau dzięki trąbce mogła odbyć więcej rozmów w cztery oczy. Wyrazem tego przywiązania był pierwszy w dziedzinie socjologii traktat metodologiczny How to Observe Morals and Manners (1838).ankietera. którzy umieli mówić po francusku. (ibid. o zwyczaje polityczne i o obyczaje. wybór takiego rozwiązania jeszcze bardziej podważył poczynione przez Tocqueville’a obserwacje. nieuchronne u osób słabo władających danym językiem. Jestem pewna. kolorem skóry. niezależnie od tego czy jest kobietą czy mężczyzną. towarzyszącej rozmowie z osobą niedosłyszącą (ibid.: XVI) Tocqueville nie wspomina we wstępie do O demokracji w Ameryce o bardzo poważnym ograniczeniu. Niestety. Ludzie mówiący po francusku to z definicji mniejszość w anglojęzycznym społeczeństwie. Autor nie kryje się ze swoją perspektywą pisząc: Gdy szło o poglądy. Zarówno Tocqueville jak i jego przyjaciel Beaumont. mają jakąkolwiek naukową wartość? Tocqueville znalazł dla siebie rozwiązanie w tej trudnej sytuacji – najchętniej rozmawiał z ludźmi. więc ich nadreprezentacja wśród informatorów wypacza obraz społeczeństwa. (1835-1840: 16-17). że była kobietą działał na jej korzyść. jakoby jej płeć miała negatywny wpływ na jej badania. który przyjmuje komunikację za podstawowe źródło informacji. może zasięgnąć o nich wyczerpującej informacji. w których można dowiedzieć się. że widziałam znacznie więcej życia domowego niż mogłoby być ukazane jakiemukolwiek mężczyźnie podróżującemu po kraju. Taki sposób doboru informatorów korespondował z elitystycznym sposobem postrzegania demokracji przez Tocqueville’a. dlatego jej informatorami byli ludzie różniący się płcią. Nie jest to jednak dzieło wyłącznie poświęcone wyłącznie metodologii. który pozwala tylko na podstawową komunikację w najbardziej typowych sytuacjach życia codziennego. Ich znajomość języka odpowiadała.

rozumiane jako zasady moralne. w której scharakteryzował ustrój monarchiczny. nie przyznali żadnemu czynnikowi decydującej roli w kształtowaniu społeczeństwa. Daleko im jednak od determinizmu geograficznego. a wszystko przemawia za tym. to co powoduje smutek jest oceniane jako złe. ocenia Martineau. szukanie pożywienia. ściśle wynikające z uniwersalistycznie pojmowanego dobra i zła. Przyczyną problemów społecznych jest nieprzestrzeganie przez omylnego człowieka praw naturalnych. że pojmowali społeczeństwo jako system. Są to prawa płynące z natury człowieka. jest uważana za arcydzieło myśli społecznej XVIII wieku (Szacki 2003: 88). Teoria Monteskiusza i Martineau Zarówno Monteskiusz jak i Martineau uważają społeczeństwo za system.: 23) Koncepcje Monteskiusza i Martineau na źródło i naturę moralności są więc zdecydowanie . którym jest poddany […] Przekonania wywodzą się z wiedzy i doświadczenia. (ibid. sądowniczą i wykonawczą. jaki czynniki geograficzne. a każde poszczególne prawo wiąże się z innym prawem lub wypływa z innego. nie używa tak jak ona określenia system społeczny.dziedziny życia społecznego. (1748: 7) Oboje myśliciele zauważają wzory wpływu. ale i socjologiem. ale również czasach. gdyż uniemożliwia ona wyjaśnienie zróżnicowania moralności nie tylko w poszczególnych społeczeństwach. Prawa naturalne zostały nadane przez Boga i są niezmienne. Monteskiusz wyróżnia prawa naturalne i prawa stanowione. Jej zdaniem moralność i obyczaje każdego społeczeństwa wywodzą swą istotność z tylko jednej zasady: zasady względnej ilości ludzkiego szczęścia. ponieważ. jest właściwy nieprzygotowanym filozoficznie badaczom. że ludzie w swoim postępowaniu nie powodują się wyłącznie kaprysem. Martineau wskazuje na błędność koncepcji uniwersalnego zmysłu moralnego. To co przynosi człowiekowi szczęście jest uważane za dobre. lecz wskazywali na zależności (2003: 89). Był twórcą koncepcji trójpodziału władzy w państwie na prawodawczą. którym podlegał on przez powstaniem społeczności. takie jak klimat. zaspokajanie potrzeb seksualnych. pragnienie życia w społeczeństwie. Monteskiusz wyróżnia cztery ich rodzaje: pokój. lecz rozwijają się w nim na bazie wpływów. z czasem coraz silniejszą rolę odgrywają również historia i obyczaje. wyrastający z poczucia równości. wywierają na prawo stanowione. Jerzy Szacki przychyla się do opinii. który wydał O duchu praw (1748) ponad osiemdziesiąt lat przed How to Observe Morals and Manners (1838) Martineau. Monteskiusz poświęca temu problemowi kilka części swojej pracy. Myślicielka prezentuje nowoczesną koncepcję wyjaśniania pochodzenia zasad moralnych: Pojęcia dobra i zła nie rodzą się z człowiekiem. Zestawienie najważniejszych cech myśli Monteskiusza i Martineau może być przyczynkiem do dyskusji o nowatorstwie obojga autorów i ich miejscu w historii nauk społecznych. jak zauważa w odniesieniu do Monteskiusza Szacki. Monteskiusz. ogólniejszego. Martineau rozważa to zagadnienie w rozdziale poświęconym sferze prywatnej i publicznej. zgodnie z którą dobro i zło są ustalone i niezmienne (1838: 21). Zdaniem Monteskiusza prawo stanowione utwierdza stosunki słuszności. moralność i obyczaje. Taki pogląd. gleba i ukształtowanie terenu. republikański i despotyczny. co było kolejnym dowodem na to. Metoda i teoria w O duchu praw (1748) Karola Monteskiusza i How to Observe Morals and Manners (1838) Harriet Martineau Karol Ludwik Monteskiusz (1689-1755) był francuskim myślicielem i prawnikiem epoki Oświecenia. że tak samo jest w odniesieniu do moralności. Martineau nie zajmuje się roztrząsaniem kondycji moralnej ludzkości w okresie poprzedzającym powstanie społeczeństwa. niemniej jednak w swoim traktacie jasno stwierdza. Różnorodność moralna społeczeństw to pierwotnie efekt odmiennych warunków środowiska naturalnego. Jego rozprawa O duchu praw (1748). że Monteskiusz był nie tylko filozofem.

Monteskiusz. Zestawiając jednakże dorobek Monteskiusza i Martineau warto poczynić dokładne rozróżnienie dotyczące metody obojga autorów. które więcej mówią o myślicielu niż o opisywanym przez niego społeczeństwie. w przeciwieństwie do Martineau. jak zapewne powiedziałby Comte.odmienne. arbitralnych założeń dotyczących porządku społecznego. że jego traktat ma charakter polityczny. a później Durkheima. ale i o tym co powinno być. przepisów prawnych. Warto również zauważyć odmienne podejście Monteskiusza i Martineau do faktów. Fakty Martineau to fakty społeczne. że . że przedstawi swoje obserwacje dotyczące amerykańskiego społeczeństwa odnosząc je do zasad na jakich to społeczeństwo jest ustanowione (1839: VIII). a także krytyczne opisywanie zależności pomiędzy nimi. czy nie. wartości. oraz zależności pomiędzy zjawiskami społecznymi. że traktat jest owocem dwudziestoletniej pracy i zapewnia: nie wysnułem swoich zasad z własnych rojeń. uprawia filozofię w sposób charakterystyczny dla swojej epoki – brak mu dyscypliny terminologicznej. ale i wzory. że opiera go tylko na faktach i że fakty te zostały zebrane w procesie systematycznej obserwacji. wreszcie filozoficzny. która polegała na systematycznej obserwacji i porównywaniu faktów (2003: 88). Fakty Monteskiusza są w dużej mierze zapisane w kodeksach prawnych. czy Anglicy zażywają obecnie tej wolności. ale nie socjologiczny. Wykazanie nieprzystawalności metody Monteskiusza do socjologicznych standardów. który mógł pomóc jej wykrystalizować koncepcję zależności pomiędzy środowiskiem naturalnym i prawem. Wystarczy mi rzec. Monteskiusz. jednak równocześnie rozwodzi się nad metafizycznymi. lecz z natury rzeczy. We wstępie do O duchu praw Monteskiusz informuje czytelnika. normy. nie opatrzył swojego traktatu krytycznym opisem metody badawczej. które dla Martineau jest punktem wyjścia do opisu społeczeństwa. że władająca biegle językiem francuskim Martineau znała jego traktat. prawami naturalnymi. która wyraża się choćby stosowaniem słowa „prawo” jako synonimu trzech oddzielnych pojęć: nakazu moralnego. formułując ją jednak wyłącznie na bazie obserwowalnych faktów. prawniczy. jak być powinno. opisanych przez Martineau. moralnością oraz obyczajami. pisze nie tylko o tym co jest. wynikającą z niewiedzy i uprzedzeń. Jednak opis tych zależności również nie jest wolny od – z definicji arbitralnych przekonań autora na temat tego. Przenikliwość Monteskiusza polega na dostrzeżeniu związków łączących najważniejsze właściwości środowiska naturalnego z obyczajami i prawem stanowionym.nie oznacza to jednak. Zgadzając się z Szackim. We wstępie do Society in America (1839) pisze ona. i nie dochodzę dalej. że Monteskiusz najbardziej z przedstawicieli francuskiej myśli oświeceniowej oddalił się od dedukcjonizmu doktryny prawno naturalnej (2003: 88). a Martineau krytykuje taką postawę jako niezdatną poznawczo. Monteskiusz kończy podrozdział dotyczący ustroju Anglii znamiennymi słowami: Nie do mnie należy badać. W trzech tomach swojego dzieła Martineau wielokrotnie odnosi zaobserwowane fakty społeczne do praw zapisanych w amerykańskiej konstytucji. nie trzeba jednak podzielać jego opinii. (1748: 7) Niewątpliwie Monteskiusz opiera swój wywód na faktach – charakteryzuje między innymi podział władzy w Anglii . która chciała umożliwić czytelnikom wyrobienie samodzielnej opinii na opisywany przez nią temat. traktowane jako rzeczy – nie tylko przepisy prawa stanowionego. To sprawia. Metoda Monteskiusza i Martineau Dla Szackiego głównym argumentem przemawiającym za uznaniem Monteskiusza za przedstawiciela socjologii jest jego metoda. Notabene z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać. Martineau rozwinie koncepcję związków pomiędzy naturą i kulturą kilkadziesiąt lat później. (1748: 22) Monteskiusz zatrzymuje się w miejscu. warto powtórzyć za Szackim. nie jest rzecz jasna zarzutem wobec Monteskiusza czy próbą deprecjonowania jego wkładu w rozwój myśli społeczno-politycznej. że jest ona ustanowiona przez ich prawa. Monteskiusz porównuje fakty i wielokrotnie wyciąga z nich celne wnioski. Monteskiusz kładzie duży nacisk na to co wszędzie być powinno.

wskazanie podobieństw i różnic w zakresie problemów jakie poruszali oraz ich interpretacji. Jak zauważają Madoo Lengermann i Niebrugge (2002). Durkheim. Martineau uważała.jak podkreślają autorki . została opublikowana w roku 1895 (w roku 1901 wydano książkę po raz drugi). podczas podróży Martineau do Stanów Zjednoczonych. niezbędne jest nie tylko określenie jej przedmiotu i celu.in. Niemczech. Anglii i Stanach Zjednoczonych ruch akademicki na rzecz włączenia nauki o społeczeństwie w ramy uniwersyteckie.oddalił się od niego wystarczająco daleko. Metoda w How to Observe Morals and Manners (1838) Harriet Martineau i Zasadach metody socjologicznej (1901) Émile Durkheima Tematem niniejszego podrozdziału jest porównanie dzieł metodologicznych Martineau i Durkheima . jednak wyciągają zupełnie inne wnioski. która jest uważana za kamień węgielny jego socjologii. Dlatego napisała traktat metodologiczny How to Observe Morals and Manners. Stąd poprzestano na jednym wydaniu. Po niej socjolog wydał studium Samobójstwo (1897). Traktat Harriet Martineau powstał w zarysie w roku 1834. okoliczności historyczne w dużym stopniu wpłynęły na odbiór obu pozycji. a także tekst autorstwa Patricii Madoo Lengermann i Jill Niebrugge (2002). takich jak Comte czy Spencer. będącym studium powstałym na bazie wyłożonej w traktacie metodologii. jak słusznie zauważają Madoo Lengermann i Niebrugge (2002). Moimi podstawowymi źródłami są rzeczone pozycje obojga socjologów. Zarówno Martineau jak i Durkheim uważali. Oboje zgadzali się jednak co do tego. by można go było nazwać socjologiem. jednak wskazuję też kwestie. w którym dokonują one krytycznego porównania. a zwłaszcza feministycznej. Istniał wówczas we Francji. Istniała więc zdefiniowana grupa odbiorców książki Durkheima i była ona gotowa na jej przyjęcie. Nacisk na metodologię upowszechnił się dopiero w czasach działalności drugiego pokolenia socjologów. oraz zbliżył do metod socjologicznych wystarczająco blisko. Dużo późniejsza praca Durkheima Zasady metody socjologicznej. Martineau wydała dzieło w czasach. Potrzeba zinstytucjonalizowanej nauki społecznej W przeciwieństwie do współczesnych jej ojców socjologii pierwszego pokolenia. że nauka o społeczeństwie jest jakościowo odmienna od innych nauk. Oboje uważali ją za najważniejszą dyscyplinę wiedzy. że aby ustanowić w pełni naukową dziedzinę wiedzy o społeczeństwie. Swój traktat opublikował prawie sześćdziesiąt lat po Martineau. Cenna dla socjologii praca Martineau pozostała więc w dużej mierze niezauważona. a Durkheim tworzył swą teorię i metodę przyjąwszy funkcjonalny i strukturalny punkt widzenia. Został opublikowany w roku 1838. On swoją wizję metodologii nowej nauki ujął w Zasadach metody socjologicznej. Nie było jeszcze bowiem środowisk akademickich zainteresowanych metodologią nauki o społeczeństwie. Odmienność ich stanowisk można w uproszczeniu sprowadzić do tego. że Martineau uprawiała socjologię ogólną z perspektywy krytycznej. Częstokroć dostrzegają oni na te same problemy. niemal równolegle z Society In America (1837). ale również epistemologii i metodologii. Z pewnością jednak był wielkim myślicielem politycznym.że w przeciwieństwie do poprzednich książek Martineau nie miała charakteru popularnonaukowego. że konieczna jest nauka o społeczeństwie. Zgodnie . Socjologie Martineau i Durkheima. które widzę odmiennie niż autorki. Stąd regularność kolejnych wydań Zasad metody socjologicznej. do których należał m. w którym w praktyce zastosował własne metodologiczne zalecenia. W niniejszej pracy w dużym stopniu zgadzam się z ich tokiem rozumowania. wymagała od czytelnika więcej intelektualnego wysiłku. Z kolei Émile Durkheim miał znacznie bardziej sprzyjające warunki. zwłaszcza . gdy nie istniała jeszcze skrystalizowana grupa docelowa jej pracy. są jednocześnie zaskakująco podobne i różne.

jaka w danym społeczeństwie przysługuje jednostkom w zależności od ich statusu. że obserwowanie społeczeństwa powinno przebiegać w sposób zdyscyplinowany i metodyczny.polityczne. Martineau i Durkheima łączy uderzające podobieństwo w kwestii obiektu badań naukowych: według obojga mają one koncentrować się na faktach społecznych. po to by odpowiedzieć na pytanie jak przyczyniają się do integracji społecznej ludzi i instytucji. dostarczają więcej informacji o Moralności w jeden dzień niż konwersacje z jednostkami dostarczyłyby przez rok. Pomimo tych różnic. czy którąkolwiek z tysiąca manifestacji zbiorowego umysłu. a socjolog ma pozbyć się uprzedzeń praenotiones. którą postrzegał jako największą wartość. Mają również zbiorowe pochodzenie: Martineau mówi o manifestacjach zbiorowego umysłu. daleki od praktykowanego na co dzień przez większość ludzi. Nie interesowały go znaczenia przypisywane faktom przez ludzi. a nie to. etnocentryzmu. pragnął dzięki temu uniknąć błędu. tj. Durkheim podkreśla nacisk. to Martineau lepiej oddała ten postulat metodologiczny w praktyce. lecz sama struktura.mają swój wyraz w instytucjach budowanych przez głos całego społeczeństwa. (1838: 63) Jak widać Martineau i Durkheim bardzo podobnie ujmują fakty społeczne. .dają obserwatorowi dowody na jego umiejętności i potrzeby. co jednostki mówią? Według Madoo Lengermann i Niebrugge (2002) Martineau miała na względzie jedynie dążenie do reprezentatywności w poszukiwaniu tego co ustalone i niezmienne w społeczeństwie. muzyką narodową. to najłatwiej uzyskać do nich dostęp dzięki Rzeczom… Głos całego społeczeństwa buduje dyskretnie działające instytucje. by odpowiedzieć na pytanie jak różne formy organizacji życia społecznego przyczyniają się do ludzkiego szczęścia. jest jednym z głównych postulatów metodologicznych. Instytucje narodu . Według Martineau socjologia miała badać moralność i obyczaje po to. Sytuacja mas jest odzwierciedlana przez statystyki. jeśli ma przynieść naukowe rezultaty. jaki fakty wywierają na jednostkę. Są one zewnętrzne wobec jednostki . Durkheim o świadomości zbiorowej. Myśliciele odmiennie jednak postrzegali cel istnienia nauki o społeczeństwie. Martineau i Durkheim apelowali o przezwyciężenie nawyku negatywnego wartościowania różnicy kulturowej. czymkolwiek nie są: pozostałościami architektonicznymi. społeczne . Tymczasem postulat ten został po raz pierwszy sformułowany przez Harriet Martineau: Główną zasadą mądrego badania moralności i obyczajów. skłaniając ją do czynienia czegoś w dany sposób. które można odnaleźć u wszystkich ludzi. Zapisy każdego społeczeństwa. Przeciwnie Durkheim: jego twórczość przesycona jest organicystycznymi metaforami. religijne. Dla Martineau społeczeństwo jest rzeczywistością na tyle wyjątkową. ma mieć ściśle określony cel. że nieporównywalną do niczego. jest zacząć od przestudiowania rzeczy. Fakty społeczne . Szczęście definiowała jako możliwość autonomii moralnej i wolność od dominacji. Chociaż fakty poszukiwane przez podróżnika odnoszą się do osób. Choć to Durkheim ujmował społeczeństwo jako rzeczywistość sui generis. a rzeczywistością. z którymi zapoznają się świeżo upieczeni studenci nauk społecznych. podzielając według autorek to dążenie. Wedle Durkheima socjologia miała poszukiwać powszechnych komponentów strukturalnych społeczeństwa. Obserwacja. najsilniej reprezentowanemu przez Spencera. Martineau pisze o wypływającej z faktów społecznych autonomii moralnej. nie uległa modnemu wówczas organicyzmowi. używając dyskursu ludzi jako komentarza do nich.podkreślali. Z kolei Durkheim. których nie przyniosłyby studia nad jednostkami przez całe ich życie. rejestrami cywilnymi. polegającemu na porównywaniu społeczeństwa do organizmu. Społeczeństwo było dla niej społeczeństwem. Dlaczego socjolog ma badać rzeczy. epitafiami. choćby wtedy gdy pisał o anatomii i morfologii społecznej.postulat traktowania ich jako rzeczy Durkheimowski postulat traktowania faktów społecznych jako rzeczy. wynikającego z różnicy pomiędzy ideą.

które nie są w pełni bezpośrednio dostępne w konwersacjach z badanymi . zaciemniający istotę rzeczy. że była kobietą otworzył jej drzwi do rewirów kobiecego świata . czyli faktów społecznych. Ponieważ każdy badacz przynależy do określonych grup społecznych. po drugie dzięki badaniu tych faktów społecznych. Obserwator rozumiejący pojmuje w jaki sposób muzyka i ruch korespondują ze sobą (1838: 44).rozumienie Martineau i dystans Durkheima Dla Martineau dyskurs był nieocenionym komentarzem do faktów społecznych.Czy reprezentatywność była dla Martineau jedynym czynnikiem przesądzającym o prymacie faktów społecznych nad dyskursem? Nie mogę zgodzić się z opinią badaczek. że w niektórych przypadkach moralność i obyczaje nie korespondują ze sobą. odmiennych od tych używanych potocznie. Z kolei Durkheim traktuje dyskurs jako zwodniczy. kuchni. Wtedy poleganie na dyskursie byłoby mylące. Specyfika socjologii polega na tym. którzy nadają otaczającej ich rzeczywistości znaczenie. Mężczyzna-obserwator nie miałby zapewne tak szerokiego dostępu do kobiecego świata. Choć oboje wskazują jako niezwykle znaczące takie fakty społeczne jak samobójstwa. Martineau dołączała do postulatu chłodnej analizy również konieczność wsłuchania się w muzykę. z kolei fakt. jakie elementy są wspólne dla poszczególnych utworów. We wstępie do Society in America (1839) wymienia swój ubytek słuchu i płeć jako czynniki mające wpływ na proces obserwacji i recepcję jej dzieła.pokojów dziecięcych. to każda obserwacja jest w pewien sposób naznaczona efektem ankietera. a więc informacji o wartościach cenionych u przedstawicieli płci w danej epoce. lecz tak jak obserwatorka miał choćby dostęp na cmentarz. interwałów. można powiedzieć że ten drugi opowiadał się za matematyczną analizą partytury.choćby o architekturze czy liturgii. a przez to do treści epitafiów na grobach kobiet i mężczyzn. skali muzycznej i innych parametrów określających zapis nutowy. Obserwator. odkrycia powiązań między skalą i rytmem a poszczególnymi figurami tanecznymi. Fakty społeczne były w tej sytuacji postrzegane przez Martineau jako twarde dane. że bada ludzi. . Szerzej postulat metodologiczny socjolożki przedstawiłam w podrozdziale dotyczącym przygotowanie moralne badacza. to znacząco różnili się w kwestii oceny przydatności dyskursu do celów naukowych. jaki może dostrzec. Co więcej Martineau dostrzega wpływ. które istnieją najbardziej niezależnie wobec swoich indywidualnych przejawów. jaki dane cechy obserwatora mają na obserwowanych. To. któremu brak zrozumienia. One są podstawą procesu badawczego. widzi on po prostu poruszające się razem osoby. Poza tym Martineau jest świadoma tego. jest jak osoba głucha przyglądająca się tańcowi. Oba te zjawiska dzięki swojej względnej trwałości dają świadectwo dotyczące przeszłego kształtu społeczeństwa czy konkretnych grup społecznych. do których dyskurs stanowił nieoceniony komentarz. Zalecenia obojga socjologów są w tej kwestii radykalnie odmienne: Martineau proponuje dystans tylko pod względem metodyczności obserwacji twardych danych. dostrzeżenia że poszczególne grupy jednostek tańczą do muzyki w odmienny sposób i przede wszystkim udzielenia odpowiedzi na pytanie czy taniec w rytm danego utworu jest dla nich źródłem szczęścia. które ma być osiągnięte na dwa sposoby. Zachowanie ludzi jest dla niego dostępne na najbardziej powierzchownym poziomie. Zadaniem obserwatora jest to znaczenie odczytać w każdym jednostkowym przejawie. a przez to na wynik obserwacji. a powszechność tych elementów była dla niego argumentem za ich funkcjonalnością. Dlatego Durkheim zaleca dystansowanie się od obiektu badań. W traktacie metodologicznym Martineau pisze o faktach społecznych. Poza tym chciał ustalić. Badanie naukowe rzeczy . że posługiwała się trąbką uszną miało umożliwić jej przeprowadzenie większej liczby indywidualnych rozmów. Choć zarówno Martineau jak i Durkheim kładli duży nacisk na konieczność badania faktów społecznych. Po pierwsze poprzez konstruowanie definicji naukowych. Przenosząc metaforę na socjologię Martineau i Durkheima. W innym miejscu Martineau odwołuje się do metafory muzycznej.

islam i pogaństwo. który oddala ją od czystości (purity). ogólne zasady moralne. Martineau uważa rytualizację religii za balast. tak jak religia nieumiarkowana jest silnie zrytualizowana. lecz usposobieniem. np. zarówno poszczególne wyznania pogańskie jak i chrześcijańskie czy muzułmańskie. to Durkheim chce korzystać ze źródeł wtórnych. nie można go sprowadzić do sumy jednostek. przyczyniającym się do integracji społecznej. interpretuje występowanie w społeczeństwie danych klas faktów. religię i podział pracy. że dany fakt społeczny ma jedną konkretna przyczynę. Zdaniem Martineau religii ascetycznej nieuchronnie towarzyszy ukryta rozwiązłość obyczajów. pierwotnych uczuć. Samoumartwianie właściwe religii ascetycznej jest ściśle związane z wartościami takimi jak duma. Martineau opowiada się za przydatnością źródeł pierwotnych i wtórnych. lecz poprzez autonomię i wolność. charakterystyczna dla wczesnych stadiów rozwoju społecznego. że idę zgodnie z wytyczoną przez nią kolejnością. nie silę się w tej kwestii na oryginalność. Jej zdaniem Religia w swej najczystszej formie nie jest dążeniem. czyli Bogu w jego materialnych i niematerialnych dziełach (ibid. w przeciwieństwie do Durkheima. by oderwać się od jednostkowości na rzecz badania integracji społecznego organizmu . jakie dają jednostce. pobłażanie i rozwiązłość. (1838: 68) Do religii umiarkowanych zaliczać się mogą np. a nie w wyznaniu wiary. ale w przeciwieństwie do niej. Religia nieumiarkowana. zjawisk przyrodniczych. którą socjologia ma wykryć. próżność i hipokryzja. by badać sposoby integracji społecznej w kontekście szczęścia. Wpływając na normy i wartości społeczne religia determinuje przez to również formy instytucji społecznych. Durkheim postuluje traktowanie faktów społecznych jako rzeczy.: 68). (ibid. rząd. Religia Religia to według Martineau jeden z najważniejszych czynników kształtujących moralność i obyczaje społeczeństwa. Zdaniem Martineau istnieją trzy rodzaje religii – nieumiarkowana. która opiera się na takich wartościach jak egoizm. uważa. jaką zapewnia swoim członkom. Religia umiarkowana charakteryzuje się oddawaniem czci uduchowionej naturze. ilustrując wywód przykładami. Jest to religia w dużym stopniu zrytualizowana. że ta typologia nie bazuje na podziale na chrześcijaństwo. Martineau zaznacza.trybikiem w machinie. jest przekonany. który stawia je ponad jednostką .: 70) . Religia ascetyczna. opiera się na kulcie nieuduchowionej natury (unspiritualized nature) – obiektów materialnych. ideę wolności. postęp społeczny i dyskurs. Następnie każdą z tych ogólnych dziedzin autorka dzieli na mniejsze funkcjonalne elementy i. Nie fetyszyzuje jednak społeczeństwa. Martineau nie jest nominalistką . cechuje się okazywaniem pogardy wobec natury i oddawaniem czci bóstwu przez przestrzeganie surowych ograniczeń nałożonych na naturę. Dla Martineau społeczeństwo można oceniać nie poprzez arbitralne wskaźniki. Jest ona względnie najmniej zrytualizowana. Teoria socjologiczna W drugiej części traktatu Martineau wyróżnia pięć głównych dziedzin życia społecznego: religię. ascetyczna i umiarkowana. która doprowadziłaby tylko do utrudnienia recepcji jej teorii. sferę prywatną i publiczną.Martineau zachęca do pojmowania faktów społecznych jako rzeczy. że nie da się sprowadzić istnienia danego faktu społecznego do jednej przyczyny.wskaźniki demograficzne. Układ jaki nadała traktatowi Martineau jest tak klarowny i logiczny.społeczeństwo jest jakością samo w sobie. ponieważ Różnica [pomiędzy religiami] leży w duchu. Martineau wyróżnia rodzaje religii kierując się kryteriami obiektu i stopnia rytualizacji kultu. nie totalizuje go.

Martineau zauważa. na jakim opierają się religie ascetyczne oraz strach i miłość wobec natury obecne w religiach nieumiarkowanych. lecz świadczą one tylko o duchowieństwie. właściwe czasom w których powstały. Występują one jednak częściej wśród wyznawców religii ascetycznych i nieumiarkowanych. Wraz z upowszechnianiem się edukacji status duchownych obniża się. ale dzięki procesowi obserwacji można ustalić. zwracając uwagę na ich rozmieszczenie. Porównanie architektury świątyń zbudowanych w różnych okresach historycznych wskazuje na obecność bądź nieobecność i tempo procesu ewolucji religii od formy nieumiarkowanej do ascetycznej lub umiarkowanej. a jedynym według Martineau sposobem na powstrzymanie tego procesu jest przekonanie społeczeństwa o tym. . zaraz po przedstawicielach władzy. Według Martineau duchowieństwo w naturalny sposób sprzeciwia się postępowi społecznemu. przywileje i wpływy.: 85). ponieważ Doskonałość moralna nie ma związku z klasą ani profesją. niż inni. Ustalenia te powinny opierać się na takich faktach społecznych jak świątynie. że duchowni są ludźmi o wyższej. Obserwator powinien odwiedzić świątynie badanego społeczeństwa. Stąd wielki prestiż duchownych jako najlepiej wykształconej grupy w społeczeństwie. dlatego też zawierają one elementy moralności i obyczajów. liczbę. Treść modlitw jest przez długi czas niezmienna. Kościoły i wyznania które je użytkują. a religia. że kłamcy grozi użądlenie w „grzeszny” język przez pszczołę. Zarówno religie nieumiarkowane jak i ascetyczne wytwarzają w jednostkach egoizm wyrażający się odpowiednio w samopobłażaniu i samoumartwianiu. wyznań i doktryn teologicznych. status duchowieństwa.: 91). przesądy. Tam gdzie status kleru jest wysoki a opór wobec postępu silny tam moralność i obyczaje są na początkowym etapie rozwoju. architekturę. Istotne jest również to jak swoją rolę w społeczeństwie postrzegają duchowni i na czym według nich polega kapłaństwo. zapewniać wyższości moralnej gdy jest uprawiana jako zawód (ibid. Wskaźnikiem moralności i obyczajów w dziedzinie religii jest status duchownych i prestiż jakim cieszą się w społeczeństwie. Martineau ascetyczna Martineau nieumiarkowana rządom despotycznym. ascetyczna czy umiarkowana. niezależnie od tego czy dominuje w nich religia nieumiarkowana. Religia umiarkowana sprzyja demokratycznym formom rządów. która obecnie jest określana jako obywatelska. Atrybutem władzy jest siła. moralności. że w młodym państwie duchowieństwo jest najbardziej liczącą się grupą społeczną. ponieważ wraz z nim traci władzę. przyczyniając się do rozpowszechnienia postawy. lecz na miłości. nie będąc dążeniem lecz usposobieniem. Przesądy istnieją we wszystkich społeczeństwach. który najbardziej sprzyja postępowi społecznemu. Martineau uważa. że duchowni nie prezentują wyższych standardów moralnych niż pozostali członkowie społeczeństwa. które ma wyłączny wpływ na ich brzmienie. Ważnym wskaźnikiem moralności i obyczajów panujących w społeczeństwie jest również obecność różnych religii. nie może. natomiast religia umiarkowana ukierunkowuje uwagę i działania jednostki na innych członków społeczeństwa. Przykładem przesądu pokutującego wśród wyznawców religii ascetycznej jest przekonanie o tym. w rzeczy samej. Zdaniem Martineau zmiana architektury świątyń chrześcijańskich odzwierciedla przejście od rytualizmu do duchowości. Martineau podkreśla. a atrybutem duchowieństwa – wiedza. który rodzaj dominuje. Martineau określa je jako ucieleśnienia wyidealizowanych przekonań (ibid. Przyczyną ich powstawania jest zdaniem Martineau uczucie strachu przed karą. święta. Religie umiarkowane nie sprzyjają przesądom tak jak inne rodzaje religii ponieważ nie opierają się na strachu. Warte uwagi są również treści modlitw odmawianych w czasie nabożeństwa.Religia umiarkowana jest według Martineau tym rodzajem religii. że w żadnym społeczeństwie nie istnieje tylko jeden rodzaj religii.

Dzięki analizie napisów nagrobnych obserwator może dowiedzieć się jakie wartości są najbardziej cenione w społeczeństwie (np. Dlatego też myślą one i czują w wystarczająco podobny sposób. w których śmierć jest uważana za definitywny koniec egzystencji. Na treść epitafiów wpływają przekonania religijne na temat istnienia bądź nieistnienia życia po śmierci.kulturowej w społeczeństwie. życia wiecznego napisy nagrobne często wyrażają nadzieję żywych na połączenie się z umarłymi w „tamtym świecie”. a co złe (Martineau 1838: 101).Ogólne zasady moralne Jednostki żyjące w społeczeństwie w tym samym państwie i tym samym czasie są kształtowane przez podobne okoliczności. Zdaniem Martineau ustalenie idei moralnych powszechnych w społeczeństwie jest kluczowe dla procesu badawczego. literatura i filozofia. które przez kilkadziesiąt lat żyły w badanym społeczeństwie oraz jakie ambicje mają dzieci. który należy ustalić jest natężenie tych uczuć w społeczeństwie. Jak zauważa Martineau. Wybór bohaterów narodowych jest według Martineau najtrafniejszym wskaźnikiem . Zdaniem Martineau istotnych informacji o cenionych w społeczeństwie wartościach dostarcza obserwacja dumy narodowej. gdzie. pieśni ludowe. jest miejsce pochówku zmarłych. Duma narodowa jest etapem. Ustalenie idei moralnych jest możliwe dzięki obserwacjom takich obiektów jak epitafia. lecz każda sfera życia społecznego jest kształtowana przez dominujące w społeczeństwie przekonanie na temat nie/istnienia życia pozagrobowego. w których wierzy się w jakąś formę tzw. że powstają zgodnie z zasadą O umarłych mów tylko dobrze. Zdaniem Martineau wzór przywiązania do ojczyzny oraz relacje między rodzicami a dziećmi wpływają na siebie wzajemnie. Z kolei społeczeństwa. który [kraj] musi przejść na drodze postępu moralnego (ibid. ponieważ dopiero poznają i przystosowują się do jego reguł (obecnie ten proces nazywany jest socjalizacją pierwotną). epoki. które nie są jeszcze w pełni ukształtowanymi członkami społeczeństwa. a pochówek z dala od nich może. Przykładami dumy narodowej jest koncepcja Państwa Środka obecna w świadomości Chińczyków. Według Martineau żaden kraj nie przeszedł jeszcze tego etapu. cnota. tak jak w Stanach Zjednoczonych. nie tylko epitafia. będące efektem społecznego wzmacniania lub osłabiania naturalnych dyspozycji. W społeczeństwach w których za patriotyczny obowiązek młodego człowieka uważa się opuszczenie rodzinnej miejscowości i rozwijanie swą pracą innych rejonów kraju. Grzebanie ich w rejonie miejsc kultu wskazuje na związek pomiędzy śmiercią a religią w świadomości społecznej. Miłość do dzieci i przywiązanie do ojczyzny występują we wszystkich społeczeństwach. a duma narodowa słabnie wraz ze wzrostem zaawansowania postępu społecznego. Martineau zwraca też uwagę na to. Wspólną cechą epitafiów powstałych w różnym czasie i społeczeństwach jest to. wierność oraz miłość.: 114). a przez to jaki charakter ma samo społeczeństwo. by żyć razem w powszechnej zgodzie na temat tego. bohaterzy narodowi. rodzice kochają swoje dzieci lecz przygotowują siebie i je do przyszłego rozstania. Według Martineau epitafia przekazują więcej informacji o świecie społecznym niż dyskurs. miłość do dzieci i przywiązanie do ojczyzny. Rozmowa badacza ze starcami i dziećmi jest cennym źródłem informacji o społeczeństwie. traktowanie więźniów. jak to określa Martineau panuje feudalizm klanowy (feudalism of clanship). co cenią osoby starsze. a więź rodzinna jest bardzo silna. odwaga. duma narodowa. Obserwator może się dowiedzieć. uduchowienie). że epitafia często zawierają informacje na temat etosu klasy społecznej i zawartości kategorii płci społeczno . wskazywać na brak takiego związku. Natomiast odwrotnie wygląda sytuacja w Szkocji. rozmowy starców i dzieci. umieszczają na epitafiach wyrazy bólu i rozpaczy z powodu nieodwracalnej utraty zmarłych. ale nie musi. przekonanie o centralnym położeniu Mekki podzielane przez Arabów oraz duma z przynależności kastowej w Indiach. Faktem. co jest dobre. Uniwersalnie cenionymi wartościami są bezinteresowność. który badacz powinien ustalić. W społeczeństwach. Ważnym faktem.

np. tzn. w tym najsurowszej kary śmierci. wzory i wartości społeczne okaże się być silne i długotrwałe także po ich śmierci. tymczasem w przyszłości celem będzie zarówno zapewnienie bezpieczeństwa społeczeństwu jak i resocjalizacja skazanego (reformation of the offender). w których rząd ma charakter w pełni przedstawicielski. Cezurę czasową wyznacza fakt uważany za najistotniejszy w jednostkowej/społecznej historii. które obdarzone są niezwykłymi przymiotami charakteru lub umiejętnościami. Jest to efekt coraz większej wagi przypisywanej ludzkiemu zdrowiu i życiu. Traktowanie skazanych ewoluuje wraz z zaawansowaniem postępu moralnego. Dla Martineau bardzo istotne są również zeznania osadzonych. Martineau czyni jednak zastrzeżenie. Każde społeczeństwo czci jednostki. Bohaterzy współcześni to jednostki żyjące w okresie dokonywania obserwacji przez badacza. że dotyczy to tylko tych społeczeństw. Pieśni ludowe istnieją we wszystkich społeczeństwach. Wskaźnikiem ogólnych zasad moralnych (an index to the moral notions of society) jest dla Martineau traktowanie skazanych. że w przyszłości sam fakt istnienia przestępczości będzie postrzegany jako dowód niewydolności społeczeństwa. które są powszechnie znane. rodzaju najczęściej popełnianych przestępstw. którzy zmieniają świadomość społeczną (ibid. Według Martineau w przyszłości więzienie będzie szpitalem leczącym choroby moralne. to wtedy stają się bohaterami historycznymi. na przykład małżeństwo/odkrycia Kolumba. Martineau wyróżnia bohaterów historycznych i współczesnych.: 119). Martineau twierdzi. Przeprowadzenie wywiadów z jednostkami osadzonymi za różne przestępstwa nastręcza wielu trudności ale umożliwia uzyskanie odpowiedzi na szereg pytań badawczych. Celem kary w większości społeczeństw nadal jest rewanż na przestępcy. niezależnie od stopnia ich rozwoju i prezentują dominujące uczucia wywoływane przez obiekty największego zainteresowania społecznego (ibid. opisują wartości najwyżej cenione przez przedstawicieli danej klasy społecznej. Przewiduje. której wpływ okazał się największy w skali ogólnoświatowej jest Jezus z Nazaretu. Pieśni ludowe i ogólne zasady moralne wywierają na siebie nawzajem silny wpływ. chrześcijaństwo zawdzięcza wielką siłę oddziaływania na jednostki i społeczeństwa. pieśni Rewolucji Francuskiej. przez co oddają jedynie nastroje i wartości społeczne specyficznego okresu z dziejów Francji. dotyczących przyczyn popełniania przestępstw. Niektóre pieśni są ściśle związane z okolicznościami historycznymi. Martineau uważa. Filozofia narodu to uczucia i . ucisk jednych klas przez inne silny. Bohaterzy historyczni mają wielki i trwały wpływ na moralność i obyczaje społeczeństwa przez wiele lat po swojej śmierci. które wywierają duży wpływ na życie społeczne. W społeczeństwach niedemokratycznych należy obserwować akceptację społeczną wymierzanych sądownie kar. Są one uosobionymi wskaźnikami ducha czasów (the spirit of the times). że dystrybucja własności pośród nas jest skrajnie wadliwa. że muszą prowadzić badacza do wniosku. Jeżeli ich oddziaływanie na normy. W Anglii niemal wszystkie przestępstwa popełniane są przeciw własności i są tak liczne. gradacji przestępstw w społeczeństwie oraz struktury społecznej. Postęp społeczny przejawia się odejściem od kar fizycznych. Są one jedynymi utworami poetyckimi.: 134). a więc krótko mówiąc wskazują na obecność w Anglii arystokratycznego porządku. to jednak często mają charakter klasowy. Przykładem wybitnej jednostki.moralności społeczeństwa. że nie wszystkie pieśni ludowe wyrażają stałe powszechne zasady moralne społeczeństwa. którą badacz powinien uwzględnić w opisie społeczeństwa są epoki czyli cezura czasowa przyjmowana w opisie egzystencji indywidualnej przez jednostkę i społecznej przez społeczeństwo. że bohaterzy historyczni to ludzie. Literatura jest mową narodu wyrażającą jego filozofię. a nasza moralność polityczna bardzo niska. a nie kościelnym dogmatom. Zdaniem Martineau to właśnie osobowości Jezusa. Jak zauważa Martineau choć pieśni ludowe opisują najwyżej cenione społecznie wartości. Martineau widzi silny związek między warunkami społecznymi socjalizacji jednostek i przestępczością. Kwestią.

niedawne ukonstytuowanie się narodu. Życie prywatne jednostek (mikrostruktury) współoddziałuje z instytucjami społecznymi (makrostruktury). że książki coraz częściej są pisane z myślą o konkretnym kręgu czytelników i coraz częściej odnoszą się do aktualnych realiów życia społecznego. które zamieszkuje teren o innych charakterystykach geograficznych . Martineau opisując poszczególne grupy zawodowe czyni ważne zastrzeżenie: Niczego nie można się nauczyć o moralności ludzi. a te które prowadzą do zmniejszenia ilości wody spotykają się z sankcjami negatywnymi. zarówno w skali mikrospołecznej jak i makrospołecznej. drugie świadczą o wartościach epoki. Moralność jednostki jest sprzężona z moralnością społeczeństwa. rozumiany jako zbiór charakterystycznych dla grupy norm i wartości powstałych na gruncie podobnych sposobów życia. Martineau zauważa. Z kolei na gorących arabskich pustyniach odwrotnie. używanie tego samego języka co inny naród. że moralność i obyczaje. ucisk polityczny. Istnienie takich rynków świadczy o zróżnicowanym popycie generowanym przez gospodarstwa domowe. W ramach poszczególnych grup wytwarza się etos zawodowy (distinct intellectual and moral character). Pierwsze informują o tradycyjnie cenionych wartościach społecznych. Martineau twierdzi. zdrowie populacji. a z potępieniem akty wandalizmu skutkujące osłabieniem tej ochrony. Zdaniem Martineau naród pozbawiony własnej literatury będzie prawdopodobnie niezrozumiany przez inne narody. zależą od czynników geograficznych. a więc o różnorodności potrzeb jednostek. Rodzaj i rozkład gleb decydują o tym czy dane regiony będą wykorzystane do celów rolniczych czy też skoncentruje się w nich wytwórstwo lub handel. które prawie nieuniknioną czynią całkowitą demoralizację jej członków (ibid. zwyczaje i obyczaje społeczne. którzy są w stanie zapewnić podaż. Sfera prywatna i publiczna Według Martineau sfera prywatna i publiczna są ściśle ze sobą związane. że nie żyje ona w warunkach. Martineau wyróżnia kilka przyczyn powodujących brak literatury narodowej: wczesny etap rozwoju społecznego. takich jak ukształtowanie terenu zamieszkiwanego przez społeczeństwo oraz klimat. rzemieślników. Ilekroć będziemy odnosić się do moralności grupy. Jak zauważa Martineau dobry rynek wskazuje na stabilność państwa oraz na umiejętności rolników. Jako przykład Martineau podaje Holandię. Ukształtowanie terenu.: 153). Pośród nich nie ma fundamentów umożliwiających wykształcenie się moralności [. sprawne funkcjonowanie i zaopatrzenie rynków w różnorodne towary jest zdaniem Martineau dowodem na dobre funkcjonowanie również innych dziedzin rzeczywistości społecznej. kupców. którzy są pogrążeni w głębokiej nędzy.. Rzemieślnicy są natomiast zazwyczaj przepowiednią przyszłości społeczeństwa (Martineau 1838: 145). który zamieszkuje społeczeństwo oraz klimat. której położenie i ekspozycja na wilgoć powodują. tak jak niemy nie może być zrozumiany przez mówiących. instytucja małżeństwa i status kobiet oraz dzieciństwo. mogą generować normy i wartości nieobecne w społeczeństwach. wszelkie działania których efektem jest odkrywanie źródeł wody są cenione. że z powszechnym uznaniem spotykają się przedsięwzięcia mające na celu ochronę lądu przed wodą. rynek. tylekroć zakładamy.. Na uwagę zasługuje zarówno kanon literatury klasycznej jak i najpopularniejsze książki współczesne. Istotne . są „ociężali” intelektualnie oraz rozwinięci fizycznie. Zdaniem Martineau rolnicy są zwykle bardziej niż inne grupy przywiązani do tradycji.]. Ważnym wskaźnikiem moralności i obyczajów rolników jest charakter lokalnych rynków.przekonania moralne. Najbardziej wiarygodne informacje o sferze prywatnej w danym społeczeństwie przynosi rzetelna obserwacja takich klas faktów jak zawody i etos grup zawodowych. Ilość regionów wykorzystanych w poszczególny sposób oraz ich położenie wpływają na strukturę społeczną wytwarzając grupy zawodowe: rolników. Istnienie.

Martineau wskazuje na przykład. Z kolei norma czystości obowiązująca kobiety często nie jest przestrzegana przez kobiety ubogie i pochodzące z niższych klas społecznych. O moralności i obyczajach społeczeństwa najtrafniej można wnioskować z oficjalnych ogólnokrajowych rejestrów zawierających dane na temat urodzin. Cierpienie fizyczne przynosi negatywne skutki w dziedzinie moralności. zależne od ich statusu materialnego. Bilans zmian społecznych związanych z ekspansją handlu jest według niej pozytywny. pojawia się konflikt kulturowy pomiędzy ludźmi starszymi. kategorii o niższym statusie społecznym. a osłabienie zasad moralnych idące w kierunku nieumiarkowania powoduje cierpienie fizyczne. Moralność i obyczaje rzemieślników są. która często przypominała wegetację. przez mężczyzn we wzajemnych relacjach. nie plamią swego honoru niewiernością czy rozwiązłością. a społeczeństwo traktowane jest z nieufnością. ponieważ prowadzą one również do popularyzacji wiedzy i postępu społecznego. Zestawia ona przykłady skrajnie różnego położenia rzemieślników – dostatnie życie rzemieślników w Massachusetts z egzystencją rzemieślników europejskich. której mogą towarzyszyć ignorancja i uprzedzenia. jako niezobowiązani do zachowanie czystości. które nie mogą inaczej niż przez prostytucję zarobić na swoje utrzymanie. niezależnie od tego czy są przywiązani do ziemi czy nie. Małżeństwo jest według Martineau najważniejszą instytucją łączącą sferę prywatną i publiczną. jak podkreśla Martineau. ponieważ opiera się na nierówności społecznej kobiety względem mężczyzny oraz na ambicji feudalnej (feudal ambition). Kupcy mają tendencję do pozytywnej bądź negatywnej dewiacji w sferze norm i wartości – jako grupa zawodowa mogą być niezwykle dokładni i honorowi lub chciwi i nieuczciwi. Martineau zauważa. Skutkiem separacji przestrzennej pomiędzy gospodarstwami jest dominacja sfery prywatnej nad publiczną. że jeśli takiemu systemowi towarzyszy współwłasność gospodarstw to rolnicy są zagrożeni nędzą. której dawniej denotowała szacunek dla siebie i innych. stąd obserwator który nie może się nim posiłkować powinien sięgnąć po rejestry regionalne. którzy są zadowoleni ze zmian. wykształca się relacja o cechach feudalnych. tak jak w przypadku innych grup. a wreszcie przyjąć jako źródło informacji płyty nagrobne na cmentarzach. Mężczyźni korzystający z usług prostytutek. która przejawia się lekkomyślnością i wulgarnością. Wraz z rozwojem handlu. Jej zdaniem małżeństwo jest niedoskonałe we wszystkich znanych społeczeństwach. W takich społeczeństwach często występuje fatalistyczna postawa wobec życia. Zdaniem Martineau . Zdaniem Martineau właściwy młodym krajom jest system małych i rozrzuconych przestrzennie gospodarstw. Dawna prostota i surowość obyczajów ustępuje złagodzonym obyczajom oraz wiedzy i nowym zainteresowaniom. w których cenione są wyznaczniki statusu przypisanego.jest również ustalenie dominującego typu własności ziemi. Martineau twierdzi. zgonów i ich przyczyn. Zdaniem Martineau efektem urbanizacji jest upowszechnianie się negatywnych wzorów społecznych (plague of low vices). a jeśli i to źródło nie jest dostępne to przeprowadzić wywiady z lekarzami. że takie źródło danych jest rzadko dostępne. została „spłycona” i zmieniła się w wymaganie okazywania szacunku ludziom równym sobie. Powstają bardzo silne więzi rodzinne. że w krajach o wysokiej przeciętnej umieralności uszczerbku doznaje życie rodzinne. Jeżeli ziemia jest skoncentrowana w rękach dużych posiadaczy ziemskich to pomiędzy nimi a pracownikami rolnymi. przywiązanymi do tradycyjnych wartości i ludźmi młodymi. przeciętnej umieralności oraz małżeństw. któremu towarzyszy urbanizacja. Stąd oszukiwanie kobiet. Zakres i intensywność wymiany handlowej determinuje moralność i obyczaje społeczeństwa. Zdrowie społeczeństwa ściśle współoddziałuje z jego moralnością. Norma honoru obowiązująca mężczyzn. o ile jeszcze w nią nie popadli. takie jak fakt przynależności przez urodzenie do odpowiedniej klasy społecznej oraz majątek. Małżeństwo ma charakter czysto transakcyjny w społeczeństwach.

W państwie najbliższym ustrojowi demokratycznemu. Martineau zwraca uwagę na to.:170). w jaki sposób dochodzi do zaręczyn i zawarcia małżeństwa. Martineau wymienia osiem wskaźników idei wolności zbudowanych na dychotomii form instytucji właściwych feudalizmowi i demokracji. Szkolnictwo podporządkowane władcy może być narzędziem opresji. powinno polegać na obserwowaniu faktów społecznych (things). według jakich zasad są wychowywane oraz jak wyobrażają sobie dorosłe życie. ale może również mieć bardziej oświecony cel. niepozwalające na godne życie. Ważne są skład i działania podejmowane przez władzę ustawodawczą. małżeństwo jest postrzegane jako środek do ich osiągnięcia. Ilość i zakres wolności są również ściśle zależne od poziomu wyedukowania społeczeństwa. Negatywny wpływ na życie rodzinne ma również socjalizacja dziewczynek polegająca na wychowywaniu ich tylko do pełnienia ról żon i matek. Jeżeli to możliwe obserwator powinien odwiedzić miejsca obrad. tak jak w przypadku cara i jego młodych polskich ofiar (young polish victims). lecz wtórnego źródła w procesie obserwacji. tak jak każdego innego obiektu obserwacji. że powszechna idea wolności to inaczej idea godności i ważności człowieka dominująca w społeczeństwie. Dużo informacji o sferze prywatnej dostarcza obserwacja dzieci. ponieważ tylko wtedy jest wyrazem woli społeczeństwa. wykonawczą i sądowniczą. Idei wolności najbardziej sprzyja szkolnictwo podlegające społeczeństwu. Tam gdzie policja podlega jednostce . cennego. jednak mają one dostęp do ograniczonej liczby zawodów. Obserwator moralności i obyczajów powinien ustalić jak przebiega i czym się różni wychowanie dziewczynek i chłopców. Proces transformacji najbardziej zaawansowany jest w Stanach Zjednoczonych. Kolejnym wskaźnikiem idei wolności jest (3) szkolnictwo (schools). które jedne kobiety popychają do transakcyjnie pojmowanego małżeństwa. Przypomina ona. co jest efektem wyłaniania policji spośród obywateli. administration).W społeczeństwie w którym przeważa duma i ostentacja. Wolność wzrasta i udoskonala się w procesie transformacji ustroju społecznego od systemu feudalnego do systemu demokratycznego.królowi. Należy ustalić gdzie i jak spędzają czas. jednak nawet w tym przypadku . Według Martineau jedynie w ustroju demokratycznym system władzy odzwierciedla powszechną ideę wolności. Badacz powinien skoncentrować swą obserwację na tym czy istnieje system powszechnej edukacji. że badanie idei wolności. Przede wszystkim obserwator ma ustalić (1) kształt systemu władzy w badanym społeczeństwie (legislation. Stanach Zjednoczonych. Dyskurs (discourse) ma pełnić funkcję komentarza. porządek publiczny jest zapewniony przy użyciu wielokrotnie mniejszych sił niż w krajach europejskich. a jeśli tak to kto go tworzy i kto nim zarządza – władca czy społeczeństwo. Idea wolności Harriet Martineau uważała. umysły i dążenia nakłada się sztuczne ograniczenia tam musi pojawić się nieumiarkowanie wprost proporcjonalne do surowości ograniczeń (ibid. O idei wolności panującej w kraju świadczy (2) istnienie i funkcja policji (existence and function of police). jaki jest stosunek społeczeństwa do niewierności małżeńskiej i jaki jest status kobiety w społeczeństwie. tak jak w Prusach. Uzupełnieniem obserwacji dzieci powinna być rozmowa z nimi. a także niewierność małżeńska. że wiele kobiet zmuszonych jest utrzymywać się przez podjęcie pracy zarobkowej. Przyczyną patologii w sferze prywatnej jest również istnienie nadmiernie surowych i sztucznych ograniczeń w sferze publicznej. carowi czy suwerenowi – idea wolności jest względnie słabsza i niedoskonała.: 169) Konsekwencją jest zniszczenie życia rodzinnego jeszcze zanim ono się rozpocznie. gdzie pozycja i bogactwo są uważane za podstawowe cele dążeń. a inne do prostytucji . Gdziekolwiek na ludzkie pasje. (ibid. Stąd duża konkurencja na rynku pracy wśród kobiet i niskie płace.

Z tego powodu Martineau używa zamiennie terminów . Im szerszy powszechny system edukacji i im mniej nałożonych na niego ograniczeń. Uniwersytety sprzyjają postępowi społecznemu i idei wolności wtedy. czego dowodzi na przykładzie Anglii. który może wywołać zmianę społeczno – kulturową. Według Martineau powszechny wzór stosunków między pracodawcą a służbą jest zakorzeniony w historii. Ważnym wskaźnikiem powszechnej idei wolności są (5) wolność słowa i przekonań oraz nałożone na nie ograniczenia i związane z nimi sankcje (objects and forms of persecution). O sile i względnej doskonałości idei wolności świadczy łączenie roli robotnika i właściciela oraz obecność gradacji statusów. Tam gdzie idea wolności jest najbardziej niedoskonała występuje centralizacja (centralization). a w konsekwencji pluralizm opinii oraz umożliwienie wieloletnich styczności społecznych młodym ludziom mają potencjał. ponieważ w ramach klasy średniej występują liczne podziały. Samo istnienie gazet świadczy o nawyku czytania. każda gazeta ma swój profil ideowy. jak zauważa Martineau. Podział na dwie klasy. naukowym i religijnym. Postęp społeczny Według Martineau postęp społeczny ma przede wszystkim wymiar moralny i polega na dążeniu do powszechnej edukacji i szczęścia. Relacje między służbą i pracodawcą odbijają konflikt wartości właściwy okresowi transformacji od feudalizmu do demokracji. a prowincja jest zarządzana zarówno w aspekcie politycznym i obyczajowym przez metropolię. niesława). Francji i Niemiec jako trzyklasową. Martineau przewiduje. gdy są otwarte na jednostki z różnych klas społecznych. Jeżeli dostęp na uniwersytety jest ograniczony do klas wyższych. przez co żadna nie jest idealnie obiektywna. czyli polaryzacja. Służba i pracodawca nie wypracowali jeszcze spójnych zasad wzajemnych stosunków. a jeśli tak to jakie. średniej i wyższej. a przedmioty nauczania pozostają niezmienione pomimo postępu naukowego to idea wolności jest niedoskonała. ograniczenia w dostępie do edukacji oraz w przedmiotach nauczania. takiego jak inne (przekonanie wskazujące na silną ideę wolności). uwięzienie) lub nieformalny (np. który rozpowszechnia się wraz ze wzrostem powszechności i zakresu edukacji społecznej. Według Martineau wskaźnikiem idei wolności jest również (6) podział klasowy społeczeństwa (classes in society). a postęp społeczny ulega spowolnieniu. opartych na pracy i talencie jednostki (status osiągany). Wolność myśli i słowa. ważny składnik powszechnej idei wolności. nowe odkrycia naukowe i prądy intelektualne. Z kolei gdy społeczność lokalna myśli i działa samodzielnie (thinks and acts for oneself) to idea wolności jest względnie doskonała (por. tym silniejsza i doskonalsza jest idea wolności. Przyczyną uruchomienia sankcji jest wyjście jednostki poza ramy powszechnie akceptowanego dyskursu (overstepping the boundaries of popular sympathy).obserwator powinien zwrócić uwagę na to czy są. Irlandii i Szkocji i Stanów Zjednoczonych. to brak cenzury wskazuje na wolność słowa. W innych społeczeństwach struktura społeczna jest bardziej złożona. Istotnym czynnikiem jest również (7) sposób traktowania służby domowej (the condition of servants). właścicieli i robotników. Zdaniem Martineau błędnie opisuje się strukturę społeczną Anglii. Choć. rdzeń – peryferie według Immanuela Wallersteina). złożoną z klasy niższej. jest dowodem na dużą niedoskonałość idei wolności i występuje tylko w krajach barbarzyńskich. Wolność słowa i przekonań bywa ograniczana na gruncie politycznym. Martineau podkreśla. zderzają się wizje służenia jako czegoś degradującego (przekonanie świadczące o słabej idei wolności) i jako zawodu. że w przyszłości status osiągany zastąpi przypisany i to on będzie wyznaczał strukturę społeczną. O charakterze powszechnej idei wolności świadczy również (4) prasa (newspapers). że źródłem wiedzy o idei wolności powinna być surowość przewidzianych prawem i wymierzanych sądownie sankcji. Sankcje mogą mieć charakter formalny (np. Wskaźnikiem powszechnej idei wolności jest też (8) relacja między metropolią a prowincją (imitation of the metropolis). dlatego często są one wrogie i pełne podejrzliwości.

ponieważ umożliwia wymianę idei. osadników oraz normy i wartości. Najwyższy stan zaawansowania postępu społecznego występuje wtedy gdy jednostki w ramach danego społeczeństwa (państwa) łączy silna solidarność społeczna (Martineau używa terminu fraternity . myśli. Najbardziej . łącząc solidarne wewnętrznie narody. Jednak aby móc osiągnąć ten stan narody również będą musiały. tak jak jednostki w ramach poszczególnych społeczeństw. lecz rzeczywistym zjawiskiem. że warunkiem postępu społecznego jest autonomia moralna. Aby możliwe było osiągnięcie solidarności społecznej jednostki muszą postrzegać się jako części całości i powinny mieć świadomość występujących pomiędzy nimi współzależności (por. Według Martineau. Zdaniem Martineau Rzadko się zdarza by postęp moralny narodu rozpoczął się. że rozwój społeczeństwa nie jest jednokierunkowy. którego istnienia dowodzą działania podejmowane w społeczeństwie. jeśli naród nie jest niepodległy. a w związku z tym postęp społeczny nie jest nieunikniony. stąd zależnie od stopnia jej nasilenia. solidarność organiczna według Durkheima) .braterstwo). Martineau wymienia czynniki. Przyczyną tego zróżnicowania jest fakt. w którym podatny grunt znajdują negatywne wzory społeczne (faults – wady) kolonizującego je kraju. Postęp społeczny zależy również od zróżnicowania etnicznego społeczeństwa. społeczeństwa mogą doświadczać postępu. postrzegać się jako elementy większej całości. Pierwszym z nich jest położenie geograficzne państwa. Kolonia jest więc państwem imitującym kolonizatora. Postępowi społecznemu sprzyja niepodległość państwa. a na przeszkodzie stoi podległość. Martineau przewiduje. Postępowi społecznemu sprzyja lokalizacja kontynentalna. Nawet najbardziej zaawansowanym w postępie społecznym państwom nie udało się jeszcze jednak osiągnąć silnej solidarności – wszystkie znajdują się w stanie wewnętrznego konfliktu społecznego.postęp społeczny i postęp moralny. Kontakt kulturowy ma kluczowe znaczenie dla postępu społecznego. w jakich żyją jego członkowie.: 210) Państwo kolonizujące determinuje kształt systemu społecznego w kolonii narzucając jej swe prawo. co ułatwia społeczeństwom kontynentalnym kontakt z innymi społeczeństwami. a względnie izoluje społeczeństwa wyspiarskie. rozwiązań technicznych. iż komunikacja lądowa jest znacznie bardziej rozwinięta niż morska. W przypadku społeczeństw Martineau tak samo jak w przypadku jednostek twierdzi. Relacja między społeczeństwami wyspiarskimi i kontynentalnymi jest taka jak między mieszkańcami wsi i miast. Martineau przewiduje. W przeciwieństwie do ewolucjonistów Martineau uważała. (ibid. solidarność społeczna nie jest już konstruktem filozoficznym czy artystycznym. w czasach w których przyszło jej żyć. jednak póki to nie nastąpi póty położenie geograficzne będzie miało duży wpływ na zaistnienie i intensywność kontaktu kulturowego. Prawdopodobieństwo postępu jest zdaniem Martineau ściśle związane z występowaniem solidarności społecznej. a własne pozytywne wzory społeczne nie mają warunków rozwoju. że w przyszłości solidarność społeczna może osiągnąć wymiar międzynarodowy. Rozwojowi moralnemu społeczeństwa towarzyszy poprawa warunków materialnych. że w przyszłości komunikacja morska będzie równie łatwa jak lądowa. które sprzyjają i stoją na przeszkodzie postępowi społecznemu. stagnacji lub regresji. Dzięki kontaktowi kulturowemu wzrost solidarności w danym społeczeństwie wpływa na wzmocnienie tendencji solidarnościowych w innych społeczeństwach. a na przeszkodzie staje położenie wyspiarskie. Właśnie intensywny kontakt Francji z innymi państwami jest według Martineau jedną z głównych przyczyn szybkiego postępu społecznego we francuskim społeczeństwie. Społeczeństwa wyspiarskie i mieszkańcy wsi Posiadają właściwe tylko sobie dobre cechy. ekonomiczne zasady zwierzchności. lecz pozostają w tyle za światem. (Martineau 1838: 210) Kolejnym czynnikiem wymienionym przez Martineau jest status polityczny państwa. skolonizowanie.

Martineau twierdzi. które dziś nazywa się dobrami luksusowymi.sprzyjające postępowi warunki powstają w społeczeństwach heterogenicznych. że choć wynalazki i sztuka użytkowa nie są już wskaźnikiem oświecenia narodów z powodu rosnącego kontaktu kulturowego i związanej z nim dyfuzji. rozumianych jako rzeczy (1838: 221). Efektem współdziałania różnych etnicznie jednostek i grup jest różnorodność zainteresowań. Podobnie jeśli chodzi o sztukę użytkową – wykorzystywanie jej również przez niższe klasy społeczne świadczy o postępie. O braku postępu lub o jego powolności świadczy natomiast szybkie rozprzestrzenianie się wynalazków. że dobroczynność (charity. a ograniczenie jej odbiorców do klas wyższych wskazuje na mały postęp społeczny lub jego brak. czyli forma i treść komunikacji z poszczególnymi jednostkami. Według Martineau wielość obiektów zainteresowań. jednak różne są jej formy. dobroczynność. większa niż w społeczeństwach homogenicznych empatia i rezultaty osiągane w wyniku współdziałania. które wykształcają się dopiero z czasem. Są to zakres i rodzaj dobroczynności. lecz są bogate różnorodnością norm. wzorów i wartości współdziałających w ramach społeczeństwa jednostek. początkowo pozbawione są powszechnie obowiązujących pozytywnych wzorów kulturowych. rozumianych jako cele (aims) i dążenia (pursuits) skłania jednostki do ukierunkowania swojej aktywności w stronę współpracy. i było równoznaczne z ogólną kategorią ludzi zamieszkujących dane państwo. O postępie świadczy szybkie rozprzestrzenianie się tych wynalazków. że choć Martineau zamiennie używała pojęć społeczeństwo i naród. lecz wtórnym komentarzem do klas faktów społecznych (classes of national facts). stawiającą sobie za cel zapobieganie patologiom. jako wartości społecznej. dobroczynność polegająca na doraźnym zaspokojeniu potrzeb dużej liczby jednostek. Wymienia cztery formy dobroczynności. przez co znacznie utrudniają sobie adaptację do zmieniających się warunków. takie jak kolej. Warto zauważyć. takie jak amerykańskie. użytkownicy wynalazków i wytworów sztuk pięknych oraz wielość obiektów zainteresowań. jakie przypisuje się szczęściu. które służą również niższym klasom społecznym poprawiając ich jakość życia. dziedzicząc zalety i wady swych przodków. której głównym celem jest zapobieganie patologiom społecznym (evils) oraz usunięcie przyczyn leżących u podstaw upośledzenia jednostek i grup. Martineau zauważa. Rezultatem stałego współdziałania jednostek jest wzrost solidarności społecznej oraz coraz większe znaczenie. które w końcu zostaje uznany za najważniejszy cel życia społecznego. a najmniej sprzyjające w homogenicznych. na który wskazują. Społeczeństwa homogeniczne reprodukują wzory społeczne powstałe w odległej przeszłości. Są to: dobroczynność polegająca na doraźnym zaspokajaniu potrzeb wybranych jednostek. to jej rozumienie terminu naród wychodziło poza wąską etniczną koncepcję popularną w XIX w. czy wynalazcy koncentrują się na tworzeniu udogodnień dla całego społeczeństwa czy tylko dla klas wyższych. zaspokajającymi tylko potrzeby klas wyższych. że czynnik zróżnicowania etnicznego społeczeństwa świadczy o tym. Wskaźnikiem postępu jest również to. to jednak to jakich mają użytkowników jest wskaźnikiem postępu społecznego. zaangażowana jest znacząca ilość społeczeństwa to świadczy to o silnej solidarności i postępie społecznym. Społeczeństwa heterogeniczne. jest nieocenionym. współczesnym terminem na określenie tego zjawiska jest polityka społeczna) istnieje w każdym społeczeństwie. Jeśli w najwyższą formę dobroczynności. Martineau opisuje również wskaźniki postępu społecznego. dobroczynność podejmowana z wyprzedzeniem lub wobec odległych beneficjentów. uszeregowane rosnąco według zaawansowania postępu społecznego. Dyskurs Według Martineau dyskurs. . Często wykazują również opór wobec reform.

spontaniczność lub daleko posunięta rezerwa. na przykład na temat konfliktu społecznego. wyznanie. zawód. Prekursorka nowoczesnych nauk społecznych W swoich analizach Martineau podkreślała ścisłość związków łączących politykę. że wiedza o świecie społecznym ma polityczne implikacje.: 222) Martineau zwraca uwagę na to. które znajdują w nim odzwierciedlenie. to jednostkowy dyskurs. Są to na przykład lekarze. a wśród nich zwłaszcza studiów kulturowych. że rzetelne badanie dyskursu oznacza komunikację z przedstawicielami różnych kategorii społecznych. Zdaniem Martineau we wszystkich społeczeństwach najważniejsza dla jednostki jest rodzina. Te i inne właściwości dyskursu mogą służyć jako potwierdzenie wniosków „wysnutych z innych faktów”. że choć źródłem informacji. ekonomię i kulturę. Niemal każde społeczeństwo i społeczność ma swój charakterystyczny styl komunikacyjny. (ibid. opartych wyłącznie na jednostkowym dyskursie. Martineau podkreśla. A przecież to właśnie jest najbardziej znana zasługa francuskiego myśliciela. daje odpowiedzi na niektóre pytania i umożliwia postawienie wielu nowych pytań badawczych. które trzeba traktować jako rzeczy. ale nowoczesnych nauk społecznych jako takich. a przy tym nie ma gwarancji. są próbą odzwierciedlającą całość społeczeństwa. dlatego chciała swojej działalności naukowej nadać pożądane zastosowanie w dziedzinie polityki. rasę i klasę społeczną. fryzjerzy. kultury i ekonomii w społeczeństwie. Metoda badawcza Martineau miała wiele punktów wspólnych z popularną w ramach dziedziny . w tym przypadku starcie intelektów. pozwala badaczowi poznać zróżnicowanie punktów widzenia na daną kwestię. że styl komunikacyjny może cechować na przykład otwartość lub powściągliwość. Bezstronność badacza. Studia kulturowe zajmują się badaniem i ujawnianiem zawiłych relacji polityki. Konflikt społeczny (national controversy) dostarcza badaczowi wielu informacji nie tylko na temat samego sporu. takie jak choćby dobrobyt czy wolność. Obiektem badań powinno być wiele rodzajów interakcji zachodzących w wielu różnych miejscach. że sam jednostkowy dyskurs jest bardziej zwodniczy niż pomocny. (ibid. Właśnie tym zajmowała się ich nieznana dotąd prekursorka. badacz powinien oddać się słuchaniu. Podstawowymi kategoriami opisu socjologicznego uczyniła płeć. Podróżnik może spotkać się z nie więcej niż jednym na pięćdziesiąt tysięcy ludzi. kupcy. wiek. może być prasa. Martineau. opisywane jedynie przez dyskurs. które wchodzą w interakcje z wieloma innymi jednostkami.:226). ale również innych zjawisk społecznych. Dostrzegała fakt. Rozmówcy powinni być zróżnicowani ze względu na płeć. Na kolejnych miejscach znajdują się inne obiekty pożądania. oraz znaczenie jakie każda z osobna i wszystkie razem miały dla umiejscowienia jednostki w strukturze społecznej.Dyskurs jednostek pełni funkcję komentarza do faktów na dwa sposoby. że ci z którymi się spotka. status majątkowy. Po pierwsze dyskurs jako taki koresponduje z zaobserwowanymi faktami społecznymi. Analiza dyskursu jaką prezentuje Martineau jest na wskroś nowoczesna. Martineau podkreśla. Celem badacza powinno być ustalenie jak wygląda taka hierarchia ważności w danym społeczeństwie. Po drugie dyskurs wskazuje na istotność. wyostrzonym zmysłem obserwacji oraz zaangażowaniem w sprawy społeczne była prekursorką nie tylko socjologii. Niemal siedemdziesiąt lat przed Durkheimem Martineau wyróżnia fakty. Martineau wskazuje. stan cywilny. Autorka zwraca uwagę na problem reprezentatywności badań. jaką w społeczeństwie przypisuje się poszczególnym elementom życia społecznego. Wszędzie gdzie słychać mowę. ze swoim unikalnym spojrzeniem na rzeczywistość. Niezwykle cennymi rozmówcami są zdaniem Martineau jednostki. wolność od uprzedzeń i z góry powziętych założeń oraz staranny dobór próby czynią obserwację dyskursu rzetelną i użyteczną.

Choć współcześnie koncepcja przedstawiciela studiów kulturowych jako intelektualisty organicznego jest poddawana krytycznej dyskusji. W literaturze socjologicznej czasami rozróżnia się zmiany społeczne i zmiany kulturowe. Hoecker-Drysdale 2002: 105). Dla Roberta Bennetta nacisk ten polega na dostarczaniu grupom podporządkowanym szeroko rozumianej wiedzy umożliwiającej dokonanie zmiany. stąd warunkami postępu społecznego jest powszechne obowiązywanie takich wartości jak wolność. jednak ich definicje są w dużym stopniu zbieżne. klasom kontrhegemonicznym). konflikt społeczno – kulturowy. tzn. który rozpatruje swą działalność naukową lub dydaktyczną w oderwaniu od kategorii klasy czy ideologii i tym samym podtrzymuje istniejące stosunki władzy (ibid. ciągłe lub skokowe (Olechnicki. Najczęściej analizowanymi zmieniającymi się formami rzeczywistości społecznej są struktura społeczna. Publikacje naukowe i prasowe Harriet Martineau świadczą o tym. Jak pisze badaczka: .kulturowej prolegającej na podniesieniu statusu (emancypacji) grup podporządkowanych. Według Susan Hoecker-Drysdale wraz z upływem czasu prace Martineau coraz częściej łączyły dziedziny nauk społecznych i politykę. oraz na próbie nawiązania kontaktów z ruchami społecznymi spoza kręgów akademickich (Barker 2005: 78). na użytek niniejszej pracy przyjęty zostanie termin zmiany społeczno – kulturowej. które dla Martineau były ściśle ze sobą związane (Hill. Najlepsze ramy dla samorealizacji jednostek zapewnia państwo z wolnorynkowym ustrojem demokratycznym. że wyraźnie dostrzegała polityczny charakter wiedzy. Załęcki 2002: 258). Uważała. Przedstawiciele studiów kulturowych zachowywali się „jak gdyby” byli intelektualistami organicznymi. Obecnie zagadnieniami szczęścia i samorealizacji zajmuje się polityka życia. to kontrowersji nie budzi pogląd. że u podstaw społeczeństwa leży dążenie do szczęścia. była to tylko kwestia mody.: 472-473). Przeciwieństwem intelektualisty organicznego jest intelektualista tradycyjny. zmiany technologiczne. Jak wskazuje Barker. porządek społeczny i kultura. Za podstawowe czynniki pojawiania się zmiany społeczno .: 49). że przedstawiciele dyscypliny uważają wytwarzanie wiedzy teoretycznej za działanie o charakterze politycznym. intelektualistą organicznym. Zmiana społeczno . Przedstawiciel tak zdefiniowanych studiów kulturowych jest. ale nie państwo „stróż nocny”. Model intelektualisty organicznego zyskał szczególną popularność środowisku akademickim w latach 70’ i 80’ XX w. (ibid. ale w rzeczywistości nie udało im się nawiązać kontaktów z ruchami społecznymi. tzn.: 258) Według Stuarta Halla jedną z charakterystycznych cech studiów kulturowych jest nacisk na konieczność przeprowadzenia zmiany społeczno . jednak zdaniem Halla. równość i solidarność. Martineau w swoich publikacjach naukowych i prasowych konsekwentnie opowiadała się za emancypacją grup podporządkowanych: kobiet. instytucje społeczne. zgodnie z rozróżnieniem dokonanym przez Antonio Gramsciego. liczebność populacji. Ze względu na tę zbieżność oraz trudność oddzielenia form społecznych i kulturowych. jak nazywał je Gramsci.studiów kulturowych etnografią. pojawienie się nowych idei. lecz państwo otwarte na wprowadzanie reform społecznych i zapewniające jednostkom równość szans życiowych i edukacji.kulturowej uważa się zmianę środowiska naturalnego (zmiany geograficzne i biologiczne).kulturowa jako narzędzie emancypacji Zmiana jest to zjawisko przejścia obiektu z jednej formy w formę odmienną dokonujące się w czasie. specyficznego i nieobiektywnego znaczenia jaki wiedza ma w kontekście systemu społecznego (ibid. znikaniu lub restrukturyzacji dotychczas istniejących komponentów rzeczywistości społecznej oraz wystąpieniu nowych wzorów i elementów kulturowych. oznacza to dostrzeganie nieuchronnej pozycyjności wiedzy. umożliwiające jednostkom dążenie do samorealizacji.. który dostarcza zaplecza intelektualno – organizacyjnego grupom podporządkowanym (albo. czarnych i robotników. takim. Zmiana społeczno – kulturowa jest to forma procesu społecznego polegająca na pojawianiu się.

czyli jest szyją kręcącą głową oraz. Z kolei jako przyczynę wykluczenia niewolników Jefferson wskazał nieszczęśliwy los. która przyrównała sytuację kobiet do sytuacji niewolników (ibid. które Thomas Jefferson w konstytucji Stanów Zjednoczonych dał pozbawieniu kobiet i niewolników praw politycznych. (Webb 1960: 114) W swoich pracach Martineau postulowała przeprowadzenie zmian kulturowych. że wykluczenie kobiet jest niezgodne z duchem demokracji z dwóch powodów – po pierwsze dlatego bo nie zostało wywiedzione ze zgody rządzonych (kobiet). Martineau przywołuje uzasadnienia. Każdą karę nałożoną na mnie za złamanie prawa. Przykładem zaangażowania Martineau w proces emancypacji kobiet jest praca Society in America (1839). który odbiera [im] prawo do własności i do decydowania według własnej woli. wąskiego i dogodnego dla rządzącej strony. które zawarła w swojej prywatnej korespondencji: Chcę robić użytek ze swojego pióra. których efektem będzie emancypacja takich grup podporządkowanych jak kobiety. będę uważać za niesprawiedliwą i krzywdzącą. skoro żadne inne środki działania politycznego nie są w mocy kobiety. w której zawarła rozdział Political Nonexistance of Women (O politycznym nieistnieniu kobiet). a praca naukowa [Martineau] miała w [jej] zamierzeniu zarówno wspierać reformy jak i poszerzać horyzonty intelektualne. nazywanemu wówczas kwestią kobiecą. Odpierając argument o zgodzie kobiet na pozbawienie ich praw politycznych wzywa je do emancypacji: Oświadczam. Wedle pierwszego. którymi Jefferson uzasadnił wykluczenie niewolników. Wykluczenie kobiet przynosi mężczyznom wymierne korzyści ekonomiczne. jakiego przez nas [białych Amerykanów] doświadczają. że kobiety mają swoje powołanie.Nauka miała być użyteczna. które w powszechnie obowiązującym dyskursie są maskowane przez argumenty odwołujące się do kultury. (1839: 206) Harriet Martineau rozważa więc dyskryminację kobiet odwołując się do kluczowych w tekstach studiów kulturowych powiązań między polityką. która nie obejmuje praw politycznych. ekonomią i kulturą. a nie społeczeństwa. to zwrot ten jest rozumiany na dwa całkowicie odmienne sposoby. jako że nigdy nie . tzw. Była pierwszą Angielką. że kobieta wywiera na mężczyznę ukryty wpływ. gdzie powołując się na zasady demokratyczne. Najpowszechniejszymi argumentami kulturowymi są twierdzenia.:114). Martineau wskazuje.: 105) O sile związku jaki Martineau widziała między pisaniem i publikowaniem a polityką najlepiej świadczą słowa samej Martineau. że jakiekolwiek posłuszeństwo okazywane przeze mnie wobec praw społeczeństwa w którym żyję. Martineau sprzeciwia się tego rodzaju uzasadnieniom twierdząc. że prawdziwą przyczyną odsunięcia kobiet od przedstawicielstwa są przyczyny. skrytykowała pozbawienie kobiet praw politycznych. ma to być sfera wyznaczana przez mężczyzn i związana ich wyobrażeniami przyzwoitości. że ich rolą jest umacnianie uprzywilejowanej pozycji mężczyzn: W istocie. Przyczyną wykluczenia kobiet miało być zapobieżenie zepsuciu moralnemu i dwuznaczności [sytuacji w której kobiety mogłyby] mieszać się podczas publicznych zebrań z tłumem mężczyzn. kobiecą sferę. Emancypacja kobiet Martineau najwięcej uwagi poświęciła problemowi emancypacji kobiet. chociaż wiele mówi się o „kobiecej sferze”. Martineau stwierdza. (ibid. była jednak świadoma podobieństw i współoddziaływań pomiędzy różnymi rodzajami opresji. czarni i niższe klasy społeczne. jest sprawą mojego osądu i mojej woli. a po drugie ponieważ demokracja z definicji polega na zapewnieniu reprezentacji wszystkim myślącym istotom ludzkim. Martineau rozważa kwestię dyskryminacji kobiet w dziedzinie polityki wyjaśniając je przyczynami ekonomicznymi.

że także w Ameryce są kobiety.in. że niemal każdy dom w Bostonie. abolicjoniści.). w który zaangażowały się również inne znane postacie epoki takie jak Florence Nightingale i Josephine Butler. W latach sześćdziesiątych XIX w. w których domagała się wolności i równości społecznej dla czarnych. Od czasu publicznego wystąpienia przeciwko niewolnictwu w 1835 roku Martineau stała się rzeczniczką emancypacji czarnych. jeden z rozdziałów w Society in America. że to prawo dyskryminuje kobiety. Martineau zwraca uwagę na systemowość dyskryminacji czarnych nazywając ją system krzywdzenia. choć była świadoma konsekwencji jakie pociągnie za sobą takie wystąpienie: Wiedziałam. który trwa w społeczeństwie amerykańskim z powodu reprodukcji wzorów społecznych: Sytuacja za którą żaden z żyjących nie jest odpowiedzialny. Hughes n. Martineau wskazywała m. Jej wsparcie dla amerykańskiego ruchu abolicyjnego polegało przede wszystkim na pisaniu tekstów. Razem unieważniamy argument o kobiecym przyzwoleniu [na odebranie praw politycznych] (ibid. do obrońców despotyzmu godnych autora Carskiego Katechizmu dla Polaków (1839: 201). że moja relacja z krajem ulegnie całkowitej zmianie. Butler objęła funkcję liderki ruchu. za wyjątkiem domów abolicjonistów. Martineau odegrała ważną rolę w ruchu sprzeciwu wobec tego prawa. które zgadzają się ze mną w tej kwestii. Martineau wypowiedziała się zgodnie ze swoimi przekonaniami kategorycznie przeciw niewolnictwu. że są w Anglii kobiety. którzy nie wybiegają myślą ponad proste doświadczenia codzienności (1839: 197). Na przykład w czasie wojny secesyjnej (1861-1865) w Stanach Zjednoczonych Martineau była korespondentką w czasopiśmie American Anti-Slavery Standard. jako że w oczach wielu nagle z gościa czy obserwatorki zmienię się w misjonarkę lub szpiega (Cleary. gdyż odbiera im gwarancję bezpieczeństwa osobistego i czyni jedynymi odpowiedzialnymi za proceder prostytucji. od tego momentu będzie dla mnie zamknięty. wywoływała kwestia kobieca świadczy choćby fakt. Martineau nie tylko nie zgodziła się na ocenzurowanie swojej pracy. Oprócz tego Martineau wspierała sprawę [the cause] przekazując abolicjonistom pieniądze uzyskane ze sprzedaży wykonanych przez siebie haftów.: 206) O tym jak wielkie spory i emocje w XIX w. opowiadających się jednocześnie za ustrojem demokratycznym.wyraziłam zgody na ustanowienie jakiegokolwiek prawa. na mocy którego kobiety podejrzewane przez policjantów o uprawianie prostytucji mogły być poddane przymusowemu badaniu na obecność chorób przenoszonych drogą płciową i aresztowi. gdy zwolennicy zniesienia niewolnictwa. ale również przyrównała zwolenników pozbawienia praw politycznych kobiet. że wydawca Society in America nalegał. spowodowała powstanie błędnego przekonania w ograniczonych umysłach ludzi. poprosili ją o publiczne wyrażenie opinii o niewolnictwie. które są tego samego zdania. Martineau na łamach Daily News wielokrotnie występowała przeciwko angielskiemu prawu Contagious Diseases Act (Akt o chorobach zakaźnych). Statusowi czarnych Martineau poświęca m. Wiem.. Thomasa Jeffersona i Jamesa Milla.in. Emancypacja czarnych Przed koniecznością oficjalnego wypowiadania się na tematy dotyczące kwestii emancypacji Martineau stanęła już w 1835 roku w Bostonie.d. wiem również. by Martineau nie poruszała tematu pozycji amerykańskich kobiet w społeczeństwie (Duffy Hutcheon 1996). którego działania przyniosły sukces – zniesienie prawa Contagious Diseases Act. Za ostatni haft Martineau otrzymała znaczącą wówczas . Działania Martineau na rzecz emancypacji kobiet nie ograniczały się do kwestii praw wyborczych. który istnieje dzięki popytowi generowanemu przez mężczyzn – klientów prostytutek.

Martineau jest pionierką w analizowaniu społeczeństwa przez pryzmat obowiązującego w nim systemu pracy (Hill. ale również jego kulturę i politykę (ibid. prawo do nieograniczonego dostępu do wszystkich zawodów.sumę stu dolarów. Karol Marks (1818 . prawo do odpoczynku. kwestii robotniczej nie tylko do elit intelektualnych ale również do robotników. Illustrations of Political Economy (1832-34). seria opowiadań o tematyce ekonomicznej odwołujących się do realiów życia robotników. Jak wskazuje Riva Berleant Martineau widziała analogie między sytuacją niewolników i klasy robotniczej. czyli naukę o prawach rządzących produkcją i wymianą materialnych środków utrzymania w społeczeństwie ludzkim (Engels [1876-1878] 1969). Illustrations of Political Economy. których spełnienie ma przyspieszyć emancypację klasy robotniczej. Współcześnie w ramach studiów kulturowych ekonomię polityczną definiuje się bardzo podobnie jako dziedzinę odnoszącą się do kwestii sprawowania władzy nad zasobami ekonomicznymi i społecznymi oraz ich rozmieszczenia (Barker 2005: 387).in. że studia kulturowe krytycznie czerpią m. Jej zainteresowanie kwestiami ekonomicznymi rozwinęło się pod wpływem prężnego środowiska unitariańskich współwyznawców. W swoich analizach uwzględniała nie tylko wpływ klasy.Drysdale 2002: 99). Hoecker. Emancypacja klas niższych Harriet Martineau uważała system produkcji za kluczowy czynnik definiujący społeczeństwo.: 100). Emancypacja klasy robotniczej miała według Martineau umożliwić postęp społeczny. The Tendency of Strikes and Sticks to Produce Low Wages and of Union between Masters and Men to Ensure Good Wages (1834). którzy w dziewiętnastowiecznej Anglii uchodzili za najzdolniejszych kapitalistów (przedsiębiorcą był również jej ojciec). których głównym tematem są kwestie przemian związanych z rewolucją przemysłową to m.in.1883) uprawiał ekonomię polityczną. Publikacje Martineau. Część tekstów dotyczących pracy Martineau adresowała do klasy robotniczej. Martineau od najmłodszych lat obserwowała mechanizmy funkcjonowania przedsiębiorstwa kapitalistycznego od wewnątrz – takiej możliwości nie mieli choćby intelektualiści wywodzący się z arystokracji. w tym powstawania nowych podziałów klasowych oraz znaczenia pracy i własności środków produkcji. Martineau kierowała swoje teksty na temat ekonomii i tzw. Zagadnienia wchodzące w zakres ekonomii politycznej były również obiektem badań naukowych Harriet Martineau. w swojej autobiografii (Berleant 2004). prawo do godziwej płacy. Jak zauważa Hoecker-Drysdale stosunki pracy odzwierciedlają według Martineau nie tylko system ekonomiczny danego społeczeństwa.in On the Duty of Studying Political Economy (1831). Wielką poczytnością cieszyły się np. tak jak Marks. O ile jednak w pracach Marksa . Marksizm krytykowany jest jednak za teleologizm. który neguje sprawstwo jednostek – jak udowodniła historia XX w. Modern Domestic Service (1862). ale również płci i rasy na pozycję społeczną.in. prawo do równej płacy za równą/równoważną pracę. Female Industry (1859). scharakteryzowała znaczenie jakie praca ma dla jednostki i społeczeństwa oraz zjawisko alienacji i proces podziału pracy. Illustrations of Taxation (1834). Myśl marksowska ceniona jest ze względu na wykazanie związku między bytem i świadomością (materializm historyczny) oraz opis mechanizmów działania kapitalizmu. The Factory Controversy: A Warning Against Meddling Legislation (1855). czego wyraz daje m. z założeń marksizmu. Jej publikacje obok opisu prowadzonych przez nią badań i stworzonych przez nią teorii zawierają postulaty polityczne. komunizm nie jest nieuchronnym celem ewolucji społeczeństw. Barker zauważa. Wśród tych postulatów znajdowało się m. prawo do edukacji. Współczesna Marksowi myślicielka obserwowała dynamiczny rozwój kapitalizmu i jego konsekwencje dla struktury społecznej w ojczyźnie rewolucji przemysłowej – Wielkiej Brytanii. Martineau. a wiele krajów w których go wprowadzono przeszło później anty-rewolucyjne urynkowienie gospodarki i demokratyzację. wśród których osiągnęły wielką poczytność.

ułatwiające pracę (ibid. przypadek garncarek ze Staffordshire. nauczycielstwo) i niższe pensje kobiet wykonujących tą samą pracę co mężczyźni: [Przyczyna] niższego wynagrodzenia [pracy kobiet]. a przez to znacząco mniejsze szanse na czerpanie satysfakcji z wykonywanej pracy. takie jak kompetencje i wysiłek związane z jej wykonywaniem. XIX w. Emancypację kobiet wspomaga rosnący podział pracy i mechanizacja procesu produkcji. Jako przykład Martineau przytacza m. Największe spełnienie człowiek osiąga dzięki pracy. który zmuszał jednostki do całodziennej wytężonej pracy. Alienacja dotyka również kobiety. W idealnych warunkach praca powinna mieć zarówno charakter intelektualny jak i fizyczny. Przykładem mogą być zajęcia wykonywane w ramach podziału pracy głównie przez kobiety i niewolników (grupy podporządkowane). które z czasem w powszechnym odbiorze (dyskurs dominujący) same nabierają negatywnych konotacji. Martineau krytykuje powszechny w XIX w. brak pracy – jako przykład Martineau podaje członków klas wyższych oddających się ostentacyjnej konsumpcji. Ze względu na podrzędny status osób.: 109). które w porównaniu do mężczyzn mają bardzo ograniczony wybór zajęć. czyli eksploatacja pracownika przez pracodawcę. które je wykonują są uważane za zajęcia mało ważne. To dzięki pracy człowiek zapewnia sobie byt i to poprzez pracę człowiek może kształtować świat zgodnie z wyznawanymi przez siebie wartościami. to pracownicy fizyczni powinni w czasie wolnym podejmować wysiłek umysłowy. leży w podporządkowaniu płci. a nawet hańbiące. Maszyny są narzędziami. które pozostają w silnym związku. z którą identyfikuje się tak bardzo.. Diagnoza Martineau pokrywa się więc z diagnozą Comte’a. Choć człowiek żyje dla pracy. których Veblen określił później jako klasę próżniaczą. ale również przez współpracowników . to praca nie może wypełniać jego całego życia – niezbędny jest czas na wypoczynek. system produkcji..centralną kategorią opisu była klasa.: 108) Praca kobiet jest eksploatowana nie tylko przez pracodawców. Według Martineau rozwój społeczeństw przebiega zgodnie z Prawami Ekonomii Politycznej. Poza tym Martineau poświęciła sporo uwagi zaniedbywanej przez innych myślicieli kwestii pracy wykonywanej przez służbę domową. Samorealizacja jest obowiązkiem człowieka wobec społeczeństwa. Stąd nieuchronna jest ekspansja kapitalizmu i demokratyzacji. niezdrowe warunki pracy i niska płaca. którym powodowani zazdrością garncarze odebrali podpórki pod ręce. (ibid. Martineau zauważa.mężczyzn. choć każde z nich . ale przez arbitralne kryteria przyjęte przez społeczeństwo. Praca daje okazję do rozwoju ludzkich umiejętności i doskonalenia charakteru – umożliwia samorealizację. którzy są pozbawieni poczucia podmiotowości. Źródłem alienacji może być również długotrwała bezczynność. o tyle w publikacjach Martineau analiza systemu produkcji poszerzona jest o kategorie płci i rasy. że może ją określić jako swoje powołanie. stanowi jednostkowy wkład w postęp społeczny. takie jak stratyfikacja społeczna. nie tylko wpływają negatywnie na pracownika ale również niszczą więzi społeczne. osiągając satysfakcję i poczucie sensu życia. to według Martineau czas transformacji od feudalizmu do nowoczesności. które mają dwojaki potencjał: mogą alienować robotników i rutynizować ich pracę ale mogą też powodować przyrost stanowisk oraz niwelować znaczenie siły fizycznej dla wykonywania danej pracy. Negatywne zjawiska występujące w dziedzinach ekonomii i polityki są efektem konfliktu wartości feudalnych i nowoczesnych.in. Niemniej jednak Martineau postrzega pracę zarobkową kobiet jako drogę do emancypacji. jeśli jednak jest to niemożliwe. a pracownicy umysłowi – fizyczny. którymi wówczas w przeważającej większości byli mężczyźni. Według niej pozbawienie pracowników możliwości odpoczynku. brudne. Stąd niższe płace w zawodach zdominowanych przez kobiety (np. Doświadczają jej niższe klasy społeczne i niewolnicy. Eksploatacja pracowników jest zatem nie tylko zależna od klasy ale również od płci. krawiectwo. gdyż wykonując swoją mechaniczną (coraz częściej również zmechanizowaną) i odtwórczą pracę realizują wizję innych i nie mogą aktywnie wpływać na świat społeczny. Dla Martineau praca jest kluczowym aspektem organizacji społeczeństwa i życia człowieka. że znaczenie pracy jest definiowane nie przez czynniki obiektywne. Praca może być jednak również przyczyną alienacji. degradujące.

której objawem jest m. integralną częścią życia wspólnoty. a przez to przyspieszać postęp społeczny. Są to potrzeby braku. W początkach kształtowania się dziedziny walka o szeroko rozumianą władzę ogniskowała się wokół kwestii nierówności ekonomicznej. . które pozwolą jednostkom na osiągnięcie dobrostanu psychofizycznego czyli szczęścia. a dla Martineau wzmocnienie nowoczesnych wartości. przejawia się uczuciem głodu. Centralną kategorią studiów kulturowych była wówczas klasa. Abraham Maslow.inaczej widzi sposób na wyjście z chaosu czasów przełomu. adekwatnej wobec potrzeb systemu ekonomicznego. Potrzeby braku. za pomocą której jednostki wyrażają łączące ich więzi społeczne i wzajemną odpowiedzialność (ibid. Zaspokojenie wszystkich pięciu rodzajów potrzeb powoduje osiągnięcie szczęścia (peak experience. równości. którymi zajmowała się polityka nowoczesna to w kolejności: potrzeby fizjologiczne. Według Barkera jest to bardzo znaczące przejście od ilości do jakości (2005: 61). czyli doświadczenie pełni). z czasem coraz większą uwagę zaczęto poświęcać płci i rasie. jako determinantom statusu ekonomicznego. Celem polityki życia jest więc stworzenie takich warunków. równość i solidarność. a praca stanie się wspólną sprawą pracodawcy i pracownika. Niezbędne jest stworzenie przez państwo systemu powszechnej edukacji. bezpieczeństwa. Polityka życia dąży oprócz tego do zaspokojenia będącej o piętro wyżej kolejnej potrzeby braku czyli potrzeby szacunku i wieńczącej piramidę potrzeby samorealizacji. gwałtowny wzrost zachorowań na depresję (ibid. Polityka życia Według przedstawicieli studiów kulturowych zmianom społecznym towarzyszy zmiana pól konfliktu politycznego. która w przeciwieństwie do pozostałych potrzeb jest potrzebą wzrostu. nazywana polityką życia. Wraz ze wzrostem zamożności społeczeństw zachodnich problem nierówności materialnych zaczął jednak tracić na znaczeniu na rzecz kwestii kulturowych. Polityka nowoczesna aspirowała do stworzenia warunków umożliwiających zaspokojenie w skali społeczeństwa tych potrzeb jednostek. a jednostki w obliczu konieczności codziennego dokonywania wyborów w warunkach pluralizmu wartości często doświadczają anomii. Konkurencja będzie wzmacniać samodoskonalenie jednostek w dziedzinie zawodowej. samorealizacji.: 109). To one we współczesnym świecie zachodnich demokracji najczęściej stają się zarzewiem konfliktu politycznego. których niewystarczające zaspokojenie przejawia się uczuciem niedoboru. Zdaniem Barkera studia kulturowe muszą dostosować się do przejścia od nowoczesności do ponowoczesności i obiektem swoich badań oraz opisu uczynić w większym stopniu różne formy polityki życia (ibid. tzn. które powinna uwzględniać polityka epoki ponowoczesnej (określenie czasu). miłości i przynależności. Wraz z demokratyzacją zaniknie feudalne utożsamianie wysokiej pozycji społecznej z bezczynnością.: 61). zdrowia. które Rewolucja Francuska afirmowała – wolności. Wyzwaniem przed którym stoi polityka życia jest udzielanie adekwatnej odpowiedzi na konflikty kulturowe nie tylko w wymiarze społecznym ale i jednostkowym. którą objęte byłyby wszystkie dzieci. jednak bez odgórnego narzucania danego systemu aksjonormatywnego. Polityka życia zawiera właściwe nowoczesności postulaty emancypacyjne ale koncentruje się na debacie i działaniach dotyczących stylów życia. takich jak tożsamość i samorealizacja. Praca umożliwia realizowanie wolności tylko wtedy gdy wszyscy członkowie społeczeństwa mają niczym nieograniczony dostęp do wyboru i uprawiania zawodu.: 62). umieścił na trzech dolnych stopniach opisanej przez siebie hierarchii potrzeb. Dla Comte’a było to wzmocnienie tradycyjnych wartości zdeprecjonowanych przez Rewolucję Francuską. Konsekwencją globalizacji ekonomicznej stała się globalizacja kultury. Na przykład niezaspokojenie fizjologicznej potrzeby pożywienia. Zadaniem państwa w gospodarce powinno być tylko stwarzanie jednostkom równych szans do konkurencji na wolnym rynku. takie. solidarności. które amerykański psycholog. W ten sposób zrealizują się wolność. Stąd prawu do pracy powinna towarzyszyć równość polityczna płci i ras.in. W jawnej sprzeczności z tym stoi zarówno dyskryminowanie kobiet jak i niewolnictwo.

Wedle Martineau życie jednostki może być szczęśliwe tylko wtedy. Studia kulturowe mogą wiele zaczerpnąć z publikacji swej nierozpoznanej dotąd prekursorki. czyli zmiana społeczno . bym mogła twierdzić. Wszelkie prawne i obyczajowe ograniczenia nakładane arbitralnie na daną kategorię społeczną (np. Ważność poszczególnych elementów życia społecznego wynika z wielkości wpływu jaki wywierają na względną ilość ludzkiego szczęścia. czyli do szeroko rozumianej edukacji. Dlatego też Martineau była pionierką studiów kulturowych. które wywołują szczęście są dobre i słuszne. ku któremu ewoluują wszystkie państwa. Zewnętrzne udogodnienia ludzkiej egzystencji i wewnętrzne uczucia i emocje ludzi oraz ich społeczne porozumienia tworzą hierarchię istotności wyznaczaną przez siłę ich wpływu na ogólny dobrobyt społeczeństwa w którym istnieją. jest pochodną wiedzy. powinna być efektem reform. Osiągnięcie szczęścia w wymiarze ogólnospołecznym warunkują takie wartości jak wolność. podkreślający konieczność wprowadzania zmian drogą reform w ustroju demokratycznym. że Martineau ze swoimi tekstami docierała do grup podporządkowanych. Mimo to. a nie rewolucji. . której przeprowadzenia postulowała Martineau. Prawdziwa autonomia moralna. Skromną . kobiety. Konsekwencją demokratyzacji jest urynkowienie gospodarki. Zgodnie z typologią Gramsciego można określić ją jako intelektualistkę organiczną. stanowiące najsilniejszy impuls do samodoskonalenia. przeważa wśród przedstawicieli studiów kulturowych. Na szczególną uwagę zasługuje fakt. (Martineau 1838: 13) Dlatego też jedynym uprawnionym sposobem oceny moralności i obyczajów społeczeństwa jest odniesienie ich do szczęścia jego członków.kulturowa. stworzony w ramach psychologii humanistycznej do analizy motywacji jednostek. choć nie zawsze jest to pogląd wyrażony bezpośrednio. że samo zerknięcie na tą fascynującą myślicielkę będzie przyczynkiem do podjęcia dalszych studiów i badań nad jej dziełami. Według Harriet Martineau dążenie do osiągnięcia szczęścia jest właściwe człowiekowi i to ono jest przyczyną dla której powstają społeczeństwa. Tym ważniejsze staje się włączenie myśli Harriet Martineau do głównego nurtu nauk społecznych. czarnych) są przyczyną dysfunkcji społecznych. że te rzeczy. może być użytecznym narzędziem teoretycznym w wielu dyscyplinach nauk społecznych. moralne i praktyczne działanie (2004: 202). a niejednokrotnie sama miała duży wkład w ich współtworzenie. choć sama dyscyplina zaczęła kształtować się dopiero kilkadziesiąt lat po jej śmierci.Model hierarchii potrzeb Maslowa. dotykających również grupy dominujące. że praca ta jest czymś więcej niż rzutem oka na niezwykle ważną dla nauk społecznych postać. Zakończenie Niniejsza praca jest skromną próbą włączenia myśli Harriet Martineau do historii socjologii. Patricia Madoo Lengermann i Jill Niebrugge-Brantley wskazują. równość i solidarność społeczna. iż według Martineau system społeczny sprzyja szczęściu w takim stopniu w jakim umożliwia jednostkom autonomiczne. gdy postawi ona przed sobą osiągnięcie bardziej dalekosiężnego celu niż zaspokajanie swoich biologicznych potrzeb. mam nadzieję. ale żadne jeszcze w pełni go nie wprowadziło. co nie udaje się większości dzisiejszych przedstawicieli dyscypliny. że jedynym poglądem podzielanym przez wszystkie społeczeństwa jest to. Emancypacja. Martineau uważa. Najlepszą ich realizację zapewnia ustrój demokratyczny. Podobny pogląd. stąd kluczowa jest rola oświaty społecznej. warunek szczęścia. Martineau nawiązywała owocne kontakty z ruchami społecznymi niezakorzenionymi w środowisku akademickim. a te przez które człowiek staje się nieszczęśliwy są złe i niesłuszne.bo zbyt dużo dokonała Harriet Martineau i zbyt długo trwało przemilczanie jej udziału w dorobku dyscypliny.

lecz przede wszystkim wzbogacenie dyscypliny o nowe paradygmaty. Nieprawdopodobnym wydaje się.Nie łudzę się.trzeba także wykorzystać możliwości jakie oferuje cyberprzestrzeń. Organizacje pozarządowe mogą zachęcać swoimi nagrodami studentów do wybierania takich tematów prac magisterskich. dziwaczną. Nie chodzi tu tylko o oddanie hołdu wybitnym. ludzką (męską) i wywrotową. by tworzyć zespoły tłumaczy-pasjonatów. jeśli będą wiedziały o tym. trzydzieści lat krążyły w świecie przedstawicieli nauk społecznych. w którym socjolożkami zaczną interesować się szacowne wydawnictwa . Kanon socjologii tak już okrzepł w swej prawomyślnej. Trzeba włączyć Martineau i inne wykluczone (wykluczonych) do nauk (społecznych). Socjologia zaangażowana zyska niezwykle mocną legitymizację. dotąd nieobecne w naukowym dyskursie. Socjologia Martineau uprawomocnia badania jakościowe .za prawdziwą socjologię. Warto jednak wówczas pamiętać o tym. nie mogą uchodzić już wyłącznie suche. że włączenie Martineau i innych wybitnych kobiet do historii dyscypliny będzie sprawą łatwą. Prawdopodobnie jeszcze przez dwadzieścia. Martineau postulowała łączenie metod jakościowych i ilościowych. a wręcz działalnością na rzecz zmiany niekorzystnego stanu rzeczy. obiektywizm metody i teorii ze zgodą na ocenę zaobserwowanych w ten sposób faktów. że u swego zarania. Należy dołożyć wszelkich starań. udostępniających studentom fragmenty dzieł w języku polskim. by proces włączania doprowadzić do punktu krytycznego. Ważnym obszarem przywracania pamięci i tożsamości powinien być internet . która łączyła podejście ilościowe i jakościowe. Nie negując ich oryginalnego wkładu w rozwój dyscypliny. lecz będzie procentować poszerzeniem horyzontów studentek i studentów. Warto zaangażować się we współpracę ponad wydziałami. Wykładowcy mogą tak układać program zajęć by włączyć do kanonu postaci ważne. Internet powinien być jednak nie tylko kanałem jednostronnej komunikacji . czy też Durkheim zmodyfikował koncepcję Martineau nie wspominając jednak nigdzie jej nazwiska. które zaczną wypełniać wielką lukę po kobietach w socjologii. którzy przy okazji będą mogli się przekonać o tym. choćby lingwistyki i socjologii. by dokonania Martineau zostały całkowicie wymazane od razu po jej śmierci. gest sprawiedliwości. Oto okazuje się. Obecnie bowiem historia socjologii to panteon szacownych mężczyzn.to za pomocą tego medium. Czytając choćby jej definicję faktów społecznych i porównując ją z kilkadziesiąt lat późniejszą definicją Durkheima zastanawiałam się. dostępnego na coraz szerszą skalę. należy przypomnieć socjologii o jej twórczyniach. eliminując ze swojej historii postaci. do którego mogą się odwołać. by dopiero później ulec niemal całkowitemu zapomnieniu. że mają dziedzictwo. normalną. socjologia miała matkę. męskocentrycznej wersji. durkheimowskie opisy wzbogacone statystykami. Na uczelniach można organizować konferencje na te tematy. że każda inicjatywa tego typu będzie odczytywana jako zamach na samą naukę. będzie można prowadzić efektywną edukację. że historia nauki nie jest płciowo neutralna. by włączanie nie ograniczało się tylko do oddzielnych publikacji poświęconych kobietom. Kolejne wydania książek poświęconych historii socjologii powinny być uzupełniane o dorobek socjolożek. Do lat 70' XX w. Stawką jest tutaj kształt nauk społecznych. Kluczowe wydaje się być ustalenie czy i w jakim stopniu myślą Harriet Martineau inspirowali się jej współcześni i następcy. kobiecą. bez których nie istniałaby w obecnym kształcie. Obecność Martineau i innych kobiet w socjologii spowoduje nie tylko zwiększenie objętości podręczników. lecz dotąd nieznane. czy podobieństwa są kwestią zbieżnego sposobu myślenia. sugerujących podział socjologii na kanoniczną. że to nauka dokonała zamachu na samą siebie. Jak włączyć Martineau (i inne kobiety) do socjologii w kontekście spodziewanych trudności? Dużą rolę mają tu do odegrania wykładowcy oraz promotorzy prac licencjackich i magisterskich. było to podejście w socjologii niespotykane. Wymaga to oczywiście więcej pracy. Kobiety chętniej będą się uczyły socjologii i decydowały się na badania naukowe w tej dziedzinie.

udostępniać w internecie. Dlatego niniejsza praca znajduje się w internecie. ze szczególnym uwzględnieniem prac magisterskich. . Ma być cyberuderzeniem w beton socjologicznego kanonu. najlepiej na stronie grupującej prace o tej tematyce.naukowe. Do tego czasu jednak warto wszystkie publikacje.