Vous êtes sur la page 1sur 116

Copyright Warszawa Copyright Warszawa

by Teresa Halik, Agnieszka Kosowicz, Agata Marek, 2009 for this edition by Stowarzyszenie Vox Humana, 2009

Redaktor ksiki Pawe A. Dziliski Projekt okadki Micha Stopa ISBN 9788392320746 Ksika zostaa wydana w ramach realizacji projektu Imigranci w polskiej szkole. Projekt jest wspfinansowany przez Europejski Fundusz na rzecz Integracji Obywateli Pastw Trzecich oraz przez Budet Pastwa.

Patronat medialny

Skad: Nowy Dziennik Sp. z o.o., Warszawa, ul. Francuska 52 lok. 22 Druk i oprawa: Drukarnia GS Sp. z o.o., Krakw, ul. Zabocie 43 www.drukarniags.com Stowarzyszenie Vox Humana, ul. Promyka lok. 162, 01604 Warszawa, www.voxhumana.org.pl, voxhumana@voxhumana.pl

Spis treci

Agnieszka Kosowicz Wstp. Pierwszy by Homo erectus czyli par sw o historii . . . . . . . . . . Agnieszka Kosowicz Imigranci w polskim spoeczestwie . . . . . . . . . . . . . . . Imigranci w liczbach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kim s imigranci i czym si zajmuj? . . . . . . . . . . . . . . Gwne grupy imigrantw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Imigranci z czasw rozpadu ZSRR . . . . . . . . . . . . . . . Repatriacja Kazachstan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Romowie z Bugarii i Rumunii . . . . . . . . . . . . . . . . . Imigranci z Azji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szczeglne grupy imigrantw: uchodcy, ofiary handlu ludmi Prawa imigrantw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawo do edukacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawo do pomocy spoecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawo do pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawo do ochrony zdrowia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawo do szukania w Polsce ochrony midzynarodowej . . . . Polska z perspektywy imigranta . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . .

11 11 13 17 17 21 21 22 23 28 30 31 32 33 34 35 42

Agata Marek Podstawy islamu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kim s muzumanie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pi dogmatw wiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pi filarw wiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Islam na wiecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Muzumanie w Europie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Muzumanie w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Religia, tradycje i obyczaje polskich Tatarw muzumanie jako cz polskiej kultury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Islam a chrzecijastwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

43 43 45 49 51 51 52 56 59

. . . . . .

Spis treci

Spoeczestwo w islamie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sunnici i szyici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawo w islamie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pastwo w islamie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dihad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fundamentalizm muzumaski, islam a terroryzm . . . . . . . . Obyczaje w islamie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kobieta i mczyzna w islamie . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rodzina i maestwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakazy w islamie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obrzdy rodzinne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dlaczego boimy si islamu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wizerunek islamu i muzumanw w Polsce . . . . . . . . . . . Straszenie islamem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stosunek spoeczestwa polskiego do obcych muzumanie w oczach Polakw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia na temat islamu w jzyku polskim . . . . . . . . . . . Teresa Halik Wietnam. Zarys historii . . . . . . . . . . . . . . . . Konfucjanizm ideologia wadzy . . . . . . . . . . Najwaniejsze obszary wpyww konfucjanizmu . . . Rodzina relacje w rodzinie . . . . . . . . . . . Nauka i wyksztacenie . . . . . . . . . . . . . . . Religie i kulty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polityka religijna pastwa . . . . . . . . . . . . . Wierzenia i kulty . . . . . . . . . . . . . . . . . . Religie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polska i Wietnam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Historia i charakter kontaktw . . . . . . . . . . . Migracje Wietnamczykw . . . . . . . . . . . . . Migracje Wietnamczykw do Polski . . . . . . . . Emigrancka spoeczno Wietnamczykw w Polsce Dzieci wietnamskie w polskiej szkole . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . .

62 62 63 64 64 65 68 68 69 72 73 75 76 77 78 81

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . .

85 93 96 96 98 99 99 100 102 106 106 107 108 109 112

O autorkach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 O projekcie i o stowarzyszeniu Vox Humana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118

Wstp. Pierwszy by Homo erectus czyli par sw o historii

Pierwsi ludzie przybyli na polskie ziemie okoo 500 milionw lat temu, w epoce paleolitu. Osiedli w okolicach dzisiejszego Wrocawia, Strzegomia i Kietrza, pniej w Maopolsce. Na pnoc od ich osad rozciga si lodowiec. Na poudnie przybywali z Afryki przez Azj inni imigranci, ktrzy podrowali dosownie po caym wiecie w poszukiwaniu optymalnych warunkw do ycia. Okoo 200 milionw lat pniej do Polski przyby neandertalczyk, a okoo 35 tys. lat temu czowiek wspczesny, homo sapiens. Wszyscy oni byli na polskich ziemiach, w dzisiejszym rozumieniu, imigrantami. Paleolit to bya prawdziwa era masowej migracji. Jak wierzy legendzie, pierwszy Polak by imigrantem. Lech, ktry przyby na nasze tereny razem z Czechem i Rusem, a potem zaoy osad pod drzewem z orlim gniazdem, ktra z czasem rozrosa si w zalek polskiego pastwa by przybyszem, w dzisiejszym jzyku imigrantem, ze wschodu. Pniej, przez wieki Polska bya terenem nieustannych migracji. Posugujc si wspczesnym jzykiem, mielimy w Polsce migrantw ekonomicznych, matrymonialnych, szukajcych ochrony, migrantw poszukujcych wyksztacenia i poszukiwaczy przygd. Imigrantkami byy czsto ony polskich krlw, jak ona pierwszego krla Polski Mieszka I Dobrawa, ktra bya czesk ksiniczk. Bona Sforza dAragona, Krlowa Polski i Wielka Ksina Litewska, ona krla Zygmunta Starego i matka Zygmunta Augusta, pochodzia z Woch. Przywioza do Polski nie tylko woszczyzn i makaron, ale te liczny cudzoziemski dwr. Miaa w dodatku znaczny wpyw na emigracj polskich elit wspieraa modych ludzi, finansujc im zagraniczne stypendia.

Agnieszka Kosowicz, Wstp. Pierwszy by Homo erectus czyli par sw o historii

Marysieka, czyli Maria Kazimiera, ona krla Jana III Sobieskiego, przyjechaa do Polski jako czteroletnia dziewczynka z Francji, zreszt w orszaku innej cudzoziemskiej krlowej1. Biegle mwia po polsku, jednak bya imigrantk. Na przestrzeni wiekw przybyway do Polski nie tylko krlowe, ktrych przyjazd mia z reguy charakter polityczny i suy interesom wielkich rodw. Jeszcze w czasach piastowskich na polskie tereny przyjedali ydzi. Okoo XV wieku na polskich terenach pojawili si Romowie, a take Ormianie przybywajcy z Armenii, Turcji i Persji. A do upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodw w XVIII w. polskie ziemie syny ze swojej otwartoci i tolerancji gociy rne grupy przybyszw, ktrzy poszukiwali schronienia, dajc im czsto takie same przywileje i prawa, jakie mieli lokalni mieszkacy. Rzeczpospolita, ktr zamieszkiwali wwczas Polacy, Litwini, Biaorusini, Ukraicy, Tatarzy, ydzi i Romowie oferowaa wolno wyznania i moliwoci rozwoju rzeszom przybyszw z innych krajw. Na ziemie polskie przybywali te ludzie przeladowani za przekonania w Europie Zachodniej: menonici, ydzi wypdzani z Francji, Niemiec i Hiszpanii czy hugenoci z Francji. lady dawnych migracji s widoczne w Polsce do dzi, nawet gdy po dawnych imigrantach nie ma ju ladu. Menonici osiedlali si midzy innymi na uawach Wilanych i w Dolinie Dolnej Wisy, ktre wczeniej byy niezamieszkane. Pochodzc z terenw Holandii, mieli dowiadczenie w osuszaniu podmokych terenw podczas swojego pobytu w Polsce osuszyli wielkie poacie bagien, ktre dzi stanowi jedne z najyniejszych obszarw uprawnych Polski. Wikszo menonitw opucia Polsk po rozbiorach. Wiele zabytkowych kamienic w polskich miastach byo dzieem rodzin imigranckich: ormiaskich, ydowskich, niemieckich i innych, ktre zbudoway w Polsce wysok pozycj majtkow. Domy i synagogi mwi o wieloletniej obecnoci ydw w Polsce, cho wspczesna refleksja na temat historii obecnoci tego narodu w Polsce zdominowana jest przez dowiadczenia ydw z okresu II wojny wiatowej, gdy na skutek eksterminacji narodu ydowskiego przez nazistw liczba ydw w Polsce spada do zaledwie kilku tysicy (z czego wielu wyjechao po 1968 roku, po antysemickiej nagonce inspirowanej przez wadze PRL). Przez stulecia ydzi stanowili jednak stay element polskiej rzeczywistoci, budujc ten kraj

Ludwiki Marii Gonzagi, maonki krla Wadysawa IV Wazy.

Agnieszka Kosowicz, Wstp. Pierwszy by Homo erectus czyli par sw o historii

i uczestniczc w wielu aspektach jego spoecznego funkcjonowania. Uczestniczyli w powstaniach narodowych, tworzyli kultur i przyczyniali si do rozwoju nauki polskiej. Inn wan grup dawnych imigrantw s Tatarzy. O koca XIV w. Tatarzy osiedlali si w Wielkim Ksistwie Litewskim, przyjmowani jako uchodcy polityczni ze Zotej Ordy przez ksicia Witolda. Pniej do osiedlecw doczyli te tatarscy jecy wojenni. Wikszo zamieszkaa na obecnych terenach Litwy i Biaorusi, ale niektrzy w regionie Suwalszczyzny. W XV w. oddzia Tatarw walczy nawet u boku Witolda z Krzyakami pod Grunwaldem. W kolejnych wiekach na polskie ziemie przybyway kolejne grupy Tatarw, wywodzcych si z tatarskiej arystokracji, ale i prostych ludzi. Spoeczno tatarska mieszka w Polsce do dzi, gwnie w regionie pnocno-wschodniej Polski. Zachowuje odrbno religijn (Tatarzy wyznaj islam) i kulturow. W wielu regionach Polski nazwy miejscowoci i przysikw przypominaj te o dawnych osadnikach, celowo sprowadzanych do Polski przez wadcw czy posiadaczy ziemskich w celu podniesienia kultury rolnej na polskiej wsi. Nazwy podsuwalskich wsi Szkocja, Szwajcaria przypominaj o dawnych osadnikach. W niektrych przypadkach osadnicy po okresie pobytu w Polsce wyjechali do wasnych krajw, ale czsto ich potomkowie mieszkaj w rodzinnych posiadociach do dzi. Warto te wspomnie, e wrd przybyszw do Polski na przestrzeni lat wiele byo osb nietuzinkowych. Cudzoziemcem, ktry przyjecha do Polski z Niemiec, by rzebiarz Wit Stwosz, autor otarza w Kociele Mariackim w Krakowie. Po okresie pracy w Polsce w XV w. artysta wrci do rodzinnej Norymbergii. Dzi byby pewnie sklasyfikowany jako migrant ekonomiczny Janosik by imigrantem! XVII-wieczny zbjnik, ktry grabi zamonych kupcw i innych podrnych na pograniczu polsko-wgierskim, urodzi si na Sowacji, niedaleko yliny. Imigrantem by te woski artysta Canaletto, nadworny malarz krla Stanisawa Augusta Poniatowskiego. Jego obrazy przedstawiajce XVIII-wieczn Warszaw stanowiy podstaw odbudowy miasta po wojnie dua dokadno w pokazywaniu szczegw pozwolia na odtworzenie zniszczonych budynkw w dawnym ksztacie. Przykady mona dalej mnoy do powiedzie, e historia Polski, tak jak historia znakomitej wikszoci innych krajw, jest histori kontaktu ludzi rnych kultur, religii, pogldw, jzykw. Polska bya tyglem narodw za cza-

Agnieszka Kosowicz, Wstp. Pierwszy by Homo erectus czyli par sw o historii

sw I Rzeczpospolitej ale nie tylko. Gocia przybyszw i wczeniej, i pniej. Jedni uprawiali tutaj ziemi, inni budowali domy, uprawiali handel, tworzyli dziea sztuki, czy przyjedali w celach matrymonialnych. Tak byo tysic, piset i sto lat temu. I tak samo jest dzi. Wspczesna imigracja i obecno cudzoziemcw w Polsce nie jest na tych ziemiach niczym nowym. Ludzie przemieszczaj si, wdruj, szukaj dla siebie miejsca od zawsze. Niektrzy znajduj to miejsce w Polsce. Tak samo, jak niektrzy Polacy znajduj sobie miejsce do ycia za granic. Tak byo zawsze. Tak jest. I tak pewnie bdzie.

Imigranci w polskim spoeczestwie

W czasach wspczesnych Polska dowiadczya (i dowiadcza) obecnoci rnych grup imigrantw rnych pod wzgldem kraju pochodzenia, ale te celu imigracji do Polski i planowanego czasu pobytu w tym kraju. Grup przybyszw do Polski mona podzieli przede wszystkim na imigrantw dobrowolnych i przymusowych. Do pierwszej kategorii zalicza si bd ci, ktrzy przyjedaj do Polski do pracy, dyplomaci i pracownicy zagranicznych firm oddelegowani do pracy w Polsce oraz ich rodziny, studenci, cudzoziemcy, ktrzy zakadaj rodziny z obywatelami polskimi i osiedlaj si w Polsce, albo artyci, ktrzy przyjedaj tu tworzy. Do drugiej kategorii nale cudzoziemcy, ktrzy uciekaj ze swoich krajw przed przeladowaniem i szukaj w Polsce ochrony, a take ludzie, ktrzy trafiaj do Polski jako ofiary handlu ludmi.

Imigranci w liczbach
Dane Urzdu do Spraw Cudzoziemcw, GUS, MSWiA, Urzdw Pracy i innych instytucji pokazuj, e liczebno imigrantw w Polsce od kilku lat systematycznie ronie. Wynika to przede wszystkim ze stopniowej stabilizacji polskiej gospodarki i przystpienia do Unii Europejskiej, co sprawia, e Polska staje si dla imigrantw bardziej atrakcyjnym krajem do ycia. Oprcz cudzoziemcw ujtych w tabeli, s w Polsce inne grupy imigrantw choby przebywajcy w Polsce na podstawie wiz. Wedug danych UDSC w roku 2008 w Polsce wydano w sumie 23 995 wiz (ta liczba nie obejmuje wiz wydanych za granic przez polskie placwki dyplomatyczne, a jedynie te wydane przez wojewodw cudzoziemcom ju obecnym w Polsce).

11

Agnieszka Kosowicz, Imigranci w polskim spoeczestwie


1

Cudzoziemcy, ktrzy maj wane karty pobytu w Polsce 31.12.2008


Obywatelstwo Ukraina Rosja Wietnam Biaoru Armenia USA Chiny Indie Turcja Korea Poudn. Razem I 12 383 4768 4218 4271 1648 735 554 445 445 38 41 873 II 1202 298 182 205 111 76 43 179 130 62 III 9191 1533 2557 2416 1457 1120 958 897 834 1019 1157 14 1744 2 8 IV 1 878 76 5 2 V 12 1634 3 10 10 8 9 8 VI

Razem 12 22 801

609 246 6 27

9720 7206 6984 3258 1931 1567 1530 1439 1119

2906 29 072

1014 77 766

Legenda: I zezwolenie na osiedlenie si, II pobyt rezydenta dugoterminowego WE, III zezwolenie na pobyt na czas oznaczony, IV status uchodcy, V ochrona uzupeniajca, VI status tolerowany.

Mimo obfitoci danych, nie sposb jednak powiedzie, ilu jest w Polsce imigrantw. GUS przeprowadzi w 2008 roku dwa badania dotyczce imigrantw w Polsce, dotyczyy one jednak grup niereprezentatywnych dla caej populacji. Take sumowanie liczby cudzoziemcw, ktrym udzielono pobytw w Polsce i wiz nie przynosi miarodajnej informacji wielu cudzoziemcw w cigu (jednego) roku moe otrzymywa zarwno wiz, jak i kart pobytu. Poza tym, s grupy cudzoziemcw, ktre mog przebywa w Polsce bez koniecznoci posiadania wizy ani innej legalizacji pobytu. Do udokumentowanych imigrantw dochodzi te grupa cudzoziemcw, ktrzy przebywaj w Polsce nielegalnie. Nie wiadomo, ilu ich jest.

Dane Urzdu do Spraw Cudzoziemcw.

12

Kim s imigranci i czym si zajmuj?

W rezultacie, analiz sytuacji mona oprze na wycinkowych i niepenych danych wszystkie one wskazuj jednak na to, e imigranci przebywaj w Polsce w coraz bardziej znaczcej liczbie. Z pewnoci legalnych cudzoziemcw jest co najmniej 100 tysicy. Wspomniane badanie GUS z 2008 r. wykazao, e niemal co trzeci imigrant (30%) mieszka w wojewdztwie mazowieckim. Inne regiony najczciej wybierane przez imigrantw to wojewdztwa maopolskie, dolnolskie i dzkie. Najmniej imigrantw mieszka w wojewdztwach witokrzyskim i warmisko-mazurskim. Znakomita wikszo imigrantw mieszkaa w miastach (83%). Populacja przebadanych imigrantw jest dosy dobrze wyksztacona, niemal 27% ma wysze wyksztacenie.

Kim s imigranci i czym si zajmuj?


P r a c o w n i c y. Wraz z rozwojem ekonomicznym Polski systematycznie ronie liczba cudzoziemcw, ktrzy przybywaj do Polski do pracy zarwno szukajc zatrudnienia w prostych pracach, jak prowadzc midzynarodowe koncerny czy pracujc jako wysoko wykwalifikowani specjalici. Niektrzy przyjedaj na ograniczone w czasie kontrakty albo w ramach umw midzyrzdowych. Inni do pracy sezonowej, jeszcze inni pracuj w Polsce kilka lat i zamierzaj tutaj si osiedli. Ludzie, ktrzy przyjedaj do Polski do pracy to najwiksza grupa imigrantw, i bardzo zrnicowana. Znaczca liczba imigrantw z Ukrainy i Biaorusi podruje midzy swoimi krajami a Polsk np. pracujc w Polsce kilka miesicy w roku, pozosta cz roku powicajc rodzinie w kraju pochodzenia (tzw. migracje wahadowe). Wielu cudzoziemcw prowadzi w Polsce wasn dziaalno gospodarcz. W tym celu przybywaj zwykle cudzoziemcy z Wietnamu i Chin. Wielu pracuje w handlu (kraje Azji, ale te Ukraina, Rosja i Biaoru). Znakomita wikszo migrantw nielegalnych przybywa do Polski do pracy. S t u d e n c i. Wraz z rozwojem programw wymian midzynarodowych oraz rozbudow oferty polskich uczelni ronie liczba zagranicznych studentw w Polsce. W roku akademickim 2008/2009 studia na polskich uczelniach rozpo-

13

Agnieszka Kosowicz, Imigranci w polskim spoeczestwie

czo 10 251 cudzoziemcw2, z czego nieco ponad 40% stanowili studenci polskiego pochodzenia. Cz studentw przybywa do Polski w ramach europejskich programw wymiany akademickiej, niektrzy przybywaj na podstawie umw midzynarodowych (np. Polska zobowizaa si przyjmowa rocznie nieodpatnie 10 studentw z Wietnamu) lub stypendiw od rzdw swoich pastw. Niektrzy studenci po prostu wybieraj studia w Polsce i formalnoci zaatwiaj indywidualnie. M a o n k o w i e P o l a k w. Systematycznie ronie liczba mieszanych maestw. Cho czsto w dyskusji medialnej temat zdominowany jest przez zjawisko maestw fikcyjnych, zawieranych przez cudzoziemcw w celu legalizacji pobytu, ronie przede wszystkim liczba autentycznych maestw Polakw i Polek z obywatelami innych krajw. Sytuacja tych maestw czsto jest trudna i wiele z nich poszukuje moliwoci legalnego wyjazdu z Polski do innych krajw europejskich. Czsto te obywatele RP zawieraj zwizki maeskie podczas wasnej emigracji za granic i powracaj z cudzoziemskimi wspmaonkami do Polski. D y p l o m a c i. Personel placwek dyplomatycznych i ich rodziny to kilka tysicy osb, ktre przyjedaj do Polski na kilkuletnie kontrakty. O s o b y u b i e g a j c e s i o s t a t u s u c h o d c y w P o l s c e i o b j t e o c h r o n . W 2008 r. do Polski przybyo 8517 osb ubiegajcych si o ochron midzynarodow. 193 z nich otrzymay status uchodcy. 1073 otrzymay ochron uzupeniajc, a 1516 uzyskao status tolerowany. Znakomita wikszo tej grupy pochodzia z Federacji Rosyjskiej/Czeczenii. O f i a r y h a n d l u l u d m i. Wedug danych MSWiA w latach 19952008 r. w Polsce wszczto w sumie 487 postpowa w sprawie handlu ludmi. Pokrzywdzonych byo w sumie 3170 osb. Warto zwrci uwag, e liczby te opisuj wycznie przypadki ujawnione przez policj, w ktrych sprawa zakoczya si w sdzie. Nadal wikszo przypadkw handlu ludmi pozostaje niewykryta, a ofiary boj si dochodzi sprawiedliwoci na drodze sdowej.

Dane Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyszego.

14

Kim s imigranci i czym si zajmuj?

Najbardziej widoczn grup, czy najbardziej zauwaan jako zjawisko spoeczne, s cudzoziemscy pracownicy. Stowarzyszenia pracodawcw regularnie lobbuj za wprowadzaniem uatwie w przyjedzie cudzoziemcw-pracownikw do Polski. Cudzoziemcy s potrzebni na polskim rynku pracy mwi pracodawcy wypeniaj bowiem luk po Polakach, ktrzy wyemigrowali na Zachd. Wykonuj te prace, ktre dla polskiego pracownika nie s atrakcyjne. Tak jak kiedy Polacy zbierali szparagi w Niemczech czy kapust pekisk w Szwecji, tak dzi Ukraicy i Biaorusini zbieraj w Polsce truskawki i jabka. Pracuj na budowach, sprztaj i opiekuj si dziemi. Ronie te inna grupa imigrantw zarobkowych to eksperci w swoich dziedzinach, zwykle pochodzcy z krajw UE. W 2008 r. zarejestrowao pobyt w Polsce 7538 obywateli Unii. 618 osb wystpio o dokument potwierdzajcy prawo do staego pobytu w Polsce. Poowa z tych osb pochodzia z Niemiec. Inne gwne kraje pochodzenia to Francja, Wochy, Wielka Brytania i Holandia3. Mimo licznej obecnoci cudzoziemcy rzadko obecni s w polskim yciu spoecznym, kulturalnym, publicznym ewenementem by czas Pomaraczowej Rewolucji na Ukrainie, gdy polska telewizja pokazywaa tumnie odwiedzane przez Ukraicw i Polakw koncerty czy demonstracje popierajce zmiany na Ukrainie. Pierwszy raz imigracja ukraiska bya tak widoczna a jednoczenie przyjmowana z du otwartoci i yczliwoci. Oprcz tej wyjtkowej sytuacji o cudzoziemcach w Polsce cigle mwi si jak o pewnej ciekawostce. S programy, ktre staraj si przeamywa stereotypy (jak choby Europa da si lubi), cigle brak jednak traktowania imigrantw jak po prostu mieszkacw naszego kraju, ktrzy maj tutaj swoje ycie, swoje problemy i swoje prawa. Sprawy cudzoziemcw porusza si najczciej w atmosferze sensacji (gdy zamykany jest orodek dla uchodcw albo gdy dojdzie do tragedii podczas nielegalnego przekraczania granicy). O relacjach spoecznych midzy Polakami i cudzoziemcami znajdzie si kilka sw w ostatniej czci tego tekstu. Wedug bada opinii publicznej, Polacy generalnie uwaaj si za nard bardzo tolerancyjny. Deklaruj du otwarto na cudzoziemcw. Jednoczenie z rnym wynikiem zdaj egzamin z tolerancji w praktyce.

Dane Urzdu do Spraw Cudzoziemcw.

15

Agnieszka Kosowicz, Imigranci w polskim spoeczestwie

Tak jak cudzoziemcy s zrnicowani, tak Polacy s rni. W rezultacie jedni cudzoziemcy chwal Polsk za gocinno, a inni skar si na dyskryminacj i otwarty rasizm. Jedni i drudzy maj racj.

Gwne grupy imigrantw

Populacja imigrantw w Polsce jest bardzo zrnicowana w 2008 roku przybyli do nas przedstawiciele 161 pastw! Cho grupy narodowociowe mona oglnie scharakteryzowa, warto pamita, e adna z nich nie jest jednorodna. W kadej s ludzie bardziej i mniej wyksztaceni, pracowici i leniwi, uprzejmi i opryskliwi, poboni i nieprzywizujcy wikszej wagi do religii. Tak samo jest z imigrantami. Ponisze grupy cudzoziemcw, ktre przybyway do Polski wspczenie, przedstawione s z koniecznoci w duym uproszczeniu. Majc do czynienia z cudzoziemcami trzeba zawsze pamita, e kady przybysz ma swoj wasn motywacj do przyjazdu, wasn, indywidualn przeszo i inne oczekiwania wobec Polski.

Imigranci z czasw rozpadu ZSRR


Cay wiat ledzi zmiany polityczne w ZSRR na pocztku lat 90. z zapartym tchem. W Europie obawiano si, e upadek ZSRR, w przypadku krwawego scenariusza, wywoa marsz wielomilionowej rzeszy migrantw na Zachd. Polska byaby wwczas pierwszym krajem, do ktrego owe godne hordy, jak pisaa wwczas prasa, by dotary. Pierwsza ogosia niepodlego Litwa1. Rosja zaatakowaa wwczas pokojowe demonstracje w Wilnie. Zgino 15 cywilw, 700 osb zostao rannych. W konsekwencji grupa Litwinw, gwnie modych ludzi, ktrzy chcieli unikn suby wojskowej w radzieckiej armii zbiega do Polski i poprosia o ochron. Nic dziwnego wic, e obawiano si, i ch innych byych republik Zwiz-

11 marca 1991 r.

17

Agnieszka Kosowicz, Gwne grupy imigrantw

ku Radzieckiego do przeksztacenia si w niepodlege pastwa bdzie oznaczaa dalszy rozlew krwi i masow emigracj. Zwizek Radziecki rozpad si jednak w sposb pokojowy. Mimo to zachodzce w nim zmiany wywoay ogromne ruchy ludnoci. Rok 1991 by rekordowy pod wzgldem rosyjskich najazdw i uprawiania nielegalnego handlu na polskich targowiskach. Tysice ludzi przekraczao codziennie polsk granic, aby handlowa rnego rodzaju towarem przed powrotem do domu, czsto tego samego dnia. Handel przygraniczny uprawiali gwnie Biaorusini i Ukraicy, ale do Polski przyjedao te wielu Rosjan. W czasach zmian wielu ludzi dostawao wypaty w naturze dostawali szklanki pracujc w fabryce szklanek, obrusy w fabryce obrusw. Wiele osb sprzedawao wic w Polsce swoj wypat. Inni handlowali alkoholem czy papierosami albo wszelkimi innymi artykuami, ktrych ceny na wschd i zachd od Bugu znacznie si wwczas rniy. Imigranci-handlarze przywozili na polskie bazary futra, koniaki, chiskie ubrania, przysowiowe mydo i powido. Biaystok i inne miasta niedaleko wschodniej granicy przeyway zote czasy. Hotele byy oblegane, rozwijay si usugi, handlarzy ze wschodu obsugiwali polscy takswkarze, ktrzy do dzi wspominaj te czasy jako okres niespotykanej prosperity. Imigranci ekonomiczni ze wschodu pracowali w Polsce cakowicie nielegalnie byli jednak jak oywcze powietrze dla przygranicznych miast. I dziki pracy w Polsce mogli utrzyma siebie i swoje rodziny we wasnych krajach. Gdy tylko Polska wprowadzia obostrzenia wizowe dla obywateli Rosji, Biaorusi i Ukrainy, handel zamar. Wielu mieszkacw wschodniej Polski do dzi ma pretensje do polskiego rzdu, e wprowadzi wizy dla wschodnich ssiadw. Prosperity przygraniczne si skoczyo. Imigranci jednodniowi przybywaj dzi do Polski na znacznie mniejsz skal (cho nadal z porozkrcanych wagonw polscy stranicy na cianie wschodniej codziennie wycigaj worki nielegalnie przewoonych papierosw czy alkoholu). Ta grupa imigrantw ma swoje znaczenie i ekonomiczne, i spoeczne, cho trudno powiedzie o integracji czy budowaniu wizi midzy nimi a polskim spoeczestwem.

18

Imigranci z czasw rozpadu ZSRR

Ormianie
Znaczn fal imigracji ormiaskiej do Polski w czasach wspczesnych (trzeba pamita, e Ormianie s obecni w Polsce od pocztku wiekw rednich) wywoa konflikt ormiasko-azerski o Grny Karabach, ormiask enklaw na terytorium Azerbejdanu, tu po uzyskaniu niepodlegoci przez Armeni w 1991 r. Do pocztkw XXI wieku sytuacja w Armenii pozostaje bardzo niestabilna, politycznie i ekonomicznie. Od pocztku lat 90., gdy Polska zacza udziela cudzoziemcom statusu uchodcy na podstawie Konwencji Genewskiej o uchodcach z 1951 r., do 2001 r. Ormianie stanowili jedn z gwnych grup narodowociowych ubiegajcych si o t ochron. Od 1992 do 2007 roku o status uchodcy wystpio w sumie 5197 obywateli Armenii. Wedug danych Urzdu do Spraw Cudzoziemcw, tylko 13 z nich otrzymao ten status. Dodatkowo, w latach 2003 2006, 94 obywateli Armenii otrzymao w Polsce status tolerowany (dzi rwnoznaczny z ochron uzupeniajc). Obecnie Ormianie stanowi jedn z gwnych grup legalnie przyjedajcych do Polski, na podstawie zaprosze czy wiz. Znaczna jest te nielegalna spoeczno Ormian. Z myl o nich w 2001 roku ogoszono abolicj szans na legalizacj pobytu lub legalny wyjazd z Polski bez ponoszenia negatywnych konsekwencji nielegalnego pobytu (w tym zakazu ponownego wjazdu do Polski). Abolicja nie przyniosa jednak oczekiwanych rezultatw bardzo wysokie wymagania powodoway, e stosunkowo nieliczna grupa speniaa postawione warunki. Inicjatywa bya te sabo rozreklamowana. Wielu cudzoziemcw po prostu nie uwierzyo, e moliwo legalizacji jest realna bali si ujawnienia swojego statusu i deportacji. W rezultacie nielegalna populacja Ormian w Polsce nadal jest liczna.

Imigranci z Ukrainy
Stereotypem wspczesnego imigranta z Ukrainy jest kobieta pomoc domowa. Mamy te jednak w Polsce ukraiskiego reysera filmowego, tancerzy i profesorw. Skal i rnorodno obecnoci imigrantw z Ukrainy pokazaa Pomaraczowa Rewolucja w 2004 i 2005 r. Po raz pierwszy tumy Ukraicw w Polsce pokazywaa polska telewizja: byy wrd nich pomoce domowe, ale te mczyni, cae rodziny i rzesze modych ludzi, ktrzy studiuj w Polsce. Ukraicy stanowi obecnie najwiksz grup imigrantw w naszym kraju.

19

Agnieszka Kosowicz, Gwne grupy imigrantw

Wielu imigrantw z Ukrainy przybywa do Polski w celach ekonomicznych, podrujc regularnie midzy wasnym krajem a Polsk (wspomniane wczeniej tzw. migracje wahadowe) pobyt w Polsce ma poprawi trudn ekonomiczn sytuacj rodziny na Ukrainie. Ronie jednak grupa tych, ktrzy planuj osiedli si w Polsce na stae w 2008 r. zezwolenie na osiedlenie si w Polsce otrzymao 1685 obywateli Ukrainy. Niemal poowa wszystkich cudzoziemcw, ktrzy otrzymali takie zezwolenie pochodzia z Ukrainy. W tym okresie 8307 Ukraicw otrzymao w Polsce zezwolenie na pobyt na czas oznaczony (co stanowio 30% wszystkich wydanych zezwole). Do czste s jednak przypadki nielegalnego pobytu obywateli Ukrainy przez okres kilku lat. Wiele kobiet z Ukrainy znajduje si te w trudnej sytuacji rodzinnej same s w Polsce nielegalnie, ale ich dzieci maj polskie obywatelstwo. Kobiety boj si podejmowa prby legalizacji pobytu w obawie przed deportacj i grob rozdzielenia rodziny. Zdarza si te, e obywatele Ukrainy szukaj w Polsce ochrony midzynarodowej. W latach 19922008 o status uchodcy wystpio w Polsce 880 obywateli Ukrainy. 6 osb otrzymao t ochron.

Imigranci z Biaorusi
Po Czeczenach, Biaorusini stanowi drug grup cudzoziemcw, ktrzy uzyskuj w Polsce ochron midzynarodow status uchodcy. Co roku kilkanacie osb z Biaorusi uzyskuje tak ochron, z reguy z powodw politycznych. W latach 19922008 129 Biaorusinw otrzymao w Polsce status uchodcy. Drug znaczc cz imigracji z Biaorusi stanowi studenci. Po serii represji studentw na Biaorusi (fali wyrzucania studentw uczestniczcych w akcjach prodemokratycznych z biaoruskich uniwersytetw), wiele polskich uczelni otworzyo dla nich swoje progi. Wielu studentw przyjechao wic na studia do Polski. Niektrzy wrcili pniej do kraju, inni ukadaj sobie ycie w Polsce. Najwiksza liczba Biaorusinw przyjeda jednak do Polski do pracy. Wielu praktykuje migracje wahadowe do Polski przekraczajc granic regularnie na kilka godzin, dni lub tygodni, w celu podjcia pracy. Krtsze przyjazdy zwykle dotycz handlu, take nielegalnego i zwizanego z przemytem towarw. Dusze pracy sezonowej. Znaczna jest te grupa biaoruskiej inteligencji, ktra z powodw politycznych wyemigrowaa ze swojego kraju do Polski. W 2008 r. 2380 Biaorusinw otrzymao w Polsce pobyt czasowy, a 640 stay.

20

Agnieszka Kosowicz, Gwne grupy imigrantw

Repatriacja Kazachstan
W 1996 roku polski rzd wyda uchwa w sprawie repatriacji. Przewidywaa ona moliwo przyjazdu do Polski i uzyskania polskiego obywatelstwa dla wszystkich osb, ktre udowodni polskie pochodzenie i dostan zaproszenie od lokalnych wadz samorzdowych. W 2000 roku przyjto ustaw o repatriacji2. Zobowizuje ona lokalne wadze do zapewnienia zapraszanym repatriantom mieszkania i pracy. Ustawa daje repatriantom szereg praw, m.in. w momencie przekraczania polskiej granicy repatrianci otrzymuj polskie obywatelstwo. Skala repatriacji nie spenia oczekiwa. Do Polski wrcio dotd ponad kilkadziesit tysicy osb o udokumentowanym polskim pochodzeniu, przede wszystkim z Kazachstanu, Armenii, Azerbejdanu, Gruzji, Tadykistanu, Turkmenistanu i Uzbekistanu. Mimo stosunkowo wielu przywilejw, grupa ta boryka si w Polsce z duymi trudnociami. Oficjalnie Polacy, legitymujcy si polskimi paszportami, repatrianci ci czsto nie znaj jzyka polskiego, dopiero ucz si polskiej kultury, trudno im znale prac przez Polakw traktowani s jak cudzoziemcy.

Romowie z Bugarii i Rumunii


Czas zmian systemowych w Polsce by te okresem nasilonej imigracji do Polski z Rumunii i Bugarii. Tysice ludzi przybyway do Polski z tych krajw, wielu z nich to Romowie. Obywatele obu krajw mogli wjecha do Polski bez wizy na okres trzech miesicy. Aby przeduy swj pobyt, wielu z nich wnioskowao o status uchodcy. W kadym wikszym miecie wida byo wielu Romw ebrzcych na ulicach. Zjawisko to zostao znacznie ograniczone po podpisaniu przez Polsk w 1993 roku serii umw o readmisji: zawarto wwczas takie umowy z Bugari, Czechami, Rumuni, Sowacj i Ukrain. Jednoczenie zmieniono przepisy wizowe dotyczce obywateli tych pastw: przy wjedzie od przybyszw zaczto da biletu powrotnego oraz wykazania kwoty potrzebnej na utrzymanie w Polsce. Utrudnienia w krtkim czasie spowodoway znaczny spadek w liczbie przybywajcych do Pol-

Ustawa z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (DzU nr 106, poz. 1118, z pn. zm.)

21

Agnieszka Kosowicz, Gwne grupy imigrantw

ski Romw z Rumunii i Bugarii. W ostatnich latach zainteresowanie Romw z obu tych krajw przyjazdem do Polski ponownie znacznie spado.

Imigranci z Azji
W latach 90. warszawski plac Konstytucji zosta w krtkim czasie szczelnie pozastawiany budkami z wietnamskim i chiskim jedzeniem. ywia si tam chyba poowa Warszawy. Wietnamczycy i Chiczycy prowadzcy te budki stanowili drug fal imigracji azjatyckiej do Polski. Pierwsza przybya do Polski jeszcze za czasw PRL polskie uczelnie gociy wwczas wietnamskich studentw w ramach wspierania edukacji krajw Trzeciego wiata. Cho studenci z Wietnamu stanowili wwczas najliczniejsz grup uczcych si w Polsce obcokrajowcw, dopiero lata 90. spowodoway, e imigracja z tego kraju staa si zauwaalna jako zjawisko spoeczne. Od tego czasu liczba Wietnamczykw stale ronie, cho ze wzgldu na znaczn liczb imigrantw nielegalnych, trudno oszacowa liczebno tej grupy. Rne szacunki mwi o 2560 tysicach osb3, z czego 1315 tysicy przebywa w Polsce legalnie. Stosunkowo dua jest te grupa imigrantw z Chin. Co ciekawe, o ile wielu z nich ubiega si w Polsce o pobyt czasowy (1391 osb w 2008 r.), bardzo niewielu zabiega o pobyt stay. Wikszo Wietnamczykw i Chiczykw przyjeda do Polski do pracy. Prowadz wasne firmy lub pracuj u ziomkw najczciej w sektorze maej gastronomii i handlu. Imigranci z Azji generalnie maj wrd Polakw opini zamknitych w swojej grupie narodowociowej i niechtnie nawizujcych kontakty. Pracowici i zdyscyplinowani, tworz enklawy niesprawiajce problemw lokalnej spoecznoci, ale te niewchodzce z ni w blisze relacje. Wietnamczycy przywizuj du wag do edukacji swoich dzieci wietnamscy uczniowie czsto odnosz w polskich szkoach sukcesy. Warto zauway, e do Polski przybywaj te inni imigranci z Azji. W 2008 roku wrd wnioskodawcw o polskie karty pobytu byy znaczce grupy z Indii, Korei Poudniowej, Japonii i Filipin. Wicej na temat imigrantw z Wietnamu w rozdziale Wietnamczycy w Polsce na s. 85.

3 Patrz: Wietnamczycy w Polsce. Perspektywy adaptacji spoeczno-zawodowej, red. M. Kulesza, M. Smagowicz, MSAZ, Warszawa 2007.

22

Agnieszka Kosowicz, Gwne grupy imigrantw

Szczeglne grupy imigrantw: uchodcy, ofiary handlu ludmi


U c h o d c y. Wrd przybyszw do Polski od lat byli ludzie, wrcz cae grupy ludzi, ktrzy przybywali tu szuka ochrony. W czasach wspczesnych pierwsi uchodcy pojawili si w naszym kraju jeszcze w epoce PRL. Wwczas termin uchodca mia znaczenie pejoratywne, zwykle oznacza Polaka, ktry szuka schronienia za granic, co byo postrzegane przez wadze niemal jako zdrada stanu. Jednoczenie, konstytucja PRL uznawaa status uchodcy za waciwe rozwizanie dla ochrony obcokrajowcw przeladowanych z powodu walki w interesie mas robotniczych, walki o awans spoeczny, dziaania na rzecz obrony pokoju, walki narodu o niepodlego lub dziaalnoci naukowej4. Kierujc si takimi pobudkami, Polska zaoferowaa schronienie zwolennikom upadajcych komunistycznych reimw w Grecji i Chile, przyjmujc w 1948 r. grupy Grekw, a w 1975 Chilijczykw. Zdecydowana wikszo owych przybyszw w krtkim czasie wrcia do wasnych krajw lub wyjechaa do krajw trzecich. Niektrzy zostali jednak w Polsce, cz z nich uzyskaa nawet polskie obywatelstwo. Obie wspomniane sytuacje byy jednak wyjtkowe i dotyczyy stosunkowo nielicznych grup cudzoziemcw. Osoby spontanicznie przybywajce do Polski z innych krajw w celu uzyskania ochrony midzynarodowej z pominiciem zorganizowanej inicjatywy rzdowej, czyli bez zaproszenia, naleay do rzadkoci. Wadze nie angaoway si w dyskusje na temat ich statusu, a rol t powierzono Polskiemu Czerwonemu Krzyowi. Na mocy ustawy o Polskim Czerwonym Krzyu organizacja ta moga udziela pomocy uchodcom wojennym5. Przez ponad dziesi lat przepis ten uczyni z Polskiego Czerwonego Krzya jedyn instytucj w kraju oficjalnie zajmujc si uchodcami. W latach 80. strumie osb, ktre przybyway do Polski i oczekiway albo potrzeboway ochrony, stopniowo stawa si codziennoci. Pocztkowo byy to wycznie osoby, ktre z rnych powodw utkny w Polsce, gdy nie powioda si im planowana przeprawa do krajw Zachodu. Z czasem do Polski zaczli przybywa ludzie, ktrzy zamierzali tutaj wanie trafi. Mimo to przez wiele jeszcze lat Polska bya krajem pobytu osb szukajcych ochrony, ktrym

4 Art. 88 Konstytucji Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej z dn. 22 lipca 1952 r. (DzU 1976, nr 7, poz. 36 z pn. zm.). 5 Ustawa o Polskim Czerwonym Krzyu z 16 listopada 1964 roku (DzU nr 41, poz. 276).

23

Agnieszka Kosowicz, Gwne grupy imigrantw

nie udao si dotrze do planowanego kraju docelowego. Niektrzy z przybyszw osiedli w Polsce i tutaj zbudowali nowe ycie. Wielu traktowao Polsk jako przystanek (na kilka tygodni, miesicy, albo lat) w drodze do wymarzonego kraju Zachodu. W latach 20032004 tranzyt ten przybra niespotykane wczeniej rozmiary. Uchodcy, niemal wycznie z Kaukazu, najczciej Czeczenii, przyjedali do Polski, aby wyjecha dalej na zachd, w cigu dosownie kilku dni. Tysice ludzi przejechao wwczas przez polskie orodki dla uchodcw, przebywajc w nich najczciej kilka tygodni. W ostatnich latach zmieniay si kraje pochodzenia cudzoziemcw, ktrzy szukali w Polsce ochrony midzynarodowej. Od 1991 roku, gdy Polska przystpia do Konwencji Genewskiej o statusie uchodcy z 1951 r. i zacza nadawa statusy uchodcy ludziom, ktrzy uciekali ze swoich krajw przed przeladowaniem ze wzgldu na ras, narodowo, religi, pogldy polityczne albo przynaleno do okrelonej grupy spoecznej6, kraj nasz przyj znaczne grupy uchodcw z Boni, Armenii, Kosowa, Federacji Rosyjskiej (gwnie Czeczenii), a take ze Sri Lanki, Afganistanu, Iraku, Sudanu, Somalii i dziesitkw innych krajw. Napyw cudzoziemcw szukajcych pomocy midzynarodowej zawsze jest pochodn wydarze na wiecie. Pierwsz du grup, ktra przybya do Polski, byli Boniacy. Przyjechali do Polski w padzierniku 1992 r. w ramach zorganizowanej przez polski rzd ewakuacji ze wzgldw medycznych. Polska nie miaa jeszcze wtedy nawet przepisw zezwalajcych na przyjmowanie grup uchodcw. W cigu zaledwie trzech dni zorganizowano dwa pocigi, aby przywie z ogarnitych wojn Bakanw grup ponad tysica dzieci z opiekunami. Rok pniej Polska przyja jeszcze jedn, mniejsz grup Boniakw. W cigu kilkunastu miesicy wikszo uchodcw z Bakanw jednak wyjechaa. Albo do macierzystego kraju, albo by poczy si z krewnymi w innych krajach Europy. Druga dua grupa, ktra schronia si w Polsce w efekcie konfliktu zbrojnego, to uchodcy z Kosowa. Kwartalnik Z obcej ziemi, wydawany przez polskie Przedstawicielstwo Wysokiego Komisarza Narodw Zjednoczonych ds. Uchodcw, informowa w roku 1999: Cay wiat jest poruszony tragicznym losem ponad omiuset tysicy uchodcw z Kosowa. Nikt nie spodziewa si, e tak masowy exodus nastpi tak szybko. Ludzie z caego wiata podejmuj

6 Definicj uchodcy obowizujc w Polsce polskie przepisy cytuj odtd za tekstem Art. 1 tej Konwencji.

24

Szczeglne grupy imigrantw: uchodcy, ofiary handlu ludmi

rne dziaania humanitarne. Polska zaoferowaa przyjcie tysica uchodcw z Kosowa, ktrzy yli w strasznych warunkach w obozach w Macedonii []. Przyjcie grupy byo koordynowane przez polsk Obron Cywiln. Gdy sytuacja w Kosowie nieco si unormowaa, wikszo uchodcw powrcia do domw, lub wyjechaa do innych krajw. W 1999 roku do Polski zaczy przybywa pierwsze grupy uchodcw z Czeczenii (co byo efektem wybuchu II wojny czeczeskiej). Od tego czasu, znaczny odsetek wszystkich osb szukajcych w Polsce ochrony pochodzi z regionu Kaukazu (9095% wnioskw). Czeczeni przyjedali i przyjedaj do Polski spontanicznie, nie na zasadzie zorganizowanej akcji Polska jest dla nich pierwszym krajem Zachodu, w ktrym mog szuka ochrony. Wkrtce okazao si, e przyjazd do Polski nie by kocem podroy dla tych nowych przybyszw: zwykle opuszczali Polsk niedugo po przyjedzie, kierujc si gwnie do Republiki Czeskiej (skd wielu planowao dalsz podr do krajw Europy Zachodniej). Skala tego zjawiska bya niespotykana. Azylanci opuszczali orodki dosownie caymi autobusami, ktre wynajmowali, by dotrze na granic z Czechami. Sytuacja zmienia si stopniowo wraz z przystpieniem Polski do Unii Europejskiej i przyjciu szeregu unijnych rozwiza prawnych dotyczcych uchodcw. Jedn z unijnych regulacji jest tzw. Dublin II regulacja, ktra ustala, e uchodca moe w ramach Unii Europejskiej wystpi o ochron tylko jeden raz, z reguy w pierwszym kraju Unii, do ktrego dotrze. Dla Czeczenw takim krajem jest Polska. Obecnie, w ramach caej Unii Europejskiej, uchodca moe wic zoy tylko jeden wniosek o status uchodcy. Jeli nawet wyjedzie do innego kraju, zostanie zawrcony tam, gdzie trafi w pierwszej kolejnoci. Rezultatem obowizywania takiego przepisu jest obecna fala powrotw Czeczenw z krajw Europy Zachodniej do Polski. Zatrzymywani w innych krajach, odsyani s do naszego kraju. Na podstawie unijnych przepisw to Polska ma rozpatrzy ich wnioski o status uchodcy i zagwarantowa moliwoci do ycia. W 2008 roku o status uchodcy w Polsce wystpio 8517 osb, z czego 193 otrzymao ten status, 1077 ochron uzupeniajc, a 1516 pobyt tolerowany. Znakomit wikszo wnioskodawcw i osb objtych ochron stanowili Czeczeni. Inne kraje pochodzenia uznanych uchodcw to Irak (28 osb w 2008 r.), Biaoru (14) i Somalia (6). Ochron otrzymao te w sumie 13 osb ze Sri Lanki.

25

Agnieszka Kosowicz, Gwne grupy imigrantw

O f i a r y h a n d l u l u d m i. Zmiana ustroju Polski w 1989 roku zapocztkowaa proces budowy systemu ochrony uchodcw, ktrzy uciekali ze swoich krajw przed przeladowaniem i szukali tutaj ochrony. Zbiega si te z nasileniem innego zjawiska handlu ludmi. Ju wczeniej Polska bya krajem pochodzenia osb, szczeglnie kobiet i dziewczynek, ktre byy sprzedawane do pracy w seks-biznesie w krajach zachodnich. Wraz z rozlunieniem kontroli granic i wprowadzeniu rnych uatwie dotyczcych podrowania, zwizanych ze zmianami politycznymi przeomu lat 80. i 90., nasilio si zjawisko tranzytu przez Polsk ludzi z krajw Wschodu na Zachd. Dla wielu kobiet Polska staa si te krajem docelowym. W latach 90. czstym widokiem byy cudzoziemskie dziewczyny pracujce w seks-biznesie przy polskich drogach. Cz z nich przebywaa w Polsce jako ofiary handlu ludmi byy pozbawione paszportw, pilnowane, a lwi cz ich zarobkw zabierali strczyciele. Jak wynika z rozmw z dziewczynami, ktre skorzystay z pomocy, wikszo z nich zostao sprzedanych przez znajomych mczyzn kolegw z podwrka, krewnych, nawet bliskich znajomych. Nielegalna natura zjawiska powoduje, e trudno powiedzie, ile jest ofiar handlu ludmi w Polsce. Mona co najwyej mwi o trendach czy tendencjach na podstawie informacji posiadanych przez organizacje pozarzdowe oraz na podstawie zidentyfikowanych przestpstw handlu ludmi. Informacje organizacji wspierajcych ofiary handlu ludmi jednoznacznie wskazuj, e Polska jest wanym krajem docelowym i tranzytowym dla handlu kobietami z Ukrainy, Modawii, Biaorusi, ktre wykorzystywane s w seks-biznesie. Kobiety rzadko szukaj w Polsce pomocy nie wierz w jej skuteczno, nie maj moliwoci poproszenia o pomoc albo po prostu boj si o swoje ycie i bezpieczestwo. Czsto nie prosz o pomoc, bo nie widz moliwoci wyjcia ze swojej sytuacji. W wietle polskiego prawa handel ludmi jest przestpstwem. Polski kodeks karny definiuje kilka rnych przestpstw zwizanych z tym zjawiskiem: handel ludmi, organizowanie nielegalnej adopcji, oddawanie innej osoby w stan niewolnictwa, zwabianie albo uprowadzanie innej osoby w celu uprawiania prostytucji za granic, zmuszanie innych do prostytucji, produkowanie i rozpowszechnianie treci pornograficznych z udziaem dzieci, handel narzdami ludzkimi. Wedug informacji policji, wszystkie te patologiczne zjawiska maj w Polsce miejsce, czsto dotycz wanie cudzoziemcw. Polskie prawo przewiduje

26

Szczeglne grupy imigrantw: uchodcy, ofiary handlu ludmi

moliwo ochrony ofiar handlu ludmi pod warunkiem, e zdecyduj si na wspprac z policj w celu wykrycia sprawcw przestpstwa. Kobiety maj moliwo legalizacji pobytu na czas postpowania karnego, w ktrym uczestnicz jako wiadkowie. W latach 19952008 w Polsce wszczto 487 postpowa w sprawach dotyczcych handlu ludmi. W stan oskarenia postawiono 869 osb (w tym 96 cudzoziemcw). We wszystkich sprawach pokrzywdzonych byo 3170 osb. 60 z tych osb nie miao skoczonych 15 lat. Ofiarami handlu byy przede wszystkim kobiety i mode dziewczyny. Pochodziy gwnie z Ukrainy (263 osoby), Biaorusi (225), Bugarii (40), Rumunii (22) i Modawii (17)7.

Dane Ministerstwa Spraw Wewntrznych i Administracji.

Prawa imigrantw

Prawnicza dyskusja na temat tego, czy cudzoziemcy przebywajcy w Polsce podlegaj polskiemu prawu, rozgorzaa na pocztku lat 90. przy okazji wprowadzania w Polsce midzynarodowych przepisw o ochronie uchodcw (Konwencji genewskiej o statusie uchodcy z 1951 r.). Problem ten pojawi si przy okazji budowania polskich przepisw prawa o uchodcach. Dyskusja dotara do Trybunau Sprawiedliwoci, ktry zdecydowa, e kady, kto przebywa na terytorium Polski, podlega polskiemu prawodawstwu1. Przywileje dane w Polsce wycznie obywatelom Polski s w Konstytucji precyzyjnie okrelone. Naturalnie, cudzoziemcy w Polsce, tak jak Polacy, podlegaj te instrumentom prawa midzynarodowego, ktrych Polska jest stron2. Rozwaajc sytuacj prawn cudzoziemcw w Polsce trzeba wic pamita o tym, e dotycz ich nie tylko regulacje zawarte w przepisach polskiego prawa: o edukacji, rynku pracy, ubezpieczeniach, prawa karnego, rodzinnego itd., ale te, e cudzoziemcy maj uniwersalne prawa, o ktrych mwi przepisy midzynarodowe, m.in. Powszechna Deklaracja Praw Czowieka (1948), Konwencja Praw Dziecka (1989) czy Konwencja w sprawie zwalczania handlu kobietami i dziemi (1949). Przepisy midzynarodowe wice Polsk (oraz europejskie, odkd Polska jest czonkiem Unii Europejskiej) reguluj bardzo rne zagadnienia: od kwestii alimentw, przez prawa czowieka, regulacje dotyczce pracy, ubezpiecze, zawierania maestw po kwestie uznawania dokumentw czy wydawania wiz. Cudzoziemcw dotyczy bd wic ogromne iloci dokumentw i praw, w zalenoci od ich indywidualnej sytuacji. Polska jest te stron znacznej liczby umw dwustronnych z innymi krajami cz z nich rwnie wpywa na sytuacj obywateli tych pastw w Polsce.

1 2

Patrz: Working Together. 15 lat UNHCR w Polsce, Agnieszka Kosowicz, UNHCR 2007, s. 61. Wedug informacji MSZ z 10.08.2009 r. Polska bya stron 1107 traktatw midzynarodowych.

28

Agnieszka Kosowicz, Prawa imigrantw

Cho w gszczu przepisw mona uton, s to dla cudzoziemcw i Polakw w Polsce sprawy fundamentalne. Wszyscy ludzie rodz si wolni i rwni pod wzgldem swej godnoci i swych praw. S oni obdarzeni rozumem i sumieniem oraz powinni postpowa w stosunku do siebie wzajemnie w duchu braterstwa mwi art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Czowieka. Na podstawie tej Deklaracji, cudzoziemcy w Polsce maj prawo: do rwnego traktowania (a wic do niedyskryminacji); poszanowania ich godnoci; do ycia, wolnoci i bezpieczestwa; do swobody wyznawania religii, pogldw i opinii; do edukacji; dostpu do sdw. Deklaracja mwi te o tym, e bez wzgldu na pochodzenie ludzie maj prawo do rwnej pacy za rwn prac. Maj prawo do ycia rodzinnego; maj prawo do pracy i otrzymywania za ni godnego wynagrodzenia; do zrzeszania si; do uczestniczenia w yciu kulturalnym i spoecznym kraju. Jednoczenie, art. 29 Deklaracji mwi o tym, e kady czowiek ma obowizki wobec spoeczestwa, w ktrym funkcjonuje (cho nie precyzuje tych obowizkw). Podsumowujc, przepisy midzynarodowe mwi o tym, e kady czowiek ma prawo by traktowany godnie. To prawo dotyczy wszystkich ludzi, bez wzgldu na pochodzenie i bez wzgldu na status prawny. Pakiet podstawowych praw dotyczy wic take ludzi, ktrzy przebywaj w Polsce nielegalnie. Oni take maj prawa, ktre wynikaj z tego, e s ludmi. T generaln zasad powtarza te Konstytucja RP w art. 32: Wszyscy s wobec prawa rwni. Wszyscy maj prawo do rwnego traktowania przez wadze publiczne. Nikt nie moe by dyskryminowany w yciu politycznym, spoecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Kade pastwo tworzy wasny pakiet przepisw dotyczcy traktowania cudzoziemcw. Gwne dokumenty dotyczce imigrantw w Polsce to ustawa o cudzoziemcach3 oraz ustawa o ochronie cudzoziemcw4. Przepisy dotyczce obecnoci cudzoziemcw w Polsce obejmuj jednak wiele innych ustaw i roz-

Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o cudzoziemcach. (DzU 06.234.1694 z pn. zm.) Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP (DzU 06.234.1695 z pn. zm.).
4

29

Agnieszka Kosowicz, Prawa imigrantw

porzdze: o pomocy spoecznej5, o edukacji6, o rynku pracy7, o aktach stanu cywilnego8, prawo karne, prawo rodzinne itp. Dalej omwimy wybrane prawa cudzoziemcw w Polsce.

Prawo do edukacji
Prawo do edukacji maj w Polsce wszystkie dzieci niezalenie od narodowoci i statusu prawnego. Mwi o tym Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, a take polska Ustawa o Systemie Edukacji w art. 94. Art. 70.1 Konstytucji RP mwi: Kady ma prawo do nauki. Nauka do 18 roku ycia jest obowizkowa. Ten zapis dotyczy take cudzoziemcw. Polskie prawo rozrnia prawo do edukacji (obowizkowe dla wszystkich osb poniej 18. roku ycia) i obowizek nauki (do momentu ukoczenia gimnazjum lub 18. roku ycia, ktrekolwiek z tych wydarze nastpi pierwsze). Zgodnie z Konstytucj RP edukacja jest w Polsce obowizkowa dla wszystkich, take dzieci cudzoziemskich. Wedug polskiej ustawy o systemie edukacji prawo do korzystania z bezpatnej edukacji w Polsce zaley od statusu prawnego dziecka: dzieci-uchodcy i dzieci objte ochron uzupeniajc maj prawo do korzystania z bezpatnej edukacji na wszystkich poziomach edukacji w Polsce, take w szkoach artystycznych; dzieci z pobytem tolerowanym i dzieci ubiegajce si o status uchodcy maj prawo do bezpatnej edukacji na poziomie podstawowym, gimnazjalnym i rednim; dzieci cudzoziemskie o innym statusie prawnym maj prawo do edukacji w publicznych szkoach w Polsce na zasadach komercyjnych, chyba e placwka prowadzca szko zwolni je z opaty. Przepisy postuluj jak najszybsze wczenie dzieci cudzoziemskich w publiczny system edukacji. Przewiduj te dla dzieci i modziey objtych ochron w Polsce lub ubiegajcych si o t ochron dodatkowe wsparcie w postaci do-

Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (DzU 2009.69.590). Ustawa z 7 wrzenia 1991 r. o systemie owiaty (DzU 56.458 z pn. zm.). 7 Ustawa z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (DzU 2004 nr 99 poz. 1001). 8 Prawo o aktach stanu cywilnego z 29 wrzenia 1986 r. (DzU 2004.161.1688).
6

30

Prawo do pomocy spoecznej

datkowych lekcji jzyka polskiego, zapewniaj prawo do nauki wasnego jzyka i zachowania wasnej kultury, przewiduj moliwo nauki innych religii ni katolicka w szkole mona naucza religii wszystkich zwizkw wyznaniowych zarejestrowanych w Polsce. Dzieci objte ochron i ubiegajce si o ochron maj prawo do szkole zawodowych na takich samych zasadach, jak Polacy, do zapewnienia dojazdu do szkoy, gdy jest oddalona od ich miejsca zamieszkania, do pomocy socjalnej niezbdnej do penego korzystania z edukacji na poziomie szkoy podstawowej i gimnazjum. Studenci-uchodcy maj prawo do pomocy socjalnej dostpnej dla polskich studentw, w tym moliwoci korzystania z domu studenckiego lub uzyskania stypendium. Ustawa o szkolnictwie wyszym daje uprzywilejowan pozycj cudzoziemcom objtym ochron midzynarodow. Cudzoziemcy o innym statusie prawnym mog korzysta ze szkolnictwa wyszego w Polsce odpatnie. W praktyce, kada uczelnia wyznacza wasne wymogi studentom zagranicznym, coraz wicej szk wyszych uruchamia te kierunki studiw z myl o cudzoziemcach, prowadzone po angielsku.

Prawo do pomocy spoecznej


Prawo do pomocy spoecznej w Polsce reguluje ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (DzU z 2004 r. nr 64, poz. 593 z pn. zmianami). Prawo do wiadcze z pomocy spoecznej przysuguje cudzoziemcom w zalenoci od ich statusu prawnego: cudzoziemcom majcym miejsce zamieszkania i przebywajcym na terytorium RP na podstawie zezwolenia na osiedlenie si, zezwolenia na pobyt rezydenta dugoterminowego Wsplnot Europejskich, zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony udzielonego w zwizku z okolicznoci, o ktrej mowa w art. 53 ust. 1 pkt 13 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o cudzoziemcach, zgody na pobyt tolerowany lub w zwizku z uzyskaniem w RP statusu uchodcy lub ochrony uzupeniajcej; majcym miejsce zamieszkania i przebywajcym na terytorium RP obywatelom pastw czonkowskich Unii Europejskiej (UE), pastw Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG) nienalecych do UE lub pastw niebdcych stronami umowy o EOG, ktrzy mog korzysta ze swobody przepywu osb na podstawie umw zawartych przez te pastwa ze Wsplnot

31

Agnieszka Kosowicz, Prawa imigrantw

Europejsk i jej pastwami czonkowskimi, posiadajcym prawo pobytu lub prawo staego pobytu na terytorium RP. Pomoc spoeczna jest rodzajem wsparcia dla osb w trudnej sytuacji yciowej, ktrej samodzielnie nie s w stanie zmieni. Z pomocy mog wic korzysta m.in. matki samotnie wychowujce dzieci, osoby starsze, niepenosprawne, osoby ubogie albo bezdomne czy nieuleczalnie chore. Moe polega na wsparciu cudzoziemca w poszukiwaniu pracy, przyznaniu zasiku, wsparcia ze strony pracownika socjalnego udzielonego danej rodzinie, pomocy rzeczowej tak jak w przypadku polskich rodzin w potrzebie. Specjalny rodzaj pomocy spoecznej (tzw. program integracyjny) jest przewidziany dla cudzoziemcw objtych w Polsce ochron: statusem uchodcy albo ochron uzupeniajc. Program integracyjny obejmuje wsparcie finansowe, pomoc w szukaniu pracy i mieszkania, pomoc w kwestii edukacji dla dzieci i uzyskania kompetencji zawodowych dla dorosych, oraz nauki jzyka polskiego. Prawo przewiduje, e tego rodzaju wsparcie cudzoziemiec objty ochron moe otrzyma na co najwyej 12 miesicy. Pracownicy socjalni sygnalizuj, e tak krtki czas trwania programu nie pozwala mu przynie spodziewanych efektw. Po zakoczeniu programw wikszo uchodcw i osb objtych ochron uzupeniajc nadal jest w duej mierze bezradna: nie maj pracy, nie maj mieszkania nie s w stanie funkcjonowa w Polsce samodzielnie, bez dalszej pomocy.

Prawo do pracy
Polskie prawo przyjmuje zasad, e cudzoziemcy potrzebuj zezwolenia, aby pracowa w Polsce albo prowadzi tutaj wasn dziaalno gospodarcz. Od tej zasady jest jednak wiele wyjtkw. Jak podaje Wojewdzki Urzd Pracy, z obowizku posiadania zezwolenia zwolnieni s m.in. cudzoziemcy o nastpujcych statusach prawnych: uchodcy i osoby objte ochron uzupeniajc, posiadajcy w Rzeczypospolitej Polskiej zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony maonkowie obywateli polskich, posiadajcy zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej udzielone w zwizku z zawarciem zwizku maeskiego; posiadajcy wan Kart Polaka; ubiegajcy si o nadanie statusu uchodcy i ich maonkowie, pod warunkiem posiadania zawiadczenia potwierdzajcego ponad szeciomiesiczny pobyt w Polsce;

32

Prawo do ochrony zdrowia

pracownicy zagraniczni delegowani na placwki do Polski przez firmy zarejestrowane w obszarze Europejskiej Strefy Ekonomicznej; w stosunku do ktrych umowy midzynarodowe lub odrbne przepisy dopuszczaj wykonywanie pracy bez koniecznoci posiadania zezwolenia. Katalog kategorii cudzoziemcw jest duszy i cile zwizany ze statusem prawnym cudzoziemca w Polsce. Prawa cudzoziemcw do wykonywania pracy w Polsce s te rne w zalenoci od rodzaju wykonywanej pracy. Katalog zawodw i sytuacji, ktre nie wymagaj od cudzoziemca posiadania zgody na prac w Polsce zawiera Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 30 sierpnia 2006 r. w sprawie wykonywania pracy przez cudzoziemcw bez koniecznoci uzyskania zezwolenia na prac. Przepisy umoliwiaj np. prac bez koniecznoci uzyskania zezwolenia w przypadku zagranicznych naukowcw przyjedajcych do Polski na wykady czy artystw, ktrzy daj koncerty. Ograniczone prawo do pracy bez koniecznoci uzyskania zezwolenia (w ramach stay, w okresie wakacyjnym) maj te w Polsce zagraniczni studenci. Istotne jest, e cudzoziemcy w Polsce podlegaj polskiemu prawu pracy i regulacjom dotyczcym praw pracowniczych. Te prawa s czsto amane, a cudzoziemcy w praktyce czsto zmuszani s przez pracodawcw do akceptacji zanionych stawek, pracy w wikszym wymiarze godzin, albo nielegalnej. Cudzoziemcy czsto skar si, e polscy pracodawcy nie chc zatrudnia ich legalnie. Zdarzaj si te przypadki powanych naduy pracownikw gdy za wykonan prac cudzoziemscy pracownicy nie otrzymuj wynagrodzenia. Egzekwowanie praw na rynku pracy stanowi dla cudzoziemcw w Polsce powane wyzwanie.

Prawo do ochrony zdrowia


Aby bezpatnie korzysta z pastwowej opieki zdrowotnej w Polsce, pacjent musi by ubezpieczony. Zasada ta dotyczy take cudzoziemcw. W wyjtkowej sytuacji s jedynie cudzoziemcy ubiegajcy si w Polsce o status uchodcy. Opiek zdrowotn w podstawowym zakresie dla tej grupy przewiduje ustawa o ochronie cudzoziemcw. W praktyce cudzoziemcy ubiegajcy si o status uchodcy mog korzysta z pomocy specjalnie dla nich zatrudnionych lekarzy odwiedzajcych regularnie orodki dla uchodcw, oraz z bada i konsultacji lekarskich w wyznaczonych szpitalach i placwkach ochrony zdrowia. Koszty opieki medycznej dla cudzoziemcw ubiegajcych si

33

Agnieszka Kosowicz, Prawa imigrantw

o status uchodcy pokrywa Urzd do Spraw Cudzoziemcw. Opiek nad t grup cudzoziemcw sprawuje szpital MSWiA na podstawie umowy z Urzdem. Pozostae grupy cudzoziemcw w Polsce: uchodcy, cudzoziemcy z pobytem tolerowanym, czy o innym statusie prawnym musz zadba o ubezpieczenie, aby mc korzysta z opieki zdrowotnej w Polsce. Ubezpieczenie uzyska mona na podstawie legalnego zatrudnienia w Polsce albo zarejestrowania si w polskim Urzdzie Pracy jako osoba bezrobotna. Ubezpieczenie mona te oczywicie po prostu wykupi w firmie ubezpieczeniowej cudzoziemiec ma wwczas takie przywileje w kwestii leczenia, jakie przewidziane s w umowie ubezpieczeniowej. Trudna sytuacja polskiej suby zdrowia powoduje, e cudzoziemcy, tak samo jak Polacy, maj trudnoci w uzyskaniu pomocy nawet w sytuacjach zagraajcych yciu, gdy suby medyczne powinny udzieli pomocy niezalenie od ubezpiecze. Dowiadczenia wielu cudzoziemcw pokazuj, e czsto otrzymanie pomocy zaley po prostu od dobrej woli lekarza lub pielgniarki.

Prawo do szukania w Polsce ochrony midzynarodowej


Cudzoziemcy maj prawo poprosi w Polsce o status uchodcy. Mwi o tym zarwno Konwencja Genewska z 1951 r., Konstytucja RP, jak ustawa o ochronie cudzoziemcw, nowelizowana w 2008 r. Kady czowiek, ktry jest przeladowany w swoim kraju z powodu rasy, religii, narodowoci, przekona politycznych albo przynalenoci do okrelonej grupy spoecznej, moe ubiega si w Polsce o ochron. Polska ma obowizek wpuci na swoje terytorium kad osob, ktra poprosi o tak ochron. Nastpnie musi zbada, czy ochrona danej osobie faktycznie przysuguje. Na czas prowadzenia postpowania w tej sprawie cudzoziemcy maj moliwo korzystania z pomocy socjalnej w postaci zakwaterowania i wyywienia w specjalnym orodku dla cudzoziemcw ubiegajcych si o status uchodcy. Liczba tych orodkw zmienia si w zalenoci od liczby potrzebujcych cudzoziemcw. Ronie te liczba cudzoziemcw, ktrzy korzystaj z finansowej pomocy zamiast miejsca w orodku i funkcjonuj samodzielnie. Zgodnie z ustaw o cudzoziemcach decyzja o udzieleniu statusu uchodcy powinna by wydana w cigu 6 miesicy. W praktyce trwa to zwykle nieco duej. Po zakoczeniu procedury osoby, ktre otrzymaj ochron zyskuj prawo do pobytu w Polsce. Cudzoziemcy, ktrzy nie otrzymaj ochrony, powinni opuci terytorium RP.

Polska z perspektywy imigranta

Jak to jest w obcym kraju, wrd obcych ludzi, gdy nie zna si jzyka? Gdy nie wie si, jak kupi chleb i mleko, albo e trzeba skasowa bilet autobusowy? Gdy nie sposb porozumie si z lekarzem i powiedzie, co boli? Gdy nic nie jest znajome i zrozumiae? Cudzoziemcy, ktrzy przyjedaj do Polski maj rne problemy, bo rna jest ich sytuacja. Imigrantki-ony dyplomatw borykaj si z innymi problemami ni robotnicy stoczniowi z Wietnamu, studenci z Biaorusi czy repatrianci z Kazachstanu. Inne trudnoci ma w Polsce student z Niemiec bdcy na wymianie uniwersyteckiej, inne uchodca z Czeczenii. Wedug ekspertw od wielokulturowoci, pomimo tych indywidualnych rnic, sama zmiana kraju zamieszkania czsto wywouje u imigrantw podobne trudnoci zwizane z koniecznoci przystosowania si do nowej kultury. Pierwsz faz jest tzw. miesic miodowy czsto pierwsz reakcj imigranta na nowy kraj jest zachwyt. Dla dyplomatw moe to oznacza zafascynowanie lokaln architektur, sztuk czy zainteresowanie lokaln kuchni, dla uchodcw poczucie szczcia, e nikt do nich nie strzela, dla migrantw ekonomicznych satysfakcja z moliwoci pracy i korzystania z zarobkw. W tym pocztkowym okresie cudzoziemiec niewiele wie o kraju, w ktrym zaczyna nowy etap ycia, ale mu to nie przeszkadza. Jest zadowolony, e znajduje si w tym, a nie innym miejscu. Czsto nie myli wiele o wasnym kraju pochodzenia, a Polska wydaje mu si atrakcyjna. Druga faza to zaamanie nastroju. Duszy ni turystyczny pobyt wymusza na cudzoziemcy budowanie relacji z ludmi, a to okazuje si frustrujce. Wielu cudzoziemcw odczuwa, e nie s rozumiani, sami te nie rozumiej zachowa lokalnej ludnoci, to za jest irytujce. Zarwno dyplomaci, jak migranci ekonomiczni czy uchodcy mog odczuwa nieskuteczno swoich dziaa w kontaktach z innymi ludmi. Ich rodzime sposoby zaatwiania spraw,

35

Agnieszka Kosowicz, Polska z perspektywy imigranta

gesty, mimika twarzy w nowym kraju o innej kulturze nie s rozumiane tak, jak dawniej. Cudzoziemcy zupenie mimowolnie popadaj w konflikty czy nieporozumienia. Wielu ludzi w tym czasie ma tendencj do gloryfikowania wasnego kraju i wasnych zwyczajw, a take krytykowania tego, z czym spotykaj si w Polsce. Trzecia faza to stopniowa normalizacja. Cudzoziemcy stopniowo ucz si funkcjonowania w polskiej kulturze, zaczynaj rozumie Polakw i zaczynaj umie skutecznie komunikowa si z nimi. Zaczynaj take radzi sobie z zaatwianiem rnych spraw, nawizuj nowe znajomoci. Amerykaski ekspert od wielokulturowoci, Gary Weaver, twierdzi, e druga i trzecia faza wystpuj nastpnie przemiennie a do czasu, gdy czowiek rzeczywicie zintegruje si z nowym rodowiskiem, pozna now kultur na tyle, by swobodnie w niej funkcjonowa. Samopoczucie cudzoziemca, czy etap, na ktrym si znajduje, wpywa oczywicie na jego sposb postrzegania polskiej rzeczywistoci. Drugi element, ktry ma wpyw na to, jak imigranci czuj si w Polsce, to sposb, w jaki s traktowani. Portal Refugee.pl, serwis prowadzony przez Centrum Pomocy Uchodcom Polskiej Akcji Humanitarnej, powicony obecnoci uchodcw w Polsce, przytacza refleksje cudzoziemcw, ktrzy przyjechali do Polski szuka ochrony. Pocztki w Polsce byy trudne. Pamitam uczucie niepewnoci co tak naprawd bdzie i to nie za rok lub dwa, ale nastpnego dnia. Nie znalimy ani jzyka, ani nikogo, kto mgby nam pomoc, kto mgby by przewodnikiem na pocztku. To jest naturalne, e jeli kto ma problem, to si z nim nie afiszuje, bo w ludzkiej podwiadomoci tkwi przekonanie, e jest to co niewaciwego. No i bylimy ze swoimi problemami sami. Nie wygldam jak typowy Polak, od przyjazdu do Polski wiele razy spotkaem si z dyskryminacj. Wielokrotnie mielimy te problemy ze wzgldu na nasz religi. Mieszkamy w maej miejscowoci, dostalimy tam mieszkanie od gminy. Nasi ssiedzi s rasistami ubliaj nam, uprzykrzaj ycie. Nikt z gminy ani policja nie chc ju interweniowa. Wszyscy mwi, e s bezradni. Moj recept na ycie jest nauka. Na pocztku uczyem si sam, potem poszedem do liceum dla dorosych i tam si uczyem. Dziki temu mogem pj na studia prawnicze, ktre, mam nadziej, skocz. (Uchodca z Armenii, w Polsce od 10 lat) Z innej relacji Refugee.pl:

36

Agnieszka Kosowicz, Polska z perspektywy imigranta

Czuj si w peni zintegrowany z polskim spoeczestwem. Ju podczas studiw moi koledzy nazywali mnie czarnym Polakiem, co poniekd sprawiao mi przyjemno, gdy czuem si akceptowany, jako jeden z nich. Zdarzyo mi si kilkakrotnie dowiadczy w Polsce dyskryminacji, jednak musz przyzna, e za kadym razem koczyo si to dla mnie do szczliwie. Jeli dobrze pamitam, miaem okoo 10 takich sytuacji, jak na 20 lat pobytu w Polsce to nie jest tak wiele. Pamitam przypadek, gdy podczas studiw zaatakowano mnie i moich przyjaci. Zanim zdya przyjecha policja, nasi oprawcy zdoali uciec. Innym razem, kiedy wychodziem z uczelni, prbowaa mnie zapa i pobi grupa skinheadw. Na szczcie udao mi si uciec do kawiarni. Tam zostaem, dopki osobnicy ci si nie oddalili. Miao miejsce jeszcze kilka podobnych sytuacji, ale uwaam si za szczciarza, poniewa za kadym razem udawao mi si wyj cao z opresji. Wiem, e inni czonkowie mojej spoecznoci nie mieli tyle szczcia. Po spotkaniach z nieprzyjaznymi osobami czsto koczyli w szpitalach lub mieli powybijane zby. Raz postanowilimy wnie oskarenie na policji przeciwko naszym oprawcom, jednake w kocu wycofalimy zarzuty. (Imigrant z Sudanu, ktry otrzyma obywatelstwo RP) Rasizm w Polsce nie jest subiektywnym odczuciem cudzoziemcw. Jest smutnym faktem. Stowarzyszenie Nigdy Wicej wydao w 2009 roku raport Brunatna Ksiga. Jest to katalog incydentw na tle rasistowskim i ksenofobicznym oraz przestpstw popenionych przez neofaszystw, sporzdzony na podstawie informacji organizacji pozarzdowych, podawanych przez media oraz w ramach rnych raportw dotyczcych tej tematyki1. Raport nie stanowi kompletnego spisu wszystkich atakw na cudzoziemcw w Polsce, ale pokazuje, co si w Polsce dzieje. 18 stycznia 2008 roku, jak podaje Ksiga, w krakowskim areszcie zmar obywatel Rumunii Claudio Crulic, zatrzymany pod zarzutem kradziey. Aresztowany protestowa i podj godwk, co zostao zlekcewaone. 24 marca 2008 r. w Stalowej Woli dwch rasistw pobio 19-letniego studenta z Mongolii. Wyzywali go od tkw i pytali Co ty robisz w Polsce? 29 kwietnia 2008 roku kilkunastu funkcjonariuszy policji przyjechao aresztowa jednego czarnoskrego Brytyjczyka, ktry pokci si z personelem ho-

1 Brunatna Ksiga, Marcin Kornak, Stowarzyszenie Nigdy Wicej 2009. Raport przytacza incydenty, ktre miay miejsce w latach 19872008.

37

Agnieszka Kosowicz, Polska z perspektywy imigranta

telu o wysoko rachunku. Mczyzn powalono na podog i bito pakami na oczach ony i dziecka. W nocy z 8 na 9 lipca w jednym z klubw na warszawskim Starym Miecie kilku mczyzn brutalnie pobio chopaka, ktrego wygld wiadczy o azjatyckim pochodzeniu. Napastnicy nie zatrzymywani przez nikogo (przeciwko ich zachowaniu zaprotestowa tylko jeden klient!!) opucili klub. W nocy z 19 na 20 lipca w winoujciu grupa rasistw zaatakowaa czarnoskrego mczyzn na nadmorskiej promenadzie. Poszkodowany, ktry pracowa w winoujciu jako barman, wyldowa w szpitalu z wstrznieniem mzgu. Uratowa go waciciel dyskoteki, przed ktr doszo do ataku. 30 lipca 2008 r. we wsi Zawada trzech mieszkacw wsi pobio modego Roma. Grupa ludzi stojca nieopodal pod kocioem nie zareagowaa. Brunatna Ksiga to niemal piset stron, na ktrych opisano tego rodzaju zdarzenia. Osobn kategori s rasistowskie zachowania polskich kibicw ktrzy przeladuj czarnoskrych zawodnikw, rzucajc bananami, udajc dwiki map czy eksponujc rasistowskie symbole na trybunach. Jeszcze inn grup incydentw s wydarzenia w miejscowociach, ktre goszcz orodki dla cudzoziemcw ubiegajcych si w Polsce o ochron midzynarodow. W 2009 roku taki orodek w Katowicach zosta zamknity z powodu braku akceptacji ze strony lokalnych wadz. Zej atmosferze wok orodka towarzyszyy fizyczne ataki na przebywajcych tam cudzoziemcw orodek by kilkakrotnie obrzucany kamieniami. Do bjek i star midzy cudzoziemcami z orodkw (gwnie Czeczenami) a lokaln ludnoci dochodzio te w ostatnich latach w kilku innych miejscowociach. Trzeba jednak podkreli, e w tych potyczkach trudno zwykle ustali winnego, spicia prowokowali zarwno Polacy, jak cudzoziemcy. Zaczepki, spluwanie pod nogi, poszturchiwanie, obelywe uwagi czy napisy na murach to prymitywne zachowania, ktre oczywicie uprzykrzaj cudzoziemcom ycie, podwaaj ich poczucie bezpieczestwa, a bywa, e zagraaj ich zdrowiu. Prawdziwie niebezpieczne jest jednak dosy powszechne lekcewaenie dla takich zachowa, jako mao szkodliwych spoecznie. Mody skinhead moe pobi czarnoskrego cudzoziemca trudno temu za kadym razem zapobiec. Dla samopoczucia cudzoziemcw wane jednak jest, co dalej: czy mog liczy na pomoc przechodniw, policji, sdu. Tymczasem wiele relacji cudzoziemcw i zapisw w Brunatnej Ksidze mwi o tym, e przechodnie odwracaj gowy, policjanci lekcewa doniesienia, a sprawy rzadko trafiaj przed sd. Bywa, e policjanci i pracownicy socjalni

38

Agnieszka Kosowicz, Polska z perspektywy imigranta

zajmujcy si cudzoziemcami narzekaj na lekcewaenie spraw cudzoziemcw przez prokuratorw i sdy, ktre umarzaj sprawy albo nie wszczynaj postpowa, gdy ofiarami przestpstw s cudzoziemcy. Porwnujc sytuacj w Polsce z tym, co dzieje si w krajach ociennych, mona powiedzie, e w naszym kraju nie jest tak le: nie s palone domy zamieszkane przez imigrantw, jak to si zdarza w Niemczech, imigranci nie s atakowani przez noownikw, jak to dosy czsto dzieje si w Rosji czy na Ukrainie. Fizyczne ataki na osoby o innym kolorze skry w sumie zdarzaj si jednak raczej rzadko. Cudzoziemcy s w Polsce wzgldnie bezpieczni czsto nie s jednak traktowani jak ludzie, ktrym przysuguj prawa i ktrych polskie pastwo zobowizane jest chroni tak samo jak Polakw. Wielu naszych rodakw uwaa za stosowne lekcewaco traktowa cudzoziemcw, czy okazywa swoj yczliwo poprzez paternalistyczne poklepywanie po plecach. Dla wielu cudzoziemcw takie traktowanie jest gboko upokarzajce. Cudzoziemcom w Polsce czsto brak wiedzy, nawet w sprawach podstawowych. W centrum Warszawy trudno znale obcojzyczne wskazwki kierujce na policj. Telefony alarmowe dziaaj w Polsce tylko w jzyku polskim (specjalna linia dla cudzoziemcw uruchamiana jest tylko na okres wakacji, z myl o zagranicznych turystach). Czsto informacje istotne dla cudzoziemcw publikowane przez instytucje i urzdy pastwowe dostpne s tylko po polsku. (Mazowiecki Urzd Wojewdzki stanowi tu chlubny wyjtek). To wszystko sprawia, e cudzoziemcy czuj si czsto bezradni i osamotnieni w sytuacji, gdy spotka ich w Polsce co zego. Po tej ponurej i pesymistycznej czci czas na pozytywy. Relacja z Refugee.pl: Ja tak naprawd nie czuj si tu imigrantem. Jaki ze mnie imigrant? Nie przyjechaem przecie ani z Iraku, ani z Mongolii. Praktycznie jestem w domu. Jako inaczej mogyby by rozwizane kwestie formalne, bymy mogli czu si tu spokojniej, ebymy cho dostali pobyt tolerowany albo jaki inny dokument, ktry dawaby nam poczucie, e chroni nas prawo. Biaorusinw z Polakami czy bardzo wiele, integracja midzy naszymi narodami trwa ju setki lat. Dlatego integrujemy si w Polsce bez problemu. Oboje z on mamy wysze wyksztacenie, mamy mae dziecko. Dla integracji nie ma przeszkd. Oczywicie pomaga znajomo jzyka i obyczajw panujcych w danym kraju. Musi te min pewien okres czasu, zanim czowiek poczuje si swobodnie. Przeszkod s na pewno w duym stopniu nasze oczekiwania i niepewno, co

39

Agnieszka Kosowicz, Polska z perspektywy imigranta

bdzie dalej. A take brak pracy. I nie chodzi tu tylko o pienidze, ale przede wszystkim o brak jakiegokolwiek zajcia. (Imigrant z Biaorusi) Nikt mnie tu nie przeladuje. Policjanci nie stawiaj pod cian z rozstawionymi nogami, po prostu sprawdzaj dokumenty i mwi dzikuj. Czowiek przyzwyczaja si, e jeli nie narusza przepisw, to nie ma nieprzyjemnoci. I co bardzo wane: dzieci mog si uczy, nie wyrosn na dzikusw. Nie spotkaem si z nietolerancj. Na odwrt: ludzie mi pomagali co kupi, zaatwi. Pierwszy raz w yciu co takiego widziaem. Nie wiem co bdzie dalej, ale to co widz na razie, to normalne ycie. [] Tutaj dzieci s prawdziwymi, stuprocentowymi dziemi, nie ma w nich myli, e trzeba z kim walczy i przygotowywa si do wojny. A w Czeczenii dzieci musz by albo bojownikami, albo zdrajcami. (uchodca z Czeczenii) Mimo wszystkich przykrych incydentw, przypadkw dyskryminacji czy rasistowskich atakw, wielu cudzoziemcw znajduje w Polsce swj nowy kraj. Mimo rnych trudnoci na rynku pracy wielu cudzoziemcw znajduje w Polsce zatrudnienie. Mimo kopotw z legalizacj pobytu wielu studentw kontynuuje w Polsce studia i zdobywa wyksztacenie, ktre w ich krajach byoby dla nich niedostpne. Mimo rnych przepychanek wok orodkw dla uchodcw kilkaset osb rocznie znajduje w Polsce ochron midzynarodow, uczy si jzyka polskiego, zdobywa zawd, utrzymuje dziki swojej pracy rodzin i znajduje w Polsce upragnione bezpieczestwo. Pomimo rozmaitych trudnoci szybko poprawia si oferta systemu edukacji dla cudzoziemcw. Ksztaci si nauczycieli jzyka polskiego jako obcego, daje nowe moliwoci szkoom, gdzie ucz si dzieci cudzoziemskie. Sytuacja imigrantw w Polsce nieustannie si zmienia. Wpywaj na to udostpniane rodki unijne, dziki ktrym powstaj programy wsparcia dla cudzoziemcw, programy edukacji midzykulturowej dla polskiego spoeczestwa czy inne inicjatywy sprzyjajce integracji cudzoziemcw i Polakw. Na sposb widzenia cudzoziemcw wpywaj te dowiadczenia Polakw setki tysicy Polakw pracujcych w Irlandii, Wielkiej Brytanii, Norwegii i innych krajach jest tam imigrantami. Na wasnej skrze dowiadczaj, jak to jest by obcym w nieznanym kraju. Na og wracaj do Polski z wikszym zro-

40

Agnieszka Kosowicz, Polska z perspektywy imigranta

zumieniem dla potrzeb cudzoziemcw i bardziej otwarci na inne kultury, inne zwyczaje. Wielki wpyw na ksztatowanie dobrych relacji midzy Polakami a cudzoziemcami ma te rosnce zainteresowanie modziey i modych organizacji pozarzdowych dziaaniem na rzecz budowania tolerancji. Wielkie osignicia na tym polu ma Stowarzyszenie Jeden wiat, Villa Decjusza, Stowarzyszenie Nigdy Wicej, Centrum Pomocy Uchodcom Polskiej Akcji Humanitarnej, Fundacja Znak, Fundacja Ocalenie, Fundacja Forum Rnorodnoci, Fundacja Edukacji Midzykulturowej, lubelskie Centrum Wolontariatu, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Helsiska Fundacja Praw Czowieka i rosnce grono innych organizacji, ktre ucz ludzi y razem mimo rnic.

41

Bibliografia

Klaus W. (red.), 2007, Migranci na polskim rynku pracy. Rzeczywisto, problemy, wyzwania, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Warszawa. Kornak M., 2009, Brunatna Ksiga, Stowarzyszenie Nigdy Wicej, Collegium Civitas, Warszawa. Kosowicz A., 2007, Working Together. 15 lat UNHCR w Polsce, UNHCR Kosowicz A., Maciejko A. (red.), 2007, Integracja uchodcw w liczbach, Polskie Forum Migracyjne. Kulesza M., Smagowicz M. (red.), 2008, Wietnamczycy w Polsce. Perspektywy adaptacji spoeczno-zawodowej, Midzykulturowe Centrum Adaptacji Zawodowej, Warszawa. MSWiA, 2007, Handel Ludmi w Polsce. Materiay do raportu.

Strony internetowe
www.udsc.gov.pl www.mswia.gov.pl www.refugee.pl www.forummigracyjne.org

Podstawy islamu

Kim s muzumanie?
Muzumanie to wyznawcy islamu, trzeciej, po judaizmie i chrzecijastwie, monoteistycznej religii. Sowo islam znaczy po arabsku poddanie si Bogu. Muzumanw jest na wiecie ok. 1,2 miliarda, mieszkaj w bardzo wielu krajach na wszystkich kontynentach. Islam narodzi si na terenie Azji Mniejszej, w Mekce, na terenie dzisiejszej Arabii Saudyjskiej, w VII wielu naszej ery. Jest to wic najmodsza z trzech monoteistycznych religii. Twrc islamu by Mahomet, ktry urodzi si ok. 570 r. w Mekce. Ojciec Mahometa zmar przed narodzeniem syna, a matka, gdy mia zaledwie sze lat. Mahomet wychowywa si w rodzinie swego stryja. Gdy dors, zacz pracowa u bogatej wdowy Chadidy jako agent trudnicy si handlem z Syri. Gdy mia dwadziecia pi lat, oeni si z ni. Chadida bya starsza od niego o ok. 15 lat. Ich maestwo byo bardzo szczliwe, mieli kilkoro dzieci, z ktrych wieku dorosego doya jednak tylko jedna crka, Fatima. Mahomet dziki majtkowi ony zyska wysok pozycj spoeczn. Mia te czas na rozmylania i co roku spdza na nich miesic na grze Hira, niedaleko Mekki. Tam wanie pewnej nocy, w 610 roku, we nie nawiedzi Mahometa archanio Gabriel i objawi mu pierwszy fragment Koranu, witej ksigi muzumanw. Gabriel na rozkaz Boga nawiedza Mahometa jeszcze wielokrotnie, a do samej mierci Mahometa w 632 r. i w ten sposb objawi mu, fragment po fragmencie, cay Koran. Mahomet pocztkowo by zaniepokojony tymi objawieniami, obawia si nawet, czy nie jest optany, ale w kocu uwierzy w swoj misj i zacz naucza nowej religii. Nakaz goszenia nowej religii otrzyma zreszt od archanioa Gabriela. Pierwszymi osobami, ktre day wiar jego objawieniom, byy ona Chadida, stryj Abu Talib, jego syn Ali i niewolnik Zajd, ktremu Mahomet darowa wolno. Wtedy Mahomet zacz nawraca

43

Agata Marek, Podstawy islamu

na islam mieszkacw Mekki. Nowa religia szybko zdobywaa wyznawcw, zaczto mwi o niej w caej Arabii. Mekkaczycy w wikszoci byli politeistami, czyli jak bymy dzi powiedzieli poganami, i dopki Mahomet nie potpia ich bstw, dopty odnosili si do nowej religii tolerancyjnie. Ale gdy Mahomet zacz nastawa, by wyrzekli si swoich bogw oraz by bogaci dzielili si swoim bogactwem z biednymi (to jeden z filarw islamu), a take otwarcie ogosi, e ludzie s rwni wobec Boga, doszo do konfliktu. Sytuacja staa si dla muzumanw na tyle niebezpieczna, e Mahomet uda si w poszukiwaniu schronienia dla siebie i swoich zwolennikw do Jasribu (obecnie Medyna). Tam sytuacja spoeczno-polityczna bya inna ni w Mekce istniaa wadza centralna, mieszkao tam te stosunkowo duo wyznawcw religii monoteistycznych chrzecijan i ydw. Mahomet uzyska od wadz Medyny gwarancje bezpieczestwa dla wyznawcw nowej religii, po czym wrci do Mekki i nakaza swoim zwolennikom uda si do Medyny. Mahomet nie do razu wyruszy do Medyny, zrobi to dopiero wtedy, gdy w kolejnym objawieniu Bg mu na to pozwoli. Byo to w roku 622. Ten rok uznawany jest za pocztek ery muzumaskiej wedug muzumaskiego kalendarza jest to rok pierwszy. Jak wiadomo, dla chrzecijan pierwszym rokiem nowej ery, punktem, od ktrego mierzy si czas, jest rok narodzenia Chrystusa. Kalendarz muzumaski rni si od uywanego w znaczcej czci wiata, czyli kalendarza gregoriaskiego. Rok muzumaski skada si z 12 miesicy po 29 lub 30 dni i jest o 11 dni krtszy od uywanego w naszym krgu kulturowym. wita muzumaskie w stosunku do naszego kalendarza s ruchome, nie ma te np. miesicy zimowych czy letnich, miesice przesuwaj si co roku wanie o 11 dni. 28 grudnia 2008 roku dla muzumanw skoczy si rok 1429 i nastpnego dnia rozpocz si rok 1430, ktry skoczy si 17 grudnia 2009 r. Wanie w Medynie zaoy Mahomet pierwsz gmin muzumask, umm. Tam te mieszka do swojej mierci w 632 roku. Do ummy naleeli wszyscy, ktrzy wierzyli w Boga, naleeli wic do niej rwnie chrzecijanie i ydzi, jeli tego chcieli. Wedug zasad islamu muzumanie wierz w tego samego co ydzi i chrzecijanie Boga, tote muzumanie nie robili adnych przeszkd wyznawcom religii monoteistycznych w przyjciu do spoecznoci. Podstaw przynalenoci do ummy bya bowiem wanie wiara w tego samego Boga. Zjednoczenie si wok wiary byo wwczas ide rewolucyjn, gdy w tamtych czasach liczya si przede wszystkim wi plemienna i klanowa. Dla po-

44

Pi dogmatw wiary

rzdku dodajmy, e pewne napicia na tle religijnym z plemionami ydowskimi si zdarzay, cz ydw bowiem nie chciaa uzna, e Bg wybra swego ostatniego proroka spord plemienia arabskiego ydzi uwaali si za nard wybrany. Mahomet by nie tylko przywdc religijnym, ale rwnie wojskowym i politycznym. Prowadzi nieustajce wojny z zewntrznymi wrogami, stara si te zdoby jak najwicej zwolennikw dla nowej religii. By zdolnym dowdc bitwy jakie stoczy, byy w wikszoci wygrane. Udao mu si z czasem podbi Mekk i symbolicznie przej dla islamu Al-Kab, najwaniejsz wityni w islamie, niszczc znajdujce si w niej posgi pogaskich bokw, zwizane z politeistyczn tradycj arabsk. Po podbiciu Mekki, nadal mieszka w Medynie, ale w ostatnim roku swego ycia odby pielgrzymk do Mekki, ustanawiajc tym samym ten zwyczaj. Zmar u szczytu kariery politycznej i religijnej. Po jego mierci spord najbardziej zasuonych i bogobojnych wyznawcw islamu wybrano przywdc wsplnoty muzumaskiej kalifa. Mahomet nawrci Arabw na monoteizm i jednoczenie by twrc pierwszego pastwa czcego cay nard arabski.

Pi dogmatw wiary
Co to znaczy by muzumaninem? Aby nim by, trzeba wierzy w podstawowe dogmaty islamu, przekazane ludziom przez Boga za porednictwem prorokw i wysannikw oraz wykonywa cile okrelone rytualne obowizki. Jako e sowo islam przypomnijmy znaczy po arabsku poddanie si Bogu, powinien to zatem uczyni kady muzumanin. Podstawowe dogmaty islamu to wiara w: 1) jednego Boga; 2) aniow; 3) wite ksigi Tor, Ewangelie, Koran; 4) wysannikw i prorokw od Adama po Mahometa; 5) dzie Sdu Ostatecznego a po nim raj i pieko.

45

Agata Marek, Podstawy islamu

Wiara w jednego Boga


Sowo Allah po arabsku znaczy po prostu Bg. W islamie Bg ma jeszcze 99 innych piknych imion, np. Miosierny czy Litociwy. Wedug islamu jest to ten sam Bg, ktry czczony jest w judaizmie i chrzecijastwie, tylko inaczej rozumiany. Muzumanie uwaaj, e ich rozumienie Boga jest jedynym waciwym, a chrzecijanie i ydzi nie zrozumieli do koca lub wypaczyli Sowo Boe. Jest to, warto zauway, cecha charakterystyczna wszystkich tych trzech religii chrzecijanie rwnie uwaaj, e tylko oni rozumiej Boga we waciwy sposb, a inne sposoby rozumienia s nieprawdziwe i wypaczone, podobnie i ydzi s zdania, e modsze religie monoteistyczne interpretuj wiar w niedopuszczalny sposb. Wedug islamu Bg jest jeden i jedyny, a zaprzeczanie temu jest najciszym grzechem. Kady muzumanin powtarza pi razy dziennie modlitw, ktrej istotne sowa stanowi potwierdzenie tej prawdy: Nie ma bstwa prcz Boga (arab. Allaha). Czowiek jest winien Bogu cakowite posuszestwo, jest jego sug a nie, jak w chrzecijastwie dzieckiem Boym i musi wykonywa jego rozkazy. Bg wyznaczy zasady rzdzce wiatem i naley je spenia, czowiek nie powinien kierowa si wasnymi przekonaniami, tylko stara si speni wol Boga. Bg istnieje poza wiatem, nie ma adnych okrelonych cech fizycznych. Inaczej ni mwi o tym w Biblia, czowiek nie zosta stworzony na obraz i podobiestwo Boe. To co muzumanie zdecydowanie i jednoznacznie odrzucaj z chrzecijastwa to dogmat Trjcy witej. Muzumanie uwaaj, e dodawanie Bogu towarzyszy jest wielkim grzechem. W islamie mona si modli tylko bezporednio do Boga; nie mona modli si, starajc si o wsparcie u np. Matki Boskiej czy witych. Islam odrzuca kult witych, witych obrazw czy jakichkolwiek innych osb prcz Boga. Mahomet za jest dla ludzi wzorem do naladowania, ale jest tylko czowiekiem. Nie mona si np. do niego modli, czy prosi go w modlitwie o wsparcie. tak jak to ma miejsce w chrzecijastwie w stosunku do Matki Boskiej czy witych.

Anioowie
Istnienie aniow jest zapisane w Koranie. Anioowie zostali stworzeni przez Boga ze wiata i s istotami bezcielesnymi. Tak jak ludzie s istotami rozumnymi. Anioowie peni rozmaite funkcje w dniu Sdu Ostatecznego bd trzyma tron Boy, odczytywa ksigi z zapisanymi w nich ludzkimi uczynkami

46

Pi dogmatw wiary

i wykonywa wyroki Boe. Na ziemi anioowie wspieraj ludzi w trudnych sytuacjach i ich chroni. Anioowie przekazuj te ludziom Boe posannictwo. Prcz aniow istniej jeszcze inne duchowe istoty: diny ze duchy i upadli anioowie. Diny stworzone s z ognia bez dymu. S rozumnymi istotami, dziel si na dobre i ze, potrafi przybiera dowolne formy cielesne, umiej bardzo ciko pracowa. Pomagaj lub dokuczaj ludziom. Idea dinw jest bardzo rozwinita w muzumaskiej tradycji ludowej. Jednym z upadych aniow jest Iblis odpowiednik szatana. Zosta on wygnany przez Boga z raju za to, e sprzeciwi si Jego woli nie chcia si pokoni pierwszemu czowiekowi, Adamowi. Kolejnym zym czynem szatana byo nakonienie do zamania rozkazu Boga przez Ew i Adama, czyli do zjedzenia owocu z drzewa zakazanego. Wygnany z raju Iblis wodzi ludzi na pokuszenie i stara si ich skoni do grzechu. Iblis nie jest jedynym szatanem. Jest ich wicej, mieszkaj najczciej w takich miejscach jak mietniki, cmentarze, rzenie lub anie.

wite ksigi
To ksigi przekazane przez Boga ludziom na drodze objawienia, czyli ksigi objawione. Muzumanie uznaj za wite: Picioksig, czyli Tor (czsto uwaa si, e pod t nazw kryje si cay Stary Testament), Psalmy Dawidowe, Ewangelie i sam Koran. Koran jest jednak uznawany za ksig najdoskonalsz, muzumanie uwaaj, e wczeniejsze ksigi zawieray bdy i znieksztacenia boskiego objawienia. Koran to spisane objawienia Mahometa, ktrych doznawa przez 22 lata. Zosta spisany w literackim jzyku arabskim i nie powinien by tumaczony na inne jzyki, by tumaczenie nie wypaczyo tego, co Bg chcia przekaza Mahometowi. Jednak wspczenie praktyka jest taka, e w wielu krajach Koran wydaje si dwujzycznie w jzyku arabskim i uywanym w danym kraju. Biblii i Tory muzumanie waciwie nie czytaj i nie maj tych ksig w domu.

Wysannicy Boga i prorocy


Od zarania ludzkoci Bg przysya ludziom swoich posacw. Przekazywali oni ludziom zasady wiary w Boga i ostrzegali ich przed popenianiem grzechw. Muzumanie uznaj wszystkich prorokw uznawanych przez judaizm

47

Agata Marek, Podstawy islamu

i chrzecijastwo, tylko inaczej ich przedstawiaj. Wysannik tym rni si od proroka, e przynosi ksig, prcz tego, e tak jak prorok gosi Sowo Boe. Wysannikami Boga byli Mahomet, Jezus (po arabsku Isa) i Mojesz (po arabsku Musa).

Dzie Sdu Ostatecznego, raj i pieko


mier wedug islamu jest czym nieuniknionym, ale nie jest kocem ostatecznym. Jest przejciem do innego ycia. mier nie jest za, jest nawet uwaana za zjawisko pozytywne powrt do Boga. Czowiek jest zabierany z ziemi przez anioa mierci, ktry oddziela dusz od ciaa i zabiera j do Boga. Jeli Bg wybaczy czowiekowi grzechy, dusza wraca do ciaa, jeli nie, wraz z innymi duszami czeka na mki piekielne. Zmartwychwstanie nastpi dopiero na kocu istnienia wszechwiata. Wtedy ludzie powstan z martwych, by uda si na Sd Ostateczny, ktry jest tak samo nieunikniony jak mier i koniec wiata. Ludzie zgromadz si przed tronem boym i bd zdawa Bogu, w obecnoci aniow i prorokw, relacj ze swych uczynkw. Anioowie otworz ksigi zych i dobrych uczynkw, w ktrych zapisywali wszystkie ludzkie czyny. Na boskiej wadze zostanie zwaona dobro i sprawiedliwo kadego czowieka, po czym Bg niezwocznie kadego osdzi. Ostatnim egzaminem bdzie most nad piekem, cienki jak wos, ktrym przechodzi si bdzie do raju. Grzesznicy spadn z niego prosto w ogie piekielny, a dobrzy ludzie dotr do bram raju. Islam uznaje rwnie co w rodzaju czyca tam znajd si ludzie, ktrych ze i dobre uczynki si rwnowa. W czycu dusze bd przebyway, dopki nie odpokutuj swoich grzechw wtedy maj szans dosta si do nieba. Raj jest nagrod za dobre uczynki. Przedstawiany jest jako ogrd. S w nim rzeki z najczystsz wod, a take strumienie mleka, miodu i wina, ktrego spoywanie na ziemi byo zabronione. Ludzie w raju nosz piknie zdobione szaty, mog odpoczywa na brokatowych dywanach i wycieanych poduszkami oach. Usuguj im hurysy (mczyznom) i pikni modziecy (kobietom). Pieko to miejsce wiecznej kary dla grzesznikw potpionych na Sdzie Ostatecznym. Cech charakterystyczn pieka jest wszechobecny i trawicy wszystko ogie i ar.

48

Agata Marek, Podstawy islamu

Pi filarw wiary
Kady muzumanin ma do wypenienia okrelone obowizki. S nimi: 1) wyznanie wiary w jednego Boga (szahada); 2) modlitw (salat); 3) post (saum); 4) jamun (zakat); 5) pielgrzymk do Mekki (hadd).

Wyznanie wiary w jednego Boga (szahada)


Szahada to formua, powtarzana w rozmaitych sytuacjach, ktra jest potwierdzeniem dwch dogmatw wiary: Nie ma innego bstwa prcz Boga (arab. Allaha), a Mahomet jest jego wysannikiem. Jej wypowiedzenie w obecnoci wiadkw jest warunkiem zostania muzumaninem.

Modlitwa (salat)
Kady muzumanin powinien odmawia modlitw pi razy dziennie o wyznaczonych porach dnia: przed wschodem soca, w poudnie, po poudniu, przed zachodem soca i w nocy. Dokadna godzina zaley od pory roku i pooenia geograficznego. Dodatkowo w krajach muzumaskich o porach modlitwy przypomina azan, czyli woanie muezina z wiey minaretu. Modlitw mona odmawia wszdzie, nie trzeba w tym celu koniecznie i do domu modlitwy czy meczetu. Miejsce modlitwy powinno by uprztnite, muzumanin modli si bez butw. Do modlitwy, w czasie ktrej bije pokony, muzumanin uywa maty lub modlitewnego dywanika. Nie wolno odmawia modlitwy w miejscach nieczystych, takich jak cmentarz, rzenia, mietnik czy ania. Przed modlitw naley si umy wod lub piaskiem. Dla muzumanw szczeglne znaczenie ma modlitwa pitkowa, odmawiana w pitek w poudnie podczas wsplnych, uroczystych modw caej gminy. Pitek jest dla muzumanw najwaniejszym, witym dniem tygodnia i jest to dzie wolny od pracy. W islamie kobiety i mczyni modl si osobno, gdy wsplna modlitwa mogaby odwraca uwag od Boga i kierowa j ku ziemskim przyjemnociom zwizanym z obecnoci osoby pci przeciwnej.

49

Agata Marek, Podstawy islamu

Post (saum)
Post jest jednym z obowizkw kadego dorosego muzumanina. Post odbywa si w ramadanie, dziewitym miesicu kalendarza arabskiego. Nie wolno w czasie jego trwania je ani pi od wschodu do zachodu soca. Dziki postowi w ramadanie czowiek oczyszcza si z grzechw i wystpkw. W pocie nie powinni bra udziau ci, ktrym post mgby zaszkodzi, czyli np. kobiety w ciy, osoby chore, starsze czy te mae dzieci. Dzieci nastoletnie zazwyczaj bior ju udzia w pocie. Po zachodzie i przed wschodem soca mona je i pi. Post by duym wyrzeczeniem, jeli wemiemy pod uwag pustynny klimat Arabii.

Jamuna (zakat)
Jamuna to waciwie podatek na biednych. Zasady obowizkowej jamuny s zapisane w Koranie i dodatkowo regulowane s przez prawo muzumaskie Kady muzumanin, ktrego na to sta powinien oddawa cz swoich dochodw, ktre przeznacza si dla biednych, sierot, wdw i wszystkich ludzi potrzebujcych wsparcia. W czasach wspczesnych jest to 2,5% dochodw, dawniej byo to 10% plonw. Oprcz obowizkowej jamuny muzumanie mog i czsto oddaj jamun dobrowoln.

Pielgrzymka do Mekki (hadd)


To obowizek, ktry kady muzumanin powinien wypeni przynajmniej raz w yciu, jeli posiada ku temu odpowiednie warunki (zdrowie i fundusze). Dokadne warunki, jakie musi speni muzumanin podczas pielgrzymki do Mekki okrelaj przepisy prawa muzumaskiego, na przykad: w pielgrzymk nie powinny udawa si kobiety, ktre nie maj prawnego opiekuna. Osoby, ktre nie s w stanie osobicie odby pielgrzymki, mog wysa kogo innego w zastpstwie. Rocznie do Mekki pielgrzymuje okoo trzech milionw wiernych. Osoba, ktra odbya pielgrzymk, jest w swojej spoecznoci szczeglnie szanowana i otrzymuje tytu haddi. Pielgrzymka do Mekki oczyszcza z grzechw.

Islam na wiecie

Muzumanie w Europie
Liczb muzumanw yjcych obecnie na wiecie szacuje si na ok. 1,2 miliarda. Dokadna liczba wyznawcw islamu nie jest znana, gdy mieszkaj w wielu krajach, w ktrych nie przeprowadza si spisw ludnoci. Muzumanie mwi kilkudziesicioma jzykami. Arabowie to najliczniejsza grupa etniczna wyznajca islam jest ich ok. 230 milionw i prawie wszyscy (bo a 96%) s muzumanami, pozostae 4% to chrzecijanie. Kolejn, bardzo liczn nacj wyznajc islam s Indonezyjczycy w Indonezji mieszka prawie 210 milionw muzumanw. Indonezja jest zreszt najwikszym pastwem muzumaskim. Muzumanie mieszkaj na wszystkich kontynentach, ale pastwa z wikszoci ludnoci muzumaskiej le przede wszystkim w Azji i Afryce i tam te mieszka wiksza cz wszystkich yjcych dzi na wiecie muzumanw. W Europie w kilku krajach muzumanie stanowi wikszo: w Albanii, Boni-Hercegowinie, w Kosowie oraz w Turcji, ktra ley na dwch kontynentach. Poza tym w Europie mieszka ponad 40 milionw muzumanw gwnie na Bakanach (autochtoni) i we Francji, Niemczech, Wielkiej Brytanii, Holandii, Woszech i Austrii. Do pastw Europy Zachodniej muzumanie przybyli jako obywatele byych pastw kolonialnych (np. do Wielkiej Brytanii, Francji, Holandii), jako imigranci z powodw ekonomicznych lub jako uchodcy. Jzykiem liturgicznym, czyli jzykiem modlitwy, dla wszystkich muzumanw jest literacki jzyk arabski. Koran zosta objawiony i spisany po arabsku. Cho jzyk Koranu rni si nieco od wspczesnego literackiego jzyka arabskiego, to w wiadomoci muzumanw jest to ten sam jzyk. Wedug muzumanw Koran nie powinien by tumaczony na inne jzyki, w modlitwie powinien by uywany literacki jzyk arabski. Jednak ze wzgldu na to, e wikszo muzumanw nie jest Arabami i na co dzie nie uywa tego jzyka, Koran

51

Agata Marek, Islam na wiecie

wydawany jest dwujzycznie obok strony po arabsku jest strona w jzyku uywanym w danym kraju. W codziennym yciu muzumanie uywaj bardzo wielu jzykw. Arabowie w rnych krajach arabskich mwi rnymi dialektami jzyka arabskiego. Dialekt to pierwszy jzyk, ktrego dziecko arabskie uczy si w domu. Dialekty nie maj bardzo czsto formy pisanej, a tylko mwion. Pozostali muzumanie, czyli znaczca wikszo wyznawcw islamu, na co dzie uywa swoich etnicznych jzykw. Pastwa z wikszoci muzumask bardzo rni si od siebie, czasem jedyn wspln cech jest wyznawana religia. Niektre z nich s bardzo bogate, jak np. Arabia Saudyjska, Katar, Kuwejt czy Emiraty Arabskie, inne bardzo biedne, np. Etiopia, Somalia czy Sudan. Panuj w nich rne ustroje polityczne, od monarchii, przez republik do pastwa teokratycznego, czyli takiego, w ktrym ycie obywateli jest uregulowane przez prawo religijne takim pastwem jest Iran. W czci pastw z wikszoci islamsk nie ma demokracji, w niektrych od lat trwaj wojny, jak np. w Czeczenii czy Afganistanie. Jedno z pastw z wikszoci muzumanw, Turcja, chce wstpi do Unii Europejskiej. O przestrzeganiu praw czowieka, praw kobiet, praw mniejszoci rwnie niewiele da si powiedzie, co byoby prawdziwe w odniesieniu do wszystkich pastw muzumaskich, prcz tego, e bardzo czsto nieprzestrzeganie tych praw nie ma wiele wsplnego z islamem, lecz z bied, z sytuacj ekonomiczn czy zacofaniem spoecznym.

Muzumanie w Polsce
Gdy w XIV w. na terenach Krlestwa Polskiego i Litwy zaczli osiedla si Tatarzy, mieszkao tu ju wiele narodw rnych wyzna: prcz Polakw i Litwinw, yli tu Ukraicy, Biaorusini, ydzi, Grecy, Ormianie i Niemcy. Osadnictwo Tatarw cile wie si z podbojami redniowiecznych Mongow (XIII w.), gdy to wwczas przybyli oni do Europy Wschodniej w armii Batu-chana. Wie si te z powstaniem Zotej Ordy, ktra bya pastwem ogromnym, lecz niejednolitym politycznie i religijnie. W wyniku walk o wadz i wewntrznych sporw przegrani musieli z niej ucieka wraz z caymi rodzinami, klanami i wojskiem. Uciekinierzy ze Zotej Ordy byli pierwszymi osadnikami tatarskimi na ziemiach litewskich poczonych uni z Krlestwem Polskim. Cz osadnikw tatarskich to jecy, ktrzy zostali wzici do niewoli w czasie wojen Ksit

52

Muzumanie w Polsce

Litewskich ze Zot Ord. Dua fala imigracji tatarskiej miaa miejsce za czasw panowania ksicia Witolda (13921439). Wojownicy Delal ed Dina, pretendenta do tronu w Zotej Ordzie, walczyli u boku ksicia Witolda w bitwie pod Grunwaldem w r. 1410. Po bitwie wielu wojownikw osiedlio si na ziemiach litewskich. Wielu Tatarw byo wanie imigrantami zamieszkali na ziemiach Krlestwa Polskiego i Litwy dobrowolnie. Trzeba te powiedzie, e Polska przyja ich bardzo yczliwie w zamian za pomoc w obronie granic ogromnej wwczas Rzeczpospolitej Tatarzy, otrzymywali ziemie, czyli byo to osadnictwo wojskowe. Pierwsze orodki tatarskie znajdoway si koo miast litewskich, ktre byy wanymi orodkami politycznymi i gospodarczymi, takich jak Wilno, Troki, Grodno, Nowogrdek, Kowno, Misk. Takie usytuowanie osad tatarskich zapewniao moliwo szybkiej mobilizacji wojsk na wypadek wojny. Najstarsze wsie tatarskie to: Konoary, Kozakary, Mereszlany, Prudziany i Sorok Tatary. Cz ludnoci tatarskiej na Litwie mieszkaa w miastach, trudnic si rzemiosem, gwnie garbarstwem, furmastwem (tzn. przewozem ludzi i towarw za pomoc koskich zaprzgw), hodowl koni, ogrodnictwem. Zawody te Tatarzy przynieli ze sob ze stepu i znad Morza Czarnego, czyli miejsc, w ktrych dawniej yli. Niektrzy pracowali w subie przy krlu i w poselstwach na Krym i do Turcji jako tumacze, pisarze i gocy. Polska bya w XIV i XV wieku krajem tolerancyjnym religijnie, nowi przybysze mogli bez przeszkd zachowa swoj religi islam, i w niej wychowywa dzieci. Dozwolone byy maestwa z Rusinkami, Litwinkami, Polkami, wyznajcymi prawosawie lub katolicyzm. Zakadano cmentarze, na ktrych chowano zgodnie z nakazami islamu. Po otrzymaniu odpowiedniej zgody budowano meczety. Sytuacja muzumanw pogorszya si w czasie kontrreformacji zakazano maestw z chrzecijankami, posiadania suby chrzecijaskiej, utrudniano budow i remont meczetw. W XVI w. Tatarzy zatracili swj rodzimy jzyk i zaczli uywa na co dzie jzyka, ktrym mwio ich otoczenie w przybranej ojczynie, tj. jzyka polskiego, biaoruskiego lub litewskiego. W XVII w., w czasie licznych wojen, domy i meczety byy rabowane i niszczone, ludno Tatarska zuboaa i czsto odsprzedawaa swoje ziemie. Dodatkowo skarb pastwa zalega z wypat odu chorgwiom tatarskim. Z powodu zej sytuacji prawnej i materialnej muzumanw w Rzeczypospolitej Obojga Narodw, kilka chorgwi w 1672 r. zbuntowao si i przeszo na stron tureck. Jest to tzw. bunt Lipkw. Lipkami nazywano Tatarw z Woynia i Podola. W czasie caej naszej wsplnej historii by to jedyny zatarg Tatarw pastwem polskim. Jan III Sobieski w porozumieniu z sejmem, aby pozyska rozgoryczon

53

Agata Marek, Islam na wiecie

ludno tatarsk, przywrci Tatarom dawne prawa i znis ograniczenia. W zamian za zalegy od nada w 1679 roku Tatarom nowe ziemie, w Studziance, Kruszynianach, Nietupach, uanach, Drahlach, Malawiczach, Bohonikach. Jest to pocztek osadnictwa tatarskiego w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej. W Bohonikach i Kruszynianach w wojewdztwie podlaskim meczety i cmentarze, wybudowane przez tych osadnikw i ich potomkw, istniej i s czynne do dzisiaj. Pene prawa polityczne Tatarzy otrzymali dziki Konstytucji 3 Maja, ktra zniosa ograniczenia w dostpie Tatarw do piastowania wanych stanowisk. Tatarzy brali take udzia w konfederacji barskiej, bronic niepodlegoci Polski za czasw jej ostatniego krla, Stanisawa Augusta Poniatowskiego. Uczestniczyli we wszystkich powstaniach i zrywach niepodlegociowych po rozbiorach. Czynnie wspierali dziaania niepodlegociowe Polski dziaaczem niepodlegociowym i bliskim wsppracownikiem Jzefa Pisudskiego by Aleksander Sulkiewicz. Bra udzia w tworzeniu Polskiej Partii Socjalistycznej, przemyca do Polski nielegaln literatur. W 1900 r. zorganizowa ucieczk Jzefa Pisudskiego ze szpitala witego Mikoaja w Petersburgu. Zgin w 1916 r. jako onierz I Brygady Legionw. Okres midzywojenny by bardzo dobrym czasem dla islamu w Polsce nastpi wwczas rozkwit dziaalnoci religijnej i kulturalnej. W 1925 roku powoano funkcj muftiego, ktry kierowa i dzi znw kieruje yciem religijnym spoecznoci muzumaskiej. W tym samym roku utworzono rwnie Muzumaski Zwizek Religijny skupiajcy wszystkich muzumanw w Polsce, oraz Zwizek Kulturalno-Owiatowy Tatarw Rzeczypospolitej Polskiej. ZKOTRP stara si o popraw sytuacji materialnej, wspiera i rozwija ycie kulturalne spoecznoci polskich muzumanw. Wydawane byy ksiki i czasopisma. Kilku uczniw muzumaskich wysano na nauk do Jugosawii i Egiptu. W okresie midzywojennym polscy muzumanie podrowali do krajw arabskich, Turcji i Indii, gdzie spotykali si ze znanymi osobistociami wiata islamu. Brali udzia w nawizywaniu kontaktw dyplomatycznych przez Polsk z krajami muzumaskimi. W latach trzydziestych odya wrd Tatarw tradycja suby wojskowej. W 1933 roku utworzono tatarskie druyny Zwizku Strzeleckiego. Od 1936 roku, wszystkich muzumanw poborowych zaczto przydziela do I szwadronu 13. Puku Uanw Wileskich. Jednostka ta wzia udzia w kampanii wrzeniowej 1939 roku. Zmiana wschodnich granic Polski po II wojnie wiatowej zmienia sytuacj Tatarw w Polsce, gdy wikszo wielowiekowych osad tatarskich pozostaa na terenie Biaorusi, Litwy i Ukrainy. Sama spoeczno muzumaska rwnie

54

Muzumanie w Polsce

si zmienia; w czasie wojny zgina lub wyemigrowaa znaczca cz inteligencji, ludzie przenosili si ze wsi do miast. Nadto, cz muzumanw przenioso si w 1945 roku na ziemie zachodnie, do Gdaska, Gorzowa Wielkopolskiego, Szczecina, Olenicy, Piy. W latach szedziesitych jednak wielu z nich wracao na wschd Polski, gwnie do Biaegostoku. W 1947 roku reaktywowano Muzumaski Zwizek Religijny. Po wojnie pozostay trzy gminy wyznaniowe na terenie Polski w Kruszynianach, Bohonikach i w Warszawie. Z czasem powstay nowe gminy w najwikszych skupiskach muzumanw: w Biaymstoku, Gdasku i Gorzowie Wielkopolskim. Dziaalno kulturalna i kontakty ze wspwyznawcami za granic byy ograniczane przez wadze PRL, co wpyno negatywnie na ycie kulturalne i religijne polskich muzumanw. Powoli zanikay tradycyjne zawody, jak garbarstwo i rolnictwo, muzumanie polscy zawodowo przestali si odrnia od ludnoci polskiej innych wyzna. Tatarzy polscy zatracali niektre wasne obyczaje i coraz bardziej upodabniali si do ogu ludnoci polskiej, z ktr na co dzie mieli kontakt. W latach siedemdziesitych i osiemdziesitych do Polski zaczli napywa imigranci muzumanie z Bliskiego Wschodu. W wikszoci byli to studenci z krajw arabskich, z ktrymi Polska bya w dobrych stosunkach. Wikszo z nich po zakoczeniu studiw wracaa do swoich rodzinnych krajw, jednak niektrzy pozostawali w PRL na stae, gdy tu rozpoczli prac lub zaoyli rodzin. Przemiany ustrojowe w 1989 roku rozpoczy nowy trwajcy do dzi okres w dziejach islamu na ziemiach polskich. Do Polski zaczli przyjeda muzumanie z rnych krajw (najczciej z krajw arabskich, Turcji i Boni) nie tylko na studia, ale rwnie po to, by tu pracowa i mieszka. Wielu przyjezdnych uznawao Polsk za dobry kraj do otwarcia wasnego biznesu. Liczba nowych muzumanw szybko przewyszya liczb Tatarw. S to muzumanie z rnych stron wiata, ktrych bardzo czsto z Tatarami czy tylko wiara, a rni praktycznie wszystko cznie z krgiem kulturowym, do ktrego nale. Muzumascy imigranci s najbardziej widoczn grup muzumanw w Polsce odrniaj si od typowych Polakw bardziej ni Tatarzy (czasem s np. ciemnoskrzy) a ponadto, mimo e jest ich mniej, s bardziej widoczni ni przebywajcy w orodkach uchodcy. Imigranci najczciej przyjedaj tu caymi rodzinami lub zakadaj tu rodziny, enic si z Polkami. Zazwyczaj tu pracuj, czsto prowadz wasny biznes, najbardziej widoczne s restauracje czy bary z kuchni tureck czy arabsk, popularnie okrelane mianem keba-

55

Agata Marek, Islam na wiecie

bw czy barw U Turka. Imigranci ucz si do szybko polskiego, a ich dzieci chodz do polskich szk. Uchodcy to kolejna grupa muzumanw, ktra po 1989 roku zacza przybywa i nadal przybywa do Polski. Uchodcy, ktrzy starali si o azyl w naszym kraju w wikszoci byli muzumanami z Boni, z Afganistanu, czy z Iraku, a w ostatnich latach ponad 90% osb starajcych si o azyl pochodzio z Czeczenii. Ich sytuacja jest zupenie inna ni muzumanw, ktrzy przybyli do nas z wyboru. Po pierwsze, opucili swj kraj z przymusu pod grob mierci, przeladowa, wojny. Najczciej nie maj pienidzy ani adnego dobytku. Nie maj pomysu na to, co by chcieli w Polsce robi. Uciekli, bo ich ycie byo zagroone i nie mieli innego wyjcia. Nie s przygotowani do ycia w innej kulturze. Zazwyczaj przybywaj cae rodziny lub jedno z rodzicw wraz z dziemi. Potrzebuj pomocy rnego rodzaju finansowej, psychologicznej, prawnej, lekarskiej, edukacyjnej, jzykowej. Potrzebuj te pomocy, by zaaklimatyzowa si w cakowicie rnym kulturowo spoeczestwie, o ktrym zazwyczaj niewiele wiedz. Niestety, warunki, jakie panuj w orodkach dla uchodcw, odbiegaj od ich oczekiwa. Nie otrzymuj takiej pomocy, jaka byaby im potrzebna w orodkach dla uchodcw maj zapewniony jedynie byt i zupenie podstawow opiek. S wprawdzie bezpieczni, ale nie yj normalnie nie pracuj, nie maj domu ani swojego miejsca, nic od nich nie zaley ani to, gdzie si znajd, ani co bd jedli, ani sposb, w jaki spdza bd wolny czas czy ksztaci dzieci.

Religia, tradycje i obyczaje polskich Tatarw muzumanie jako cz polskiej kultury


Polscy Tatarzy, pierwsi imigranci wyznajcy islam, to sunnici, wyznawcy hanafickiej szkoy prawnej. Na ich przykadzie mona przeledzi pozytywny przykad integracji ze spoeczestwem polskim z jednej strony, i zachowaniem odmiennoci religijnej i kulturowej z drugiej. W wierzeniach Tatarw zachoway si pewne elementy wierze przedmuzumaskich, koczowniczych ludw tureckich. Wida w nich wpyw wierze chrzecijaskich i pogaskich. Jednak zarwno wiara, jak i kultura Tatarw nale do krgu cywilizacji islamu. Doktryna religijna jest taka sama jak w caym islamie, czyli opiera si na piciu filarach wiary: uznaniu jednego Boga, modlitwie odmawianej pi razy dziennie, pocie w ramadanie, jamunie rozdawanej biednym i pielgrzymce do Mekki. Tatarzy maj

56

Religia, tradycje i obyczaje polskich Tatarw muzumanie jako cz polskiej kultury

natomiast wasne zwyczaje dotyczce modlitwy: uwaaj, e w jej czasie powinny by w domu zasonite wszystkie lustra, w ktrych mogliby si odbija ludzie i obrazy. Po ablucjach, ktrych dokonuje si przed kad modlitw, spojrzenie w lustro uniewania ich dokonanie i naley je powtrzy. Przekonanie to mona tumaczy islamskim zakazem przedstawiania i obrazowania ludzkich postaci, ale wida tu take inn tradycj pobrzmiewa tu stare, ludowe porzekado: Nie patrz w lustro, bo diaba zobaczysz. W pitki modlitwy odprawiane s w meczecie lub w domu modlitwy, a kieruje nimi imam, przez Tatarw nazywany mo. W czasie modlitwy recytuje si sury z Koranu; modlitwa tatarska zawiera litani, w ktrej wymieniani s prorocy islamu, od Adama do Mahometa, oraz inne wybitne postaci wiata muzumaskiego. Pewne rnice wida u Tatarw w traktowaniu jamuny (zakatu), ktra w kanonicznej postaci islamu jest podatkiem okrelonej wysokoci, obowizkowym dla wszystkich, ktrych na ni sta. Tatarzy nie praktykuj tego zwyczaju. Tatarski zwyczaj, wywodzcy si z zakatu, nazywany jest sadog. Polega on na rozdawaniu podczas wielkich wit i uroczystoci rodzinnych sodkich bueczek z rodzynkami i innych sodyczy wrd uczestnikw uroczystoci. W czasie ramadanu, ktry w cisej formule przestrzegany jest tylko przez niewielu polskich muzumanw, istnieje pewien zwyczaj, ktry przypomina katolickie chodzenie po koldzie. W drugiej poowie ramadanu moa odwiedza domy wiernych, odmawia modlitw w intencji rodziny i otrzymuje od gospodarza datek witeczny, zwany fitre. Kolejnym filarem islamu jest pielgrzymka do Mekki, ktr kady muzumanin, ktrego na to sta, powinien odby przynajmniej raz w yciu. Ten wymg by i jest bardzo trudny do spenienia przez polskich Tatarw, gdy na tak wypraw rzadko kogo byo sta. Tatarzy pielgrzymowali zatem do wasnych witych miejsc. Najwaniejszym i najbardziej znanym z nich s owczyce, w ktrych znajduje si grb witego Kontusia (Konteja), ktry, wedug poda, mia za ycia cudown moc uzdrawiania. Legenda o Kontusiu przetrwaa w caoci do czasw wspczesnych. Kolejnym miejscem witym jest Szorcowa Gra koo Bohonik. Staa tam niegdy pustelnia bliej nieznanego czowieka, ktry jak uwaa Stanisaw Kryczyski, znawca kultury tatarskiej by pustelnikiem chrzecijaskim1. Jednym z najciszych grzechw w islamie jest

1 S. Kryczyski, Tatarzy litewscy. Prba monografii historyczno-etnograficznej, Rocznik Tatarw Polskich, Gdask 2000, t V, s. 177.

57

Agata Marek, Islam na wiecie

porzucenie wiary. Prawo karze za to mierci. Tatarzy uznawali agodniejsze prawo kar dla odstpcy by ostracyzm. Narodziny dziecka w caym wiecie islamu nie s szczeglnie uroczycie ani hucznie obchodzone. Dziecko zostaje zarejestrowane przez kadiego w meczecie. Symbolicznym wczeniem do wsplnoty muzumaskiej jest nadanie mu imienia. Ceremonia odbywa si w domu rodzicw. Dziecko si jest kpane, a nastpnie ukadane na stole, na ktrym kadzie si rwnie Koran, chleb, mid, ser i sl oraz zapala dwie wiece. Imam odmawia specjaln modlitw i trzykrotnie powtarza imi wanie nadawane dziecku, by zapamitao je do Dnia Sdu Ostatecznego. Nastpnie, trzymajc dziecko za palec wskazujcy, imam siedmiokrotnie wypowiada szahad, czyli muzumaskie wyznanie wiary. Do prawego ucha piewnie wypowiada sowa azanu, czyli wezwanie na modlitw, a do lewego ucha kam, czyli wezwanie do modlitwy. Cay obrzd koczy specjalna modlitwa. Obrzezanie mczyzn jest bardzo szeroko rozpowszechnionym obyczajem w islamie. Nie jest to jednak obowizek religijny, lecz zalecenie. W XX w. polscy Tatarzy praktycznie odstpili od tego obyczaju. Wanym dogmatem jest dla muzumanw wiara w anioy, szatany i inne duchy. Tatarzy inaczej dziel duchy nisze, czyli diny, ktre bywaj zarwno dobre, jak i ze. Dobre duchy nazywaj dynejami, a ze fierejami. Fiereje szkodz ludziom. Tatarzy uwaaj, e kady yjcy czowiek ma swojego fiereja, ktry moe na nich sprowadzi chorob. Fiereje mieszkaj na pustkowiach, cmentarzach, uroczyskach, botach, w ciemnicy, w lasach, w opuszczonych kocioach i cerkwiach. Przechodzc koo takich miejsc, dobrze jest odmwi modlitw. Ze duchy wychodz ze swych legowisk po zmierzchu, nie powinno si wtedy wypowiada ich nazw i imion. Za najgroniejsze wrd zych duchw Tatarzy uwaali diaby. Diaby najczciej przybieray posta ludzk. I Tatarzy, i chrzecijanie, uwaali, e diaby czyhaj na dusze umierajcych. W tatarskich i chrzecijaskich podaniach przewija si wtek walki anioa z diabem przy ou chorego czy umierajcego czowieka. Obyczaje pogrzebowe Tatarw rni si od typowej ceremonii tym, e w typowym, muzumaskim pogrzebie nie powinny bra udziau kobiety. Natomiast u Tatarw zakaz ten nie jest cile przestrzegany. Jest te zwyczaj polegajcy na wzywaniu do umierajcego duchownego, w ktrym wyranie wida wpywy chrzecijaskie. Wezwany przez rodzin czy krewnych umierajcego muzumanina moa odczytywa przy ou chorego specjalne modlitwy (imany). Polscy muzumanie odwiedzaj swoich zmarych rwnie w Zaduszki, cho jest

58

Islam a chrzecijastwo

to sprzeczne z muzumaskim prawem. Przenikny rwnie do obyczajw tatarskich typowo chrzecijaskie obyczaje, takie jak ubieranie choinki na Boe Narodzenie czy malowanie jajek na Wielkanoc. Jak pisz Piotr Borawski i Aleksander Dubiski w ksice Tatarzy polscy, dzieje, obrzdy, tradycje: Wiele przesdw Tatarzy zapoyczyli od miejscowej ludnoci chrzecijaskiej: starali si nie uprawia swoich pl w pierwsz rod po Wielkiej Nocy i po Zielonych witkach, aby grad nie zniszczy zboa; nie dawali je krowom na witego Jana z obawy, by nie straciy mleka. W niektrych obrzdach tatarskich, praktykowanych jeszcze w pierwszej poowie XX stulecia, odnajdujemy lady starych kultw tureckich []. W celu wywoania deszczu Tatarzy skadali ofiar z czarnego barana. Niejednokrotnie w obrzdzie tym uczestniczyli miejscowi chopi, ktrzy wierzyli w skuteczno ofiary2. Wrd Tatarw nigdy nie byo praktykowane wieloestwo, a kobiety nigdy nie zasaniay twarzy. Nie do koca przestrzegany by i jest zakaz picia alkoholu. Wsplne dzieje Polakw i Tatarw mog by przykadem pokojowego wspistnienia rnych kultur, ktre przenikay si, przejmoway od siebie pewne elementy, ale zachowyway wasn tosamo. Zanik wprawdzie jzyk Tatarw, ale pozostaa religia jako wyznacznik ich odrbnoci jako polskich muzumanw3. Obecno Tatarw w Polsce jest przejawem tolerancji i obustronnej akceptacji rnic kulturowych. Pokazuje te, e moliwe jest wspistnienie dwch odrbnych kultur, ktrych odrbno opiera si na odmiennoci religii.

Islam a chrzecijastwo
Islam jest najmodsz z trzech monoteistycznych religii i zakada wiar w tego samego, jedynego Boga. Oprcz wspomnianych ju rnic w stosunku do judaizmu i chrzecijastwa, inaczej przedstawia pewne wydarzenia, np. ofiar Abrahama. Wedug islamu, Bg kaza Abrahamowi powici pierworodnego syna Izmaela, a nie Izaaka. Odrzuca rwnie niektre dogmaty (twierdzenia) chrzecijastwa i judaizmu dogmat Trjcy witej, a take nie uznaje Jezusa za Syna Boego, tylko za czowieka, ktry by jednym z wysannikw Boga.

2 3

P. Borawski, A. Dubiski, Tatarzy polscy, dzieje, obrzdy, tradycje, Warszawa, Iskry 1986. M. Dziekan, Historia i tradycje polskiego islamu w Muzumanie w Europie, Dialog 2005.

59

Agata Marek, Islam na wiecie

ydzi i chrzecijanie s uznawani przez muzumanw za ludy Ksigi, czyli wierzcych w tego samego, jedynego Boga. Nie trzeba ich nawraca ani w aden sposb przeladowa z powodu wyznawanej religii. Jednym z szeroko rozpowszechnionych stereotypw na temat islamu jest nakaz prowadzenia witej wojny przeciwko chrzecijastwu. Jest to faszywy stereotyp. Muzumanin moe np. oeni si z kobiet, ktra wyznaje judaizm lub chrzecijastwo, bez koniecznoci zmiany przez kobiet wyznania. Dzieci narodzone z takiego zwizku bd muzumanami, gdy w islamie wyznanie przyjmuje si po ojcu. Z tego powodu muzumanka moe wstpi w zwizek maeski tylko z muzumaninem. Wspczenie bywa to czsto wielkim problemem i przyczyn tragedii wrd imigrantw muzumaskich w Europie jeli moda muzumanka z konserwatywnej rodziny poznaje chrzecijanina (czsto jest to po prostu kolega ze studiw czy z pracy) i chce si z nim zwiza rodzina protestuje. Czasem wrcz stara si taki zwizek uniemoliwi, odsyajc dziewczyn do rodziny w kraju pochodzenia, aranujc maestwo z nieznanym, a wybranym przez siebie mczyzn, a w skrajnych przypadkach wrcz zabijajc dziewczyn. Wracajc jednak do pocztkw kontaktw islamu z naszym krgiem kultowym: islam powsta w VII w,, gdy chrzecijastwo istniao ju od ponad 600 lat. Pocztkowo chrzecijanie uznawali islam za chrzecijask herezj, a nie za odrbn religi. Islam uznawa wprawdzie niektre elementy wiary chrzecijaskiej, ale patrzc z chrzecijaskiego punktu widzenia, dramatycznie j wypacza. Prcz odrzucenia podstawowych dla chrzecijastwa dogmatw, przyznawa inne miejsce Biblii, ktra jest wprawdzie wit ksig, ale wedug muzumanw zawierajc bdy i wypaczajc Sowo Boe. Takie stanowisko byo dla chrzecijan nie do przyjcia. Inaczej te muzumanie wyobraaj sobie Sd Ostateczny i nastpujce po nim kary i nagrody. Mahomet przyciga wiernych obietnicami znaczcej swobody seksualnej ju za ycia muzumanie mogli mie cztery ony i niezliczon liczb naonic. Dla chrzecijan zupenie nie do przyjcia byo i jest wizanie nagrody za pobone ycie z uciechami cielesnymi po mierci, podobnie jak nie do przyjcia by inny model rodziny, obowizujcy w islamie. wiat zachodni nigdy nie uzna seksualnoci czowieka za na tyle wan cz ycia, by sta si ona moga istotnym elementem wiatopogldu religijnego. Chrzecijanie prowadzili przeciw muzumanom przez 300 lat krucjaty, ktre miay przemony wpyw na stosunki islam chrzecijastwo.

60

Islam a chrzecijastwo

Stosunek chrzecijastwa do islamu zacz si zmienia w poowie XX w.; uznano wsplne korzenie judaizmu, chrzecijastwa i islamu. Ale przeomowe znaczenie mia Sobr Watykaski II (zakoczony w 1965 r.), ktry otworzy drog do dialogu midzyreligijnego. Wana i znaczca bya postawa Jana Pawa II wobec islamu jako pierwszy zwierzchnik Kocioa przekroczy prg meczetu Omajadw w 2001 r.

Spoeczestwo w islamie

Sunnici i szyici
Islam jest jeden, a jego wyznawcy muzumanie tworz jedn wsplnot (umm) takie jest stanowisko wszystkich muzumanw. W islamie nie ma sformalizowanej struktury kocielnej, wszyscy wyznawcy powinni y zgodnie z nakazami Koranu i tradycji Proroka. Islam jednak nie jest jednolity podstawowy podzia na sunnitw i szyitw powsta tu po mierci Mahometa. Podzia dokona si wprawdzie nie z powodu rnic dotyczcych zasad religii, ale z powodw politycznych i prawnych. Po mierci Mahometa muzumanie zastanawiali si, w jaki sposb wybra przywdc. Cz z nich uwaaa, e nastpca Proroka powinien wywodzi si z jego rodziny i dlatego popieraa Alego, kuzyna i zicia Mahometa. Muzumanie ci zostali nazwani parti Alego (arab. sziat Ali). Ten odam islamu zwany jest szyizmem. Szyici s w islamie mniejszoci, stanowi ok. 10 % ogu muzumanw. Pozostali muzumanie (ok. 90 %) to sunnici. Nazwa sunnici pochodzi od sunny, czyli tradycji Proroka, drugiego (po Koranie) wanego rda prawa muzumaskiego. Sunnici uwaaj, e kalif powinien zosta wybrany spord najwybitniejszych muzumanw i nie jest konieczne, by pochodzi z rodziny Mahometa. Ich stanowisko zwyciyo pierwszym kalifem po mierci Mahometa zosta Abu Bakr, przyjaciel i towarzysz Mahometa, ojciec jego ukochanej ony Aiszy, ktry jednak nie nalea do rodziny Proroka. Ali i jego zwolennicy przystali na ten wybr, cho w tradycji szyickiej utrzymuje si, e zostali do tego zmuszeni. Abu Bakr panowa tylko dwa lata. Szyici szczegln czci otaczaj Alego (zgin z rk jednego ze swoich zwolennikw, ktry uwaa, e Ali jest nie do ortodoksyjny) i jego synw, ktrzy zginli z rk sunnitw. Najwaniejsze wito szyickie Aszura jest obchodzone na pamitk mczeskiej mierci Al-Husajna, syna Alego i Fatimy. Szyici

62

Prawo w islamie

czsto byli przeladowani. Z tego powodu rozwinli praktyk ukrywania swoich prawdziwych przekona i udawania, e uznaj panujce zasady.

Prawo w islamie
Prawo w islamie ma inny charakter ni prawo w wiecie zachodnim jest inne ni prawo, do ktrego jestemy przyzwyczajeni we wspczesnym wiecie. W wiecie zachodnim prawo jest stanowione przez ludzi, tymczasem w islamie prawo wywodzi si z boskiego objawienia. Oparte jest na Koranie i nie wolno go zmienia, gdy jest wyrazem woli boskiej. Prawo muzumaskie obejmuje wszystkie sfery ycia czowieka nie tylko zwizane z religi, ale rwnie z yciem ziemskim. Prawo w islamie ma bardzo cisy zwizek z teologi czsto decyzje teologiczne maj konsekwencje prawne. Prawo traktowane jest jako nauka, ale rwnie jako etykieta, czyli zbir wskazwek dla muzumanw, jak si powinni zachowywa w codziennym yciu. Prawo okrelano jako ciek, ktr powinien kroczy pobony muzumanin. Std pochodzi jego nazwa szariat (lub szaria po arab. droga). Najwaniejszym i podstawowym rdem prawa jest Koran. Zawiera on przepisy dotyczce funkcjonowania spoecznoci muzumaskiej, obyczajowoci, rodziny i powinnoci czonkw wsplnoty. Ale sam Koran nie wystarcza do podjcia wszystkich decyzji yciowych, nie daje odpowiedzi na wszystkie pytania, jakie czowiek moe sobie stawia. Aby muzumanie wiedzieli, co naley czyni, by unikn grzechu i dokona waciwych wyborw, potrzebny by jeszcze jaki wzr do naladowania. Takim wzorem by i jest dla nich Mahomet, jego postpowanie, sposb ycia i dokonywane wybory. Wkrtce po mierci Mahometa zostay spisane hadisy, czyli relacje o czynach, zachowaniach i wypowiedziach Proroka. Hadisy skadaj si na sunn, drugie po Koranie najwaniejsze rdo prawa muzumaskiego. Jeli Koran i sunna nie dostarczaj odpowiedzi, co zrobi w danej sytuacji, muzumanin ma jeszcze jedno wyjcie moe zwrci si do kadiego (lub muftiego), czyli muzumaskiego sdziego, teoretyka prawa i znawcy teologii i zapyta go o rad lub poprosi o wydanie opinii. Kadi w muzumaskim spoeczestwie ciesz si duym autorytetem i rozstrzygaj sprawy pastwowe, religijne, maeskie, dziedziczenia i obyczajowe.

63

Agata Marek, Spoeczestwo w islamie

Pastwo w islamie
Tradycja pastwa i wadzy w islamie siga samych pocztkw islamu wywodzi si z pierwszej wsplnoty muzumaskiej, zaoonej przez Mahometa w Medynie. Mahomet by przywdc nie tylko religijnym, ale i politycznym. Rzdzi z boskiego nadania jego wadza miaa wic charakter teokratyczny. Po jego mierci wadz mia sprawowa kalif, czyli nastpca Proroka. Wtedy wanie wybuch spr midzy muzumanami, czy nastpca Proroka ma by najzacniejszym z muzumanw, czy te dodatkowo powinien pochodzi z jego rodziny. Ostatecznie zwyciyli zwolennicy wyboru kalifa spord najznakomitszych czonkw spoecznoci muzumaskiej. W organizacji pastwa nie ma rozdziau na funkcje religijne i wieckie, tak samo jak nie ma podziau na wieck i religijn sfer ycia w islamie. Wszystkie urzdy pastwowe, poczwszy od kalifa, pochodz z nadania boskiego. Ide cakowitej jednoci wadzy duchowej i wieckiej udao si wcieli w ycie waciwie tylko w pierwszej wsplnocie, na ktrej czele sta Mahomet. W miar powikszania si pastwa muzumaskiego jedno funkcji wieckich i duchowych bya trudna do utrzymania. Ju w XI w. kalif sprawowa wadz duchow, a wezyrowie wieck.

Dihad
Dihad to jedno z poj ze wiata islamu, wok ktrego naroso we wspczesnym wiecie najwicej nieporozumie. Wielu osobom si wydaje, e dihad to wita wojna prowadzona od stuleci przez muzumanw przeciw chrzecijastwu. Jest to nieprawda. Po pierwsze, podstawowym znaczeniem sowa dihad wcale nie jest wita wojna. Po arabsku dihad znaczy dokadanie stara, podejmowanie wysikw. S to wysiki i starania na ciece Boga, podejmowane dla rozprzestrzeniania si islamu oraz po to, by na wiecie zapanowao dobro i sprawiedliwo, a wykorzenione zostao zo i ucisk. Dihad dzielimy na wikszy i mniejszy, i tylko dihad mniejszy prowadzony jest mieczem. Dihad wikszy prowadzi si sercem, jzykiem i rkoma. Prowadzony sercem to walka z grzechem, pokusami i wasnymi sabociami. Prowadzony jzykiem i rkoma obejmuje szerzenie islamu oraz dziaania na rzecz gminy muzumaskiej.

64

Fundamentalizm muzumaski, islam a terroryzm

Dihad mniejszy to obowizek zbrojnej obrony siebie i wasnej rodziny, klanu, plemienia i wszystkich uciskanych ludzi oraz muzumaskich wartoci i sposobu ycia, o ile zostay zaatakowane. Do dihadu mniejszego spoeczno moe zosta wezwana. Islam dopuszcza akcj zbrojn w susznej sprawie. Ale powinna to by walka obronna przeciw atakowi lub uciskowi. Nie wolno pozbawia wroga rodkw do ycia zatruwa wody, niszczy zapasw ywnoci, pali pl, sadw itp. Nie mona atakowa obiektw religijnych, a take osb, ktre si w nich schroniy. Dihad nie moe by prowadzony po to, by nawrci chrzecijan czy ydw, nawraca mona tylko politeistw lub niewierzcych. Dihadem moe by wojna z chrzecijanami np. w czasie krucjat wzywano do dihadu. Ale dihadem moe by rwnie wojna muzumasko-muzumaska, np. wojna iracko-iraska w latach 80. XX w. bya uwaana za dihad. Obie strony wierzyy, e gincy w niej muzumanie trac ycie w obronie swej religii i id wprost do nieba. Dihad, szczeglnie mniejszy, nie jest spraw indywidualn, lecz prowadzony jest wysikiem caej wsplnoty.

Fundamentalizm muzumaski, islam a terroryzm


Wok terminu fundamentalizm rwnie naroso wiele nieporozumie, gdy tego sowa uywa si w kilku znaczeniach. Co to jest fundamentalizm? Jest to postulat powrotu do podstawowych zasad, czyli fundamentw wiary. Fundamentalizm muzumaski narodzi si pod wpywem kontaktw wiata islamu z Zachodem pod koniec XIX wieku. Myliciele muzumascy spostrzegli, e wiat islamu, ktry we wczeniejszych stuleciach pod wieloma wzgldami by lepiej rozwinity ni wiat zachodni, teraz czyli w XIX w. jest na niszym stopniu rozwoju technologicznego i jest znacznie mniej nowoczesny. Przywdcy muzumascy postanowili zmieni ten stan rzeczy. Ale, jak to zwykle bywa, nie byo zgodnoci co do tego, jak naley to zrobi. Powstay dwa gwne nurty modernistyczny i fundamentalistyczny. Modernici postanowili wczy do cywilizacji muzumaskiej osignicia Zachodu, unowoczeni islam i dogoni wiat zachodni. Natomiast fundamentalici uwaali, e mona wrci do dawnej wietnoci wiata islamu poprzez powrt do fundamentw wiary, odrzucenie wzorw cywilizacji Zachodu i oczyszczenie islamu z obcych naleciaoci. Odmian fundamentalizmu w islamie jest wiele od mniej do bardzo radykalnych, przy czym te ostatnie czsto s wrogo nastawione do wszystkich

65

Agata Marek, Spoeczestwo w islamie

kultur rnych od islamu, a szczeglnie do cywilizacji Zachodu. Uwaana jest ona za bezbon w istocie niekierujc si ju wartociami chrzecijaskimi, tote jej przedstawiciele nie nale ju do ludw Ksigi. Fundamentalici muzumascy odnosz si rwnie wrogo do wasnych rzdw i spoecznoci muzumaskiej, jeli uznaj, e wadze danej spoecznoci zbyt ulegaj wpywom pastw zachodnich, utrzymuj z nimi niestosownie dobre kontakty, albo wspwyznawcy nie s do poboni i nie yj zgodnie z nakazami Koranu. Spord radykalnych fundamentalistw rekrutuje si wikszo terrorystw muzumaskich. Jak ju wspomniaam, jest to niewielki procent spoecznoci muzumaskiej. Najbardziej znane dziaajce we wspczesnych czasach organizacje goszce postulaty fundamentalistyczne to Bracia Muzumanie, organizacja ktra powstaa w 1928 roku w Egipcie. Kolejne to: Hamas i Hezbollah, ktre zdobywaj zwolennikw, prowadzc dziaalno edukacyjn i charytatywn, cho w wiecie zachodnim najbardziej s znane z dziaa terrorystycznych. Najbardziej znan organizacj terrorystyczn ostatnich lat jest Al-Kaida, ktra przeprowadzia zamach na Word Trade Center i Pentagon we wrzeniu 2001 roku. Czy terroryzm wypywa z zasad islamu? Nie wypywa. Islam nakazuje poszanowanie innych religii monoteistycznych. Odbieranie ycia jest grzechem, tak samo jak samobjstwo. Ale jeli spojrzymy na histori polityczn wiata i religii (nie tylko islamu), to terror wystpuje w niej bardzo czsto. Terrorystami byli asasyni bardzo radykalny odam szyizmu, dziaajcy ju w XI w. Zdobyli ponur saw, stosujc terror, czsto za cen swojego ycia, wobec tych, ktrych uznawali za przeciwnikw religijnych i politycznych. Stosowali terror rwnie w stosunku do muzumanw. Terrorystami byli thugowie, wyznawcy hinduskiej bogini Kali rytualne morderstwa i skadanie ofiar naleay do ich tradycji. Przez 1200 lat swojej dziaalnoci zabili prawie milion osb!1. Terrorystami byli zeloci, ydzi, ktrzy mordowali Rzymian okupujcych Izrael, ale rwnie ydw, ktrzy w jakikolwiek sposb wsppracowali z Rzymianami. Terroryzm wystpowa czy te wystpuje w kadej kulturze, nie jest tylko zwizany z islamem bardziej ni z jakkolwiek inn religi. Organizacje terrorystyczne, ktre dziaay (a niektre nadal dziaaj) w Europie, to np. IRA, czyli Irlandzka Armia Republikaska, walczca o wyzwolenie Irlandii Pnocnej spod panowania angielskiego. Prcz IRA dziaay w Europie rne inne organizacje

Piotr Kodkowski, Globalny strach Europy, Znak 2004, nr 78, Krakw.

66

Fundamentalizm muzumaski, islam a terroryzm

terrorystyczne. Naley jednak przyzna, e od lat 90. XX wieku najwicej zamachw terrorystycznych przeprowadziy organizacje odwoujce si do nauk islamu. Trzeba jednak zarazem doda, e najwicej ofiar atakw terrorystycznych to muzumanie. Muzumaskie organizacje terrorystyczne swoje ataki kieruj bowiem gwnie przeciw swoim wspwyznawcom, czyli innym muzumanom.

Obyczaje w islamie

Kobieta i mczyzna w islamie


Wedug Koranu mczyzna i kobieta s rwni wobec Boga. Oznacza to, e po mierci w dniu Sdu Ostatecznego tak samo odpowiedz za swoje uczynki na ziemi i otrzymaj za to kar lub nagrod. Jednak w yciu doczesnym ich sytuacja nie jest taka sama. Maj rne obowizki, prawa i powinnoci. Mczyzna, ze wzgldu na przypisywane mu cechy, takie jak racjonalno, atwo podejmowania decyzji, opanowanie, stanowczo i sia fizyczna, powinien si kobiet opiekowa. Koran uznaje kobiet za istot emocjonaln, bezbronn i potrzebujc wsparcia. Dlatego kobieta winna mie swego opiekuna mczyzn. Obowizkiem ojca, brata, a pniej ma jest kierowanie yciem kobiety: zapewnienie jej opieki, czuwanie nad jej postpowaniem i ewentualnie korygowanie niewaciwych postaw. Opieka mczyzny daje kobiecie poczucie bezpieczestwa, lecz faktycznie dzieje si to czsto kosztem wolnoci i moliwoci samodzielnego wyboru drogi yciowej. Mczyzna jest gow rodziny, podejmuje najwaniejsze decyzje, zarzdza pienidzmi. Cechami uznawanymi za bardzo podane u mczyzny s stanowczo, mdro, zaradno i zdecydowanie. Swoje kobiety on (ony), crki, siostry, kuzynki powinien chroni i strzec, gdy od ich nieskazitelnego, moralnego prowadzenia si zaley jego honor. Cze kobiety moe ucierpie w kontaktach z obcymi mczyznami na zatoczonej ulicy, w autobusie czy sklepie, dlatego te lepiej, by zawsze by przy niej kto, kto moe j ochroni, czyli mczyzna. Wspczenie, by nie naraa kobiet niepotrzebnie, mczyni zazwyczaj sami robi zakupy, zaatwiaj sprawy urzdowe, staraj si, by ich crki nie musiay w godzinie szczytu wraca zatoczonym autobusem z uczelni itp.

68

Rodzina i maestwo

Mczyzna i kobieta maj si uzupenia i wspiera. Mczyzna, opiekujc si kobiet, zawsze powinien myle o tym, co jest dla niej najlepsze. Opieka mczyzny obejmuje rwnie odpowiedzialno finansow kobieta nie ma obowizku utrzymywa si sama, czy te uczestniczy finansowo w utrzymaniu rodziny. M powinien zapewni onie nie gorszy status materialny ni ten, jakim cieszya si w domu rodzicielskim. Nie powinien zabrania onie pracy zarobkowej, ale te nie powinien jej do niej przymusza. Zarobione pienidze s wasnoci kobiety i nie ma ona obowizku wcza ich do domowego budetu. Kobieta w islamie ma bezsporne prawo do swojego majtku, jeli inaczej nie przewiduje umowa maeska; nikomu, ani ojcu, ani mowi, nie wolno pozbawi jej jakichkolwiek dbr materialnych. Jest to jednak tylko teoria, ktra nierzadko rozmija si z praktyk wadza, ktr mczyzna ma nad kobiet uatwia naduycia. W islamie kobieta jest odpowiedzialna za rodzin i za wychowanie dzieci (chopcy zazwyczaj dopiero po obrzezaniu przechodz pod opiek ojca). Kobieta powinna dba o ma i dom. Najczciej dom jest dla niej rdem satysfakcji i dumy. M nie jest jednak zwolniony z prac domowych, powinien onie w miar moliwoci pomaga w obowizkach domowych. Mahomet, jak mwi hadisy, sam naprawia swoj odzie i sprzta, a kady muzumanin powinien bra z niego przykad. Rola kobiety nie jest ograniczona tylko do spraw domowych; islam wysoko ceni wyksztacenie i mdro; dobra ona i matka to kobieta wyksztacona i inteligentna. Islam dopuszcza kary cielesne w stosunku do ony, ale zaleca traktowa je jako ostateczno. Zastrzega si, e w adnym razie mczyzna nie powinien bi ony na tyle mocno, by miaa lady owego bicia na ciele.

Rodzina i maestwo
Rodzina i maestwo maj w islamie olbrzymie znaczenie. W znacznej czci muzumanie yj w pastwach, gdzie jedynym obowizujcym prawem rodzinnym jest szariat, czyli prawo oparte na rdach religijnych, gwnie na Koranie. W wikszoci krajw muzumaskich dozwolona jest poligynia, czyli wieloestwo mczyzn, ktrym wolno mie do czterech on. Wieloestwo jest zabronione na przykad w Turcji i Tunezji. Na marginesie warto zauway, e Tunezyjczycy (a nie tylko Tunezyjki) szczyc si obowizujcym od ponad 50 lat zakazem wieloestwa, a jego twrc, pierwszego prezydenta kraju, Ha-

69

Agata Marek, Obyczaje w islamie

biba Bourgib uwaaj za Ojca Narodu. Wikszo muzumanw ma w dzisiejszych czasach tylko jedn on, mimo e prawo wikszoci krajw muzumaskich zezwala na ich wiksz liczb. Rodzina muzumaska jest patriarchalna wadz w niej sprawuj mczyni, poniewa to mczyzna ma obowizek utrzymywa swoj on, wzgldnie ony, i ich dzieci. Tradycyjna rodzina muzumaska jest wielopokoleniowa i wielodzietna. Gow rodziny jest mczyzna, senior rodu. On podejmuje najwaniejsze decyzje, zarzdza pienidzmi i caym rodem. Domem kieruje najstarsza kobieta matka rodu, powszechnie szanowana i suchana. W postaci skrajnie tradycyjnej rodzina taka wchania gospodarstwa enicych si synw, ich dzieci chowaj si razem, a ony pod okiem teciowej pracuj razem we wsplnym gospodarstwie domowym. Taka rodzina stara si rozwizywa problemy wszystkich swoich czonkw zaatwia im prac, znajduje on czy ma, pomaga w trudnych sytuacjach yciowych. W zamian za to wymaga si od czonkw rodziny posuszestwa i lojalnoci.

Zarczyny i zawarcie maestwa


Maestwo uznawane jest za obowizek kadego mczyzny, majcego moliwo utrzymania rodziny i odczuwajcego popd seksualny. Maestwo jest niewskazane, jeli mczyzna jest biedny i nie sta go na zapewnienie bytu rodzinie. W islamie surowo zakazane s stosunki pozamaeskie, cudzostwo jest bardzo cikim grzechem. Maestwo jest kontraktem, cywiln umow midzy dwojgiem ludzi odmiennej pci, ma jednak te znaczenie religijne. Maestwo tradycyjnie aranowane jest przez rodzin. Crce czy synowi wybiera si wspmaonka, najlepiej nalecego do tego samego plemienia. Na og oczekuje si, e przyszy m bdzie co najmniej tak bogaty, jak przysza ona. Warunki kontraktu lubnego ustalaj mczyni. O rk kobiety prosi si ojca lub seniora rodu, i z t prob wystpuje zazwyczaj ojciec mczyzny. W kontrakcie maeskim mona zawrze, e mczyzna nie bdzie mia wicej on, e dzieci w przypadku rozwodu zostaj z kobiet; ustala si wysoko mahru, czyli daru lubnego ofiarowywanego kobiecie przez przyszego maonka. Mahr ma dla niej stanowi zabezpieczenie w przypadku ewentualnego rozwodu. Nastpnym etapem jest podpisanie kontraktu lubnego i wpacenie poowy mahru przez rodzin pana modego. Nie jest to kupowanie ony tylko zabezpieczenie bytu kobiety. Ostatecznym potwierdzeniem zawarcia

70

Rodzina i maestwo

maestwa jest podpisanie aktu lubnego (zazwyczaj w dniu wesela) i samo wesele, w ktrego trakcie panna moda przenosi si do domu ma. Maestwa czasowe (zw. muta) zostay zakazane w sunnizmie, natomiast s dozwolone wrd szyitw. Maestwa takie zawierao si zazwyczaj na czas podry czy duszego wyjazdu. Trway od kilku dni do kilku miesicy. Jeli z takiego zwizku narodzio si dziecko, mczyzna mia obowizek oy na jego utrzymanie.

Wesele
Wesele jest bardzo wanym wydarzeniem, zwaszcza w yciu kobiety przechodzi ona wtedy ze swej rodziny do rodziny ma. Ceremonii zalubin przewodniczy kadi (sdzia). Po modlitwach modzi s trzykrotnie pytani o zgod na maestwo. Jeli modzi wyra zgod w obecnoci wiadkw i podpisz kontrakt lubny, kadi ogasza ich mem i on. Uroczysto weselna trwa zazwyczaj kilka dni. Pierwszy wieczr panna moda spdza w domu swoich rodzicw, z zaproszonymi kobietami. Mczyni z panem modym wituj oddzielnie. Poczenie uroczystoci nastpuje, gdy kobiety i mczyni z jednej rodziny wraz z narzeczon udaj si do domu pana modego. Niekiedy wesele odbywa si w specjalnym budynku z osobnymi salami dla kobiet i mczyzn. Ojciec przewizuje pann mod czerwon wstk, ktr rozcina mczyzna z rodziny pana modego. Dziewczyna pozdrawia rodzin narzeczonego. Dalsze obchody weselne odbywaj si ju w domu pana modego, ale kobiety i mczyni nadal bawi si oddzielnie. Obecnie w wielu krajach, szczeglnie w miastach, wesela organizowane s na wzr europejski.

Rozwd
Rozwd (talak) w islamie dla mczyzny z prawnego punktu widzenia jest atwy wystarczy, e trzykrotnie wyrazi takie yczenie. Jednak rozwd jest uwaany w Koranie za najgorsz z dozwolonych rzeczy. Za dozwolon wprawdzie, lecz za tak, ktra si Bogu najmniej z dozwolonych rzeczy podoba. Koran zezwala na rozwd tylko w ostatecznoci, gdy maonkowie absolutnie nie mog si ze sob porozumie i ich wsplne dalsze ycie jest niemoliwe. Kobieta ma rwnie prawo do rozwodu, cho nie jest to takie atwe, jak w przypadku mczyzny. Kobieta moe domaga si rozwodu, jeli m nie utrzymu-

71

Agata Marek, Obyczaje w islamie

je jej lub nie dotrzyma warunkw kontraktu lubnego np. oeni si ponownie, mimo i w kontrakcie byo zastrzeenie, i ona ma by jedyn on, albo gdy okae si, e m cierpi na chorob weneryczn lub inn zakan chorob stanowic dla kobiety rdo zagroenia. Koran zaleca jednak udzieli kobiecie rozwodu take w takiej sytuacji, gdy po prostu nie chce ju ona duej by z mem. M nie powinien zatrzymywa ony w maestwie wbrew jej woli. Jeli to mczyzna decyduje si na rozwd, wypaca onie cay mahr. Ma on stanowi dla niej zabezpieczenie finansowe. Jeli to kobieta decyduje si na rozwd bez powodu (np. zamanie warunkw kontraktu maeskiego przez ma, zagraajca jej choroba czy widoczne bicie) oddaje mahr opuszczanemu mowi. Kobiety rzadko, szczeglnie w tradycyjnych spoecznociach, decyduj si na rozwd, gdy jest to le oceniane przez spoeczno.

Zakazy w islamie
Muzumanom nie wolno pi alkoholu, uywa narkotykw, je wieprzowiny, uprawia hazardu, stosowa w biznesie lichwy (czyli poycza pienidzy na procent), oddawa czci bstwom innym ni jedyny Bg, ludziom i jakimkolwiek przedmiotom oraz uywa strza wrbiarskich. Alkohol, narkotyki i wszelkie rodki odurzajce s zakazane, gdy tak jest powiedziane w Koranie. Zakaz ten uzasadnia si tym, e pod wpywem rodkw odurzajcych czowiek duo atwiej grzeszy. W przedmuzumaskiej Arabii napoje odurzajce byy bardzo rozpowszechnione islam odci si od tej tradycji. Zakazane jest rwnie spoywanie misa wieprzowego i jakichkolwiek produktw, ktre maj z nim zwizek, na przykad smalcu czy te wiskiej krwi. Nawet dotyk wieprzowiny powoduje skalanie. Zakaz ten, podobnie jak w judaizmie, pojawi si prawdopodobnie ze wzgldw zdrowotnych w tamtejszych warunkach klimatycznych wieprzowina szybko ulega zepsuciu i atwo zagniedaj si w niej drobnoustroje chorobotwrcze. Nie wolno take muzumanom spoywa misa zwierzt, ktre nie zostay zabite w sposb rytualny, to znaczy nie wykrwawiy si przed mierci. Jedynym wyjtkiem jest konieczno ratowania si przed mierci godow. Lichwa, czyli poyczanie pienidzy na procent, jest w islamie zakazana. Uwaa si, e lichwa ma wiele zych konsekwencji. Po pierwsze, pienidze zdobywane bez adnego wysiku pogbiaj przepa midzy bogatymi a bied-

72

Obrzdy rodzinne

nymi. Po drugie, lichwa doprowadza do koncentracji kapitau w rkach niewielkiej grupy ludzi. Homoseksualizm uwaany jest za grzech i czyn przeciw naturze, ktry jako taki podlega karze. Ludzie nie s wedug islamu homoseksualni z natury, lecz staj si tacy przez rodowisko i/lub wasny wybr.

Obrzdy rodzinne
Narodziny dziecka
W islamie nie ma zwyczaju obchodzenia urodzin, dopiero od niedawna zaczto je witowa w miastach. Natomiast narodzenie dziecka ma due znaczenie spoeczne i jest wydarzeniem wielkiej wagi dla rodzicw, zwaszcza narodziny syna. Urodzenie syna daje kobiecie szczegln pozycj w rodzinie, a mczynie powaanie w spoecznoci. Gdy ojcu zakomunikuje si narodziny dziecka, obdarowuje on swoj on prezentami. Wydaje te przyjcie dla rodziny, krewnych i przyjaci.

Obrzd nadania imienia


Nie ma cile okrelonego czasu, kiedy trzeba nada dziecku imi. Czasem robi si to ju podczas przecinania ppowiny, czasem kilka dni pniej. Czsto nadawane s pobone imiona, takie jak Mahomet (arab. Muhammad, pers. Mohammed, tur. Mehmet), Ahmad, Ali, Fatima oraz inne imiona wystpujce w rodzinie Proroka. Szyici bardzo chtnie nadaj te prcz imienia Ali, imi Husajn. Rodzice mog uywa przydomka z imieniem dziecka: np. ojciec Abu Ahmad (ojciec Ahmada), matka Umm Fatima (matka Fatimy). W niektrych krajach nadanie imienia nie jest specjalnie celebrowane. W wielu rodzinach w szstym lub sidmym dniu po narodzeniu goli si dziecku ca gow, a wosy way si i przeznacza rwnowan ich wadze ilo srebra lub zota dla biednych. Zgodnie z tradycj w tym dniu skada si ofiar z jagnicia lub kolcia. W czterdziestym dniu po poogu matka przechodzi obrzd oczyszczenia, co jest okazj do kolejnego witowania. Wedug przepisw Koranu dziecko powinno by karmione piersi dwa lata.

73

Agata Marek, Obyczaje w islamie

Obrzezanie
Obrzezanie mczyzn praktykuje si w niemal caym wiecie muzumaskim, chocia Koran o nim nie wspomina. Nie jest to nakaz religijny, jak w judaizmie. Wiek, w ktrym dokonuje si obrzezania jest rny zalenie od kraju i waha si midzy sidmym dniem a czternastym rokiem ycia. Zabiegu dokonuje lekarz lub specjalnie przygotowany do takich czynnoci rzezak. Obrzezanie wcza chopca do spoecznoci wiernych, zostaje on te tym samym uznany za mczyzn. Jest to wane, rodzinne wito. Chopcy, ktrzy maj zosta obrzezani, odrniaj si strojem s ubierani w biae, dugie koszule. Potem nastpuje sam obrzd obrzezania. Po nim jeszcze przez kilka dni chopiec chodzi ubrany w ten strj. Wszyscy, ktrzy widz tak ubranego chopca, pozdrawiaj go, daj mu sodycze i pienidze. Polscy Tatarzy odstpili od tego zwyczaju.

mier i pogrzeb
mier w wietle islamu nie jest czym zym. Jest traktowana jako przejcie do drugiego ycia pod bezporedni opiek Boga. Nie jest te nastpstwem grzechu ani kar dla czowieka. Zmarego obmywa si, recytujc przy tym Koran. Nastpnie ciao owija si w biay caun i przenosi do meczetu lub na cmentarz, a pogrzeb zazwyczaj odbywa si w cigu 24 godzin od mierci. Ciao nios zmieniajcy si aobnicy. Zmarego chowa si tak, by lea na prawym boku, a twarz mia zwrcon w kierunku Mekki. Jednak w wielu krajach, zwaszcza europejskich, muzumanie chowaj swoich zmarych take w trumnach. Nie ma zwyczaju zdobienia grobu kwiatami ani zapalania na nim wiateek. Przez czterdzieci dni rodzina zmarego recytuje w meczecie Koran, a take rozdaje jedzenie biednym i potrzebujcym.

Dlaczego boimy si islamu?

Polska jest jednym z krajw Unii Europejskiej, a to oznacza, e nasze kontakty z ludmi mwicymi innym jzykiem, o innym kolorze skry, wyznajcymi inn religi, nalecymi do innego krgu kulturowego, czy te majcymi inne obyczaje i wierzenia bd znacznie czstsze ni w ostatnich dziesicioleciach. Polacy czciej te wyjedaj za granic pracuj, studiuj, ucz si, spdzaj wakacje. Duo wicej ni dawniej obcokrajowcw przyjeda do Polski najwicej turystw, ale wiele osb wybiera Polsk jako kraj, w ktrym chciaoby zamieszka. Zwikszona migracja, czyli przemieszczanie si ludnoci nie jest zjawiskiem przejciowym, lecz konsekwencj przystpienia Polski do UE. Musimy przyj do wiadomoci, e bdziemy spoeczestwem coraz bardziej zrnicowanym kulturowo, wyznaniowo i etnicznie, i powinnimy si do tego przygotowa. Wiele konfliktw i nieporozumie rodzi si z braku wiedzy. Gdy tej wiedzy brakuje, wiele osb buduje swoje opinie na podstawie nieprawdziwych wyobrae, stereotypw czy przesdw. Boimy si tego, czego nie znamy. Tak te jest z islamem znaczna cz naszego spoeczestwa boi si islamu i muzumanw, gdy kojarz si tylko z terroryzmem, wojn i fanatyzmem religijnym. Zanim podejmiemy decyzj, czy trzeba ba si islamu, najpierw warto go pozna. Pewne jest, e nie wszyscy muzumanie s groni i niebezpieczni prawie 600 lat wsplnej historii z Tatarami pokazuje nam to dobitnie. Jednak islam rzadko kojarzy si Polakom z Tatarami znacznie czciej z terrorystami czy choby z imigrantami czy uchodcami, dla ktrych nie do koca widzimy miejsce w naszym spoeczestwie. Wspczenie, obraz islamu ksztatuj gwnie media, ktre niestety wspominaj o islamie, gdy dzieje si co zego. Obraz, jaki sobie budujemy na podstawie relacji mediw wyolbrzymia liczb patologii i zagroe ze strony islamu. Dodajmy, e media nie ponosz caej winy za negatywny obraz tej religii rozpowszechniony w naszym spo-

75

Agata Marek, Dlaczego boimy si islamu?

eczestwie; negatywnymi stereotypami i uprzedzeniami kierowalimy si znacznie wczeniej.

Wizerunek islamu i muzumanw w Polsce


Obraz muzumanw, wiata arabskiego, czy szerzej, caego islamu, jaki rozpowszechniony jest w Polsce, w znacznym stopniu oparty na uprzedzeniach i negatywnych stereotypach. Wikszo spoeczestwa postrzega muzumanw jako ludzi prymitywnych, fanatycznie przywizanych do swej religii i skonnych dla niej powici ycie; ponadto wrogo nastawionych do kultury zachodniej i le traktujcych kobiety. Taki wizerunek islamu potwierdzaj badania i sondae. Na pytanie: Z czym kojarzy si Polakom sowo islam? najwicej osb, bo dwie trzecie pytanych, odpowiedziao neutralnie islam kojarzy mi si z religi. Jednak prawie wszystkie pozostae odpowiedzi byy negatywne: islam kojarzy si z: terrorem i terroryzmem, z wojn, z Osam bin Ladenem, z fundamentalizmem i fanatyzmem, z agresj i przemoc, z bied i zacofaniem, z talibami. Tylko 2 osoby na 100 miay pozytywne skojarzenia islam kojarzy si im z kultur orientaln lub arabsk1. Taki obraz islamu rozpowszechniony jest nie tylko w Polsce, ale w caej Europie, i to od bardzo dawna. Jest silnie zwizany z histori kontaktw chrzecijastwa z islamem. Pierwszym powodem niechci Europejczykw w stosunku do islamu byo to, i islam by uwaany za herezj, ktra zawiera pewne elementy chrzecijaskie, lecz niebezpiecznie je wypacza. Drugim wanym powodem byy muzumaskie podboje. Potga militarna muzumanw przerazia Europ w VIII w. muzumanie opanowali Hiszpani i dotarli niemal do serca Francji. Strach ten spotgoway dodatkowo najazdy tatarskie i tureckie. W czasach wspczesnych lk przed najazdami zamieni si w lk przed islamskim terroryzmem. Lk ten w duym stopniu podtrzymuj media. Islam rzadko jest przedstawiany w mediach pozytywnie zazwyczaj pisze si czy mwi o terroryzmie islamskim, o fundamentalizmie, o upoledzonej pozycji kobiet, zacofaniu i wrogim nastawieniu do zachodniego krgu kultury.

1 Z czym kojarzy si Polakom sowo islam, Omnibus, TNS OBOP, Warszawa 2001, http://www. tns-global.pl/archive-report/id/1132.

76

Agata Marek, Dlaczego boimy si islamu?

Straszenie islamem
Czy jednak islam jest tak grony, jak go pokazuj media? Chrzecijascy teologowie od pocztku krytykowali islam za uywanie siy w propagowaniu wiary, cho zarazem ci sami teologowie zdecydowanie popierali krucjaty, czyli obron i krzewienie wiary za pomoc miecza. Z punktu widzenia muzumanw to krzyowcy byli wojownikami gotowymi na mier w imi swojej religii i gronymi najedcami. Kraje muzumaskie przez stulecia byy koloniami europejskimi. Europa przez wiele wiekw miaa zdecydowan przewag technologiczn nad krajami muzumaskimi i bya od nich bogatsza. W gruncie rzeczy, to islam mia powody, by ba si Europy, a nie odwrotnie. Dopiero znalezienie wielkich z ropy naftowej na terenie krajw arabskich wyrwnao nieco t dysproporcj. W czasach wspczesnych dawnych wojownikw muzumaskich zastpili islamscy fundamentalici i terroryci. Terroryci i fanatycy religijni w islamie istniej i szczeglnie terrorystw ba si naley. Ale nie powinno si negatywnych cech terrorystw i skrajnych fundamentalistw rzutowa na wszystkich muzumanw. Wielu ludzi boi si islamu, gdy wyolbrzymiana jest skala islamskiego terroryzmu istnieje niesuszne przekonanie, e stanowi oni znaczn cz wszystkich muzumanw. Prawdziwe dane s nastpujce: fundamentalici stanowi 58% wszystkich muzumanw, a terroryci to z kolei zaledwie 310 proc. caej liczby fundamentalistw2. Wynika z tego, e liczba muzumanw, ktrzy naprawd s dla nas groni, czyli terrorystw, waha si od 0,15 do 0,8% populacji. Naley wic oddzieli strach przed terrorystami, ktrych spotkamy podkrelmy to tylko wtedy, jeli bdziemy mieli wyjtkowego pecha, od nieuzasadnionego, pozbawionego racjonalnych podstaw lku przed islamem i muzumanami. Lk przed islamem wzrs po tragicznych wydarzeniach 11 wrzenia 2001 roku. Jest to zupenie zrozumiae, gdy nagle muzumaski terroryzm niebezpiecznie si do nas przybliy i zwikszya si jego skala. Jak to moliwe, e garstce ludzi udao si uderzy w najpotniejsze mocarstwo wiata? Skoro jednak jest to moliwe, to terroryci mog by wszdzie przebiega najkrcej mwic linia tego rozumowania. Faktycznie, terroryci mog by wszdzie, ale naley pamita, e jest ich niewielu. Poza tym win za terroryzm nie

J. L. Esposito, Unholy war. Terror in the name of Islam, Oxford-New York 2002.

77

Agata Marek, Dlaczego boimy si islamu?

mona obarcza caej kultury muzumaskiej. Pod gruzami World Trade Center zgino take wielu muzumanw. Czsto uwaamy, e wiat muzumaski jest zacofany i tkwicy niemal w redniowieczu3. Przyjmuje si, e winien jest temu islam, ktry koncentruje si na obowizkach religijnych i nie docenia postpu i rozwoju nauki oraz technologii. Dopiero ostatnio zaczto dostrzega, e jedn z przyczyn zacofania wielu muzumaskich spoeczestw s uwarunkowania spoeczno-ekonomiczne, w jakich si te kraje znalazy, a nie wiadoma polityka ich przywdcw odcicia si od nowoczesnoci. Zauwaono te, e do biedy i zacofania wielu krajw muzumaskich przyczyniy si lata wyzysku kolonialnego ze strony pastw europejskich.

Stosunek spoeczestwa polskiego do obcych muzumanie w oczach Polakw


Wspominalimy wczeniej o tolerancji Polakw w stosunku do Tatarw, historycznej, polskiej mniejszoci muzumaskiej. Nasza wsplna historia ukadaa si i ukada wzorowo. Niemniej jednak w cigu ostatnich kilkunastu lat sytuacja w Polsce si zmienia. Obecnie wikszo muzumanw w Polsce stanowi uchodcy i imigranci. Postaw, jak przyjmuje wobec nich spoeczestwo najlepiej pokazuj badania. Badania, na ktre tu si powouj, zostay przeprowadzone w 2007 i 2008 roku przez Centrum Badania Opinii Spoecznej. S to badania Przejawy dystansu spoecznego wobec innych narodw i religii oraz Stosunek do innych narodw. Stosunek do innych narodw jest badany przez CBOS od pocztkw lat 90. Badacze staraj si okreli, jakie narody s lubiane przez Polakw, a jakie nie. W zalenoci od rozwoju wydarze na wiecie, napywu do Polski obcokrajowcw dodawane s kolejne grupy narodowe i etniczne, np. Arabowie zostali dodani po pamitnym roku 2001. Respondenci posuguj si skal od +3 maksymalnej sympatii do 3 maksymalnej niechci, 0 oznacza obojtno. Najwiksz sympati darzymy Wochw, Czechw, Hiszpanw, Sowakw i Anglikw sympati do nich deklaruje ponad poowa badanych. Lubimy te, cho nieco mniej inne narody Europy: Wgrw, Francuzw, Irlandczykw, Grekw, Holendrw, Norwegw, Szwedw, Duczykw, naszych naj-

3 A. Marek, Obraz islamu i Arabw w wybranych tytuach opiniotwrczych prasy polskiej w 2001, Bliski Wschd, spoeczestwo polityka tradycje nr 1, Warszawa 2004, s. 129146.

78

Stosunek spoeczestwa polskiego do obcych muzumanie w oczach Polakw

bliszych ssiadw Litwinw, a take Amerykanw. Jedyny nard azjatycki, ktry znalaz si w tej grupie to Japoczycy. Sympati do tych narodw zadeklarowaa prawie poowa badanych i jednoczenie najmniejsz niech mniej ni 20% badanych. Zarazem wobec Turkw, Arabw, Rosjan, Rumunw i Romw wyranie przewaa niech. W stosunku do Arabw i Romw jest ona dwukrotnie czciej deklarowana ni sympatia. Imigranci muzumascy, ktrzy przyjedaj do Polski to w przewaajcej wikszoci Turcy i Arabowie (z rnych krajw arabskich z Azji i Afryki Pnocnej). To, co mona uzna za pozytywne, to fakt, e w porwnaniu do bada z lat poprzednich, wskanik niechci do nielubianych narodw spada niech, nawet do Arabw, ktrzy od lat s najmniej lubiani, deklaruje dwa razy mniej respondentw ni 5 lat temu. Obraz uzupenia badanie przejaww dystansu spoecznego wobec innych narodw. Dystans spoeczny jest tu rozumiany jako gotowo do wchodzenia w bliskie relacje z przedstawicielami danej nacji czy wyznania. Dla okrelenia dystansu wobec innych narodw za najmocniejszy wskanik uwaa si pytanie o stosunek do maestwa syna lub crki z osob wybranej narodowoci lub wyznania. Tu wida bardzo wyranie, e Polacy najbardziej dystansuj si wobec wyznawcw islamu. Ponad poowa (55%) sprzeciwiaby si temu, eby ich syn lub crka polubili muzumank czy muzumanina. Badacze uznali, e czynnikiem wzmacniajcym sprzeciw przeciwko polubieniu przez crk muzumanina jest pozycja kobiety w islamie. W przypadku tego badania istotn rol odgrywaj wiek i wyksztacenie respondentw. Im wysze wyksztacenie, tym dystans w stosunku do innej kultury si zmniejsza. Spada rwnie wraz z wiekiem wrd osb poniej 35 roku ycia jest znacznie niszy ni w starszej grupie wiekowej. Trzeba tu doda, e Polacy maj do duy dystans do innych narodw nawet do narodw, do ktrych czuj sympati. Okoo 20% badanych nie chciaaby, eby ich dziecko polubio Czecha czy Czeszk, mimo e lubi ten nard. Ciekawe jest porwnanie tych bada z deklarowan otwartoci. Cho deklarujemy tolerancj wobec odmiennoci, w tym przypadku w stosunku do muzumanw yjcych w naszym kraju, to trudno mwi o rzeczywistym zaciekawieniu czy faktycznej otwartoci. Mao wiemy o tym, co tak naprawd chcemy tolerowa czy te zaakceptowa. Jestemy gotowi zaakceptowa odmienno, ale z dala od naszego rodowiska w badaniu dystansu spoecznego pytano rwnie o podane cechy u wspmaonka: czy badany/badana chcieliby, eby wspmaonek w podobny sposb zachowywa si w towarzystwie, mia podobne pogldy religijne, pogldy polityczne, narodowo, poziom wy-

79

Agata Marek, Dlaczego boimy si islamu?

ksztacenia i pozycj zawodow. Tak lub raczej tak na wszystkie pytania, prcz pytania o pozycje zawodow, odpowiedziao od 51 do 80% badanych. Podobna pozycja zawodowa jest wana dla 46% respondentw. Wynika z tego nie tyle wielka otwarto, lecz raczej to, e najchtniej wchodzimy w najblisze relacje z ludmi, ktrzy s do nas podobni pod wieloma wzgldami. Naley doda, e jestemy gotowi tolerowa (czy te nie przeszkadza nam) odmienno w nieco dalszych relacjach, cho nasza tolerancja ronie wraz z okazjonalnoci kontaktu. Jeszcze w przypadku przyjaci skonni jestemy do tego, by wybiera osoby o zblionych do nas cechach. Najmniej nam to przeszkadza na wycieczce, wakacjach czy podczas okazjonalnych kontaktw. Podsumowujc, w stosunku do muzumanw mamy najwikszy dystans ze wszystkich wyzna. Nie znamy ich, boimy si ich i postrzegamy jako odmiennych od nas na tyle, e trudno przyj ich do rodziny i uzna za swoich. Czujemy niech do muzumanw mieszkajcych w naszym kraju, cho trzeba zaznaczy, e chodzi tu o przyjezdnych, o imigrantw wanie, ktrych kultur mao znamy. Znacznie pozytywniejszy stosunek i wicej sympatii maj te osoby, ktre zetkny si z imigrantami, bd mieszkay w wielokulturowym spoeczestwie, bd te same dowiadczyy imigracji. Nie postpujemy spjnie to, e przez 600 lat istnienia islamu w Polsce nie byo adnych konfliktw i wrogoci nie skania nas do wniosku, e wspczenie te mona tak uoy wspistnienie w jednym pastwie, eby ograniczy pola konfliktw. Nie skania rwnie do uznania islamu za integraln cz naszej kultury, mimo e przewaajca wikszo kultury polskich Tatarw, ktrzy utracili swj jzyk w XVI w., jest tworzona po polsku. Jednak, czy nam si to podoba, czy nie, migracje i zjednoczenie Europy nie s czym chwilowym. Bdziemy y w takim, zglobalizowanym, wielokulturowym i wielowyznaniowym wiecie i musimy si do tego jak najlepiej przygotowa. Musimy, jeli chcemy unikn konfliktw i zbudowa otwarte, obywatelskie spoeczestwo.

Bibliografia na temat islamu w jzyku polskim

Opracowania oglne, sowniki:


Armstrong Karen, 2004, Krtka historia islamu, Wyd. Dolnolskie, Wrocaw. Bielawski Jzef, 1980, Islam, KAW, Warszawa. Danecki Janusz, 1998, Co zawdziczamy islamowi, Znak nr 1 (512), s. 3747. Danecki Janusz, 1998, Podstawowe wiadomoci o islamie, t. 1 i 2, Dialog, Warszawa. Danecki Janusz, 2001, Arabowie, PIW, Warszawa. Danecki Janusz, 2003, Kopoty z dihadem, w: Parzymies A. (red.), Islam a terroryzm, Dialog, Warszawa, s. 4559. Dziekan Marek M., 2001, Arabowie. Sownik encyklopedyczny, PWN, Warszawa. Koran, 1986, z arab. przeoy i komentarzem opatrzy Jzef Bielawski, PIW, Warszawa. Marek Agata, Skowron-Nalborczyk Agata, 2005, Nie bj si islamu. Leksykon dla dziennikarzy, Tow. Wi, Warszawa. Thoraval Yves, 2002, Sownik cywilizacji muzumaskiej, Wydawnictwo Ksinica, Katowice. Tworuschka Monika i Udo, 1995, Islam. May sownik, Verbinum, Warszawa.

Islam we wspczesnym wiecie


Danecki Janusz, 1991, Polityczne funkcje islamu, Wyd. UW, Warszawa. Halliday Fred, 2002, Islam i mit konfrontacji, Dialog, Warszawa. Huntington Samuel P., 1997, Zderzenie cywilizacji i nowy ksztat adu wiatowego, Warszawa. Kodkowski Piotr, 2002, Znak, Krakw. Kodkowski Piotr, 2005, O pkniciu wewntrz cywilizacji, Dialog, Warszawa. Lewis Bernard, 2003, Co si waciwie stao? O kontaktach Zachodu ze wiatem islamu, Dialog, Warszawa. Skowron-Nalborczyk Agata, 2003, Europa z chust na gowie, Wi nr 3 (533), s. 1018. Parzymies Anna (red.), 2005, Muzumanie w Europie, Dialog, Warszawa. Parzymies Anna (red.), 2003, Islam a terroryzm, Dialog, Warszawa. Rashid Ahmed, 2003, Dihad. Narodziny wojujcego islamu w Azji rodkowej, Dialog, Warszawa. Robinson Francis, 2001, Historia wiata islamu, Muza SA, Warszawa. Tibi Bassam, 1997, Fundamentalizm religijny, PIW, Warszawa.

Kobieta, rodzina, obyczaje


Barska Anna, 1995, Algierskie kobiety a wspczesno, w: Mrozek-Dumanowska A. (red.), Kobiety krajw pozaeuropejskich wobec problemw wspczesnoci, Semper, Warszawa, s. 133140.

81

Agata Marek, Bibliografia na temat islamu w jzyku polskim Chmielowska Danuta, 1995, Kobieta turecka wczoraj i dzi, w: Kobiety krajw pozaeuropejskich, s. 141148. Chwilczyska Monika, 1995, Afganistan: wojna a kobiety, w: Kobiety krajw pozaeuropejskich, s. 121132. Machut-Mendecka Ewa, 2001, Kobieta bez zasony. Muzumanka w wietle wiary i kultury, w: Chmielowska D., Grabowska B., Machut-Mendecka E. (red.), By kobiet w Oriencie, Dialog, Warszawa 2001, s. 1833. Machut-Mendecka Ewa, 2003, Mczyni o migdaowych oczach w: Parzymies A. (red.), Islam a terroryzm, Dialog, Warszawa, s. 105123. Machut-Mendecka Ewa, 1998, wietlista twarz muzumanki, Znak nr 1(512), s. 2836. Skowron-Nalborczyk Agata, 2005, Hidab, honor i edukacja. Kobiety muzumaskie w Europie, Wi nr 3 (557), s. 112119. Skowron-Nalborczyk Agata, 2001, Sytuacja kobiety w islamie i spoeczestwie muzumaskim obraz w polskiej prasie przed 11.09.2001, w: By kobiet w Oriencie, s. 5776. Skadankowa Maria, 2001, Iranki, w: By kobiet w, s. 3445. Walther Wiebke, 1980, Kobieta w islamie, Warszawa. Wronecka Joanna, 1995, Powab kobiety w islamie, w: Kobiety krajw pozaeuropejskich, s. 97104. Zyzik Marlena, 2003, Maestwo w prawie muzumaskim, Elipsa, Warszawa.

Obraz islamu i muzumanw w spoeczestwie i mediach


Arafe Mazen, 1994, wiat arabski w pimiennictwie polskim XIX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu im. M. Curie-Skodowskiej, Lublin. Bokszaski Zbigniew, 1997, Stereotypy a kultura, FnRNP, Wrocaw. Dziennikarze si nie ucz, z Agat Skowron-Nalborczyk rozmawia Klara Sielicka-Baryka, 2001, Czas Kultury nr 1 (100). Marek Agata, 2004, Obraz islamu i Arabw w wybranych tytuach opiniotwrczych prasy polskiej w 2001 r., Bliski Wschd spoeczestwa, polityka, tradycje nr 1, s. 129146. Nawrocki Jan, 1990, Obraz Arabw w: Nowicka Ewa (red.), Swoi i obcy, Instytut Socjologii UW, Warszawa. Nowicka Ewa, Nawrocki Jan (red.), 1996, Inny obcy wrg: swoi i obcy w wiadomoci modziey szkolnej i studenckiej, Oficyna Naukowa, Warszawa. Pieko Jan, 1995, Syndrom bakaski nacjonalizmy i media, w: Konflikt czy wspdziaanie. Media a problemy mniejszoci, Fundacja Kultury Chrzecijaskiej Znak, Krakw, s. 2737. Said Edward, 1991, Orientalizm, PIW, Warszawa. Sierakowska-Dyndo Jolanta, 2003, Talibowie terroryci czy wojownicy? Ksztatowanie si stereotypw w mediach, w: Zrozumie rnorodno, s. 2936. Skowron-Nalborczyk Agata, 2001, Sytuacja kobiety w islamie i spoeczestwie muzumaskim obraz w polskiej prasie (przed 11 wrzenia 2001), By kobiet w Oriencie. Skowron-Nalborczyk Agata, 2002, Polski dziennikarz patrzy na islam. Jaki wizerunek muzumanw przekazuj polskie media?, Tygodnik Powszechny nr 37 (2775), s. 18. Skowron-Nalborczyk Agata, 2003, Obraz islamu i muzumanw w polskich mediach przed i po 11.09. 2001, w: Zrozumie rnorodno. VII Festiwal Nauki, Instytut Orientalistyczny UW, Warszawa, s. 2229.

Tatarzy polscy
Bohdanowicz Leon, Chazbijewicz Selim, Tyszkiewicz Jan, 1997, Tatarzy muzumanie w Polsce, Niezalene Wydawnictwo Rocznik Tatarw Polskich, Gdask.

82

Agata Marek, Bibliografia na temat islamu w jzyku polskim Borawski Piotr, Dubiski Aleksander, 1986, Tatarzy polscy, Dzieje, Obrzdy, Legendy, Tradycje, Iskry, Warszawa. Dziekan Marek, 2005, Historia i tradycje polskiego islamu, w: Parzymies A, (red.), Muzumanie w Europie, Dialog, Warszawa. Koodziejczyk Arkadiusz, 1997, Rozprawy i studia z dziejw Tatarw litewsko-polskich i islamu w Polsce w XVIIXX wieku, Instytut Historii WSRP w Siedlcach, Siedlce. Tyszkiewicz Jan, 1998, Z historii Tatarw polskich 17941944, Wysza Szkoa Humanistyczna w Putusku, Putusk. Warmiska Katarzyna, 1999, Tatarzy polscy, tosamo religijna i etniczna, Towarzystwo Autorw i Wydawcw Prac naukowych, Universitas, Krakw.

Artykuy
Barbur Eli, 2001, Palestyska szkoa mczennikw, Wprost, 09.09. Europa razem z USA przeciw zabjcom bez twarzy, 2001, Gazeta Wyborcza, 1516.09. Fallaci Oriana, 2001, Wcieko i duma, Gazeta Wyborcza, 67 padziernika. Frister Roman, 2001, Miejscwki do raju, Polityka, 13.01,. s. 3536. Frister Roman, 2001, Oaza jednorkiego bandyty, Polityka, 16.06. Fudala Jolanta, 2001, Crki Allaha, Marie Claire, 12. Gadomski Witold, 2001, Oby byo tylko le, Gazeta Wyborcza, 15.16.09. Islam i terror, 2001, dyskusja, Tygodnik Powszechny, 21.10. Lisiecka Monika, 2001, W stron Mekki, Metro dodatek do Gazety Wyborczej, 19.05. upak Sebastian, 2001, Nie bj si islamu, Gazeta Morska, 89.09. Perska Julia, 1999, Bd szczliwa za zamknitymi oknami, Magazyn Gazety Wyborczej, 24.06. Skowron-Nalborczyk Agata, 2001, Dziennikarze si nie ucz, Czas Kultury nr 1. Skowron-Nalborczyk Agata, 2002, Polski dziennikarz patrzy na islam, Tygodnik Powszechny, 15.09. Sawek Tadeusz, 2001, Czerwone paznokcie Oriany Fallaci, Tygodnik Powszechny, 21.10. Sowakiewicz Monika, 2000, Islam bez miecza, Gazeta Wyborcza, 89.01. Stanisawska Olga, 1999, Wdrwka Pojednania, Magazyn Gazety Wyborczej, 16.12. Stanisawska Olga, 2001, Jzyk, ktrym mwi Chrystus, Magazyn Gazety Wyborczej, 02.05. Toeplitz Krzysztof Teodor, 2001, Wcieko Oriany Fallaci, Gazeta Wyborcza, 34.11. Wglarczyk Bartosz, 2001, wywiad ze Zbigniewem Brzeziskim, Gazeta Wyborcza, 20.09. W samo serce demokracji, 2001, Specjalne wydanie Newsweeka z 12.09. Warszawski lad, 2001, Rzeczpospolita, 1.10 Gazeta Wyborcza i Rzeczpospolita wydane midzy 11 wrzenia a 31 grudnia 2001. Wprost, Polityka i Newsweek wydane w 2001.

Wietnam. Zarys historii

Najwczeniejsze informacje o przodkach Wietnamczykw, plemionach giao chi zamieszkujcych basen rzeki Jangcy, pochodz ze wczesnych dzie chiskiej literatury historycznej. Wedug mitw i legend za pocztki pastwowoci Wietnamu zwizane s z ksiniczk Au Co i ksiciem Lac Long Quanem. Ksiniczka bya feniksem, a ksi smokiem morskim. Mieli 100 dzieci, z ktrych 50 matka zabraa w gry, a drugie 50 ojciec na niziny. Lac Long Quan przekaza sw wadz najstarszemu synowi, ktry zapocztkowa dynasti Hung. I tu koczy si legenda. Dynastia Hung liczca 18 wadcw rzdzia pastwem Van Lang. By to pierwszy zwizek plemienny, ktry nosi cechy struktury pastwa. Jego utworzenie datuje si na poow II tysiclecia p.n.e. W 257 r. p.n.e. pastwo Van Lang zjednoczyo si z ssiednim Tay Au, tworzc nowy organizm pastwowy Au Lac. W konsekwencji ekspansji militarnej cesarstwa chiskiego, Wietnam od II w. p.n.e. do poowy X w. n.e. pozostawa pod administracj cesarstwa chiskiego jako jedna z jego prowincji. W nastpnych wiekach sta si silnym pastwem feudalnym, ktre rozszerzao swoje terytorium w kierunku poudniowym, podbijajc w XV w. krlestwo Czampa. Najwikszy rozwj gospodarczy i kulturowy przypad na okres midzy XI a XVI w. Jednak elementem osabiajcym pastwo byy dugotrwae walki wewntrzne i faktyczne rozbicie kraju na dwie czci. Od koca XVI w. przy nominalnym panowaniu dynastii Le, wadz sprawoway dwa skcone rody: Trinh na pnocy i Nguyen na poudniu. Kres rozbiciu pooyo powstanie Tajsonw, ktre wybucho w 1771 r. (nazwa pochodzi od rejonu geograficznego Tay Son). Na czele powstania stanli trzej bracia: Nguyen Nhac, Nguyen Hue i Nguyen Lu. Prowadzone pod hasami sprawiedliwoci i walki z samowol monowadcw powstanie zyskao poparcie chopw i ludnoci miejskiej. W latach 80. powstacy pooyli kres rzdom rodu Trinh. Obalony zosta nominalnie panujcy, ostatni

85

Teresa Halik, Wietnam. Zarys historii

wadca dynastii Le. W 1778 r. Nguyen Hue zosta nowym wadc caego Wietnamu. Zwycistwa Tajsonw nie chcieli jednak uzna ani feudaowie na pnocy, ani na poudniu. Nguyen Anh jeden z czonkw panujcego na poudniu rodu Nguyen zwrci si o pomoc zbrojn do Syjamu, a nastpnie do Francji. Interwencja wojsk syjamskich zostaa udaremniona, natomiast po kilku latach, gdy siy powstacw wyczerpay si, a poparcie jakiego udzielaa im ludno osabo, Nguyen Anh, przy wsparciu Francji, obali panowanie Tajsonw i w 1802 r. ustanowi ostatni dynasti dynasti Nguyen. Skierowa do cesarza panujcej w Chinach dynastii Qing poselstwo z prob o inwestytur. W 1804 r. wysannicy cesarstwa przywieli zgod na mianowanie si Nguyen Anha cesarzem hoang. Przybra imi Gia Long, a stolic ustanowi w Phu Xuan (dzisiejsze Hue). Pierwsi cesarze dynastii Nguyen Gia Long (18021819) i Minh Mang (18201840) zmienili nazw kraju na Dai Nam i przystpili do budowania silnego aparatu wadzy opartego na wzorcach chiskich (konfucjanizm sta si ideologi legitymizujc wadz). Konsolidacji pastwa suy opublikowany w 1812 r. kodeks Gia Long spis zasad i praw rzdzenia krajem, ktre w duej mierze stanowiy kopi przepisw i zasad chiskiej dynastii Qing. Sankcjonowa nietolerancj, innych ni konfucjaski systemw filozoficzno-religijnych (buddyzm, taoizm) i dawa cesarzowi Synowi Nieba w zasadzie nieograniczon wadz. Aparat administracyjny i jego struktura pozostay niemal identyczne jak za czasw pierwszych wadcw dynastii Le. Du wag przykadali cesarze dynastii Nguyen do stanu obronnoci kraju. Budowano stranice i urzdzenia fortyfikacyjne. Przeprowadzono reform systemu finansowego pastwa. Powstaa mennica cesarska zakazano samowolnego bicia monet oraz obrotu monetami obcymi. Co 5 lat przeprowadzano spis katastralny ziem oraz rejestr osobowy obejmujcy wszystkich mieszkacw kraju pomidzy 18. a 60. rokiem ycia. Bardzo wanym elementem polityki gospodarczej Nguyenw w stosunku do wsi bya dbao o systemy irygacyjne oraz zagospodarowywanie ziem opuszczonych i ugorw. Pozornie silna i scentralizowana monarchia wesza, od poowy XIX w., w czasy powanego kryzysu gospodarczego. Mnoyy si wystpienia i powstania chopskie. Dodatkowym problemem od pocztkw panowania dynastii byy relacje z ssiadami: Syjamem, Kambod i krlestwami laotaskimi. Stosunkowo dobrze natomiast ukaday si relacje z cesarstwem chiskim pomimo konfliktw granicznych. Najwaniejszym jednak problemem dla dynastw Nguyen staa si ekspansja kolonialna pastw zachodnich.

86

Teresa Halik, Wietnam. Zarys historii

Pwysep Indochiski znany by w Europie od staroytnoci. W czasach nowoytnych wg przekazw historycznych odwiedzi te rejony Marco Polo (ok. 1289 r. Krlestwo Czampa). Czstsze kontakty nawizywali w XVI w. Portugalczycy kupcy oraz misjonarze. Od pocztkw XVII w. u wybrzey Wietnamu pojawiay si okrty angielskie i holenderskie. Kupcy, ktrzy zakadali swoje kantory i faktorie, spotykali si jednak z nieukrywan podejrzliwoci i niechci lokalnych wadz. Rwnie dziaalno misji katolickich napotykaa due trudnoci (niech do obcej ideologii i odmiennego systemu wartoci), chocia zarwno Nguyenowie jak i Trinhowie chtnie przyswajali sobie ich umiejtnoci i korzystali z wiedzy, a niejednokrotnie prbowali wykorzysta ich obecno w wewntrznych rozgrywkach politycznych. 31 sierpnia 1858 r. do portu Da Nang (w okresie kolonialnym nazywanym Turane) przypyna eskadra okrtw francusko-hiszpaskich, ktra zbombardowaa fortyfikacje i zaja port. W pocztkach lutego 1859 r. okrty opuciy Da Nang, pozostawiajc tylko niewielki garnizon. Francuskie wojska ldowe ruszyy na poudnie ku Gia Dinh i zajy Sajgon, ale nie byy w stanie kontynuowa pochodu na stolic kraju Phu Xuan. Francja pozostawia w Sajgonie wzmocniony garnizon i wycofaa reszt swych wojsk z Wietnamu. Armia Nguyenw przystpia do oblenia garnizonu francuskiego pod Sajgonem. Jednak w 1861 r. przypyny nowe siy francuskie. W dniu 5 czerwca 1862 r. pod presj rozszerzajcego si powstania chopskiego, w Sajgonie zosta podpisany ukad akceptujcy dania francuskie tzw. Traktat Sajgoski. Cesarz wietnamski zobowiza si ponadto do nieodstpowania adnej z czci swojego terytorium jakiemukolwiek innemu pastwu. Traktat Sajgoski by pocztkiem realizacji kolonialnych planw Francji. Kraj zosta podzielony na 3 czci: Annam na pnocy, Tonkin w czci rodkowej i Kochinchin na poudniu. Tonkin i Annam do 1887 r. miay status protektoratw zarzdzanych cznie przez francuskiego rezydenta generalnego oraz cesarza, ale niektre nisze funkcje urzdnicze obsadzono Wietnamczykami. Na terytorium Annamu zachowana zostaa forma tradycyjnego organizmu pastwowego. Nominalnie gow pastwa pozostawa cesarz nie mia on jednak zwierzchnictwa nad aparatem administracyjnym i zaleny by (rwnie finansowo) od francuskiego rezydenta. Kochinchina miaa status zamorskiej prowincji Francji.

87

Teresa Halik, Wietnam. Zarys historii

Czasy obecnoci kolonialnej administracji francuskiej trway a do poowy XX w. By to z jednej strony okres podporzdkowania wadcw wietnamskich francuskiemu gubernatorowi, a z drugiej okres narodzin ruchu narodowo-wyzwoleczego ksztatowanego przez now inteligencj wietnamsk wyksztacon w metropolii. Francja dya do zbudowania w Wietnamie administracji kolonialnej, ktra opieraaby si na elitach wietnamskich o profrancuskim nastawieniu. Dlatego te chtnie dawaa modym inteligentom wietnamskim moliwo uzupeniania wyksztacenia w metropolii. To wanie oni studenci poznawali we Francji europejsk myl spoeczno-polityczn, nowe prdy filozoficzne, stawali si elit wyksztacon na wzorcach myli i kultury zachodniej i myl t szczeglnie jej nurt rewolucyjny przenosili na grunt wietnamski. Zdobyte dowiadczenia na Zachodzie konfrontowali z rozwijajcym si ruchem niepodlegociowym w Chinach i w rodowiskach ruchu niepodlegociowego w Japonii (Tokio). W 1927 r., pod duym wpywem Kuomintangu, utworzono Parti Narodow. Program tej partii, midzy innymi, zakada walk o Republik Wietnamsk. Na pocztek 1930 r. partia przygotowaa powstanie zbrojne (znane jako powstanie Yen Bay). Byo ono jednak nieskoordynowane i szybko zostao stumione, a parti dotkny ostre represje. Na ksztatowanie si nowego ruchu narodowo-wyzwoleczego w Wietnamie znaczcy wpyw wywara Rewolucja Padziernikowa i pierwsza wojna wiatowa (do Francji wyjechao z Indochin ponad 100 tys. osb). Z kek marksistowskich, ktre powstaway ju we wczesnych latach 20. XX w. wyrosa w 1930 r. Komunistyczna Partia Indochin, a jej sekretarzem generalnym zosta Ho Chi Minh (Nguyen Ai Quoc). Wany etap ruchu narodowo-wyzwoleczego przypada na czasy II wojny wiatowej. Z inicjatywy Komunistycznej Partii Indochin w 1941 r. utworzona zostaa Liga Walki o Niepodlego Wietnamu Viet Minh (skrt nazwy wietnamskiej). Na jej przewodniczcego wybrany zosta Ho Chi Minh. W 1944 r. siy zbrojne Viet Minh pod dowdztwem generaa Vo Nguyen Giapa wyzwoliy pierwsze rejony w grach pnocnego Wietnamu. Pod koniec roku oddziay partyzanckie zostay przeksztacone w Wietnamsk Armi Ludow (WAL). Na pocztku sierpnia 1945 r. utworzono Komitet Wyzwolenia Narodowego, ktry wezwa nard do powstania. W dniu 19 sierpnia pierwsze jednostki WAL wkroczyy do Hanoi. Ustanowiony pod auspicjami Japonii rzd zosta obalony. Cesarz Bao Dai abdykowa (zosta mianowany doradc tworzcego si

88

Teresa Halik, Wietnam. Zarys historii

rzdu). W dniu 2 wrzenia 1945 r. Ho Chi Minh w imieniu Rzdu Tymczasowego proklamowa w Hanoi powstanie Demokratycznej Republiki Wietnamu (DRW). Zgromadzenie Narodowe powoao Ho Chi Minha na prezydenta i premiera nowego rzdu, ktry przystpi do przeprowadzania reform gospodarczych oraz podj dziaania, ktrych celem bya likwidacja analfabetyzmu i upowszechnienie zlatynizowanego zapisu jzyka wietnamskiego quoc ngu. Po zakoczeniu wojny zgodnie z ustaleniami Konferencji Poczdamskiej w Wietnamie na pnoc od 16. rwnolenika wkroczyy wojska kuomintangowskie (chiskie), a na poudnie angielskie. Wraz z wojskami angielskimi przybyli Francuzi. W dniu 22 wrzenia oddziay wojsk francuskich, przy wsparciu wojsk angielskich, ustanowiy w Sajgonie wasn administracj. Na pocztku 1946 r. na mocy porozumienia rzdu francuskiego z rzdem Chiang Kai-sheka, Francja uzyskaa zgod na zastpienie wojsk chiskich w pnocnym Wietnamie wojskami francuskimi, a Anglia przekazaa Francji administracj w poudniowej czci Wietnamu. Na przeomie 1945/1946 r. rozpoczy si rozmowy midzy przedstawicielami Francji i DRW, ktre doprowadziy do podpisania 6 marca kompromisowego ukadu. Francja uznaa DRW za kraj wolny, posiadajcy wasny parlament, rzd, armi i finanse. DRW godzia si na pozostanie w Unii Francuskiej i Federacji Indochiskiej oraz na czasowe stacjonowanie na jej terytorium cile okrelonej liczby wojsk francuskich. Sprawa jednoci Wietnamu (opuszczenie Kochinchiny przez Francj) miaa by rozstrzygnita na drodze referendum. W czerwcu 1946 r. Wysoki Komisarz w Indochinach Georges Argenlieu proklamowa Kochinchin autonomiczn republik. Kolejne spotkania polityczne wietnamsko-francuskie koczyy si albo niepowodzeniem, albo ustaleniami, ktre nigdy nie zostay zrealizowane. Mnoyy si incydenty zbrojne. Konflikty lokalne szybko przeksztaciy si w dziaania wojenne, ktre objy cay Wietnam, a z czasem take Laos i Kambod, i trway blisko 8 lat. Latem 1953 r. francuscy dowdcy wojskowi (przy udziale doradcw amerykaskich) opracowali tzw. plan Navarrea. Przystpiono do tworzenia bazy wojsk francuskich w Dien Bien Phu, ktra miaa skutecznie paraliowa dziaania Wietnamskiej Armii Ludowej. W marcu 1954 r. baza zostaa okrona przez wietnamskie siy zbrojne i 7 maja, po 55 dniach, zdobyta. Upadek Dien Bien Phu, ktry sta si (i po dzi jest) symbolem klski francuskiej polityki kolonialnej w Wietnamie i Indochinach, doprowadzi do zwoania w Genewie midzynarodowej konferencji i podpisania, w dniach 2021 lipca

89

Teresa Halik, Wietnam. Zarys historii

1955 r. ukadw o zawieszeniu broni w Wietnamie, Laosie i Kambody. Ukady genewskie kady kres konfliktowi zbrojnemu i przywracay pokj. Do nadzorowania realizacji tych ukadw powoano Midzynarodow Komisj Nadzoru i Kontroli (jednym z 3 pastw wchodzcych w jej skad bya Polska). Ukad o zawieszeniu broni w Wietnamie postanawia, e strony walczce wycofaj si do dwch odrbnych stref: Wietnamska Armia Ludowa na pnoc od 17. rwnolenika, a Francuski Korpus Ekspedycyjny na poudnie. Po 2 latach (w lipcu 1956 r.) miay si odby oglnowietnamskie wybory, a wyoniony w tych wyborach parlament mia powoa rzd. Jednoczenie USA, ktre od pocztku niechtnie odnosiy si do ustale Konferencji Genewskiej, rozpoczy dziaania na rzecz wyeliminowania w poudniowym Wietnamie politycznej i wojskowej obecnoci Francji. Proces ten zakoczy si proklamowaniem 26 padziernika 1955 r. Republiki Wietnamskiej. Koszty utrzymania administracji i si wojskowych w Republice niemal w caoci przyjy na siebie USA. Rzd Republiki Wietnamskiej, podkrelajc, e nie czuje si zobowizany do przestrzegania ukadw genewskich, sabotowa je. Podzia kraju z nieformalnego i tymczasowego sta si podziaem formalnym i bezterminowym (bez okrelenia, nawet w przyblieniu, czasu). Z faktem tym nie mogy pogodzi si ani rzd DRW, ani Partia Pracujcych Wietnamu (PPW). U schyku lat 50. take w Republice Wietnamskiej zaczy tworzy si grupy i stowarzyszenia opozycyjne. W dniu 20 grudnia 1960 r., z inspiracji DRW, powsta Narodowy Front Wyzwolenia Wietnamu Poudniowego (NFWWP). W programie NFW zwracano uwag na fakt historycznego istnienia jednego, niepodzielnego pastwa i narodu wietnamskiego. Na poudniu oddziay partyzanckie przystpiy do dziaa zbrojnych. W dniu 16 lutego 1961 r. Komitet Centralny NFW przeksztaci oddziay partyzanckie i grupy samoobrony Viet Cong w Armi Wyzwolenia Wietnamu Poudniowego. W 1961 r. przyjty zosta plan tzw. wojny specjalnej (special war lub plan Stanleya-Taylora), ktry zakada zwikszenie pomocy wojskowej USA dla armii poudniowowietnamskiej. Wiosn 1962 r. wojska sajgoskie ruszyy do kontrofensywy, a w listopadzie 1963 r. generaowie z Poudnia przy wsparciu USA dokonali zamachu wojskowego. Rzdy obja Wojskowa Rada Rewolucyjna. Od sierpnia 1964 r. w wojn z Pnoc wczyy si oddziay amerykaskie. Od lutego 1965 r. samoloty USA rozpoczy naloty na terytorium DRW. Jednoczenie, na Poudnie przybyway oddziay amerykaskiej armii ldowej. Wojna wkroczya w now faz, tzw. wojny totalnej trwajcej do koca marca 1968 r.

90

Teresa Halik, Wietnam. Zarys historii

(szczeglne jej nasilenie przypada na okres od 15 czerwca 1965 r. do 31 marca 1968 r.) W kwietniu 1965 r. premier DRW Pham Van Dong wystpi z programem pokojowego uregulowania konfliktu. Czteropunktowa deklaracja dotyczca uznania suwerennoci narodu wietnamskiego i przywrcenia jednoci kraju drog pokojow zostaa odrzucona. Konflikt rozszerza si. W czerwcu 1969 r. na terenach kontrolowanych przez wojska pnocnowietnamskie proklamowano Republik Wietnamu Poudniowego (RWP) i utworzono Tymczasowy Rzd. 27 stycznia 1973 r. w Paryu spotkali si delegaci DRW, TRRWWP, rzdu sajgoskiego oraz USA i podpisali porozumienie o zaprzestaniu dziaa wojennych w Wietnamie. Powoano dwu- i czterostronn Centraln Mieszan Komisj Kontroli i Nadzoru do nadzorowania realizacji zobowiza porozumienia (uczestniczya w nich Polska). Ukad paryski doprowadzi do wycofania amerykaskich wojsk z terytorium Wietnamu (ostatnie oddziay wyjechay w marcu) jednak walki trway jeszcze 2 lata. 10 marca 1975 r. ruszya ofensywa na Poudniu. 30 kwietnia zosta zdobyty Sajgon. Prezydent Nguyen Van Thieu zoy urzd i wyjecha z kraju. Genera Duong Van Minh ogosi bezwarunkow kapitulacj. 2 lipca 1976 r. proklamowano Socjalistyczn Republik Wietnamu (SRW). Stolic zostao Hanoi, herb, flaga i hymn pastwowy pozostay takie same jak DRW, a nazw miasta Sajgon zmieniono na Ho Chi Minh. Celem, jaki przywieca dziaaniom wadz Wietnamu po zjednoczeniu bya odbudowa po zniszczeniach wojennych i umacnianie socjalistycznych stosunkw spoecznych i gospodarczych. Na IV zjedzie Partii (grudzie 1976 r.) oceniono skal zniszcze wojennych i wytyczono priorytetowe zadania na przyszo. Realizacj wytycznych IV zjazdu znacznie komplikoway konflikty z ssiadami. W grudniu 1978 r. po zakoczonych fiaskiem negocjacjach z Kambod, Wietnam rozpocz ofensyw, ktrej celem byo obalenie reimu Pol Pota i ustanowienie nowego rzdu w Kambody. Ofensywa zakoczya si penym sukcesem. Wietnam nie wzi jednak pod uwag interesw Chin w tym regionie. ChRL, zaniepokojona dziaaniami SRW w Kambody (przeduajc si obecnoci wojsk wietnamskich) oraz podpisanym z ZSRR traktatem o wzajemnej, wszechstronnej wsppracy i pomocy, udzielia Wietnamowi lekcji zaatakowaa pnocne terytoria przygraniczne SRW (1979 r.). Dziaania zbrojne trway zaledwie kilka tygodni, jednak spowodoway dotkliwe straty midzy innymi zniszczone zostay tarasowe pola ryowe.

91

Teresa Halik, Wietnam. Zarys historii

Konflikty te bardzo obciay i tak ju wyniszczon wojn z USA gospodark kraju. Do trudnej sytuacji w regionie doczya si izolacja Wietnamu na arenie midzynarodowej. Poza inwestycjami i pomoc, jak Wietnam otrzymywa od krajw socjalistycznych, brak byo inwestycji z krajw zachodnich. Nie docieray nowe technologie, a niedostatek ludzi wyksztaconych w specjalistycznych dziedzinach gospodarki uniemoliwia jej waciwy rozwj. Zaamywa si take model kolektywnej gospodarki na wsi. Rok 1980 by najgorszym pod wzgldem produkcji przemysowej w historii SRW. W 1986 r. warto importu piciokrotnie przewyszaa warto eksportu, a inflacja w cigu roku przekroczya 700%. Roso niezadowolenie ludnoci rozczarowanej nieskutecznoci gospodarki socjalistycznej, a potgowa je brak ywnoci mimo obiektywnie doskonaych warunkw do jej produkcji (obecnie Wietnam jest trzecim eksporterem ryu na wiecie). Na VI zjedzie KPW (grudzie 1986 r.) przyjto program doi moi co mona tumaczy jako odnowa. Program ten polega na przeprowadzeniu reform gospodarczych (czciowo na wzr chiski) o charakterze wolnorynkowym. Celem nadrzdnym doi moi byo stymulowanie wzrostu gospodarczego i w konsekwencji zagodzenie napi w spoeczestwie. 15 kwietnia 1992 r. uchwalono now konstytucj. Utrzymaa ona polityczn dominacj KPW i formalizowaa wolnorynkowy charakter gospodarki Wietnamu. Wadze dopuciy krytyk instytucji administracji pastwa i dyskusje polityczne, ktre jednak nie mog podwaa zasadnoci istnienia partii. Od 1986 r. rozpoczy si rwnie zmiany w polityce zagranicznej SRW. Wietnam wyrazi wol nawizania stosunkw gospodarczych i dyplomatycznych ze wszystkimi krajami, bez wzgldu na ideologi, jeli tylko przyniesie to krajowi wymierne korzyci. Partia ogosia, e najwaniejsze w polityce zagranicznej jest utrzymanie pokoju i wsppracy, by skutecznie budowa socjalizm. Pragmatycznym deklaracjom partii i rzdu SRW towarzyszyy take odpowiednie zachowania polityczne. W 1989 r. Wietnam wycofa swoje wojska z Kambody oraz doprowadzi do spotkania na najwyszym szczeblu z ChRL w Chengdu w 1990 r. (Chiny s obecnie trzecim partnerem handlowym Wietnamu). W 1990 r. nawiza stosunki dyplomatyczne z Uni Europejsk, a w 1994 r. podpisa traktat z Rosj o przyjaznych stosunkach. W 1994 r. USA cofny embargo na handel z Wietnamem, a w lipcu 1995 r. nawizay z nim pene stosunki dyplomatyczne. Od 28 lipca 1995 r. Wietnam sta si czonkiem Stowarzyszenia Pastw Azji Poudniowo-wschodniej (ASEAN).

Konfucjanizm ideologia wadzy

Obecno konfucjanizmu w Wietnamie jest nierozcznie zwizana z histori i konsekwencjami ponad dziesiciowiekowej zalenoci pastwa wietnamskiego od cesarstwa chiskiego. Przesanki zwierzchnictwa chiskiego nad ziemiami Vietw ilustruje mit, osadzony w mitologii chiskiej, a nawizujcy do pocztkw pastwowoci wietnamskiej, nierozerwalnie zwizanej z pastwowoci chisk. Cesarz Shennong mia dwch synw. Starszego De Nghi oraz modszego Lac Tuca. Przed mierci, rozdzieli miedzy nich swoje pastwo na pnoc od rzeki Jangcy rozcigao si imperium starszego syna, tj. cesarstwo chiskie, a na poudnie modszego, tj. Wietnam. Mit ten przedstawia genez pastwowoci wietnamskiej, a zarazem uzasadnia obecno pastwa Vietw w chiskim krgu kulturowo-politycznym i podtrzymywanie stosunkw nierwnoci wasalnej, bdcej konsekwencj konfucjaskiej koncepcji relacji modszy bratstraszy brat. W 111 r. p.n.e. krlestwo Vietw wczone zostao w terytorium cesarstwa chiskiego jako prowincja Giao chau. Ten niezwykle istotny historycznie fakt w bardzo duym stopniu zaway na przyszoci kulturowej Wietnamu. Rozpocz si etap intensywnej sinizacji Vietw. Normy etyki konfucjaskiej stay si postaw obowizujcego systemu wartoci i zasad stratyfikacji spoecznej. Stanowiska urzdnicze, do szczebla prefektur wcznie, obsadzono urzdnikami naznaczanymi przez dwr cesarski. Nakazami administracjami zmuszano ludno do naladowania wzorcw chiskich we wszystkich dziedzinach ycia codziennego (ubir, zachowania, ceremonie rodzinne itp.). Przystpiono do zakadania konfucjaskich szk, ktrych zadaniem byo przygotowanie kadr niszych urzdnikw dla potrzeb rozrastajcej si administracji. Z tekstw rdowych wynika, e kultura konfucjaska bya bardziej lub mniej wiadomie akceptowana jako kultura uniwersalna porwnywalna do kultury aciskiej w Europie. Rodzi si etos ludzi wyksztaconych, mwicych

93

Teresa Halik, Konfucjanizm ideologia wadzy

po chisku, czytajcych chisk klasyk (ksigi konfucjaskie) erudytw wietnamskich, ktrzy byli w stanie rywalizowa z chiskimi uczonymi konfucjanistami, zabiega o rwne prawa przy naznaczaniu na urzdy, o dopuszczenie do piastowania stanowisk urzdniczych nie tylko na peryferiach imperium hanowskiego, ale i na dworze cesarskim. Wielu Wietnamczykw, nie poprzestajc na nauce w szkoach w Giao chau wyjedao do Chin, by tam dopeni wyksztacenia. Po odzyskaniu pastwowoci w poowie X w. feudalne pastwo stano przed problemem zbudowania sprawnego i silnego aparatu administracji opartej na kadrach wyksztaconych urzdnikw pastwowych, ktrych wyaniano, na wzr chiski, drog 3-stopniowych konkursw urzdniczych. Okazao si jednak, e w czasach panujcych kolejno dynastii wietnamskich Ly i Tran (XIXIII w.) doktryna konfucjaska i uczeni konfucjanici, chocia akceptowani w krgach elit politycznych, nie stanowili wci wystarczajco licznej grupy. Od 1247 r. w stolicy kraju prowadzony by konkurs trzech religii, ktrego zadaniem byo wyonienie najlepszych znawcw buddyzmu, taoizmu i konfucjanizmu do celw kultowych i administracji pastwowej. O przystpieniu do egzaminw decydowaa znajomo kanonu konfucjaskiego. W czasach panowania dynastii Tran (12251400), u schyku XIII w., uczeni konfucjascy stali si znaczc grup uczonych intelektualistw, ktra aspirowaa do rangi warstwy spoecznej i ktra wniosa swj wkad w rozwj kultury i umocnienie suwerennoci pastwa. Wywodzio si z niej wielu sawnych poetw, pisarzy, filozofw, strategw, ktrzy przez historykw nazwani zostali dum epoki Tran. Dynastia Le (14261802) staa si symbolem rzdw absolutystycznych w Wietnamie. Wraz z centralizacj monarchii rol ideologii pastwowej przej niepodzielnie konfucjanizm. Dostp do aparatu pastwowego wid niemal wycznie poprzez system egzaminacyjny, co oznaczao wymg konfucjaskiej edukacji. Porzdkujc struktur spoeczestwa oraz jego aparat wadzy, konfucjanizm nakada na jednostk obowizek cisego wykonywania swoich okrelonych statusem spoecznym zada (doktryna chinh danh), a take przestrzegania etykiety le. Etykieta, zrnicowana w odniesieniu do poszczeglnych warstw spoecznych, uzewntrzniajc i utrwalajc zrnicowanie statusu, suya do zarzdzania poszczeglnymi grupami spoecznymi. W praktyce przejawiao si to w postaci edyktw ogaszanych przez wadcw, ktre wprowadzajc konfucjask moralno i porzdek, ingeroway take w stosunki wewntrzrodzin-

94

Teresa Halik, Konfucjanizm ideologia wadzy

ne. Przede wszystkim jednak konfucjanizm umacnia pozycj panujcego, ktry bdc wadc wszystkiego co pod niebem, stawa praktycznie poza wszelk gradacj spoeczn. U schyku XVI wieku uwidoczni si spadek znaczenia konfucjanizmu. Wprawdzie nadal zachowa swoj pozycj doktryny aparatu wadzy, jednak jego kreatywna rola spoeczna stawaa si coraz sabsza. Stopniowo redukowa si do paszczyzny naukowej, tj. twrczoci uczonych konfucjaskich, ktrych pozycja wraz z upadkiem scentralizowanego pastwa take saba. W 1802 roku rozpocza panowanie kolejna dynastia wietnamska Nguyen. Konfucjanizm wrci na uprzywilejowan pozycj. Zasady konfucjaskie wdraano niemal we wszystkich dziedzinach ycia spoecznego, poczynajc od systemu administracyjnego i kodeksu karnego, a po sfer prywatn (ubiory, zachowania rodzinne itp.). Umacnianie konfucjanizmu miao swoje uzasadnienie jako sposb utwierdzania poddanych w przewiadczeniu o legalnoci posiadanego przez dynastw Nguyen mandatu nieba. Ortodoksyjne rozumienie konfucjaskich zasad i koncepcji propagowane przez kolejnych wadcw w oderwaniu od realiw spoecznych prowadzio do swoistej karykatury, i doktryny, i cesarstwa. Z punktu widzenia przyszoci politycznej kraju konfucjanizm powinien zosta wyeliminowany. Z drugiej jednak strony przez wieki stanowi niezwykle wany czynnik konsolidujcy aparat wadzy. Uczeni konfucjascy przechodzili na pozycje intelektualnego zaangaowania w wypracowaniu nowych, odpowiadajcych rzeczywistoci koncepcji spoeczestwa i pastwa. Stawali si zalkiem wietnamskiej inteligencji, wiadomej dokonujcych si przemian spoecznych, ekonomicznych, politycznych i obyczajowych.

Najwaniejsze obszary wpyww konfucjanizmu

Rodzina relacje w rodzinie


Konfucjaska koncepcja, przedstawiajca cay Podniebny wiat jako jedn wielk rodzin, dawaa rozszerzon interpretacj pojcia rodzina. Prymat zwizkw midzy krewnymi i powinowatymi nad wszelkimi innymi postaciami wizi spoecznych sprawia, e jednostka bya przede wszystkim czowiekiem rodzinnym czonkiem okrelonej rodziny i rodu, a dopiero jako taka wystpowaa w innych rolach spoecznych. Rodzina wietnamska bya i w znacznym stopniu nadal jest typem rodziny patriarchalnej, w ktrej cay autorytet i wadza skupiay si w osobie ojca, zarwno w sferze obyczajowej, jak i prawnej. Ojciec by autorytetem w rodzinie. Zarwno ona, jak i dzieci, w swych zachowaniach i rolach rodzinnych byy mu cakowicie podporzdkowane i traktowane jako cz majtku stanowiy jego wasno. ona i dzieci miay obowizek pracowa dla dobra ma i jego rodziny. Ojciec decydowa te o maestwie dzieci. Konfucjaska cnota synowska xiao zabraniaa oceniania i dyskutowania postpowania i postanowie rodzicw, przede wszystkim ojca, opuszczenia domu bez zgody ojca oraz posiadania czegokolwiek na wasno. Obowizkiem ojca byo te czuwanie nad ustalonym tradycj, porzdkiem w rodzinie przestrzeganiu waciwego wypeniania rl rodzinnych, okazywania szacunku starszym w rodzinie itp. Mia on take prawo wymierza onie i dzieciom kary, ale wycznie w granicach niezbdnych do utrzymania wadzy i autorytetu w rodzinie. Kobieta zgodnie z konfucjaskimi normami moralnymi musiaa stosowa si do tzw. trzech typw posuszestwa tam tong:

96

Rodzina relacje w rodzinie

w domu posuszna ojcu zamna posuszna mowi wdowa posuszna najstarszemu synowi lub starszemu bratu ma. Role spoeczne kobiet ograniczay si do rl rodzinnych: rola crki, ony, matki, teciowej, wdowy. Najwaniejsza i najbardziej eksponowana na forum spoecznym bya rola ony i matki zapewniajcej przez danie mowi potomstwa kontynuacj rodu i rodziny. Maestwo byo zazwyczaj kontraktem rodzin. Miao charakter wirolokalny ona wychodzia ze swej rodziny i od czasu zawarcia zwizku maeskiego stawaa si czonkiem rodziny ma. Istniay dwie kategorie kobiet zamnych: kobiety, ktre po zampjciu staway si pierwszymi onami i te, ktre staway si modszymi onami. ona pierwsza bya tylko jedna. To przede wszystkim od niej oczekiwaa rodzina ma urodzenia mskiego potomka, to ona uwaana bya w rodzinie ma za matk dzieci i wnukw. Liczba on modszych, ktre mg polubi mczyzna, teoretycznie bya nieograniczona. Rodzina ma uwaaa je za tzw. osoby dodane do rodziny, w konsekwencji czego ich rola sprowadzaa si pomocy w domu i w gospodarstwie. Poza kategori kobiet zamnych, panien, starych panien, istniaa te kategoria kobiet kupowanych przez mczyzn, ale nie polubianych konkubin. Po mierci ma ona w zasadzie powinna pozosta w rodzinie ma, suy teciom i by posuszna najstarszemu synowi lub, jeli by on niepenoletni, starszemu bratu ma nie powinna powtrnie wychodzi za m. W przypadku kiedy wdowa wychodzia powtrnie za m, tracia majtek zmarego ma oraz wszelkie prawa wobec dzieci. Przechodziy one wraz z majtkiem pod opiek krewnych ma. Nieco inna bya sytuacja kobiety na wsi. Poza tym, e teoretycznie miaa podlega wszystkim rygorom konfucjaskiej koncepcji rodziny czsto uczestniczya ona w gospodarstwie rodzinnym, i jako sia robocza, i jako osoba zarabiajca sprzedajc produkty rolne na wiejskim rynku. Czsto to wanie jej glos by w sprawach domowych decydujcy. Dzieci do sidmego roku ycia wychowyway si razem pod opiek matki. Po ukoczeniu siedmiu lat, tj. od chwili przyjcia pci, dzieci rozdzielano. Dziewczynki zaczynano przygotowywa do zampjcia, a chopcw do penienia ich mskich rl w rodzinie i spoeczestwie. Na uwag zasuguj stosunki midzy starszymi i modszymi wiekiem w rodzinie, a w szerszym ujciu midzy starszymi i modszymi w hierarchii spoecznej. Ten typ stosunkw nie zakada wprawdzie bezwarunkowego podpo-

97

Teresa Halik, Najwaniejsze obszary wpyww konfucjanizmu

rzdkowania si i ulegoci modszego wobec starszego, nakada jednak na modych bardzo wiele obowizkw i ceremoniaw, ktre miay wiadczy o odczuwanym respekcie i szacunku wobec starszych. Powinno szacunku dla starszego, okazywanie mu posuszestwa oraz rnica w sytuacji rodzinnej i spoecznej modszego i starszego byy bardzo cile powizane z kultem starcw, a ten z kolei z kultem przodkw. Z kultem starcw wiza si te kult dugowiecznoci. Ludzie starzy byli depozytariuszami tradycji i stranikami mdroci minionych pokole za to nalena im bya cze i szacunek.

Nauka i wyksztacenie
Zgodnie z koncepcj Konfucjusza, nauka wynosia czowieka z jego niskiego statusu spoecznego na wyyny czowieka szlachetnego, tj. wyksztaconego. W tradycyjnym spoeczestwie wietnamskim (take dzi), warstwa ludzi wyksztaconych cieszya si wyjtkowym prestiem. Jednak aby sta si czowiekiem wyksztaconym naleao opanowa wiedz z zakresu ksig konfucjaskich, ktre uwaano za summ mdroci nagromadzonej w cigu wiekw. Ten, kto potrafi czyta i pisa, kto potrafi bada je i rozumie ich sens, zasugiwa na gboki szacunek i cze. Jeszcze wyej wynoszono tych, ktrzy przystpowali do egzaminw, a najwyej tych, ktrzy otrzymywali stopie urzdniczy w administracji pastwowej. System egzaminw wzorowano na modelu egzaminw chiskich. Konkursy byy otwarte dla wszystkich mieszkacw kraju (oprcz kobiet), niezalenie od ich sytuacji majtkowej i statusu spoecznego. Ci, ktrzy uzyskali stopie najwyszy, stopie tien su, mieli prawo uczestniczy w ceremoniach dworskich i przyjciach cesarskich; dla nich przeznaczone byy najwysze stanowiska w administracji pastwowej, najwikszy szacunek i presti. Ostatni egzamin oparty na znajomoci kanonu konfucjaskiego zorganizowano w 1914 r. Na uwag zasuguje fakt, e wietnamscy uczeni konfucjascy nie w caoci i nie do koca zaakceptowali przybye z Chin wzorce nauki Konfucjusza. Adaptujc ideologi konfucjask do warunkw wietnamskich, stworzyli system, ktry pod wzgldem formy stanowi kopi chiskiego, natomiast od strony treci wzbogaca go o elementy miejscowej tradycji oraz popularnych w spoeczestwie wietnamskim kultw i doktryn (np. kult bohaterw).

Religie i kulty

Polityka religijna pastwa


Jedn z waniejszych cech kultury wietnamskiej by i jest synkretyzm religijny. Hasa wolnoci wierze i realizacji kultw religijnych towarzyszyy ruchowi narodowo-wyzwoleczemu w czasach francuskiej administracji kolonialnej, Rewolucji Sierpniowej, a take obecne byy w okresie wojny z USA o zjednoczenie kraju. Zasada wolnoci wierze i jednoci katolikw i niekatolikw uznana zostaa za jedno z waniejszych pryncypiw polityki kulturalnej pastwa wietnamskiego. Wpisana ona zostaa do konstytucji Demokratycznej Republiki Wietnamu i konsekwentnie zapisywano j w nastpnych w 1959 r., 1980 r. i 1992 r. Bardzo czsto, szczeglnie po 1990 r., podkrela si, e swobody religijne, jakimi ciesz si obywatele, pomagaj w realizacji postulatw ekonomicznych i politycznych, stanowi wskanik jednoci wieloetnicznego (54 mniejszoci etniczne) spoeczestwa i kulturowej niezalenoci obywateli. Opierajc si na odnonych zapisach konstytucji z 1992 r. Stay Komitet Zgromadzenia Narodowego Socjalistycznej Republiki Wietnamu przyj 18 czerwca 2004 r. Prawo (odnonie do) Wierze i Religii, ktre weszo w ycie 15 listopada 2004 r. Skada si ono z szeciu rozdziaw i 41 artykuw, ktre jasno definiuj prawa i obowizki osb i organizacji religijnych wobec pastwa i wspobywateli. Definiuje take odpowiedzialno pastwa w zakresie zabezpieczenia osobom i organizacjom religijnym ich praw i moliwoci realizowania obowizkw, a take organizacji i ochrony miejsc dopeniania kultw. Na mocy uchwalonego prawa uznaje si w Wietnamie istnienie 6 religii (z ponad 20 milionami wyznawcw, 60 tysicami dostojnikw i 22 tysicami

99

Teresa Halik, Religie i kulty

kapanw rnych rang, skupionych w 16 uznanych przez pastwo organizacjach religijnych). S to: Wietnamski Koci Katolicki, Wietnamscy Buddyci Sangha, Powszechny Koci Protestancki w Pnocnym Wietnamie, Powszechny Koci Protestancki w Poudniowym Wietnamie, Buddyjski Koci sekty Hoa Hao, wity Koci Cao Dai (9 organizacji kocielnych), Muzumanie Wietnamscy (2 organizacje). Poza wymienionymi, istnieje wiele innych organizacji religijnych, gwnie buddyjskich, jak np. Stowarzyszenie Buddystw Czystej Ziemi, ktre zaistniay stosunkowo niedawno i ktre grupuj niewielk liczb wyznawcw. Dokument odnosi si take do tych wierze i kultw, ktre nie maj wasnych organizacji i dopeniane s lokalnie, jak np. kult przodkw, kult bohaterw. Podlegaj one takiej samej ochronie jak wszystkie inne pastwo wietnamskie bardzo wysoko ceni ich obecno w yciu spoecznym i kulturalnym Wietnamczykw; uwaa, e s to bardzo wane elementy rodzimej tradycji. Biorc pod uwag liczb wyznawcw i praktykujcych, najliczniej reprezentowane s trzy systemy religijne: buddyzm ponad 50%, katolicyzm ponad 10% i kaodaizm okoo 2%. Naley jednak pamita, e charakterystyczny dla kultury wietnamskiej synkretyzm religijny sprawia, i liczba ta w rzeczywistoci jest znacznie wiksza.

Wierzenia i kulty
Do najwaniejszych, obecnych do dzi w yciu Wietnamczykw, kultw nale: kult przodkw i kult przodkw-bohaterw, kult witych matek i kult ducha opiekuczego.

Kult przodkw
Jednym z najstarszych, poza pierwotnymi kultami, jest kult przodkw, wyniesiony przez konfucjanizm do rangi najwaniejszego kultu rodzinnego. yjcy pozostaj w bardzo silnej wizi duchowej i ogromnym respekcie dla nieyjcych czonkw rodziny i krewnych. Na otarzu przodkw umieszczane s ich

100

Wierzenia i kulty

fotografie (dawniej tabliczki z imionami), skada si im przy odpowiednich okazjach ofiary, pali trociczki, wspomina ich, prosi o pomoc i opiek. Kult przodkw w Wietnamie jest bardzo silnie powizany z kultem bohaterw ludzi, ktrzy swymi czynami i yciem dali wzorzec do naladowania nastpnym pokoleniom. W poszanowaniu dokona stawiano im witynie, w ktrych organizowano, czasami kilkudniowe ceremonie kultowe, skadano ofiary, ukadano na ich cze poematy, piewano hymny. Dzi bohaterom buduje si pomniki, ich imionami nazywa si ulice, a fotografie stawia na otarzach wity.

Kult ducha opiekuczego


Jest on cile zwizany z reminiscencjami kulturowymi wsplnot wiejskich. Reprezentowa wsplne aspiracje spoecznoci wioskowej, zwyczaje, normy moralne, a take wymierza kar lub nagradza zalenie od tego, w jaki sposb przestrzegano ustalonych praw. By on wizi czc wszystkich czonkw wsplnoty, czyni z nich rodzaj osobowoci moralnej. Duch opiekuczy mg by osobistoci historyczn lub legendarn, ktr spoeczno danej wsi lub gminy wybraa lub uznaa arbitralnie, zgodnie z propozycj pomysodawcy, bd te z inspiracji mistycznych snw, objawie, wyroczni, wskaza wrbiarzy, bd w oparciu o historyczn rol danego miejsca, okolicznoci zaoenia wsi lub gminy, ssiedztwa synnych gr czy rzek. Jeli duch taki nie potrafi okaza swej mocy i przydatnoci, mg zosta zastpiony innym. Czasami ducha opiekuczego zmieniano na skutek mistycznych przekazw informujcych, e zdradzi i opuci lokaln spoeczno. Przeganiano go wtedy uroczycie i powoywano nowego. Kult ducha opiekuczego dopeniany by w wityni wioskowej, ktra penia te funkcj domu komunalnego miejsca zbiorowego ycia wsplnoty wioskowej. W obowizkach kultowych mieszkacw reprezentoway osoby wyznaczone stosownie do ustalonej i przyjtej hierarchii zasug i norm moralnych.

Kult witych Matek


Naley do grupy tzw. kultw kobiecych niektre z nich dopeniane byy wycznie przez kobiety. Jest on take nazywany kultem trzech wiatw, ktrymi opiekuj si boginie matki: Thanh Mau Lieu Hanh ziemi, Thanh Mau

101

Teresa Halik, Religie i kulty

Thoai wod, Thanh Mau Thuong Ngan grami i lasami. Ceremoni celebruj kobiety. Gwnym celebransem jest kobieta-medium Ba Dong. Prowadzi ona zebrane przed wityni kobiety w procesji wok wsi lub gminy. W procesji mog uczestniczy wszystkie kobiety danej spoecznoci cznie z dziewczynkami. Uczestniczki procesji nios wyobraenia bogi, ktrym przypisuje si najwaniejsze role. S to: Nang Ban bogini, ktra nauczya kobiety tkania i szycia, A Chuc bogini, ktra uosabia idea ony opiekujcej si domem, Than Lua bogini, ktra przyniosa ludziom ogie, Cuu Thien Huyen Nu bogini, ktra nauczya ludzi wykonywa wyroby z drewna i bambusa, Au Co bogini, ktra uwaana jest za matk wszystkich Vietw, Thi Nhi bogini, ktra nauczya ludzi gotowa i jest opiekunk kuchni. Za nioscymi wyobraenia bogi id kobiety najbardziej zasuone dla danej spoecznoci, ktrym ich cnoty daj prawo do przebywaniu w pobliu bogi szanowane wdowy, laureatki konkursw gotowania, szycia itp., nastpnie czonkinie chru, tancerki i reszta uczestniczek procesji. Procesja koczy si przed wityni. Do rodka wchodz tylko wybrane przez prowadzc procesj i skadaj na otarzu witych Matek ofiary robione przez siebie ozdoby, ubrania, kapelusze oraz potrawy. Kiedy zapalaj trociczki i wychodz ze wityni jest to znak dla zebranych przed wityni kobiet, e mog rozpocz drug cz uroczystoci. Rozkadaj przygotowane wczeniej potrawy, wino, betel pokazuj nowe ubrania, ozdoby, kosmetyki, wymieniaj si radami, opowiadaj mieszne historie, piewaj, tacz, recytuj wiersze. Wprawdzie mczyni do pnocy nie uczestnicz w ceremonii, ale bior czynny udzia w jej przygotowaniu.

Religie
Buddyzm
Buddyzm odgrywa i odgrywa szczegln rol w yciu duchowym Wietnamczykw. Dotar do Wietnamu z Indii za porednictwem mnichw i pielgrzymw. W IV w. n. e. mnisi buddyjscy dotarli do Wietnamu drog morsk z Indii. Czasy doktrynalnej introdukcji buddyzmu w Wietnamie przypadaj na okres midzy III a VI w. n.e. W 580 r. hinduski mnich Viniternei zaoy w Phap van

102

Religie

(prowincja Bac ninh) pierwszy klasztor buddyzmu Zen (wiet. Thien phai lub Thien ton). Od VI do X w. buddyzm rozprzestrzenia si na terytorium Wietnamu, a midzy XI a XIV w. osign szczyt popularnoci i rozwoju. Doktryn buddyjsk wyznawali i popierali swym autorytetem wadcy. Buddyzm zosta uznany za religi pastwow, chocia oficjalnie od XIII w. by traktowany rwnoprawnie z taoizmem i konfucjanizmem. Znajomo trzech religii wymagana bya na egzaminach urzdniczych. Buddyjscy mnisi odgrywali wane role polityczne jako doradcy cesarzy i w yciu publicznym. Budowano witynie buddyjskie, kwita sztuka i literatura buddyjska. Jednoczenie do szybko i sama doktryna, i sztuka buddyjska zaczy przejmowa wiele wtkw tradycji lokalnych. W konsekwencji buddyzm stawa si ideowo niespjny, podzielony na sekty. Od XV w. nastpuje wyrany schyek buddyzmu. Krtki okres renesansu przey buddyzm midzy XVI a XVIII w., kiedy wadcy dynastii Le (14281802) prbowali zjednoczy rozproszone sekty i szkoy buddyjskie, jednak od XIX w. buddyzm znowu ustpi miejsca konfucjanizmowi. Dzisiaj buduje si nowe pagody buddyjskie i restauruje zabytkowe. Publikuje si filozoficzn literatur buddyjsk i albumy prezentujce buddyjskie miejsca kultu. Funkcjonuj klasztory, w pagodach odbywaj si ceremonie kultowe, w ktrych uczestniczy licznie mode pokolenie Wietnamczykw. Buddyzm i wyznawcy buddyzmu s postrzegani w swoistej opozycji wobec katolicyzmu i katolikw, co nie oznacza, e midzy tymi dwiema grupami religijnymi istnieje jakikolwiek konflikt wiary czy pogldw.

Kaodaizm
Kaodaizm jest religi synkretyczn. Okres, w ktrym formowa si kaodaizm przypada na czasy ruchu narodowowyzwoleczego w Kochinchinie. Moda wietnamska elita intelektualna z Pnocy, wyksztacona w metropolii, ale pozostajca pod duym wpywem rodzimych kultw i religii, szukaa kontaktw i sposobw porozumienia z krgami opozycyjnych intelektualistw z Poudnia (konfucjanistw, taoistw, buddystw). Miejscem nawizywania takich kontaktw stay si spotkania na seansach spirytystycznych wrd czonkw tajnych stowarzysze. To w tym rodowisku powstaa nowa doktryna religijna kaodaizm.

103

Teresa Halik, Religie i kulty

28 (lub 29) wrzenia 1926 roku w Sajgonie spotkaa si grupa zaoycielska nowej religii, ktra wypracowaa Deklaracj utworzenia nowej religii Cao Dai. 7 padziernika 1926 roku Le Van Trung gwny ideolog religii Cao Dai przedoy deklaracj francuskiemu gubernatorowi Kochinchiny. 18 listopada 1926 roku odbya si uroczysta ceremonia z okazji inauguracji spotkania religijnego Cao Dai. Ceremonia miaa miejsce w pooonej na poudnie od Tay Ninh wityni Tu Lam, zbudowanej przez mnicha buddyjskiego. Doktryna kaodaizmu jest syntez piciu wielkich systemw filozoficznoreligijnych: taoizmu, konfucjanizmu, buddyzmu, islamu i chrzecijastwa. Kaodaici wierz, e te systemy filozoficzno-religijne zostay stworzone przez ludzi wysacw Boga, a kaodaizm stworzy sam Bg Cao Dai. W przeszoci religie miay uwolni wiat od nienawici i agresji, zjednoczy go i uczy ycia w powszechnej harmonii. Jednak tak si nie stao i dlatego potrzebna bya nowa religia wykorzystujca esencj wszystkich piciu wielkich religii kaodaizm. Kaodaici wierz w prawa ewolucji, reinkarnacj, prawo karmy, bosk sprawiedliwo i istnienie sfery duchw. Adoruj Boga, Matk Bosk, witych i przodkw. Historia ludzkoci dzieli si wedug kaodaizmu na 3 ery: era Stworzenia, czyli Niewinnoci, era Postpu, czyli Walki i Zniszczenia (obecnie), era Odnowienia. Doktryna kaodaizmu moe by okrelona, za Eliadem, mianem hierofanii, czyli jako wszystko, co jest manifestacj witoci. Kaodaici czcz Najwysz Istot, Stworzyciela Wszechwiata i religii, Ojca caej ludzkoci Boga, Cao Dai. Kaodaizm w czasach swojego najwikszego rozkwitu w Wietnamie, tj. w latach 40. XX w, liczy ponad 2 miliony wiernych. Obecnie jest trzeci co do liczebnoci wyznawcw religi w tym kraju. Poza Wietnamem kaodaizm obecny jest w Laosie, Kambody, znaczco ronie liczba jego wyznawcw w Australii, USA oraz Kanadzie.

Katolicyzm
Pojawienie si misjonarzy europejskich na terytorium Wietnamu czy si z przybyciem pierwszych misji handlowych w XVI w. Pierwsz misj katolick w Kochinchinie w Fai Fo, zaoy Portugalczyk Carvalho i Woch C. Borri w 1615 r. Od tej pory do poudniowej czci Wietnamu zaczli przybywa

104

Religie

kolejni misjonarze katoliccy. Religia katolicka spotykaa si z akceptacj zarwno u spoeczestwa, jak i lokalnych wadz. W 1658 r. utworzony zosta Wikariat Apostolski Tonkinu. Dziaalno misji katolickich napotkaa jednak opr ze strony dworu cesarskiego. Wadcy obawiali si, e doktryna, ktra nie jest spjna z ideologi wadzy konfucjanizmem, a ktra znajduje tak wielu zwolennikw, moe sta si zagroeniem dla ustalonego adu spoecznego i ich pozycji w pastwie. Pomimo oficjalnie negatywnego stosunku wadcw wietnamskich do religii katolickiej, chtnie korzystali oni z wiedzy misjonarzy i traktowali ich jako pomost w stosunkach z Europ. Represje w stosunku do katolikw wzmogy si w czasach panowania dynastii Nguyen. Chrzecijastwo byy zabronione i oboone surowymi karami, z kar mierci wcznie. Restrykcje te dotyczyy jednak przede wszystkim urzdnikw i w pierwszych dwch dziesicioleciach XIX w. byy stosowane raczej rzadko. Nieprzyjazny kurs wobec katolikw umocni si od lat 30. XIX w., kiedy katolikom zaczto przypisywa udzia w antycesarskich wystpieniach. Na mocy edyktw nakazano burzenie katolickich miejsc kultu i pozbawienie ksiy kontaktw z wiernymi. Nieposuszni pitnowani byli znakiem Ta Dao Faszywa Religia. Kar mona byo unikn dokonujc aktu apostazji poprzez publiczne podeptanie krzya. Apogeum represywnej polityki wobec katolikw stanowi (tajny) edykt z 1851 r., ktry wprowadzi kar mierci dla miejscowych ksiy, a nawet katechetw. Pomimo represji, liczba wietnamskich katolikw systematycznie wzrastaa. Wedug danych wietnamskich, w poowie XIX w. byo ich ok. 100 tys., a w ocenie wadz kocielnych ok. 600 tys. Zarwno po 1954 r., tj. po wojnie z Francj, jak i po 1975 r., czyli po wojnie z USA, wielu katolikw wietnamskich opucio kraj. Wielu jednak pozostao w ojczynie i dzi stanowi drug pod wzgldem liczby wyznawcw grup religijn.

Polska i Wietnam

Historia i charakter kontaktw


Historia kontaktw polsko-wietnamskich liczy ponad p wieku. Polska uznaa Demokratyczn Republik Wietnamu w lutym 1950 r., a nastpnie zostay nawizane stosunki dyplomatyczne na szczeblu ambasad. Polska uznaa take Narodowy Front Wyzwolenia Wietnamu Poudniowego za jedyn suwerenn si polityczn Republiki Wietnamu Poudniowego. W konsekwencji, od listopada 1966 roku przy Oglnopolskim Komitecie Frontu Jednoci Narodu w Warszawie rozpoczo dziaalno Przedstawicielstwo Narodowego Frontu Wyzwolenia Wietnamu Poudniowego, przeksztacone w Ambasad Republiki Wietnamu. Konsekwencj kolejnych aktw politycznych byy odpowiednie porozumienia i umowy midzyrzdowe wyraajce solidarno Polakw z Wietnamczykami w czasach wojny i gotowo niesienia im pomocy w okresie powojennym, po 1975 r. Ju w 1956 r. rzd PRL znis obowizek wizowania paszportw dyplomatycznych, subowych i zwykych zbiorowych wobec obywateli Demokratycznej Republiki Wietnamu. Do koca lat 90. XX w. w Polsce wyksztacio si ponad 4500 obywateli Wietnamu. W Wietnamie przebywali polscy specjalici: budowniczowie zakadw przemysowych, nauczyciele jzyka polskiego (lektorzy Studium Jzyka Polskiego dla Cudzoziemcw w odzi), konserwatorzy zabytkw (m. in. zabytkw architektury sakralnej w My Son koo Da Nangu i kompleksu paacowego w Hue w rodkowej czci Wietnamu). Polska zaznaczaa sw obecno w wietnamskich mediach, a Wietnam i Wietnamczycy w polskim krajobrazie politycznym, kulturowym i etnicznym. Po 1989 r. Polska wesza w stref gospodarki i polityki wiata zachodniego. Dawne relacje ideologiczne i gospodarcze zobowizania wobec krajw obozu socjalistycznego stay si dla naszego kraju balastem. Kierunki dziaa w ob-

106

Migracje Wietnamczykw

szarze ekonomii i wsppracy na polu nauki i kultury zwrciy si ku partnerom z Europy Zachodniej i USA. Obecnie relacje Polski z Wietnamem reguluj umowy bilateralne, z ktrych waniejsze to: Umowa o wsppracy w dziedzinie nauki i techniki (1999), Protok o obowizywaniu umw (2000), O wsppracy w zakresie zwalczania przestpczoci zorganizowanej (2003), O readmisji (2004). W procesie negocjacji znajduje si Umowa o wzajemnej ochronie informacji niejawnych.

Migracje Wietnamczykw
Z perspektywy historycznej stosunek Wietnamczykw do migracji w znaczeniu radykalnej zmiany miejsca zamieszkania by zdecydowanie negatywny. Zmiana miejsca zamieszkania bya moralnie naganna i dopuszczalna jedynie jako konsekwencja przymusu politycznego lub ekonomicznego. Postaw tak warunkowaa struktura organizacyjna spoeczestwa wietnamskiego. Jego podstawow jednostk stanowia rodzina rodzina wielopokoleniowa, skupiona wok gowy rodziny (starszego rodzica pradziadka, dziadka, ojca) niezalena ekonomicznie grupa. Rodziny czyy si w celu wsplnej uprawy ziemi oraz obrony przed wrogiem i tworzyy wsplnot lang, na ktrej terenie znajdoway si groby i witynia przodkw. Identyfikowanie si ze sw rodzin (rodem) i wsi rodzinn byo dla Wietnamczyka niezwykle wane, dawao mu bowiem poczucie przynalenoci do miejsca i grupy dawao mu korzenie. W przypadku braku takiej identyfikacji okrelano go pogardliwie mianem czowieka z czterech stron wiata, tj. nikim. Do drugiej poowy XIX w. migracje Wietnamczykw byy przede wszystkim migracjami wewntrznymi, w obrbie granic pastwa. Przyzwolenie spoeczne uzyskaa migracja zewntrzna dopiero w drugiej poowie XIX w., tj. od czasu kiedy Francja rozcigna swj protektorat nad Wietnamem, Laosem i Kambod, tworzc odrbn struktur polityczn Indochiny Francuskie. W XX w. pierwsza wiksza fala migracji miaa miejsce w latach 19491954. Bya to migracja przede wszystkim do Francji, gwnie przedstawicieli elit wadzy powizanych z krgami administracji kolonialnej obawiajcych si o sw przyszo w nowym ukadzie si politycznych. Nastpn grup byli emigranci z lat 19541955, w przewaajcej mierze katolicy z pnocnego Wietnamu, szukajcy oparcia w organizacjach katolickich na poudniu kraju.

107

Teresa Halik, Polska i Wietnam

Trzeci (najliczniejsz) grup stanowili migranci z okresu lat 19751983, ktrych liczb okrela si na ponad 900 tys. Migracje Wietnamczykw w ostatnich dziesicioleciach wykazuj wysok dynamik. Sytuacja polityczna w poczeniu z deniami obywateli do poprawy warunkw ycia wasnych i swych rodzin powoduje procesy migracyjne do krajw rozwinitych gospodarczo, atrakcyjnych z perspektywy ekonomicznej. Obecnie mamy do czynienia z trzema grupami emigrantw: pierwsza to pracownicy kontraktowi wyjedajcy do pracy za granic za porednictwem agencji pastwowych; druga to osoby opuszczajce kraj z przyczyn politycznych; trzecia, najliczniejsza, to migranci ekonomiczni wyjedajcy do pracy, czsto bez zgody wadz i nie posiadajc tytuu do wjazdu i pobytu na terytorium pastwa migracji docelowej lub tranzytowej. Wanym aspektem migracji Wietnamczykw jest wzrastajce zainteresowanie modziey studiowaniem poza granicami kraju. Z kadym rokiem zwiksza si liczba modych ludzi studentw, doktorantw wyjedajcych do USA, Kanady, Australii, Wielkiej Brytanii, Francji, w celu podjcia lub kontynuowania nauki, co ma suy rozwojowi ich kariery zawodowej.

Migracje Wietnamczykw do Polski


Rozpatrujc migracj Wietnamczykw do Polski z perspektywy historycznej, wyrniamy dwie fale migracji. Pierwsz fal migracyjn stanowili Wietnamczycy, ktrzy przybywali do Polski w latach 50.70. XX w., tj. w czasach kiedy Polska uczestniczya czynnie w budowie solidarnoci krajw obozu socjalistycznego z krajami rozwijajcymi si, prowadzcymi walk o wyzwolenie spod kolonialnej dominacji, a take w czasach wojny amerykaskiej. Trzon tej grupy migracyjnej stanowili studenci i doktoranci, ktrzy przybywali na studia i stae na mocy porozumie midzy utrzymujcymi przyjazne stosunki rzdami Polski i Wietnamu. W latach 70. Wietnamczycy stanowili najwiksz, tj. blisko trzydziestoprocentow grup spord oglnej liczby studentw spoza Polski. Do pocztkw lat 80. liczba Wietnamczykw przybywajcych do Polski na studia utrzymywaa si na staym poziomie, tj. blisko 200 osb rocznie. Dopiero w drugiej poowie lat 80. zacza si zmniejsza, do 85 osb w 1990 roku. W tym wanie czasie uksztatowa si do wyrany i jednoznaczny obraz obywatela Wietnamu

108

Emigrancka spoeczno Wietnamczykw w Polsce

zdolnego, pracowitego, grzecznego, spokojnego. Obraz ten dominowa w spoecznej opinii Polakw do lat 90. i nadal jest bardzo rozpowszechniony. Wprawdzie z zaoenia Wietnamczycy, ktrzy ukoczyli studia, zobowizani byli do powrotu do kraju, wielu z nich po ukoczeniu nauki pozostao w Polsce. Tu rozpoczynali prac, zakadali rodziny (rwnie z polskim wspmaonkiem), wychowywali i ksztacili swe dzieci, dzi ju dorose, a niejednokrotnie majce ju wasne dzieci. Nie zrywali jednak kontaktw z rodzin w kraju. Przedstawicieli tej grupy do lat 90. nie okrelano nigdy mianem migranci. Byli to po prostu obywatele wietnamscy, ktrzy swoje ycie zawodowe i rodzinne zdecydowali si wie w Polsce. To wanie przedstawiciele tej grupy, znajcy doskonale jzyk i kultur polsk, wyksztaceni, majcy obycie w polskich realiach stali si z czasem liderami caej spoecznoci wietnamskiej w Polsce. O masowym charakterze migracji Wietnamczykw do Polski zadecydowaa dopiero druga fala przybyszw z Wietnamu, nazywana czsto fal migracyjn lat 90. XX w. Owa druga fala jest znacznie bardziej zrnicowana i spoecznie, i z racji celw, w jakich przybya, i ze wzgldu na strategi migracji. Dominujc grup stanowi osoby, ktrych celem jest praca. W wikszoci albo nie znaj wcale jzyka polskiego (czsto nie znaj adnego jzyka obcego), albo znaj go bardzo sabo. Z polskimi realiami zapoznaj si w trakcie pracy lub ucz si ich od swoich starszych, przebywajcych w Polsce duej, znajomych. Zajmuj si przede wszystkim handlem i gastronomi. To oni sprawili, e do wczeniejszej charakterystyki Wietnamczykw dodano takie okrelenia jak: zaradny, obrotny, z yk do interesw. Najbardziej widoczni s w duych orodkach miejskich (dominuje woj. mazowieckie) na targowiskach, bazarach, w barach i restauracjach. Staraj si mieszka blisko siebie, wykorzystuj powizania rodzinne, koleeskie oraz te wywiezione z kraju. Nie s ju postrzegani ani przez polskie wadze, ani przez media jako podani i mile widziani gocie, a jako kolejni, powikszajcy ju i tak du, zdaniem wadz polskich, grup migrantw z Wietnamu (w znacznej liczbie nielegalnych).

Emigrancka spoeczno Wietnamczykw w Polsce


Poczynajc od 2002 r. liczba obywateli Wietnamu, ktrzy legalnie wjedaj na terytorium RP, stale ronie. Z informacji polskiego MSZ wynika, e polskie placwki konsularne w Wietnamie w roku 2003 wyday obywatelom Wietnamu

109

Teresa Halik, Polska i Wietnam

709 wiz, w 2004 714, w 2005 855, w 2006 635. Liczby te uwzgldniaj take wizy wydane wietnamskim studentom i doktorantom. Ustalenie liczby obywateli Wietnamu przebywajcych obecnie na terytorium RP jest niezwykle trudne. Duy procent Wietnamczykw nie posiada udokumentowanego pobytu w Polsce, a liczne zmiany przepisw prawnych regulujcych legalizacj pobytu cudzoziemcw od pocztku lat 90. XX w. oraz wzajemna niezgodno rde statystycznych dodatkowo utrudniaj szacunki. Zarwno rda wietnamskie, jak i polskie, podaj bardzo rne szacunki liczebnoci spoecznoci wietnamskiej (2560 tys. osb). Na podstawie analizy danych statystycznych polskich, wietnamskich (w tym przedstawicieli spoecznoci wietnamskiej w Polsce) i UE szacuje si t liczb na ok. 1315 tys. osb pochodzenia wietnamskiego legalnie przebywajcych na terytorium Polski. Uwzgldniajc grup tych, ktrzy przebywaj w Polsce nielegalnie, spoeczno wietnamska moe liczy ok. 2535 tys. osb. Biorc pod uwag liczb legalnie przebywajcych na terytorium Polski migrantw z Wietnamu w latach 1990 2005, Wietnamczycy plasuj si na czwartej pozycji wrd wszystkich cudzoziemcw, ktrzy przybyli w tym czasie do Polski (wedug danych MSWiA). Wietnamczycy w Polsce stanowi bardzo dobrze zorganizowan grup migranck. Funkcjonuje silna sie powiza personalnych rodzinnych, ssiedzkich i towarzyskich, ale istniej rwnie powizania kreowane poprzez organizacje. Obecnie najwiksz z perspektywy dynamiki aktywnoci i liczebnoci czonkw organizacj jest Stowarzyszenie Wietnamczykw w Polsce Solidarno i Przyja, zaoone i zarejestrowane w Warszawie w 1999 r. Stowarzyszenie, poza dziaalnoci spoeczn i kulturaln, pomaga rodakom w trudnej sytuacji losowej, udziela informacji i porad prawnych, wcza si w imprezy i akcje charytatywne nie tylko na rzecz czonkw wsplnoty wietnamskiej, ale take spoeczestwa polskiego. Stara si kreowa pozytywny wizerunek Wietnamczykw w Polsce wyraa gotowo do wsppracy z wadzami polskimi w zwalczaniu zjawisk patologicznych w krgu spoecznoci migrantw z Wietnamu, takich jak nielegalna migracja, przestpczo itp. Prowadzi take dziaalno propagujc kultur i tradycj wietnamsk. Wydaje miesicznik Que Viet w jzyku wietnamskim, w ktrym przekazuje czonkom wsplnoty informacje na temat wydarze w rodowisku Wietnamczykw w Polsce, wiadomoci o najwaniejszych wydarzeniach politycznych i gospodarczych na wiecie (w Polsce, w Wietnamie), zamieszcza przedruki tumacze literatury polskiej i wiatowej, rysunki satyryczne, dowcipy, reklamy wietnamskich biur podry,

110

Emigrancka spoeczno Wietnamczykw w Polsce

restauracji, gabinetw lekarskich i kosmetycznych, deweloperw, a take lekcje jzyka polskiego. Stowarzyszenie patronuje rnym mniejszym organizacjom i klubom zrzeszajcym czonkw wsplnoty. Do waniejszych nale takie organizacje jak: Klub Kobiet, Klub Seniorw, Klub Modziey i Studentw, Klub Poetw, Zwizek Piki Nonej Wsplnoty Wietnamczykw w Polsce. Na szczegln uwag zasuguje Szkoa Jzyka Wietnamskiego, w ktrej prowadzone s kursy jzyka wietnamskiego dla dzieci i modziey wietnamskiej uczcych si w polskich szkoach. Poza organizacjami o charakterze spoeczno-kulturalnym, od koca lat 90. XX w. dziaa organizacja o charakterze polityczno-spoecznym, ktra w swym programie zakada propagowanie demokratycznych zasad funkcjonowania spoeczestwa i pastwa. Organizacja dziaa we wsppracy z podobnymi organizacjami poza Polsk, a w Polsce z Fundacj Paderewskiego oraz Stowarzyszeniem Wolnego Sowa. W rodowisku wietnamskiej spoecznoci migranckiej istnieje take grupa katolikw, ktrzy od poowy lat 90. XX w. funkcjonuj w ramach Wsplnoty Katolikw Wietnamskich. Spoeczno Wietnamczykw w Polsce z upywem lat staje si coraz bardziej zauwaalna, nie tylko dla polskich instytucji zajmujcych si problematyk migracyjn, ale take dla szerokiej opinii publicznej. Przestaje by traktowana jako element egzotyki etnicznej, a zaczyna by postrzegana jako naturalna cz spoeczestwa polskiego. Proces ten jest szczeglnie widoczny w duych miastach (najbardziej w Warszawie), ale take i w mniejszych, chocia bardzo rzadko w obszarach wiejskich. Wraz z przyzwyczajeniem si do obecnoci Wietnamczykw na co dzie, trac oni w spoeczestwie polskim status goci, wobec ktrych obowizuj normy gocinnoci ze strony gospodarza. Zyskujc status mieszkacw, takich samych jak inni czonkowie spoeczestwa, staj przed takimi samymi wymaganiami i oczekiwaniami. Obraz spoecznoci wietnamskiej w Polsce kreuj z jednej strony media, ktre pozostaj dla Polakw gwnym rdem informacji o wiecie, a z drugiej bezporednie kontakty Polakw z Wietnamczykami. W tych bezporednich kontaktach bardzo wan funkcj peni modzie i dzieci wietnamskie w polskich placwkach edukacyjnych. Nabywajc kompetencji jzykowych w zakresie jzyka polskiego, staj si pomostem, nie tylko jzykowym, ale take kulturowym midzy Wietnamczykami i Polakami, a co najwaniejsze, buduj wizerunek Wietnamu i Wietnamczykw w spoeczestwie polskim.

111

Teresa Halik, Polska i Wietnam

Dzieci wietnamskie w polskiej szkole


W spoecznym przekonaniu wszystkie dzieci w wieku uczniw szk podstawowych musz by do szkoy przyjte. Przyjmowanie cudzoziemskich dzieci do publicznych placwek edukacyjnych w Polsce reguluje Ustawa o systemie owiaty z wrzenia 1991 r. (art. 94 a) oraz Rozporzdzenie ministra edukacji narodowej z 4 padziernika 2001 r. w sprawie przyjmowania osb niebdcych obywatelami polskimi do publicznych przedszkoli, szk, zakadw ksztacenia nauczycieli i placwek. W praktyce jednak w przypadku dzieci cudzoziemskich procedura przyjmowania jest mao sformalizowana i jak wykazay przeprowadzone w szkoach rozmowy mao znana nauczycielom. Odnonie do rodzin wietnamskich nieposiadajcych obywatelstwa ani prawa do staego pobytu, rodzice uczniw winni uiszcza opaty zwizane z edukacj dziecka w szkole. Jednak dyrekcje szk traktuj ten przepis do swobodnie czsto pienidze wnoszone przez rodzicw przeznacza si na fundusz rady rodzicw, z ktrego korzystaj wszyscy uczniowie danej szkoy. W praktyce cae funkcjonowanie ucznia w szkole zaley od postawy (prawie zawsze przychylnej) wobec ucznia wietnamskiego. W przypadku kiedy szkoa przyjmuje ucznia niemwicego po polsku, dziecko najczciej kierowane jest do klasy niszej, do ktrej uczszcza na zasadzie tzw. wolnego suchacza. Najczciej przez cay ten wstpny etap nauczyciele staraj si pomc dziecku w nauce, bd prowadzc je odrbnym tokiem nauczania, co sprowadza si do dodatkowych wyjanie w czasie lekcji, bd organizujc pozalekcyjne zajcia wyrwnawcze. Bardzo czsto te dwa dziaania id w parze do czasu a dziecko przyswoi sobie jzyk na tyle, by mc sucha i uczestniczy w lekcjach z przedmiotw. Nawet na tym etapie nauczyciele toleruj, np. na lekcji biologii czy geografii, rysunki zamiast tekstu pisanego, zachcaj do odpowiedzi ustnych i staraj si aktywizowa polskich kolegw do pomocy. Nauczyciele wyranie odrniaj uczniw chodzcych do polskiej szkoy od pierwszej klasy, i tych, ktrzy do szkoy polskiej przyszli w wieku starszym. Ci pierwsi zazwyczaj bardzo szybko opanowuj jzyk w mowie i pimie. Wikszo dzieci wietnamskich nie ma problemw z gramatyk i ortografi. Nauczyciele wyraaj zdziwienie, e nie popeniaj bdw ortograficznych, nie zdarzaj si wrd nich dyslektycy; czsto wygrywaj w dyktandach, zajmuj pierwsze miejsca w konkursach klasowych i szkolnych, a niejednokrotnie pomagaj w ortografii swoim polskim kolegom.

112

Dzieci wietnamskie w polskiej szkole

W opinii nauczycieli dzieci wietnamskie ucz si szybko i atwo. Jest to w duej mierze konsekwencj atmosfery domu, w ktrym, zgodnie z tradycj wietnamsk, przykada si du wag do nauki. To przekada si z jednej strony na pomoc, jak dzieci dostaj w postaci korepetytorw, a z drugiej na presj, jak rodzice wywieraj na dzieci w sprawie stopni dzieci powinny by naj ze wszystkich przedmiotw. Dzieci wietnamskie na og nie maj problemw z adaptacj w polskiej szkole i wikszo nauczycieli zdecydowanie odrzuca pomys tworzenia klas wietnamskich w placwkach, w ktrych uczy si liczniejsza grupa Wietnamczykw. Pomysowi tworzenia oddzielnych klas sprzeciwiaj si take sami Wietnamczycy. Jak twierdz nauczyciele, to rodzice prosz, by ich dzieci byy raczej izolowane od swoich wietnamskich kolegw. W ten sposb nie maj okazji rozmawia po wietnamsku i zmuszone s do porozumiewania si po polsku. Miernikiem i istotnym elementem adaptacji uczniw wietnamskich do warunkw polskich w szkole jest uywanie przez nich polskich imion. Dla nauczycieli, ktrzy bardzo czsto maj problemy z prawidowym odczytywaniem imion wietnamskich jest to wygodne. Dla wietnamskich uczniw z kolei jest to swoista strategia wtapiania si w rodowisko klasy. Innymi wanymi miernikami integracji s: czsto, intensywno i osobisty charakter kontaktw midzy uczniami wietnamskimi i ich polskimi kolegami. Oddaj one zarwno stopie wzajemnej akceptacji, jak i rzeczywist komunikacj midzy czonkami spoecznoci uczniowskiej. Nauczyciele pytani o kontakty midzy dziemi wietnamskimi i polskimi, ich charakter i rodzaj, twierdz, e uczniowie wietnamscy, o ile jest ich liczniejsza grupa, trzymaj si razem, chocia, jak podkrelaj, nie ma to znamion izolacji. Zjawisko to ma miejsce na poziomie klasy. aden z pytanych nauczycieli nie zauway, by rozcigao si na poziom szkoy. Mona zatem powiedzie, e owe trzymanie si razem w obrbie klasy ma charakter uytkowy i sprowadza si do wymiany informacji, wzajemnej pomocy, kontaktw towarzyskich, zabawowych czyli takich, jakie maj ze sob take dzieci polskie. W relacjach szkolnych dzieci polskiedzieci wietnamskie nauczyciele nie widz powaniejszych sytuacji konfliktowych, poza drobnymi, normalnymi w kontaktach uczniowskich nieporozumieniami, ktniami czy plotkami (wrd dziewczt), ktre jednak, jak podkrelaj, nie maj ta narodowociowego czy rasowego. Jako przyczyny przyjaznych relacji dzieci wietnamskich z dziemi polskimi podaje si przede wszystkim charakterologiczne cechy dzieci wietnamskich ich bezkonflikto-

113

Teresa Halik, Polska i Wietnam

wo, atwo nawizywania kontaktw, koleesko i otwarto. Nauczyciele zwracaj take uwag na doskona umiejtno przystosowania si dzieci wietnamskich do nowej sytuacji i wtapiania si w rzeczywisto polskiej szkoy, co sprawia, e s traktowani jak wszyscy inni uczniowie, nie tylko przez nauczycieli, ale take przez kolegw. Dobrym relacjom wzajemnym sprzyjaj z pewnoci jeszcze dwa czynniki: przyzwyczajenie do obecnoci odmiennych antropologicznie i jzykowo kolegw oraz uczestnictwo dzieci wietnamskich w lekcjach religii. Ten drugi czynnik zasuguje na szczegln uwag. Wedug relacji nauczycieli, na religi chodzi wikszo uczniw wietnamskich. Wyznanie nie ma wpywu na uczszczanie na te lekcje. Dzieci wietnamskie s postrzegane jako niekatolicy i chodzenie na lekcje religii nie jest czone z ich wiar, a wynika przede wszystkim z niechci do odrniania si, ale take z chci poznania, ciekawoci. Intensywno i charakter kontaktw uczniw wietnamskich z uczniami polskimi s do specyficzne. Przede wszystkim s to kontakty szkolne lekcyjne i pozalekcyjne. Kontakty pozalekcyjne to wsplne wycieczki, wyjazdy na zielon szko, do kina, teatru, rzadziej z okazji szkolnych dyskotek czy zabaw. Rodzice wietnamscy przykadaj wag do tego typu kontaktw, uwaajc, e s wskazane z racji jzykowych. Dzieci wietnamskie uczestnicz take w imprezach szkolnych z okazji wit kocielnych i pastwowych. Te, ktre chodz na lekcje religii, uczestnicz w rekolekcjach, chodz do kocioa. Rwnie te dzieci, ktre nie chodz na religi, bior udzia w wigiliach klasowych, choinkach i jasekach. Pamitaj o prezentach gwiazdkowych, uczestnicz w mikoajkach. Nierzadko w przygotowanie imprez szkolnych lub klasowych wczaj si wietnamscy rodzice. Kontakty uczniw wietnamskich i polskich na gruncie pozaszkolnym nie nale do czstych. Zdaniem nauczycieli, wynika to z dwch gwnych powodw. Po pierwsze, dzieci wietnamskie maj bardzo mao czasu po lekcjach maj korepetycje, musz zaj si modszym rodzestwem, bd pomaga rodzicom w pracy. Po drugie, rodzice wietnamscy obawiaj si zbyt intensywnych, pozaszkolnych kontaktw swoich dzieci z ich polskimi rwienikami obawiaj si o bezpieczestwo dzieci oraz zbyt duego wpywu liberalizmu obyczajowego polskich kolegw, ktry moe prowadzi do buntu dzieci wietnamskich przeciwko rygorowi obyczajowemu, ktry panuje w ich rodzinach. Dlatego te do rzadkoci nale kontakty typu wsplne chodzenie po

114

Dzieci wietnamskie w polskiej szkole

sklepach, do kina, na dyskotek czy prywatk. W konsekwencji, dzieci wietnamskie zawieraj przyjanie przede wszystkim we wasnym rodowisku. Obraz dziecka wietnamskiego w polskiej szkole budowany jest przez nauczycieli przede wszystkim w oparciu o wasne dowiadczenia. Jednak wiele opinii i charakterystyk powtarza si na tyle czsto, e mona zbudowa pewien oglny wizerunek ucznia wietnamskiego. Poza wczeniej wspomnianymi cechami, takimi jak bezkonfliktowo, otwarto i koleesko w kontaktach z kolegami polskimi, nauczyciele najczciej wymieniaj pracowito dzieci wietnamskich. Pracowito ta jest obserwowana zarwno w kontekcie nauki jzyka polskiego, jak i innych przedmiotw (pracowite jak mrwki). Czsto dodaj te jako cechy pokrewne: systematyczno, ch do nauki, zdyscyplinowanie. Kolejn cech uczniw wietnamskich s zdolnoci i ambicja. Zdaniem nauczycieli, s to dwa kolejne, konieczne warunki osigania tak dobrych wynikw w nauce, ktre maj uczniowie wietnamscy. Ucze wietnamski jest take miy, karny i grzeczny nie sprawia problemw wychowawczych. Reasumujc, mona powiedzie, e z perspektywy oczekiwa szkoy polskiej co do uczniw, dzieci wietnamskie prezentuj typ idealny. Nie znaczy to naturalnie, e nauczyciele nie maj adnych zastrzee w stosunku do swych wietnamskich wychowankw. Jednym z powaniejszych jest uczenie si wszystkiego na pami i dua ostrono (a nawet niech) w wypowiadaniu wasnego zdania. Jednak pamita naley, e przyczyny takiej postawy maj istotne uwarunkowania kulturowe. Tradycyjny model zdobywania wiedzy to zapamitywanie maksym mistrzw i przekonanie, e tylko oni maj monopol na wiedz i prawo do wygaszania pogldw. Edukacja szkolna stanowi dla dzieci wietnamskich konieczny warunek poprawnego funkcjonowania w spoeczestwie polskim. Jest korzystna dla obu stron. Dla pastwa i spoeczestwa polskiego gdy przez nauk w polskich szkoach dzieci wietnamskie zamieszkujce w Polsce zdobywaj kompetencje jzykowe i kulturowe, ktre uatwi im integracj ze spoeczestwem polskim; dla Wietnamczykw i ich rodzin gdy zdobycie kompetencji jzykowych i kulturowych moe sta si kapitaem, ktry przeoy si na sukces zawodowy i yciowy.

O autorkach

Teresa Halik wietnamistka i sinolog; badaczka historii i kultury Wietnamu i Chin; pracownik naukowy w Zakadzie Krajw Pozaeuropejskich PAN; wykadowca na filologii wietnamsko-tajskiej UAM oraz na Wydziale Orientalistycznym UW; autorka licznych prac z zakresu historii i kultury Wietnamu i Chin. Od ponad 10 lat zajmuje si badaniami nad migranck spoecznoci Wietnamczykw w Polsce. Agnieszka Kosowicz prezes i wspzaoycielka fundacji Polskie Forum Migracyjne. Pracuje na rzecz uchodcw i osb ubiegajcych si o status uchodcy od 2000 roku. Przez ponad sze lat prowadzia polityk informacyjn Przedstawicielstwa Wysokiego Komisarza Narodw Zjednoczonych ds. Uchodcw w Polsce. Redaktor naczelna biuletynu Z obcej ziemi (20002006), wsporganizatorka obchodw Midzynarodowego Dnia Uchodcy w Polsce, inicjatorka rnych dziaa na rzecz cudzoziemskich dzieci bez opieki w Polsce. Z wyksztacenia dziennikarka (Wydzia Dziennikarstwa UW), autorka reportay z Kosowa, Albanii, Iraku. Agata Marek wiceprezes i wspzaoycielka stowarzyszenia Vox Humana. Skoczya filozofi i stosunki midzykulturowe na UW. Pomysodawczyni i koordynator projektu Nie bj si islamu zrealizowanego z Towarzystwem Wi, nagrodzonego w 2007 roku przez Midzynarodow Uni Prasy Katolickiej (UCIP) w dziedzinie dialogu midzyreligijnego. Jako wiceprezes stowarzyszenia Vox Humana dziaajcego na rzecz tolerancji i dialogu midzykulturowego wymylia i przeprowadzia 12 projektw zwizanych z edukacj midzykulturow i edukacj na rzecz tolerancji i przeciwdziaania dyskryminacji. Autorka ksiek popularyzujcych wiedz o islamie.

O projekcie i o stowarzyszeniu Vox Humana

Vox Humana
Stowarzyszenie Vox Humana powstao w 2005 r. Celem stowarzyszenia jest wsparcie polityki antydyskryminacyjnej, przeciwdziaanie wykluczeniu spoecznemu oraz wsparcie budowy otwartego, wielokulturowego spoeczestwa. Stowarzyszenie dziaa na rzecz wzmocnienia postawy tolerancji wobec wszelkich przejaww innoci, takich jak rasa, przynaleno etniczna, religijna i wyznaniowa.

O projekcie
Projekt Imigranci w polskiej szkole adresowany jest do nauczycieli, dyrektorw szk, szkolnych psychologw i pedagogw oraz uczniw, ktrzy pracuj lub chodz do szk, w ktrych ucz si dzieci imigrantw. Celem naszego projektu jest podniesienie poziomu wiedzy w polskim spoeczestwie na temat kultury i obyczajw najwikszych spoecznoci imigranckich w Polsce Wietnamczykw i muzumanw. Drugim naszym celem jest podniesienie poziomu, na ktrym funkcjonuj dzieci imigrantw w szkole oraz uatwienie pracy osobom zajmujcym si edukacj dzieci imigrantw Oddajc do pastwa rk t ksik, chcielibymy przybliy czytelnikom islam oraz problemy zwizane z migracjami, bdce jednymi z najwikszych wyzwa dla wiata XXI wieku. Chcielibymy rwnie zmniejszy poziom uprzedze i negatywnych stereotypw w stosunku do muzumanw i innych obcokrajowcw w naszym kraju oraz podj trudny temat, jakim jest znalezienie dla nich miejsca w naszym

118

spoeczestwie. Uwaamy, e wiedza na temat innych kultur powinna sta si czci powszechnej edukacji. Wiedza nie tylko pozwala zapobiega konfliktom, ale przede wszystkim zrozumie otaczajcy nas wiat i odnale w nim swoje miejsce, co jest niezwykle wane zwaszcza dla ludzi modych. W ramach realizacji projektu Imigranci w polskiej szkole zostaa wydana ta ksika, zostan rwnie przeprowadzone wykady dla nauczycieli oraz lekcje na temat Wietnamu i islamu. Projekt jest wspfinansowany przez Europejski Fundusz na rzecz Integracji Obywateli Pastw Trzecich oraz przez budet pastwa.