Vous êtes sur la page 1sur 840

STALIN

WIRTUOZ KAMSTWA, DYKTATOR MYLI

DMITRIJ WOKOGONOW

Przekad MACIEJ A N T O S I E W I C Z

AMBER

&

Leninizm to wodzostwo nowego typu, wyania on wodza mas, obdarzonego wadz dyktatorsk... Stalin jest kocowym produktem procesu ksztatowania si wodza dyktatora. Nikoaj Bierdiajew

SPIS TRECI

ZAMIAST WSTPU: FENOMEN STALINA

11

CZE I

SPAZM PADZIERNIKA
EN FACE I Z PROFILU LUTOWY PROLOG NA DRUGIM PLANIE POWSTANIE ZBROJNE WYKORZYSTANA SZANSA ROSYJSKA WANDEA

25 29 40 47 54 65 69

CZE II

OSTRZEENIE WODZA
TOWARZYSZE BRONI SEKRETARZ GENERALNY LIST DO ZJAZDU STALIN CZY TROCKI? ODLEGE RDA TRAGEDII

85 88 102 113 123 132

cz III
WYBR I WALKA
JAK BUDOWA SOCJALIZM? POPULARYZATOR" LENINIZMU INTELEKTUALNY ZAMT KLSKA UZDOLNIONEGO PRZYWDCY" PRYWATNE YCIE" GENSEKA

141
146 160 169 180 192

CZE IV

DYKTATURA CZY DYKTATOR?


LOS CHOPSTWA DRAMAT BUCHARINA O DYKTATURZE I DEMOKRACJI ZJAZD ZWYCIZCY"? STALIN I KIROW

205
209 223 235 243 252

CZE V

W TODZE" IMPERATORA
PRZYWDCZA OSOBOWO" INTELEKT STALINA ATRYBUTY CEZARYZMU W CIENIU WODZA" WIDMO TROCKIEGO POPULARNO TRIUMFATORA

267
270 278 292 299 311 321

CZ VI

EPICENTRUM TRAGEDII
WROGOWIE LUDU" FARSA POLITYCZNYCH SPEKTAKLI"

331
337 348

NAUCZY SI CENI LUDZI..." SPISEK" TUCHACZEWSKIEGO STALINOWSKI POTWR WINA BEZ PRZEBACZENIA

366 377 394 402

CZ VII

W PRZEDEDNIU WOJNY
MANEWRY POLITYCZNE DRAMATYCZNY ZWROT STALIN I ARMIA POTENCJA OBRONNY MIER WYGNACA TAJNA DYPLOMACJA FATALNE POMYKI

411
416 430 446 455 465 477 490

CZ VIII

KATASTROFALNY POCZTEK
PARALIUJCY SZOK OKRUTNY CZAS GORYCZ PIOUNU KLSKI I NADZIEJE NIEWOLA I WASOWSZCZYZNA

507
511 527 543 555 570

CZ LX

WDZ NACZELNY
KWATERA GWNA ROZDZIAY" WOJNY STALINGRADZKI PRZEOM WDZ I GENERAOWIE

585
588 599 606 616

STRATEGICZNE MYLENIE STALIN I SOJUSZNICY

630 644

CZ X

APOGEUM KULTU
OWOCE I CENA ZWYCISTWA STALINOWSKIE TAJEMNICE PAROKSYZM PRZEMOCY STARZEJCY SIE WDZ" LODOWATE WICHRY

663
669 681 692 704 712

CZE XI

RELIKTY STALINIZMU
ANOMALIA HISTORII ZMUMIFIKOWANE DOGMATY TOTALNA BIUROKRACJA ZIEMSCY BOGOWIE S MIERTELNI HISTORYCZNA KLSKA

727
731 739 748 763 777

ZAMIAST ZAKOCZENIA

WERDYKT HISTORII
KALENDARIUM WYKAZ SKRTW BIBLIOGRAFICZNYCH PRZYPISY INDEKS NAZWISK PODZIKOWANIA

787
798 804 805 816 831

ZAMIAST WSTPU: FENOMEN STALINA

.. .Zanim nastanie era Ducha, czowiek musi przej przez gste mroki, przez ca epok.
Nikoaj Bierdiajew

talin umiera. Lec na pododze jadalni w swej daczy w Kuncewie, ju nie prbowa wstawa, tylko z rzadka unosi lew rk, jakby baga o ratunek. Na wp przymknite powieki nie mogy ukry zastygego w oczach wyrazu rozpaczy, z jakim patrzy w kierunku drzwi wejciowych. Od ataku mino ju wiele godzin, a przy Stalinie nie byo nikogo. Wreszcie, zaniepokojeni brakiem jakichkolwiek oznak ycia za oknami domu, do jadalni weszli niemiao czon kowie osobistej ochrony wodza. Nie mieli jednak prawa wezwa lekarzy. Jeden z najpotniejszych ludzi w historii nie mg liczy na natychmiastow pomoc, poniewa wymagao to osobistej zgody Berii. Wszczto gorczkowe poszukiwa nia, a kiedy Beria wreszcie si odnalaz, uzna z pocztku, e Stalin po prostu mocno pi po sutej, nocnej kolacji. Dopiero 1 0 - 1 2 godzin pniej sprowadzono przeraonych lekarzy, aby zbadali umierajcego przywdc. Taka mier miaa gboko symboliczny, a zarazem bezlitonie szyderczy wy dwik. Lecy w agonii przez kilkanacie godzin wdz nie mg uzyska pomo cy w chwili, gdy najbardziej jej potrzebowa. Czowiek bdcy nieomal ziemskim bogiem, wadny skinieniem rki wysya miliony ludzi z jednego kraca pastwa na drugi, sam sta si zakadnikiem biurokratycznego porzdku", ktry tak dugo budowa, a jego gasnca powoli wiadomo zdya jeszcze oceni cay bezwad stworzonego przeze systemu. Niewidzialn lini oddzielajc byt od niebytu mona przekracza tylko w jednym kierunku. Nawet wielcy tego wiata nie s w stanie wycofa si w p kroku. Gdyby Stalin wiedzia, e oprcz mierci fizycznej czeka go take mier polityczna! Dla wspczesnych odejcie wodza byo ogromn tragedi. Nie za stanawiali si wwczas nad tym, e traktowa on zagad milionw ludzi jedynie

w urzdowych kategoriach tajnej statystyki. Stalin zostawi w spadku potomnym nie tylko dugie i mudne zadanie zgbienia istoty tego, co stworzy, lecz take zaarte spory o zagadk" samego Stalina. A jest to przede wszystkim zagadka" historycznej klski socjalizmu, ktry zaraz po rewolucji zabrn w lep uliczk totalitaryzmu. mier nie zdoaa oczyci Stalina. Wszystkie jego uczynki, osig nicia i zbrodnie poddane zostay pod osd historii. Czas obala mity, lecz rozwia je ostatecznie moe tylko prawda. Ca prawd o sobie zna jedynie on sam. Stalin nie lubi ptonw: wszyst kie rzeczy postrzega jako biae lub czarne. Niewtpliwie pragn, aby w jego wizerunku dla potomnoci znalazy si tylko jasne barwy. Nie wiem, czy zna staroytne rzymskie prawo o potpieniu pamici", zgodnie z ktrym wszyst ko to, co nie odpowiadao panujcemu akurat imperatorowi, naleao skaza na zapomnienie. Prawo to wszake odzwierciedlao jedynie daremno wszelkich prb reglamentowania ludzkiej pamici. Pami yje (lub umiera) zgodnie z in nymi, wasnymi prawami. Historia tworzy si od razu, na czysto, bez wstpnych szkicw i brudnopisw. Przeszo mona cofn", jak tam filmow, jedynie w wiadomoci. Stalin to rozumia i dlatego nie szczdzi wysikw, aby w owej kronice" nie pozostay adne niepotrzebne kadry. Ludzie wiedzieli o nim tylko to, co chcia, eby wiedzieli. Historia wielokrotnie pokazaa, jak bezpodne, ulotne i daremne s denia tych, ktrzy jeszcze za ycia pragn wznosi dla siebie pomniki. Wpatrujc si w mgliste obrazy przeszoci, widzimy, e Stalin to jeden z najbardziej krwa wych tyranw wszystkich czasw. Tacy ludzie, niezalenie od naszej woli, nale nie tylko do przeszoci, lecz take do teraniejszoci i przyszoci. Ich losy s niewyczerpan poywk dla rozmyla o yciu, przemijaniu i sumieniu. Jedna z konkluzji, jakie nasuwaj si ju na samym pocztku studium o Stalinie, mwi, e w yciu tego czowieka, jak w zwierciadle, odbija si zoona dialektyka epo ki. Pojawienie si kogo takiego jak Stalin na czele partii, a faktycznie i pastwa, uwieczyo dugi proces, ktry zawid zwycisk rewolucj rosyjsk na bezdro a biurokratycznego totalitaryzmu. Po stracie Lenina w krytycznym momencie historycznego wyboru drg i me tod socjalistycznego budownictwa, partia wesza w faz zaartej walki wewntrz nej. Leninowska stara gwardia", kiedy przyszo jej wyoni spord siebie nowe go wodza, nie stana na wysokoci zadania, nie dostrzega w Stalinie czowieka niebezpiecznego dla nieokrzepej jeszcze pastwowoci. A to z kolei sprawio, i w miar upywu czasu dyktatura proletariatu zacza nabiera coraz bardziej represyjnego charakteru. Dzisiaj ju wiemy, e Stalin nie byby tym Stalinem, ktrego portret stara si nakreli autor niniejszej ksiki, gdyby nie posugiwa si przemoc jako podsta wowym instrumentem osignicia celw politycznych. Przemoc staa si w istocie jednym z decydujcych rodkw realizacji planw i programw spoeczno-eko nomicznych. Ta zmiana politycznego kursu, zapocztkowana jeszcze pod koniec

lat 20. i ujawniajca si szczeglnie wyranie po XVII Zjedzie WKP(b) w 1934 roku, zwiastowaa nadejcie gorzkiego okresu, kiedy to ostatecznie i tragicznie pogrzebana zostaa rewolucyjna idea stworzenia sprawiedliwego socjalistycznego spoeczestwa. Nie powinno zatem dziwi, e w miar ujawniania historycznej prawdy w ocenach osobowoci Stalina zachodziy olbrzymie zmiany. Pozwol sobie przytoczy dwa przykady.
Oto obszerny cytat z Pozdrowienia KC WKP(b) i Rady Ministrw ZSRR z oka zji 70. rocznicy urodzin Stalina w 1949 roku:

Razem z Leninem ty, towarzyszu Stalin, bye inspiratorem i wodzem Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Padziernikowej, twrc pierwszego na wiecie radzie ckiego socjalistycznego pastwa robotnikw i chopw. W latach wojny domowej i obcej interwencji twj organizacyjny i wojskowy geniusz doprowadzi nard radziecki i jego bohatersk Armi Czerwon do zwycistwa nad wrogami Ojczy zny. Pod twoim, towarzyszu Stalin, bezporednim przywdztwem dokonaa si ogromna praca tworzenia narodowych republik radzieckich i zjednoczenia ich w jedno zwizkowe pastwo - ZSRR (...). W kad przemian, wielk i ma, wznoszc nasz Ojczyzn na coraz wiksze wyyny, ty woye swoj mdro, niespoyt energi, elazn wol. To nasze szczcie, szczcie naszego narodu, e Wielki Stalin, przewodnik partii i pastwa, organizuje i inspiruje twrcz so cjalistyczn prac narodu radzieckiego dla dobra naszej sawnej Ojczyzny. Pod twoim kierownictwem, towarzyszu Stalin, Zwizek Radziecki przeksztaci si w wielk i niezwycion potg (...). Wszyscy uczciwi ludzie na Ziemi, wszyst kie nastpne pokolenia bd sawi Zwizek Radziecki i twoje imi, towarzyszu Stalin, jako obrocy wiatowej cywilizacji przed faszystowskimi barbarzycami (...). Imi Stalina jest najdrosze dla naszego narodu, dla prostych ludzi na caym wiecie1. A oto drugi przykad. W synnym, dramatycznym referacie O kulcie jednost ki i jego nastpstwach, wygoszonym noc z 24 na 25 lutego 1956 roku, Nikita Chruszczow powiedzia: Stalin stworzy pojcie wroga ludu". Termin ten automatycznie wyklucza ko nieczno udowodnienia ideologicznych bdw, popenionych przez poszczegl ne osoby lub grupy osb. Koncepcja ta umoliwiaa zastosowanie najsurowszych represji, naruszajcych wszystkie normy rewolucyjnej praworzdnoci, przeciwko kademu, kto nie zgadza si ze Stalinem w jakiejkolwiek kwestii, przeciwko tym, ktrych choby podejrzewano o zamiar popenienia wrogich czynw, a take prze ciwko tym, ktrzy cieszyli si z opini. Koncepcja wroga ludu" sama w sobie faktycznie wykluczaa moliwo prowadzenia wszelkiego rodzaju walki ideo logicznej oraz moliwo wyraania wasnych pogldw w tej czy innej kwestii, nawet w przypadku, jeli kwestia ta miaa nie teoretyczny, ale praktyczny charak ter. Gwnym i w praktyce jedynym dowodem winy, co zaprzecza wszelkim zasa dom prawoznawstwa, byo przyznanie si" samego oskaronego do popenienia tych przestpstw, o ktre go oskarano. Pniejsza weryfikacja wykazaa, e takie

przyznanie si" uzyskiwano w drodze zastosowania wobec oskaronego metod fizycznego nacisku. Doprowadzio to do niesychanego naruszenia rewolucyjnej praworzdnoci, wsku tek czego ucierpiao wielu najzupeniej niewinnych ludzi, ktrzy w przeszoci po pierali realizowan przez parti lini. Na dwik imienia Stalina wikszoci z nas staje dzi ywo w pamici przede wszystkim tragiczny rok 1937, represje, podeptanie ludzkiej godnoci. Chocia, aby by cisym, rok 1937 zacz si naprawd 1 grudnia 1934 roku, w dniu zabj stwa Siergieja Mironowicza Kirowa, a kto wie, moe jego kontury zarysoway si nawet jeszcze wczeniej, pod koniec lat 20.? Za wiedz Stalina szybko wzbiera monstrualny wrzd bezprawia. Winni tych przestpstw nigdy nie uzyskaj prze baczenia, pamitajmy jednak, e w tym samym czasie powstaway Dnieproges, Magnitogorsk, pracowali Papanin, Angelina, Stachanow, Busygin. To wwczas dojrzewa patriotyzm ludzi radzieckich, ktry osign swoje apogeum w latach wielkiej wojny ojczynianej. I dlatego, gdy potpiamy Stalina za jego zbrodnie, to z politycznego i epistemologicznego punktu widzenia jest bdem, a na pasz czynie moralnej niegodziwoci, odrzucanie rzeczywistych osigni systemu oraz jego potencjalnych moliwoci. Wszystko to udao si zrealizowa w prak tyce nie dziki, lecz na przekr stalinowskiej metodologii mylenia i dziaania. W warunkach demokracji osignicia te mogyby by z pewnoci bardziej im ponujce. Rzecz jednak w tym, i potpiajc Stalina i ludzi z jego najbliszego otoczenia, nie powinnimy automatycznie przenosi naszego osdu na miliony zwykych obywateli, ktrych wiara w szczero rewolucyjnych ideaw pozosta waa niewzruszona pomimo tragicznych dowiadcze. Nie milkn spory na temat osoby Stalina. Jedn z przyczyn owego zaintere sowania jest fakt, e Stalin, wedle historycznej miary, umar cakiem niedawno, niespena 40 lat temu*, a zatem jego los jest bezporednio zwizany z losami jesz cze yjcych lub ich najbliszych krewnych. Wielu z nas, w sensie dosownym, wywodzi si ze stalinowskiej" epoki. Niegojca si rana naszej historii jeszcze dugo bdzie przypomina o sobie swoj trudn do wytumaczenia potworno ci. Druga przyczyna niesabncego zainteresowania kolejami ycia Stalina wi e si z nowym spojrzeniem na wartoci spoeczne i oglnoludzkie: socjalizm, humanizm, sprawiedliwo, historyczn prawd, ideay moralne. Lata stalinizmu raz jeszcze pokazay, e na dogmatycznym myleniu mona wznie iluzoryczn wityni filozoficzn, w ktrej wszystko powinno trwa wiecznie. A nic, oprcz zmian, nie jest, niestety, wieczne. Dogmatyczna lepota bywa niebezpieczna, moe bowiem przeksztaci ideologi w religi. Dogmatyzm wszelkie radoci doczesnego ycia przenosi w jutro, a z jutra - w pojutrze. Dugo oczekiwana odnowa naszego spoeczestwa dotyczya przede wszystkim wiadomoci spo ecznej. Nie byo spraw przypadku, e gwnymi obiektami krytyki i odrzucenia * Ksika Wokogonowa ukazaa si w 1989 roku (przyp. tum.).

stay si dogmatyzm oraz biurokracja, ktre w znacznej mierze czymy z latami autokratycznych rzdw Stalina. Na koniec wymieni naley jeszcze jedn przyczyn (jest ich, rzecz jasna, wicej) trwaego zainteresowania yciem czowieka, stojcego przez ponad 30 lat na szczycie piramidy wadzy. Nie razem z ludmi, nie pord nich, ale wysoko ponad nimi. Obywatele radzieccy, pomimo niezliczonej liczby pochwalnych ar tykuw na jego temat, portretw, pomnikw i przyczynkw, w rzeczywistoci nic nie wiedzieli o Stalinie. Wydana po wojnie Krtka biografia nie ma autorw, lecz jedynie, jak gosi strona tytuowa, kompilatorw: G.F. Aleksandrowa, M.B. Mitina, R N . Pospieowa i innych. Biografia, zredagowana przez samego Stalina, powiela schemat heroicznych dokona czowieka, ale sam czowiek jest w niej nieobecny. Byy, co prawda, prby nakrelenia politycznego portretu Stalina, podejmo wane przez niektrych z jego wspczesnych. W 1936 roku ukazaa si ksika Henri Barbusse'a, zatytuowana Stalin. O tym, c to za ksika, atwo wyrobi sobie pogld na podstawie dowolnego, nawet niewielkiego fragmentu, na przykad takiego: Historia jego ycia to nieprzerwane pasmo zwycistw nad nieprzerwa nym pasmem straszliwych trudnoci. Nie byo takiego roku, poczynajc od 1917, by nie podj on dziaa, ktre kadego rozsawiyby na wieczno. To elazny czowiek. Nazwisko daje nam jego obraz: Stalin - stal" 2 . W 1939 roku akademik Jemielian Michajowicz Jarosawski wyda ksik O towarzyszu Stalinie, w ktrej podkreli przede wszystkim, e pisa o Stalinie - to znaczy opowiada ca hi stori walki partii w procesie budowy socjalizmu w naszym kraju. Nad prac akademika zaciya jednak nie tylko bezgraniczna hipertrofia, lecz take strasz liwe blunierstwo. wiadczy o tym, na przykad, nastpujcy fragment: W pie niach rnych narodw piewacy porwnuj towarzysza Stalina do troskliwego ogrodnika, ktry kocha swj sad, a w sad - to ludzko. Naszym najwikszym bogactwem s ludzie, kadry. Troska o ludzi, troska o kadry, o ywego czowieka - oto co nard ceni u Stalina, oto dlaczego powinnimy uczy si od towarzysza Stalina" 3 . Karol Radek w wydanym w 1934 roku zbiorze esejw Portrety i pamflety powici Stalinowi obszerny artyku, utrzymany w duchu nieumiarkowane go wychwalania mesjasza. Nawiasem mwic, uwaczajce dla Radka peany na cze wodza" nie ocaliy autora Portretw... od smutnego losu. warto naukowa tego rodzaju prac, podobnie jak zbiorw barwnych wspomnie" o Stalinie, jest bardzo niewielka. Podkrelaj one w swojej wikszoci zwyrodniay charakter wiernopoddaczych i sualczych stosunkw, zaszczepianych przez Stalina i jego otoczenie, zwaszcza po XVII Zjedzie partii. Przystpujc do pisania filozoficzno-biograficznego szkicu o Jzefie Stalinie, zaczem, sam nie wiedzc kiedy, interesowa si literatur o Aleksandrze Ma cedoskim, Juliuszu Cezarze, 01ivierze Cromwellu, Iwanie Gronym, Piotrze I Wielkim. Zaciekawia mnie psychika wodzw, dyktatorw, imperatorw i in nych wadcw absolutnych. I cho zdaj sobie spraw, e wszelkie historyczne

analogie wydaj si w tym przypadku ryzykowne, a moe nawet chybione, jedno wstpne twierdzenie chciabym mimo wszystko wysun. Dla ludzi sprawuj cych nieograniczon wadz, pozbawion jakiejkolwiek demokratycznej kontroli, charakterystyczne, typowe jest poczucie nieomylnoci, wyszoci, bezkarnoci, skonno do przeceniania wasnych zdolnoci i moliwoci. Ludzie tacy, yjc pord innych, s z reguy bezgranicznie samotni. Chocia Stalin, jak stwier dzono, niezwykle rzadko rozmawia z kim w cztery oczy (zwykle byli przy nim Mootow lub Kaganowicz, Woroszyow, Malenkow, Beria i inni), w gbi duszy zawsze pozostawa sam. Samotno na szczycie i straszliwa w swej realnej postaci nieograniczona wadza niszcz uczucia, przeksztacaj intelekt w chodn maszy n liczc. Kady krok od razu staje si historycznym", doniosym", decyduj cym", zabijajc pomau w czowieku ludzkie cechy. Jedn ze swoich saboci Stalin przez cae ycie prbowa (i nie bez powodze nia) przeobrazi w oznak siy. Jeszcze podczas rewolucji, kiedy trzeba byo i do fabryki, do puku, na uliczny wiec - w tum, Stalina ogarniao poczucie niepew noci i strachu, ktre z czasem nauczy si skrywa. Nie lubi, a prawdopodobnie nawet nie umia wystpowa przed ludmi. Jego przemwienia byy prymityw ne, bez wzlotw myli, chwytliwych aforyzmw i teatralnej widowiskowoci, a silny gruziski akcent, skrpowanie i monotonia czyniy je jeszcze bardziej pozbawionymi wyrazu. Nie przypadkiem Stalin rzadziej ni ktokolwiek inny z leninowskiego otoczenia pojawia si na wiecach, spotkaniach, manifestacjach. Wola przygotowywa dyrektywy i rezolucje, pisa artykuy, notatki, komentarze dla prasy w zwizku z rnymi wydarzeniami politycznymi. By miernym pub licyst, niezwykle stronniczym i nieodmiennie kategorycznym w swoich wywo dach. W prasowych wystpieniach Stalina dominuje wiato lub cie, gdy ich autor nie uznawa tonw porednich. Klasyczna jasno wydaje si najbardziej ujmujc cech jego niewymylnych, prociutkich artykuw. Pniej Stalin przywyk do trybun zjazdw i konferencji, ale okolicznoci byy wwczas inne. Jego cichy, spokojny gos rozbrzmiewa w dzwonicej ciszy, gotowej eksplodowa, wybuchn burz oklaskw, przechodzcych w gromkie owacje. Przemwienia te przypominay ju jednak bardziej rytualne zaklcia wszechmocnego kapana. Swoj powcigliwo w bezporednich kontaktach z masami Stalin uczyni regu: nie bywa, z nielicznymi wyjtkami, ani w fabry kach, ani w kochozach, ani w republikach, ani na froncie. Gos wodza" z rzadka rozlega si na samym szczycie piramidy, u ktrej podna z nabon trwog wsuchiway si we miliony. Stalin przeksztaci swoj maomwno i skryto w atrybut kultu i wyjtkowoci. Aby zrozumie Stalina, naley zawsze pamita, e potrafi po mistrzowsku przedstawia bdy, omyki, zbrodnie, zowieszcze cechy swego charakteru jako osignicia, sukcesy, przejawy dalekowzrocznoci, mdroci i nieustannej troski o ludzi. U podstaw mojej analizy i wywodw legy leninowskie prace, dokumen ty partyjne, materiay z wielu archiww: Centralnego Archiwum Partyjnego,

Archiwum Sdu Najwyszego ZSRR, Centralnego Pastwowego Archiwum Armii Radzieckiej, Centralnego Archiwum Ministerstwa Obrony ZSRR, Cen tralnego Pastwowego Archiwum Rewolucji Padziernikowej, archiww licz nych muzew i inne. Badajc, na przykad, militarny aspekt dziaalnoci Stalina, wykorzystaem wiele interesujcych, oryginalnych, nigdy nieopublikowanych dokumentw z Archiwum Ministerstwa Obrony ZSRR. Nawet pobiene zapo znanie si z rezolucjami Stalina na dokumentach wojskowych i ze wspomnienia mi jego wspczesnych pozwala stwierdzi, e bynajmniej nie zawsze wierzy on w to, co gosi. Stalinowi pokazano, na przykad, projekt orzeczenia Kolegium Wojskowego Sdu Najwyszego Z S R R w sprawie generaw D.G. Pawowa, WJ. Klimowskich, A T . Grigoriewa, A A . Korobkowa, oskaronych o antyradziecki spisek i rozmylny rozkad systemu dowodzenia na Froncie Zachodnim (...)". Stalin nie czyta dalej, rzuci tylko: Nie plecie bzdur..." Autorzy projektu wykrelili zatem sformuowania antyradziecki spisek", spiskowe cele", wroga dziaalno", a zamiast tego napisali: (...) wykazali tchrzostwo, bezczynno, nieudolno, dopucili do rozkadu systemu dowo dzenia wojskiem (...)". Chocia oskarenie byo po dawnemu niesprawiedliwe, a wyrok, ogoszony 22 lipca 1941 roku, niebywale surowy*, to jednak wdz", w obliczu miertelnego niebezpieczestwa, jakie zawiso nad krajem i nad nim samym, nie chcia powraca do starej gry w spiskowcw". Patrzc na dobrze zachowane linijki zalece Stalina, krelone z reguy czer wonym lub niebieskim owkiem, zamaszystym, czytelnym charakterem pisma, zadawaem sobie pytanie: gdzie kryj si istotne przyczyny irracjonalizmu, ok ruciestwa i przewrotnoci tego czowieka? Moe w obfitej strawie religijnego, dogmatycznego wyksztacenia, jakie otrzyma za modu? A moe w dawicym poczuciu wasnej intelektualnej niszoci, z ktrej zdawa sobie spraw, suchajc podczas zjazdw partii w Londynie i w Sztokholmie byskotliwych przemwie Potriesowa, Plechanowa, Akselroda, Dana, Martowa? Czy te rde owego ir racjonalizmu naley upatrywa w zawzitoci, zrodzonej jeszcze przed Pa dziernikiem? Przecie etapy jego przedrewolucyjnej biografii wyznacza siedem aresztowa i pi ucieczek. Od 19. roku ycia Stalin tylko ukrywa si, wypenia polecenia komitetw partyjnych, przesiadywa po wizieniach, zmienia nazwi ska, otrzymywa faszywe paszporty, przenosi si z miejsca na miejsce. W wi zieniach zreszt nie przebywa dugo, ucieka i znowu si ukrywa. Nigdy jednak nie przysza mu do gowy myl, by wyjecha za granic. Stalin, jak znakomita wikszo naszych wodzw", przed rewolucj nigdzie nie pracowa. Podczas pisania ksiki w znacznym stopniu korzystaem rwnie z mate riaw prasowych, jakie ukazyway si w Prawdzie", a take w czasopismach Bolszewik", Politrabotnik" i innych periodycznych wydawnictwach, z ktrych
* Paww, Klimowskich, Grigoriew i Korobkow zostali rozstrzelani, podobnie jak kilku innych wyszych dowdcw, ktrych obarczono win za katastrof na froncie latem 1941 roku (przyp. tum.).

wiele wychodzio jeszcze w latach 20. Za granic, rzecz jasna, istnieje ogromna li teratura o Stalinie. Cz z owych publikacji - na przykad prace Giuseppe Boffa, Louisa Aragona, Anny Louise Strong - cechuje obiektywne podejcie. Ukazuj si te dziesitki ksiek o innym charakterze. Ich autorzy postawili sobie za cel zdyskredytowa - z pomoc" Stalina - sam ide socjalizmu. Stalin z pewnoci nie zdawa sobie z tego sprawy, ale jego praktyka kompromitowania socjalizmu okazaa si nieskoczenie bardziej niebezpieczna anieli wszystko, co napisali Isaac Deutscher, Robert Tucker, Leonard Schapiro, Robert Conquest i inni za chodni sowietolodzy. Na szczegln uwag zasuguj wiadectwa zagranicznych mw stanu, ktrzy spotykali si ze Stalinem - Franklina D. Roosevelta, Win stona Churchilla, Charles'a de Gaulle'a, Mao Tse-tunga, Envera Hody, a take niektre ksiki wietlany Allilujewej, wydane na emigracji. Zapoznaem si z pracami politycznych oraz ideologicznych oponentw Stalina - Trockiego, Zinowiewa, Kamieniewa, Bucharina, Rykowa, Tomskiego i innych. Wszyscy oni byli towarzyszami broni, a zarazem uczniami Lenina. Nikt z nich nie uwaa, e zawdzicza swoj pozycj Stalinowi, czego nie ukrywali pniej Kaganowicz, Mootow, Woroszyow, Malenkow, Zdanow i kolejni, nowi dziaacze, ich nastpcy. W tym przypadku Stalin postpowa zgodnie z odwiecz n regu dyktatorw: ludzie, ktrych sami wynieli, wykazuj wiksz lojalno i nie aspiruj do pierwszoplanowej roli. Trocki, Zinowiew, Kamieniew, Bucharin i inni na pocztku lat 20. byli bar dziej znani ni Stalin. Na przykad w okresie rewolucji i wojny domowej trud no przyrwna do siebie postacie Lwa Trockiego i Jzefa Stalina pod wzgldem popularnoci w partii i w kraju. Trocki przeszed do historii jako jeden z uzna nych przywdcw Padziernika, twrca Armii Czerwonej i wybitny teoretyk, ktry do 1927 roku opublikowa ponad 20 tomw swych dzie. Ten energiczny polityk, obdarzony w dodatku niemaym talentem literackim, nierzadko wdzi czy si przed lustrem Klio, prbujc uzasadni swoje pretensje do przewodzenia partii. Owszem, Trocki by jedn z rewolucyjnych spryn w kohorcie wodzw. Przegldajc tomy jego korespondencji, nie mogem wyj z podziwu, do jakiego stopnia Trocki ju w latach wojny domowej troszczy si o to, co powie o nim potomno. Pene podziwu listy, jakie otrzymywa, notatki, sporzdzane podczas jego niezliczonych wystpie, spisy dyplomatw, prbujcych uzyska u niego audiencj, komentarze prasowe, dotyczce podejmowanych przeze dziaa wszystko skrztnie zbiera i przechowywa. Trocki by przekonany, i nie bez pod staw, e po mierci Lenina kierownicza rola w partii powinna przypa jemu. Gwnym celem swoich krytycznych strza Trocki uczyni Stalina, cho, co prawda, wikszo z nich zostaa wystrzelona ju po wygnaniu Trockiego z ZSRR. Jego charakterystyka Stalina jako najwybitniejszej miernoty w na szej partii" jest oglnie znana. Nawiasem mwic, Trocki, ktry nie ukrywa, e uwaa si za intelektualnego geniusza, czsto wypowiada podobne uwagi o innych swoich oponentach. I tak, w 1924 roku, okreli Zinowiewa mianem

dokuczliwej miernoty", Emila Vanderveldego, jednego z przywdcw II Mi dzynarodwki, nazwa byskotliw miernot", a mienszewika Iraklija Gieorgije wicza Ceretelego - uzdolnion i uczciw miernot". Po wygnaniu ze Zwizku Radzieckiego pozostaa Trockiemu, a do koca ycia, jedna nieprzemijajca, obsesyjna namitno - nienawi do Stalina, przejawiajca si zwaszcza w jego ostatniej, niedokoczonej pracy, zatytuowanej Stalin. Co prawda Trocki twier dzi, e motywy osobiste nie odgrywaj w tej ksice adnej roli. Nasze drogi - pisa - rozeszy si tak dawno i tak dalece, a w moich oczach wydaje si on do tego stopnia narzdziem obcych mi i wrogich historycznych si, e moje osobiste uczucia w stosunku do niego niewiele rni si od tych, jakimi darz Hitlera i japoskiego mikada. Wzgldy osobiste od dawna si nie licz" 4 . Tak czy ina czej, nikt na wiecie nie napisa o Stalinie tyle jadowitych, zych, szyderczych, ale i prawdziwych sw, co Trocki. Nikt te nie uczyni wicej, aby obnay Stalina. Stalin, rzecz jasna, odpaca Trockiemu tak sam nienawici. Po raz pierw szy ujawnia si ona wyranie jeszcze podczas ich ktni w okresie walk o Cary cyn w latach wojny domowej. Kiedy nadszed tragiczny dzie 21 stycznia 1924 roku, Stalin rozkaza wysa do Tyflisu szyfrogram nastpujcej treci: Powiado mi tow. Trockiego. 21 stycznia o godz. 18 min 50 zmar nagle tow. Lenin. mier nastpia wskutek poraenia orodka oddychania. Pogrzeb w sobot 26 stycznia. Stalin" 5 . Podpisujc depesz, Stalin z pewnoci zdawa sobie spraw, i czeka go teraz zacita i bezlitosna walka z Trockim o przywdztwo. Czy jednak przeczu wa, e nawet kiedy pokona Trockiego, to i tak nie zdoa si od niego uwolni, sam o tym nie wiedzc? Metody autorytarnej biurokracji, przymusu, dokrcania ruby", ktrych apologet by wanie Trocki, zostay rozwinite" i na wielk skal zastosowane w praktyce przez Stalina. Do zabjstwa Trockiego w sierpniu 1940 roku jego polityczna walka ze Stalinem odcisna gbokie lady w psychice sekretarza generalnego. Aby lepiej zrozumie wewntrzny wiat Stalina, szcze glnie uwanie ledziem przebieg konfliktu dwch najbardziej uzdolnionych przywdcw", poniewa gensek zawsze uwaa Trockiego za swego gwnego osobistego wroga. Podczas pracy nad ksik wykorzystaem relacje wielu osb, spotykajcych si ze Stalinem albo te w mniejszym lub wikszym stopniu wcignitych w wir wydarze, spowodowanych jego decyzjami. Odnalazem te ludzi z jego najbli szego otoczenia. Duo day mi rozmowy z byymi pracownikami KC WKP(b), poszczeglnych komisariatw ludowych, NKWD, wyszymi oficerami wojska, dziaaczami politycznymi i spoecznymi, z tymi, ktrych los stawia w rnych okolicznociach twarz w twarz z sekretarzem generalnym i ktrych ycie nie rzadko zmieniao si w najbardziej tragiczny sposb na skutek decyzji i dziaa wodza". Kiedy Litieraturnaja Gazieta" i Prawda" opublikoway moje artykuy o Stalinie, otrzymaem okoo 3000 listw od ludzi, opisujcych przedziwne, cz sto straszliwe koleje swego losu. Mona chyba mwi o niezakoczonej prze szoci. Niezakoczona przeszo dotyczy tak poszczeglnych jednostek, jak

i caego narodu, ktry nie zna do koca prawdziwej historii wasnych triumfw i tragedii. Dlatego te w swojej ksice staraem si pokaza, jak w historii naszego kraju triumf jednego czowieka zamieni si w tragedi caego narodu. Nikita Chrusz czow, wygaszajc na XX Zjedzie KPZR pamitny referat, postawi akcenty w do szczeglny sposb. Nie moemy po prostu powiedzie - stwierdzi - i jego postpki byy postpkami szalonego despoty. Uwaa on, e tak naleao postpowa w interesie partii, mas pracujcych, w imi obrony rewolucyjnych zdobyczy. I na tym wanie polegaa tragedia!" Moim zdaniem Chruszczow uj rzecz niewaciwie. Jego ocena usprawiedliwia Stalina. Stalin nade wszystko ko cha wadz. W imi umocnienia swojej wadzy popeni potworne zbrodnie, ale nie uwaa tego za tragedi. Stalin szybko nauczy si traktowa przemoc jako konieczny atrybut nieogra niczonej wadzy. Logiczne wydaje si przypuszczenie, e maszyna represji, pusz czona w ruch pen par pod koniec lat 30., zawadna niebawem wyobrani nie tylko funkcjonariuszy niszego szczebla, lecz take samego Stalina. Ewolucja odwoywania si do przemocy jako rodka uniwersalnego przesza zapewne przez kilka etapw. Pocztkowo - walka przeciwko rzeczywistym wrogom, a tacy, bez wtpienia, istnieli; pniej - likwidacja osobistych przeciwnikw; potem maszy na dziaaa ju si wasnego bezwadu. Na ostatnim etapie przemoc zacza by traktowana jako sprawdzian lojalnoci wobec wodza" i doktryny. Cie zagroe nia z zewntrz stwarza atmosfer duchowego okrenia". Ten specyficzny stan wiadomoci spoecznej osign swoje apogeum w 1937 roku. Bya to prosta konsekwencja prymatu siy nad prawem, zastpienia rzeczywistego ludowadz twa jego kultowymi namiastkami. Stalin patrzy na spoeczestwo jak na ludzkie akwarium, z ktrym mona uczyni wszystko. Szkodnictwo", szpiegomania, walka z wiatrakami dwuli cowoci" stay si haniebnym dopenieniem ortodoksji, lepej wiary i oddania wodzowi". Czy byo, na przykad, choby do pomylenia, e spord siedmiu czonkw politbiura, wybranych w maju 1924 roku na XIII Zjedzie RKP(b), pierwszym zjedzie po mierci Lenina, szeciu (wszyscy, oprcz samego Stalina) okae si wrogami"? Stalin unicestwia wrogw", a fale rozchodziy si coraz dalej. By to tragiczny triumf zowrogiej siy. Trudno wyjani, dlaczego uzna, skoro pozby si ju wszystkich przeciwnikw, e musi nadal oczyszcza" parti i pastwo z najlepszych ludzi w przededniu cikiej prby. Nawiasem mwic, w samych organach NKWD niektrzy bolszewicy wczeniej od innych uwia domili sobie niebezpieczestwo, jakie pociga za sob owo misterium wszech obecnej podejrzliwoci i represji. Tylko w ich szeregach ponad 23 000 uczciwych ludzi pado ofiar rozpasanego bezprawia. adne jednak najstraszniejsze kaprysy historii nie mogy, w ostatecznym rozrachunku, przeszkodzi narodowi, ktry we wasnym kraju stworzy co, co, nie baczc na tragedi, jakby zbliyo go do urzeczywistnienia ideaw. Nawet

najgorsze lata nie zgasiy w sercach milionw ludzi radzieckich wiary w huma nistyczne wartoci. Tragizm ich losu polega na tym, e uznali Stalina za sym bol i ywe wcielenie socjalizmu. Przecie kamstwo, powtarzane wielokrotnie, moe wydawa si prawd. Ubstwienie wodza" miao wszak swj wyszy sens, usprawiedliwiao bowiem w oczach ludzi wszelkie negatywne zjawiska, uzna wane za wynik knowa wrogw". Pozwalao te przypisa wszystkie sukcesy mdroci i woli jednego czowieka. Tym bardziej e Stalin potrafi nadawa wiel kim zamysom propagandow opraw. Podejmujc i ogaszajc wane decyzje, szczeglnie podczas wystpie publicznych, mia zwyczaj odwoywa si do kla sykw marksizmu. W tym przypadku jednak przejawia typowo ludzk sabo. Czowiek, nawet tak wszechpotny jak Stalin, lubi chowa si w cieniu ideo logicznych wzorcw, autorytetu teorii, radykalnych koncepcji swych wielkich poprzednikw, cho nierzadko by to tylko ideowy kamufla. Triumf wodza" i tragedia narodu znalazy swj wyraz w dogmatyzmie i biurokratyzmie systemu, we wszechwadzy aparatu i manipulowaniu wiadomoci milionw, a jedno czenie w patriotyzmie i internacjonalizmie ludzi radzieckich, w ich bezprzy kadnej ofiarnoci i bohaterstwie. Duo day mi opublikowane wspomnienia synnych radzieckich dowdcw, I.Ch. Bagramiana, A.G. Goowki, A.I. Jeremienki, I.S. Koniewa, N.G. Kuzniecowa, K A . Miereckowa, K S . Moskalenki, KK Rokossowskiego, S.M. Sztemienki, A.M. Wasiliewskiego, G . K ukowa i innych. Oczywicie zdawaem sobie spra w, e spisywali oni swoje relacje w czasach, kiedy wielu rzeczy jeszcze o Stali nie nie wiedziano i kiedy, wkrtce po XX i XXII Zjedzie partii, problem kultu jednostki by praktycznie niedostpny dla wyczerpujcej oraz rzeczowej anali zy. Wojskowi, zwaszcza wyszej rangi, w caej peni odczuli na sobie bezlitosn i niesprawiedliw rk Stalina, lecz, z wyjtkiem A.W. Gorbatowa i kilku innych dowdcw, ktrzy zdyli opisa w ksikach swoje przeycia, aden z nich nie mia okazji opowiedzie gono o tym, przez co przeszed. Temat represji, bdw i zbrodni Stalina sta si w istocie zakazany. Jest jeszcze druga strona zagadnienia. Zaraz po wybuchu wojny Stalin, wbrew wasnej woli, by zmuszony pooy kres stosowaniu przemocy wewntrz kraju. Dowdcy frontowi i sztabowcy w swo ich pamitnikach koncentrowali si gwnie na militarnym aspekcie dziaalnoci Stalina i politycznej roli, jak odegra w walce z faszyzmem. Wyjania to, dlaczego wielu wojskowych przedstawiao Stalina jedynie w pozytywnym wietle, podczas gdy cay tragizm osobistych losw, zwizany z bezprawiem, pozosta jakby poza kadrem". Natomiast oficerowie, ktrzy dostali si w przededniu wojny w bez litosne tryby maszynerii terroru, w wikszoci zginli i niczego nie mogli opo wiedzie potomnym. Obecnie ju wiemy, e jeszcze na pocztku wojny Stalin niejednokrotnie siga po najostrzejsze rodki w stosunku do wielu wojskowych, starajc si zrzuci na nich win za katastrofalne klski. Patrzc w przeszo z perspektywy dnia dzisiejszego, trudno si nie zadu ma nad cierpliwoci narodu radzieckiego, a zwaszcza narodu rosyjskiego.

Gdzie szuka rde tej niewyczerpanej cierpliwoci? W 250-letnim panowaniu okrutnych jedcw Zotej Ordy? W niezliczonych wojnach o wolno i nie podlego? W ustawicznych zmaganiach z rosyjskim mrozem i niezmierzonymi przestrzeniami? By moe. Myl, e w cierpliwoci zawarta jest mdro histo rycznego dowiadczenia, wiara we wasn suszno i wierno historycznej tra dycji. A przede wszystkim - niezomna nadzieja na lepszy los. Narodu nie mogy jednak nie ponia, cho zrozumia to dopiero pniej, narzucone mu rytuay niemal religijnego wysawiania czowieka rzdzcego krajem. Jeden ze zdumie wajcych pomnikw ludzkiego ponienia stanowi antologia" podpisywanych zbiorowo pochwalnych, ociekajcych pochlebstwami listw do Stalina, w kt rych powtarzaj si sowa: ojciec", soce", mdry wdz", niemiertelny ge niusz", wielki sternik", nieugity przywdca". Biurokratyczna myl doskonalia si w wynajdywaniu podobnych epitetw, nie liczc si z tym, e uwaczaj one narodowej godnoci. Najprociej powiedzie, i kady wiek ma swoje redniowiecze". Bardzo prawdopodobne, e gdyby nie polityczna prnia, jaka wytworzya si po mierci Lenina, socjalistyczny rozwj spoeczestwa mgby obej si bez tych gbo kich wypacze, do ktrych doszo z winy Stalina i jego otoczenia w latach 20., 30. i na pocztku lat 50. Tragedia nie bya nieunikniona. Oczywicie, atwiej obecnie mwi o moliwych opcjach anieli w konkretnej sytuacji dokonywa waciwe go wyboru. atwiej analizowa okolicznoci, anieli radzi sobie z nimi. Histo ryk zawsze ma prawo przeciwstawia hipotezy rzeczywistemu biegowi wydarze - pisa Jean Jaurs. - Ma prawo powiedzie: Oto bdy ludzi, oto bdy partii - i wyobraa sobie, e gdyby nie owe bdy, wydarzenia przybrayby inny ob rt" 6 . Historyczna alternatywa istniaa. Od mierci Lenina do pocztku lat 30. wrd wodzw rewolucji Stalin cieszy si opini jednego z najbardziej zawzitych i zdecydowanych obrocw kursu na umocnienie pierwszego w wiecie socjalistycznego pastwa. To prawda, Stalin nie mia koniecznych predyspozycji, aby zastpi Lenina. Nie mia ich jednak nikt. Stalinowi brakowao duchowej siy Lenina, teoretycznej gbi Plechanowa, kultury unaczarskiego. Pod wzgldem intelektualnym i moralnym ustpowa wielu, a moe nawet wikszoci bolszewickich przywdcw, ale w latach walki o sukcesj bardziej liczyy si wytrwao w deniu do celu, polityczna wola, chytro i przebiego. Przy wszystkich swoich niedostatkach Stalin posiada co, czego pozbawieni byli inni, a mianowicie potrafi do maksimum wykorzy sta aparat partyjny, aby osign zamierzone cele. Dostrzeg w tym mechanizmie idealny instrument wadzy. A o Leninowskim ostrzeeniu, dotyczcym Stalina, wiedzieli nie wszyscy bolszewicy. Kiedy delegaci na XIII Zjazd RKP(b) zapoznali si z Leninowskim listem, se kretarz generalny na jaki czas ukry swoje negatywne cechy, co w znacznym stopniu zapewnio mu poparcie wikszoci partii. W tych okolicznociach pozostali przy wdcy nie mieli wielkich szans. Wielu ludzi z najwyszego partyjnego kierownictwa

z pocztku najzwyczajniej nie docenio Stalina - jego wyrachowania, wytrwaoci, przebiegoci. Kiedy wreszcie zrozumieli swj bd, byo ju za pno. Na domiar wszystkiego Stalin by wielkim aktorem. Z niezwykym talen tem odgrywa liczne role: skromnego przewodnika, obrocy czystoci partyjnych ideaw, a pniej wodza" i ojca narodu", wielkiego stratega, teoretyka, kone sera sztuki, proroka. Szczeglnie starannie jednak prbowa wcieli si w rol wiernego ucznia i towarzysza broni wielkiego Lenina". Biego w tej dziedzinie stopniowo przysparzaa mu popularnoci w kraju i w partii. W ostatecznym rozrachunku wszake problem nie sprowadza si do jedno stek, lecz przede wszystkim do tego, i w warunkach monopolu jednej partii bra kuje odpowiedniego demokratycznego potencjau. Z historycznej perspektywy kilku dziesicioleci prbujemy wskaza czowieka, ktry powinien zaj miejsce Stalina. W spoeczestwie totalitarnym mgby to by jedynie dyktator, cho nie koniecznie o krwioerczych skonnociach. Zawioda jednak kolektywna myl i kolektywna wola leninowskiej starej gwardii", ktra okazaa si zdumiewaj co zagubiona i krtkowzroczna. Gdyby stworzono rzeczywiste demokratyczne rodki obrony spoecznej w rodzaju prawdziwego politycznego pluralizmu, kwe stia, czy uda si znale wybitnego przywdc, nie miaaby zasadniczego zna czenia. Gdyby, na przykad, partyjny statut okrela precyzyjnie, jak dugo peni swe obowizki sekretarz generalny i inne osoby na wybieralnych stanowiskach, daoby si zapewne unikn potwornoci kultu jednostki. Przy braku podobnych zabezpiecze los kraju w nazbyt wielkim stopniu zaley od historycznego wybo ru: kto stanie u steru rzdw. Stalin, ktry uczyni niemao dla umocnienia socjalizmu" w naszym kraju i ktry nie liczy si z jakkolwiek opozycj, nie wytrzyma prby wadzy i nie opar si pokusie, by w praktyce wykorzysta wszystkie moliwoci, jakie zapew nia polityczny monopol. Warto w tym miejscu wspomnie sowa Plutarcha, e los, obarczajc nikczemny charakter sprawami o ogromnym znaczeniu, obnaa jego mao". Znalazo to swj wyraz w zjawisku czsto okrelanym mianem stalinizmu". Mona si spiera o tre tego pojcia, nie da si jednak uciec od bezspornego faktu, e kryje si za nim konkretny fenomen spoeczny. Pojawi si on na skutek wypaczenia demokratycznych zasad ludowadztwa, bez ktrych socjalizm traci nie tylko swj powab, lecz take istotny sens. Moim zdaniem stalinizm jest synonimem wywaszczenia narodu z wadzy i wolnoci. Gwne przejawy owego wywaszczenia to podeptanie ludzkich swo bd, narzucenie rozronitej biurokracji i odcinicie w wiadomoci spoecznej dogmatycznych schematw. Zamiana ludowadztwa na jedynowadztwo dopro wadzia w efekcie do specyficznej formy wywaszczenia, ktre z kolei zaowoco wao powszechn apati, deprecjacj oglnoludzkich wartoci oraz wyganiciem dynamiki spoecznej. Ogromny, zowrogi cie Stalina pad na wszystkie sfery naszego ycia. Nie byo atwo uwolni si od tego biurokratycznego i dogma tycznego zamienia".

Cho pomimo tragicznych dowiadcze stalinizmu w spoeczestwie prze trwaa wiara w socjalistyczne ideay, jest ju dzisiaj jasne, e socjalizm w Z S R R ponis druzgocc historyczn klsk. Jeli pod pojciem socjalizmu bdziemy rozumie tylko odwieczn tsknot ludzi do sprawiedliwoci spoecznej, to za pewne nie straci on jeszcze swojej szansy. Problem sprowadza si gwnie do tego, by totalitarne, biurokratyczne spoeczestwo przeksztaci w cywilizowane i demokratyczne. Nigdy nie umara te wiara w rosyjsk ide", chocia niezli czone prby reform w przedrewolucyjnej Rosji wyzwalay zwykle potn fal reakcji. Rosyjscy oraz radzieccy reformatorzy, od dekabrystw do Bucharina, a pniej take Chruszczowa, ponosili poraki. Nie naley o tym zapomina. Zrzucenie Stalina z piedestau nie oznacza jeszcze likwidacji stalinizmu. Odro dzenie si neostalinizmu w nowej, lecz rwnie zowieszczej formie nie jest by najmniej wykluczone. To nie proroctwo, ale po prostu ostrzeenie historii. Na koniec powiem tylko, e w swoim tryptyku portretw Stalina, Trockiego i Lenina motta do wszystkich czci poszczeglnych ksiek zaczerpnem z prac wybitnego rosyjskiego myliciela Nikoaja Bierdiajewa. Chciaem w ten sposb przypomnie, e na rewolucj w Rosji i stalinowskie porzdki mona patrze nie tylko z klasowego, lecz take z oglnoludzkiego punktu widzenia. Ktre podej cie jest suszne, osdzi sam czytelnik. I jeszcze jedno. Ksika powstaa na samym pocztku procesu, ktry z nadzie j nazwalimy pierestrojk. O wielu rzeczach wwczas nie wiedziano. Dzisiaj, by moe, napisabym j inaczej. Gdy jednak przegldaem ksik do nowego wydania, nie wprowadziem powaniejszych zmian, jedynie uciliem niektre oceny i fakty.

cz I

SPAZM PADZIERNIKA

Rewolucja rosyjska to wielkie nieszczcie... Szczliwych rewolucji nigdy nie byo. Nikoaj Bierdiajew

a pocztku 1917 roku Josif Wissarionowicz Dugaszwili (Stalin) liczy sobie 37 lat, z czego kilka ostatnich spdzi w przysiku Styaja Kuriejka w Turuchaskim Kraju pod samym krgiem polarnym. Czasu i tematw do rozmyla mia wiele, kiedy wic na zewntrz szalay zamiecie, przysypujc jego malek chatk niegiem a po dach, co i rusz powraca pamici do najbardziej wakich wydarze. Grudzie 1905 roku: pierwsze spotkanie z Wodzimierzem Iljiczem Leninem podczas partyjnej konferencji w Tammersfors. Burzliwe spory na posiedzeniach, a w przerwach - przyjacielskie rozmowy... To zawsze zdumie wao Stalina. Na zjazdach partii w Sztokholmie i Londynie tak naprawd po raz pierwszy przyswoi sobie sztuk walki politycznej, obserwujc, jak przeciwnicy szukaj kompromisw i nieustpliwie broni zasad. Rzadkie wyjazdy poza granice Rosji pozostawiy w jego duszy jaki trudno wytumaczalny, nieprzyjemny osad. Czsto czu si wyobcowany, zbdny wrd byskotliwych rozmwcw. Stalin nie potrafi szermowa sowami tak szybko i zrcznie, jak czynili to Plechanow, Akselrod, Martow. Poczucie wewntrznego rozdranienia i intelektualnej niszoci nie opuszczao Gruzina, ilekro znajdo wa si razem z tymi ludmi. Ju wwczas zacza w nim wzbiera nieprzejedna na wrogo wobec emigracji, obczyzny, inteligencji: irytoway go te niekoczce si spory w tanich kafejkach, zadymione pokoje w podych hotelikach, dyskusje o szkoach filozoficznych i ekonomicznych teoriach. Etapy przedpadziernikowej biografii Stalina wyznaczao siedem areszto wa i pi ucieczek z carskich wizie i miejsc zesania. O tym okresie przy szy wdz" nie lubi jednak wspomina publicznie. Nigdy nie opowiada p niej o swoim udziale w zbrojnych ekspropriacjach, zasilajcych partyjn kas, o tym, e onegdaj w Baku opowiada si za zjednoczeniem z mienszewikami bez wzgldu na cen", o swych pierwszych nieporadnych prbach literackich.

Pewnego razu, gdy za drzwiami chatynki szalaa nieyca, Stalinowi przypomnia si jeden z jego wczesnych wierszy, ktry szczeglnie mu si podoba i nawet doczeka si publikacji w gazecie Iwierija". Seminarzysta mia wwczas 16 lub 17 lat. Strofy o ojczystych grach Kaukazu wzmogy tsknot, lecz wyzwoliy za razem nieokrelon, smutn nadziej. Stalin mia dobr pami, wic pgosem, prawie szeptem, wyrecytowa powoli:
Gdy ksiyc jasn sw powiat Rozwietli nagle mroczn ziemi, A jego blask odlegle szczyty Bladym bkitem opromieni, Gdy nad ruczajem w nieba lazur Wzbij si wnet sowicze tony I delikatny gos piszczaki Zabrzmi przeczysty, niezmcony, Kiedy, ucichszy wprzd na mgnienie, Znowu zaszemrze w grach strumie, A wiatru tsknym zawodzeniem Las rozbudzony w krg zaszumi, Gdy zbieg, uchodzc przed pogoni, Znw na rodzinnej ziemi stanie, Gdy, rd ciemnoci zabkany, Zobaczy soce niespodzianie Wtedy gniotcej dusz chmury Mroczna rozwieje si opoka I gromkim gosem serce zbudzi Nadzieja mocna i gboka; Dusza poety wzwy ulata, A rado w sercu jak zdrj tryska: Wiem, e przemona ta nadzieja Bogosawiona jest i czysta!

Gdy, nieoczekiwanie dla samego siebie, szepta niby modlitw wiersze swojej modoci, gospodyni dwukrotnie zajrzaa do izby, spogldajc ze zdumieniem na zaspionego lokatora. Ten za siedzia nad otwart ksik przy migoczcej wiecy i wpatrywa si w lepe, oblodzone okno. W odlegej przeszoci Stalin zostawi na zawsze nie tylko swoje naiwne wiersze, lecz take wikszo z tego, co intelektualici nazywaj sentymentalizmem. Nawet do matki pisywa niezwy kle rzadko. Cikie dziecistwo, a pniej ycie konspiratora wiecznego zbiega uczyniy go chodnym, nieczuym i podejrzliwym. Stalin nauczy si odpdza myli, wspomnienia, ktre trwoyy. Mino ju jednak prawie 10 lat od dnia mierci jego ony Kato, a obraz kobiety umierajcej na tyfus nadal mu towarzyszy. Stalin przypomnia sobie, jak w czerwcu 1906 roku, w cerkwi w. Dawida, potajemnie udziela im lubu kolega z seminarium,

Christofor Tchinwoleli. Kato (Jekatierina Swanidze) bya przepikn dziewczy n, z mioci i oddaniem patrzc swymi wielkimi oczyma na ma, ktry to pojawia si, to na dugo znika. Szczcie rodzinne maonkw trwao krtko. miertelna choroba odebraa Stalinowi zapewne jedyn istot, ktr naprawd kocha. Na fotografii zrobionej podczas pogrzebu Stalin, niewysoki i chudy, ze strzech zmierzwionych wosw, stoi nad grobem z wyrazem szczerego blu na twarzy. Nasiona zawzitoci i okruciestwa, zasiane jeszcze w dziecistwie, wrastay coraz gbiej. Zycie wiele nauczyo Stalina, przede wszystkim za - sprytu i roz wagi, umiejtnoci czekania. Pitno skrytoci i chodnej rezerwy, zauwaalne ju w modych latach, przeksztacio si z czasem w zimn obojtno i bezwzgld no. Pniej jednak Stalin zacz przywdziewa na twarz mask agodnego, a na wet yczliwego ludziom czowieka o przenikliwych oczach. Dlaczego mody Dugaszwili zosta rewolucjonist? By moe dlatego, e wczenie przyswoi sobie okruchy intelektualnej strawy w szkole cerkiewnej w Gori, a nastpnie w seminarium duchownym w Tyflisie, do ktrych uczsz cza. Kto wie, czy gdyby nie wpady mu w rce tomiki Jeana Jacques'a Rousseau, Friedricha Nietzschego, Johna Locke'a, to seminarzysta zastanowiby si, czemu jego ojciec szewc ata obuwie tylko biedakom? Czy te do ludzi o buntowniczych umysach przywiodo go niezadowolenie z surowego rygoru szkoy teologicznej? A moe szerzej otworzy oczy na wiat kazaa mu niewielka, poczytna broszura ABC marksizmu? Nikt nie odpowie dzi jednoznacznie na to pytanie. W kadym razie, gdyby u progu nowego stulecia nie zmieni radykalnie swej orientacji reli gijnej na wieck, heretyck, jedna z gruziskich wiosek dostaaby modego, nie wysokiego prawosawnego popa - duchowego przewodnika ludzkiej trzody. Jego monotonne ycie odgradzayby od wiata nie tylko majestatyczne szczyty gr, lecz take przyziemne troski o sprawy dnia codziennego, o gromadk wasnych dzieci, marzenia o gwarnym Tyflisie. Czy syn ubogiego szewca mg przeczu wa, e z woli losu i na skutek splotu okolicznoci stanie si dla wielkiego narodu kim wicej ni duchowym przewodnikiem?

EN FACE I Z PROFILU
Wkrtce po rewolucji padziernikowej niewielka posta Stalina rzucaa ju znaczcy cie. W latach 30. cie w sta si ogromny, u schyku ycia - gigan tyczny i zowieszczy. Kto przed Padziernikiem mg choby przypuci, e po 1922 roku niepo zorny rewolucjonista zacznie si gwatownie wspina na same szczyty wadzy? Stalin jakby roztrci zwarte szeregi leninowskiej kohorty, energicznie przecisn si z tylnych rzdw do grupy przywdcw, a potem - wysun si przed nich. A ju tym bardziej nikt nie mgby nawet pomyle, e po mierci Lenina owa

grupa synnych bolszewikw pocznie si szybko zmniejsza i topnie. Im wyej ] wspina si Stalin, tym mniej pozostawao u jego boku ludzi, ktrzy wraz z Leni nem zapalili agiew rewolucji. Przed rokiem 1917 czowiek w by zapewne bardziej znany rozlicznym wy dziaom departamentu policji. Przy kadorazowym kontakcie Korpusu andar merii z Dugaszwilim robiono mu fotografi en face i z profilu. andarmi nie wyrniali si szczegln gorliwoci w pilnowaniu zatrzymanych, lecz za to opisy zbrodniarzy stanu" sporzdzali niezwykle dokadnie. Tekst zamieszczony pod fotografiami na blankiecie bakijskiego gubernialnego wydziau andarmerii infor muje, e Dugaszwili jest szczupy", wzrostu redniego 2 arszyny 4,5 werszeka", budowy przecitnej", wosy ma czarne i gste", wsy cienkie, ale bez brody", twarz ze znakami po ospie", ksztat gowy owalny", czoo proste i niewyso kie", brwi ukowate", oczy zapadnite czarne z odcieniem ci", nos prosty", podbrdek ostry", gos cichy", na lewym uchu znami", rce - j e d n a z nich, lewa, uschnita", u lewej stopy drugi i trzeci palec zronite". Dalej nastpu je jeszcze 10 czy 20 podobnych szczegw. Kiedy Dugaszwili-Stalin umocni swoj wadz, stre bezpieczestwa pastwowego przestali si zajmowa tego rodzaju drobnostkami. adnemu te z winiw politycznych w jego czasach nie udao si, tak jak jemu, uciec pi razy. Przy okrelaniu dalszych losw niezliczo nych tysicy potencjalnych przeciwnikw Stalina nie miao najmniejszego znaczenia, jaki jest dokadny wzrost wroga ludu" i na ktrym uchu ma on znami. I kryteria, i skala byy wwczas zupenie inne. Myl, i czytelnika interesuj nie tyle fizyczne i zewntrzne cechy przysze go wodza", widoczne en face i z profilu, ile te atrybuty polityczne oraz moralne, z ktrymi wkroczy w burzliwy rok 1917. Powiem od razu, e Stalin nie by zoczyc" od dziecka, jak si czasem obecnie sdzi. O jego dziecistwie naley jednak wspomnie, aby lepiej zrozumie charakter dojrzaego Stalina. O dziecicych latach Dugaszwilego niewiele wiadomo. Sam Stalin nie lu bi wspomina o tym okresie swego ycia. Jego rodzice, Jekatierina i Wissarion Dugaszwili, ubodzy chopi, a pniej mieszczanie w Gori, yli w skrajnej ndzy. Urodzio im si trzech synw, lecz Michai i Gieorgij umarli przed ukoczeniem roku, pozosta wic jedynie Soso (Josif). Ale i on ledwie przey, gdy zachoro wa w wieku piciu lat na czarn osp. Choroba ta wyrya na jego twarzy trwae lady, odnotowywane pniej skrupulatnie przez andarmw w rubryce znaki szczeglne". Jak pisa Josif Iremaszwili, gruziski mienszewik, ktry zna rodzin Dugaszwilich, ojciec Stalina, szewc chaupnik, tgo popija. Matka i Soso czsto otrzymywali solidne cigi. Pijany ojciec, nim pooy si spa, zwyk bi po twarzy krnbrnego chopca, gdy ten nie okazywa mu synowskich uczu. Ju wtedy Soso nauczy si chytrych wybiegw, starajc si unikn podobnych spot ka. Niezasuone razy sprawiy, e sta si zawzity. Natomiast matka cakowicie powicia si synowi. Tylko dziki jej uporowi i za cen ogromnych wyrzecze udao si umieci chopca w szkole cerkiewnej, a pniej w seminarium,

Rozkad rodziny postpowa. Niebawem doszo do ostatecznego zerwania matki z ojcem, ktry przenis si do Tyflisu, gdzie umar w zapomnieniu w domu noclegowym i zosta pochowany na koszt pastwa. Kiedy Jzef Dugaszwili obra drog zawodowego rewolucjonisty, na zawsze opuci dom rodzinny. Jak udao si ustali, od 1903 roku widzia si z matk zaledwie cztery lub pi razy. Jekatierina Gieorgijewna pierwszy raz odwiedzia syna w Moskwie niedugo po tym, jak zosta on sekretarzem generalnym. Ich ostatnie spotkanie miao miejsce w 1935 roku. Trudno stwierdzi, czy syn my la o tym, e rozpaczliwe pragnienie niewyksztaconej kobiety, aby wycign" go z ndzy, dao mu pierwsz w yciu szans, z ktrej skwapliwie skorzysta. Dwa lata pniej, w lipcu strasznego 1937 roku, matka Stalina zmara, doywszy w spokoju sdziwej staroci. W grudniu 1931 roku niemiecki pisarz Emil Ludwig, rozmawiajc ze Stali nem, zada mu pytanie: - Co sprawio, e sta si pan opozycjonist? Moe ze traktowanie ze strony rodzicw? - Nie - odpar Stalin. - Moi rodzice byli niewyksztaconymi ludmi, ale ob chodzili si ze mn cakiem dobrze 1 . Wszystko, co nam wiadomo o modych latach Jzefa Dugaszwilego, daje podstawy do przypuszcze, e wypowied wodza" na temat rodzicw odnosia si tylko do jego matki. Ludwig, ktry napisa szkice do portretw Mussolinie go, cesarza Wilhelma, Masaryka, prbowa podczas jednej godzinnej rozmowy przenikn rwnie w wewntrzny wiat tajemniczego radzieckiego dyktatora". Chyba mu si to nie udao. Zwaszcza o wczesnym okresie swego ycia Stalin nie mia ochoty szerzej opowiada. Przedstawiajc sylwetk Stalina, trudno nie wspomnie, e w latach szkol nych Soso ujawni niemae zdolnoci i fenomenaln pami, a teksty religijne przyswaja sobie szybciej ni inni chopcy. Ksigi Starego i Nowego Testamentu budziy pocztkowo szczere zainteresowanie seminarzysty, ktry stara si po j ide jedynego Boga, bdcego ucielenieniem absolutnego dobra, absolut nej wszechmocy i absolutnej mdroci. Niebawem jednak mudne zgbianie teologii jako syntezy dogmatw i zasad moralnych obrzydo Dugaszwilemu. W wiadomoci zdolnego ucznia, niezauwaalnie dla niego samego, uksztato way si wane dla jego dalszych losw specyficzne wzorce mylenia i dziaania. Do 10 lat nauki w szkoach cerkiewnych naley doda tyle lat wizienia i zsy ek, ktre rwnie zoyy si na ycie Koby*, taki bowiem pseudonim przyj niebawem mody Dugaszwili. Status czowieka odrzuconego i wyjtego spod prawa powodowa, e w duszy gruziskiego rewolucjonisty narastay gucha, nieubagana zawzito i poczucie niezadowolenia ze swego losu. Osobliwa mie szanka przyswojonych, lecz odrzuconych postulatw religijnych, rola poddanego
* Koba - jeden z bohaterw powieci gruziskiego pisarza Aleksandra Kazbegiego Ojcobj ca, ktra opowiada o walce kaukaskich grali o wolno i niezawiso (przyp. red. wyd. ros.).

spoecznemu ostracyzmowi wyrzutka i - w rezultacie - niejasny pocig do dzia alnoci wywrotowej" pozostawiy niewtpliwie swj lad w psychice modego Stalina. Dwadziecia lat, spdzonych w seminaryjnych celach i wiziennych ka zamatach, nie mogo nie odbi si na intelekcie, uczuciach i charakterze zawodo wego rewolucjonisty. Znalazo to, na przykad, swoje odzwierciedlenie w niekt rych nawykach mylowych. Jednym z nich bya silna skonno do systematyzowania, klasyfikowania i ukadania w oddzielnych przegrdkach" wszelkiej wiedzy, w czym przejawia o si, jeli wolno tak powiedzie, katechizmowe mylenie". Sdzi si zwykle, e mylcy w ten sposb czowiek odznacza si zorganizowanym", logicznym umysem. Druga szczeglna cecha stalinowskiego mylenia wizaa si z brakiem krytycznego stosunku do wasnych idei i postpkw. Dugaszwili przez cae y cie wierzy w postulaty - pocztkowo chrzecijaskie, pniej marksistowskie. Wszystko, co nie pasowao do uznawanych przeze koncepcji i schematw, Soso uwaa za heretyckie, a potem oportunistyczne. A poniewa on sam rzadko wt pi w suszno tych czy innych fundamentalnych teoretycznych zaoe, w kt re wierzy, nie widzia potrzeby poddawania krytycznemu osdowi wasnych po gldw i zamysw. Nigdy przecie nie odstpi, w swoim pojciu, od klasowych zasad marksizmu. Przyznawa pierwszestwo wierze przed prawd, cho z pew noci nigdy by si do tego nie przyzna, nawet przed samym sob. Wiara w ide ay i wartoci to rzecz wielce chwalebna, nie powinna jednak zastpowa prawdy. Religijne wychowanie oraz sytuacja rodzinna Dugaszwilego sprzyjay temu, by rozwija si zarwno jego skrywany, lecz gboki egocentryzm, jak i skonno do wyolbrzymiania roli wasnego j a " w otaczajcej go rzeczywistoci. Stalin wczenie poj, i w yciu moe liczy wycznie na siebie. Towarzysze w Baku i Tyflisie czsto mwili Kobie: Masz siln wol". Zadowolony z pochwa y Dugaszwili postanowi utrwali t cech swojego charakteru w rewolucyjnym pseudonimie, przybierajc sobie elazne" nazwisko. Od 1912 roku pod artykua mi Dugaszwilego zacz pojawia si podpis Stalin". Nawiasem mwic, nie tyl ko on wpad na pomys, aby twardo charakteru lub pogldw zawrze w nazwi sku. Rewolucjonista Lew Borysowicz Rosenfeld, na przykad, znacznie ustpujcy si woli Dugaszwilemu, wystpowa pod pseudonimem Kamieniew. Jak jednak pokazaa historia, kamie" nie mg rwna si ze stal". Stalin chcia wierzy: w swoj siln wol, odporno, pozycj regionalnego przywdcy. Wiary - owego spoiwa dogmatyzmu - nie brakowao Stalinowi nigdy. Religijne wychowanie sprzyjao ksztatowaniu si u Dugaszwilego-Stalina dogmatycznego sposobu mylenia. Chocia przyszy wdz" sam nierzadko pod dawa dogmatyzm krytyce, czyni to jednak w sposb wulgarny i uproszczony. Zawsze przejawia skonno do kanonizowania rnych zaoe teorii marksi stowskiej, dochodzc czsto do cakowicie bdnych konkluzji. I tak po podnie sieniu do rangi absolutu sensu i znaczenia pojcia walki klasowej, sformuowa w latach 30. gboko faszyw tez o zaostrzaniu si walki klasowej w miar

postpw budownictwa socjalistycznego". Oportunizm, dziaalno frakcyjna i odmienne pogldy zawsze byy dla Stalina synonimami wroga klasowego. Nie gdysiejszy seminarzysta patrzy na kwesti dyktatury proletariatu przede wszyst kim przez pryzmat spoecznego przymusu, ale nie konstruktywnej treci. Do wybuchu rewolucji Stalin zdoa przyswoi sobie podstawowe zaoenia marksizmu, nie wykazywa jednak szczeglnych zdolnoci w kierunku ich twr czego zastosowania. Wpyw religijnego wyksztacenia (a innego Dugaszwili nie odebra) ujawnia si przede wszystkim, podkrelam jeszcze raz, nie w jego po gldach, ale w sposobie mylenia. Stalin do koca swoich dni nie mg uwolni si z pt dogmatyzmu. Stalin prawie nie mia bliskich przyjaci, a zwaszcza takich, z ktrymi po zostawaby w serdecznych stosunkach przez cae ycie. Polityczne kalkulacje, emocjonalna ozibo i moralny indyferentyzm nie pozwoliy mu zawiera utrzymywa trwaych przyjani. Tym bardziej wic dziwi fakt, e w pniej szym okresie dyktator pamita niektrych kolegw z klasy w szkole cerkiewnej i seminarium. Podczas wojny Stalin spostrzeg pewnego razu, e jego sekretarz, Aleksander Nikoajewicz Poskriebyszew, przechowuje w sejfie znaczn sum pienidzy. Co to za pienidze? - spyta podejrzliwie Stalin, patrzc nie na paczki banknotw, lecz na sekretarza. - T o wasze diety poselskie. Przez lata sporo si ju nazbierao. Bior std tyl ko, eby zapaci za was skadki partyjne - odpar Poskriebyszew. Stalin nic nie powiedzia, ale kilka dni pniej poleci wysa Piotrowi Kopanadze, Grigorijowi Gurdidzemu i Michaiowi Dzeradzemu niemae przekazy pienine. Na skrawku papieru napisa wasnorcznie: 1. Mojemu przyjacielowi Pietii - 40 000, 2.30 000 rubli Griszy, 3.30 000 rubli Dzeradzemu. 9 maja 1944 r. Soso Tego samego dnia skreli jeszcze jedn krciutk notatk w jzyku gruzi skim: Grisza! Przyjmij ode mnie niewielki podarunek. 9.05.44. Twj Soso2 W prywatnym archiwum Stalina zachowao si wicej podobnych zapiskw. W zamcie wojny starzejcy si dyktator zacz nagle przejawia skonno do filantropii. Co jednak charakterystyczne, wspomina przyjaci z wczesnej mo doci: kolegw ze szkoy i z seminarium. Jest to tym bardziej zdumiewajce, e Stalin nigdy nie mia inklinacji do sentymentalizmu, serdecznoci i dobro ci. Warto wspomnie o jeszcze jednym szczodrobliwym gecie Stalina, jaki mia miejsce ju po wojnie. Do wioski Pczeka, lecej w okrgu parbigskim obwodu miskiego, wdz" wysa list nastpujcej treci:

Tow. Soomin WG. Otrzymaem Wasz list z 16 stycznia 1947 r., przesany przez akademika Cycyna. Nie zapomniaem jeszcze o Was ani o przyjacioach z Turuchaska i, mam na dziej, nie zapomn. Posyam Wam 6000 rubli z moich diet poselskich. To niezbyt wielka suma, ale i tak Wam si przyda. ycz Wam zdrowia. J. Stalin3 W miejscu swojej ostatniej zsyki, jak opowiada mi stary bolszewik I.D. Pier filiew, zesany w tamte strony ju w okresie radzieckim, Stalin zwiza si z miej scow kobiet, ktra urodzia dziecko. Sam wdz", rzecz jasna, nigdy o tym nie wspomina. Nie udao mi si ustali, czy Stalin zatroszczy si pniej o t kobiet, czy te zadowoli si stwierdzeniem, e nie zapomni" o przyjacioach z Turuchaska. Oscho, ozibo, rozwag i ostrono Stalina pogbiay zapewne trudy ycia zawodowego rewolucjonisty, zmuszonego od 1901 do 1917 roku ukrywa si, wielokrotnie skazywanego na wizienie lub zsyk. Wszyscy, ktrzy znali wwczas Stalina, zwrcili uwag na jego wyjtkow zdolno do panowania nad sob, wytrzymao i zimn krew. Potrafi spa w najwikszym haasie, z kamien n twarz przyjmowa wyrok, ze stoickim spokojem znosi policyjny nadzr po drodze na miejsce zesania. Jedyny zapewne raz widziano go roztrzsionego, kiedy umara na tyfus jego moda ona, pozostawiajc ma tuacza z 2-miesicznym synkiem Jakowem, ktrego wykarmia litociwa kobieta nazwiskiem Monaselidze. Stalin, przebywajc od pocztku 1914 roku w ostatnim przed rewolucj miejscu zsyki w Turuchaskim Kraju wraz z Jakowem Michajowiczem Swier dowem i innymi rewolucjonistami, da si pozna jako czowiek nietowarzyski i ponury. W kilku listach z zesania Swierdow nazwa Stalina wielkim indy widualist w yciu codziennym" 4 . Gdy ju jako czonek KC partii Stalin tra fi na zesanie (w owym czasie byo tam jeszcze trzech czonkw Komitetu Centralnego: Swierdow, Suren Spandarowicz Spandarian i Filip Isajewicz Go oszczekin), zachowywa dystans i rezerw. Zdawa si interesowa wycznie polowaniem i owieniem ryb, do ktrych to zaj bardzo si zapali. Wprawdzie pewnego razu postanowi zabra si do nauki esperanto (jeden z zesacw przywiz podrcznik), ale skoczyo si na zamiarach. Jego pustelniczy ywot przeryway jedynie sporadyczne wizyty u Surena Spandariana, mieszkajcego w wiosce Monastyrskoje. Podczas zebra zwoywanych przez zesacw Stalin zwykle milcza, odpowiadajc zaledwie na pytania. Wygldao to tak, jakby Sta lin albo na co czeka, albo by j u zmczony cigymi ucieczkami. W kadym razie przez ostatnie dwa lub trzy lata przed rewolucj zachowywa si zdumie wajco biernie. Mona by si spodziewa, e uskrzydlony sukcesem broszury Marksizm a kwestia narodowa, ktr napisa w styczniu 1913 roku w Wiedniu, Stalin powi ci swj dugi pobyt na zesaniu, gdzie nie by obciony adnymi obowizkami,

pracy literackiej. Cho jednak wiedzia, e Lenin wysoko oceni jego rozprawk o kwestii narodowej 5 , nie skonio go to do gbszego potraktowania problemu. Twrcza i spoeczna bezczynno, jak wykazywa przez cay ten do dugi okres, wiadczy o duchowej depresji zesaca. Wcigu czterech lat, pomimo dostpu do biblioteki i mnstwa wolnego czasu, Stalin nawet nie prbowa stworzy czego powaniejszego. Co prawda, zsyany wczeniej dwukrotnie, w 1908 i 1910 roku, do Sowyczegodska, Dugaszwili zachowywa si dokadnie tak samo. Widocznie nie tylko pena, ale nawet czciowa izolacja od gwnych rewolucyjnych orod kw wtrcaa Stalina (jeli nie ucieka) w stan biernego wyczekiwania. Gdy ju doszed do wadzy, owa umiejtno czekania przeksztacia si z biernej w subtelnie wyrachowan. Zazwyczaj zesani lub aresztowani rewolucjonici, jak wiadcz o tym ich pa mitniki, bardzo duo czytali. Wizienie stawao si dla nich swego rodzaju uni wersytetem. Grigorij Konstantinowicz Ordonikidze wspomina, e w twierdzy schlisselburskiej przeczyta Adama Smitha, Davida Ricarda, Plechanowa, Bogdanowa, Williama Jamesa, FrederickaW. Taylora, Kluczewskiego, Kostomarowa, Dostojewskiego, Ibsena i Bunina 6 . Stalin rwnie sporo czyta i zawsze si dziwi, jak pobaliwie poczyna sobie carski reim ze swymi grabarzami", pozwalajc im nie pracowa, do woli czyta, a nawet ucieka. W istocie, aby uciec z zesania, potrzebna bya tylko ch. By moe ju wtedy Stalin doszed do przekonania, ktremu pniej wielokrotnie dawa wyraz, e silna wadza potrzebuje silnych organw karzcych". Po dojciu do wadzy i rozptaniu w pastwie krwawej czystki, Stalin zgo dzi si z propozycj Jeowa, dotyczc zmiany trybu postpowania z winiami politycznymi. To wanie na jego danie, podczas dyskusji nad referatem Jeo wa, wygoszonym na lutowo-marcowym plenum KC w 1937 roku, do rezolu cji wprowadzono punkt, ktry gosi, i reim wizienny dla wrogw wadzy radzieckiej (trockistw, zinowiewowcw, eserowcw i in.) jest nie do przyjcia. Przypomina on bardziej regulamin domu wczasowego ni wizienia. Dopusz czalne s wizyty, swobodna wymiana korespondencji, otrzymywanie paczek ind." 7 Stosowne kroki, ma si rozumie, podjto. O adnych uniwersytetach" dla wrogw klasowych nie mogo by mowy. Ci, ktrzy w czasach stalinowskich trafili do obozw na dalekiej pnocy, wiedli rozpaczliw walk o przeycie. Wie ki nie przetrwao tej prby. Nawet odosobnione przypadki ucieczek byy wydarzeniami, o ktrych na tychmiast meldowano Stalinowi. I tak, 30 czerwca 1948 roku, minister spraw wewntrznych powiadamia Stalina i Beri: MSW ZSRR informuje, e 23 czerwca br. z obskiego obozu pracy wychowawczej przy Pnocnym Zarzdzie Budowy Kolei elaznej MSW ZSRR grupa winiw w liczbie 33 osb, po rozbrojeniu dwch pilnujcych ich onierzy i zabraniu dwch karabinw i 40 sztuk amunicji, podja ucieczk wzdu lewego brzegu rzeki Ob...

Sytuacja na dzie 29 czerwca: czterech zbiegw zabito, zatrzymano 12, pocig za pozostaymi w toku... S. Krugow
8

Stalin rozkaza, aby odpowiedzialny za ucieczk funkcjonariusz pojecha na miejsce, zorganizowa poszukiwania nieschwytanych jeszcze zbiegw i zoy stosowny raport po zakoczeniu operacji". Jego organy karzce nie przypomi nay carskiego Korpusu andarmerii. Czytajc gazety, ktre do przysika Kuriejka w Turuchaskim Kraju dociera y z duym opnieniem, przyszy wdz" nie mg nie zdawa sobie sprawy, e zbliaj si wielkie wydarzenia. Kiedy jednak wybucha wojna wiatowa, przesta wykazywa jakiekolwiek oznaki aktywnoci. Mimo woli nasuwao si wraenie, e Stalin ju nie chce ucieka z zesania, chocia pocztkowo nosi si z takim za miarem. Mia po temu dwa powody. Po pierwsze, zniechcay go trudnoci ycia w konspiracji podczas wojny, a po drugie, obawia si powoania do wojska w ra mach powszechnej mobilizacji. Nawiasem mwic, kiedy w lutym 1917 roku stan przed komisj poborow w Krasnojarsku, zosta uznany za niezdolnego do suby wojskowej z powodu fizycznych uomnoci, a mianowicie uschnitej rki i zdeformowanej stopy. Przez cae cztery lata zsyki, kiedy w kraju mnoyy si objawy spoeczne go napicia i narastao niezadowolenie wywoane przez imperialistyczn wojn, Stalin jakby na co czeka. Zachowywa cakowit bierno, nic praktycznie nie pisa i nie udziela si jako czonek Komitetu Centralnego partii. Faktycznymi przywdcami, wok ktrych grupowali si zesacy, zostali Spandarian i Swier dow. Stalin trzyma si na uboczu, cho nie kry swojej powcigliwej sympatii dla Spandariana. arliwemu rewolucjonicie Surenowi Spandarianowi nie dane byo zobaczy uny rewolucji: zachorowa i umar na zesaniu w 1916 roku. Wydaje si, e w okres przeduajcej si duchowej depresji by dla Stalina czasem osobistych wyborw, czasem zadumy nad tym, co mino i co jeszcze go czeka. Gdzie tam dorasta jego syn, ktremu nic nie da i nie mg da. Prawie nic nie wiedzia o losie matki. Dobiega ju czterdziestki, a przyszo malowaa si w niejasnych barwach. By bez zawodu, nic nie umia robi i praktycznie nigdy nie pracowa. Krtko mwic, nie mia adnego wyksztacenia, jeli nie liczy kwalifikacji niedouczonego popa. O ile, dajmy na to, Skriabin (Mootow) ukoczy szko realn, wyrzucony z uniwersytetu Malenkow da si pozna w modoci jako gorliwy pracownik techniczny aparatu partyjnego, a Kagano wicz by dobrze zapowiadajcym si szewcem, o tyle Stalin, w odrnieniu od swego ojca, nie potrafiby uszy nawet pary butw. Wypeniajcy formularze po licjanci w rubryce rzemioso (zawd)" stawiali kresk lub pisali urzdnik". Sam Stalin, wypeniajc ankiety przy okazji zjazdw i konferencji partyjnych, mia trudnoci z odpowiedziami na pytania o rodzaj zajcia i pochodzenie spoecz ne. Na przykad w ankiecie delegata na XI Zjazd RKP(b), w ktrym uczestni czy z gosem doradczym, na pytanie: Do jakiej grupy spoecznej si zaliczacie

(robotnik, chop, urzdnik biurowy)?" - Stalin w ogle nie odpowiedzia, pozo stawiajc rubryk czyst9. Przyszy sekretarz generalny, bdc zawodowym rewolucjonist, wiedzia 0 yciu robotnika, chopa czy urzdnika mniej ni o losie zesaca lub winia. W tych okolicznociach byo to zapewne nieuniknione, lecz rwnoczenie Stalin przejawia te inn sta cech: na pozr zdawa si wiedzie duo o yciu ludzi pracy, ale... z daleka, powierzchownie. Co prawda, przyjdzie czas, gdy bdzie on "wiedzie i umie" wszystko. Wzgldnie dugi okres milczenia w Turuchasku mona zapewne uzna za swego rodzaju podsumowanie wynikw wieloletniej dziaalnoci. Wszystko przemawiao za tym, e na zejcie z rewolucyjnej cieki jest ju dla Stalina za pno. Doniesienia o narastaniu nastrojw antywojennych i nowej fali ruchu rewolucyjnego w Piotrogrodzie stopniowo przywrciy Stali nowi wiar w siebie i umocniy jego bojowego" ducha. Co prawda, s te inne wiadectwa tego fragmentu biografii Stalina. Na przy kad w broszurze starej bolszewiczki Wiery Schweitzer Stalin na turuchaskim zesaniu. Wspomnienia konspiratora, napisanej w 1939 roku, mona przeczyta, e od pocztku wojny imperialistycznej Stalin prowadzi oywion dziaalno, szybko przyj postaw internacjonalistyczn i nawet wystpi z nadzwyczajnym apelem, potpiajcym szowinizm". Apel ten jednak nie tylko si nie zachowa, ale nawet nic sysza o nim nikt spord tych, ktrzy dwigali wwczas swj krzy w dalekim Turuchaskim Kraju. Schweitzer, przedstawiwszy zgodnie z prawd ycie, dol zesacw, nie moga w taki sam sposb pisa o Stalinie w dobie krwawych czy stek. Utrzymywaa na przykad, e tezy Lenina potwierdziy jego [Stalina - przyp. D.W.] stanowisko w kwestii wojny", e ju wwczas (!) w rozmowach z towa rzyszami Stalin uprzedza, by nie dowierzali Kamieniewowi, gdy jest on gotw zdradzi rewolucj", e Stalin tumaczy na zesaniu ksik Ry Luksemburg na rosyjski", e przez cay czas towarzysz Stalin intensywnie pracowa", y t sam ide, tym samym marzeniem, co Wodzimierz Iljicz", i tak dalej 1 0 . Apologetyczny charakter podobnych wiadectw jest oczywisty. W tamtych czasach jednak nie mog y si ukazywa obiektywne prace o Stalinie - w co nikt chyba nie wtpi. Przesiadujc w archiwach, analizujc wspomnienia, relacje turuchaskich ze sacw, trudno oprze si wraeniu, i cztery lata przed wybuchem rewolucji padziernikowej to najbardziej bierny okres w yciu Stalina. Lodowate polarne wichry i syberyjskie chody jakby zamroziy jego intelektualne orodki aktyw noci spoecznej i politycznej. Stalin czeka, rejestrowa wydarzenia, rozmyla o przyszoci. Kto wie, jakie obrazy przelatyway mu przed oczami w kalejdosko pie wspomnie: Tammerfors, wizienie w Batumi, Woogda, mieszkanie Siergie ja Jakowlewicza Allilujewa czy moe maleki syn, ktrego nie widzia od tylu lat? Ludzkie myli, jeli nie materializuj si w czynach, postpkach, dokonaniach, przypominaj niekoczc si gr obokw, nieuchwytn i niepowtarzaln. Rozpatrujc sylwetk Stalina przez pryzmat wspczesnej wiedzy, trzeba wspomnie o jego reputacji ekspropriatora", ktra na dugo przylgna do

przyszego sekretarza generalnego. Na pocztku stulecia wrd niektrych ra dykalnych dziaaczy robotniczych szerzy si pogld o dopuszczalnoci" eks propriacji w interesie ruchu rewolucyjnego". Jak wynika z pisemnych relacji Dana, Martowa, Suwarina i kilku innych mienszewikw, kaukaski bojowiec Dugaszwili" bra udzia w kilku akcjach ekspropriacyjnych, jeli nie bezpo rednio, to jako jeden z organizatorw. Martow stwierdza wrcz, e jeden zwaszcza szczeglnie miay, przeprowadzony w 1907 roku w Tyflisie napad na powz z pienidzmi, eskortowany przez Kozakw, nie powidby si bez Stalina". Zrabowano wwczas okoo 300 000 rubli. Martow tak o tym pisa: Kaukascy bolszewicy angaowali si w rnego rodzaju zuchwae przedsi wzicia o charakterze ekspropriacyjnym; wiadomo o tym doskonale tow. Stali nowi, ktry w swoim czasie zosta wykluczony z organizacji partyjnej za udzia w ekspropriacji" 1 1 . Stalin uparcie prbowa pocign Martowa do odpowiedzialnoci za osz czerstwo. Zabierajc jednak gos w zwizku z jego owiadczeniem, kad akcent na to, e nigdy nie zosta wykluczony z organizacji partyjnej, natomiast pomija kwesti swego uczestnictwa w akcjach ekspropriacyjnych. Stalin przyzna si po rednio do udziau w ekspropriacjach podczas rozmowy z Emilem Ludwigiem, ktry spyta go: - W paskim yciorysie zdarzaj si epizody, jeli mona tak powiedzie, rozbjnicze". Czy interesowa si pan postaci Stiepana Razina? Jaki jest paski stosunek do niego jako ideowego rozbjnika"? - My, bolszewicy, zawsze interesowalimy si takim postaciami historyczny mi, jak Bootnikow, Razin, Pugaczow i inni 1 2 . Rozwodzc si dalej na temat owych chopskich przywdcw, Stalin ani sowem nie wspomnia o wasnych rozbjniczych" wyczynach, uchyliwszy si z rozmysem od odpowiedzi na to draliwe pytanie. Lata dziaalnoci rewolu cyjnej, choby i na szczeblu regionalnym, romantyczny nimb ekspropriatora", ktry przeszed przez etapy, wizienia i syberyjskie zesania, wyrobiy stopnio wo Stalinowi reputacj bojowca", praktyka, czowieka czynu. Charakterystyka ta odpowiadaa zreszt rzeczywistoci, jeli nie liczy kilku biernych lat podczas ostatniej zsyki. Na rozwj Stalina jako marksisty ogromny wpyw wywar bez wtpienia Le nin. Znany jest jego pierwszy, napisany w grudniu 1903 roku, list do Stalina, przebywajcego wwczas na zesaniu w wiosce Nowaja Uda w guberni irkuckiej. Wodzimierz Iljicz, ktry bacznie przyglda si rewolucjonistom z nierosyj skich kresw carskiego imperium, zwrci uwag na Dugaszwilego w zwizku z kilkoma jego niewielkimi publikacjami w partyjnej prasie oraz pod wpywem opowieci towarzyszy. W swym licie wyjani Dugaszwilemu niektre palce kwestie pracy partyjnej. Stalin po raz pierwszy wspomnia publicznie o tym licie pod koniec stycznia 1924 roku, podczas kremlowskiej uroczystoci, powiconej pamici Wodzimierza Iljicza Lenina. Guchym, pozbawionym wyrazu gosem

sekretarz generalny opowiada tamtego wieczoru o swych spotkaniach z Leni nem: Po raz pierwszy zetknem si z Leninem w 1903 roku. Prawd mwic, nie bya to osobista znajomo, lecz listowna, korespondencyjna. List Lenina by stosunkowo krtki, zawiera jednak mia, nieulk krytyk dziaalnoci naszej partii, a take nadzwyczaj jasne i zwize streszczenie caego planu pracy partyjnej na najbliszy okres (...). Ten prosty i miay list jeszcze bardziej utwierdzi mnie w przekona niu, e w osobie Lenina znalelimy grskiego ora naszej partii. Nigdy sobie nie wybacz, e ten list Lenina, podobnie jak wiele innych listw, z nawyku starego konspiratora, zdecydowaem si spali13. Stalin nie mg si uskara na brak zainteresowania ze strony Lenina. Gdy w przeddzie rewolucji przebywa na Syberii, podczas jednego z posiedze KC SDPRR(b), ktremu przewodniczy Lenin, omawiana bya nadzwyczajna kwe stia organizacji ucieczki z zesania Swierdowa i Stalina 14 . Nieco wczeniej Lenin wysa Stalinowi do Turuchaska 120 frankw szwajcarskich 15 . Lenin powanie potraktowa te list Stalina, w ktrym omawia on moliwo wydania artyku u o kulturalno-narodowej autonomii" i broszury Marksizm a kwestia narodowa w formie odrbnej ksieczki 16 . Przed 1917 rokiem doszo do kilku spotka Stalina z Leninem. Najdusze z nich miao miejsce w Krakowie. Lenin i Stalin widywali si take i wczeniej - podczas IV Zjazdu partii w Sztokholmie i V Zjazdu w Londynie. Pniej jednak Stalin zacz przedstawia te spotkania w innym wietle. W 1931 roku owiadczy: Za kadym razem, gdy jedziem do niego za granic - w 1906,1907,1912,1913 roku (...)" 1 7 . Wychodzio na to, e Stalin przyjeda nie na zjazdy i konferencje, ale jedzi do Lenina". Takie przesunicie akcentw biograficznych umacniao koncepcj dwch wodzw" i pomagao w tworzeniu mitu o szczeglnych sto sunkach czcych Stalina z Leninem jeszcze przed rewolucj. Co prawda, Stalin w swych twierdzeniach o bliskich zwizkach z Wodzimierzem Iljiczem zacho wywa charakterystyczn dla siebie ostrono. Z przedrewolucyjnej szkoy konspiracji Stalin wynis cenn umiejtno przeistaczania si. By kim innym na posiedzeniach politbiura, kim innym - gdy wystpowa na zjazdach, kim jeszcze innym - w rozmowach ze stacha nowcami. Pocztkowo nie wszyscy umieli dostrzec te przemiany. Jak wiadcz relacje ludzi wsppracujcych dugo z sekretarzem generalnym, w wskim kr gu najbliszych towarzyszy Stalin potrafi by bardziej szorstki ni wtedy, gdy "prezentowa si" narodowi. W yciu wszyscy gramy swoje role, gorzej lub le piej, wiadomie bd niewiadomie. Ci jednak, ktrzy zajmuj wysokie pozycje w hierarchii spoecznej, s zwykle aktorami z wyboru. Zapewne dzieje si tak dlatego, i czowiek stojcy na szczycie znajduje si w polu widzenia milionw zwracajcych uwag nawet na drobne szczegy, a wadza, jak sprawuje nad ludmi, zaley nie tylko od siy, lecz take od wraenia, atrakcyjnoci lub braku atrakcyjnoci jego wizerunku jako przywdcy. Przebywajc na zesaniu, przyszy

dyktator jeszcze o tym nie myla. Tym bardziej e przed rewolucj mao kto przyglda si bacznie Stalinowi. Praca w Baku, Kutaisi i Tyflisie pokazaa, e Koba obdarzony jest niemay mi zdolnociami organizatorskimi. Ju wtedy jednak co bardziej przenikliwi rewolucjonici zauwayli, i Stalin patrzy na organizacje partyjn jak na aparat, mechanizm, maszyn do realizacji takich czy innych decyzji. Wrd robotnikw bardziej znani byli inni bolszewicy, na przykad Abel Sofronowicz Jenukidze, Prokofiej Apraksjonowicz Daparidze i Stiepan Gieorgijewicz Szaumian. Nie ustpujc im przygotowaniem marksistowskim, dowiadczeniem w dziaalnoci podziemnej, Dugaszwili nie mg si rwna z tymi uznanymi przywdcami pod wzgldem popularnoci osobistej. Nie dysponowa jeszcze aparatem, ktry pojawi si w latach pniejszych, aby budowa mu ow popularno. Zblia si nie tylko koniec zsyki Stalina, lecz take dynastii Romanoww. Mao kto mg wwczas przewidzie, e kilkusetletni gmach samowadztwa ru nie w cigu niespena roku, a obszar byego imperium stanie si aren zacitej walki dwch porzdkw: nowego, rewolucyjnego, i starego, tradycyjnego. Zna czc rol w tej walce mia odegra czowiek, ktrego przedstawiona tu en face i z profilu sylwetka bya jeszcze w Rosji zupenie nieznana.

LUTOWY PROLOG
Skpe wieci, docierajce do Kuriejki, pobudzay wyobrani, wywoyway gwatowne spory, przyprawiay o szybsze bicie serca i pulsowanie w skroniach. Stalin jakby od razu poczu rysujc si na horyzoncie przyszo, jawic mu si w konturach niejasnej nadziei. Przecie tylko rewolucja moga zmieni sytuacj zesaca, ktry nie mia zawodu, nie mia domu i w zwyczajnym yciu byby ska zany na wegetacj. Nadzieja rosa, odsuwajc gdzie w gb mronych, nienych rwnin niewiar, wtpliwoci i wahania. Pospny Gruzin, cho ju w 1912 roku zosta czonkiem Komitetu Centralne go partii, dokooptowanym do jego skadu podczas praskiej konferencji SDPRR(b), nie zdoby sobie wrd zesacw wielkiej popularnoci. To prawda, e do blisko zwiza si z Kamieniewem. Na jednej z fotografii, zrobionej w Monastyrskiem, stoj obok siebie - Stalin i jego przyszy sojusznik, a pniej przeciwnik. Stalin z natury zawsze by zamknity i nieprzystpny. Rzadko si przed kim otwiera i nawizywa blisze, przyjacielskie kontakty. Nie pocigaa go pstrokata spoecz no zesacw z jej oczekiwaniami, dyskusjami, rozmowami o wolnoci, niezli czonymi sporami, marzeniami o bezklasowym spoeczestwie, penej sprawiedli woci, witej rwnoci... Obca mu bya, jak wtedy mawia, arystokracja ducha"; nie przypadkiem ju po Padzierniku nazwa si pewnego razu wyrobnikiem re wolucji". W oczach tych, ktrzy go wwczas znali, Stalin uchodzi za bojowca", praktyka dziaalnoci podziemnej, pozbawionego jednak polotu i wyobrani.

Podczas gdy Kuriejka mocno trzymaa zesacw w mronych okowach, w Rosji nastpoway niesychane wydarzenia. Wojna wiatowa ju od 30 miesi cy zbieraa swe krwawe niwo. Stalin przebywa daleko od wypenionych botem i krwi okopw, atakw gazowych, martwych cia onierzy rozpitych na dru tach kolczastych. Z rzadkich doniesie wiedzia jednak, e w kraju gwatownie spada produkcja przemysowa, zacz si gd, szybko wzrastao niezadowolenie mas ludowych. Wojna do ostatecznych granic zaostrzya kryzys Imperium Rosyj skiego. Dojrzewa rewolucyjny zryw. Buruazja miaa nadziej znale wyjcie z impasu w monarchicznych re formach, prbach ustanowienia demokracji typu zachodniego. Ministerialne przetasowania jedynie pogbiay trudnoci reimu. W cigu trzech lat wojny zmienio si czterech premierw i kilkudziesiciu innych kierownikw resortw rzdowych. Sytuacja na froncie przedstawiaa si coraz gorzej. Minister wojny, genera Aleksiej Andriejewicz Poliwanow, wysa z frontu do paacu carskiego telegram nastpujcej treci: Pokadam nadziej w niezmierzonych przestrze niach, nieprzebytych botach i askawoci bogosawionego Mikoaja, patrona witej Rusi". Mikoaj II, przy caym swym niezdecydowaniu, dugo i do umiejtnie la wirowa, szuka kompromisw, gotw by pj na czciowe ustpstwa wobec buruazji, aby tylko ocali monarchi. Ale jej ostatnia godzina wybia. Trzy tygo dnie przed upadkiem samowadztwa przewodniczcy Dumy Pastwowej i przy wdca partii oktiabrystw, Michai Wadimirowicz Rodzianko, oznajmi carowi: Wok was, najjaniejszy panie, nie ma ju ani jednego godnego zaufania i uczci wego czowieka: wszyscy najlepsi popadli w nieask albo odeszli, zostali tylko ci, ktrzy okryci s z saw". Przewodniczcy Dumy baga, przekonywa cara, e powinien nada ludowi konstytucj", aby uratowa tron 1 8 . Nic ju nie mogo go jednak uratowa. " Z n w stoimy w obliczu rewolucji", pisa Wodzimierz Lenin, analizujc sy tuacj polityczn kraju, czujnie nasuchujc z dalekiej Szwajcarii narastajcego, jak w czasie trzsienia ziemi, huku zbliajcej si zawieruchy dziejowej. Pierw szym i najwaniejszym aktem lutowego prologu wydawa si upadek jedyno wadztwa. Zesacy, wrd ktrych znajdowa si rwnie Stalin, cho brali pod uwag moliwo zaamania si monarchii, nie sdzili, e nastpi ono tak szybko. Stalin, wracajc pamici do dowiadcze rewolucji 1905 roku, przypominajc sobie szczegy przeczytanej niedawno ksiki o Wielkiej Rewolucji Francuskiej, rozumia, e w najbliszej przyszoci wydarzy si co, co nada racj ich istnieniu jako zawodowych rewolucjonistw. Jeden ze znanych dziaaczy tego okresu, Wasilij Witalijewicz Szulgin, ktry doy wieku niemal 100 lat, w swych pamitnikach Dni opisa to wydarzenie z najdrobniejszymi szczegami. Kiedy 2 marca 1917 roku Szulgin i Aleksander Iwanowicz Guczkow z polecenia Tymczasowego Komitetu Dumy Pastwowej przybyli do Pskowa, aby przyj od cara akt abdykacji, mieli jeszcze nadziej, e

uda si uratowa monarchi. Imperator - pisa Szulgin - by spokojny jak za wsze. Po nieskadnym przemwieniu Guczkowa Mikoaj, monotonnym gosem, nie ujawniajc swoich emocji, owiadczy sucho: - Postanowiem zrzec si tronu. Do godziny trzeciej dnia dzisiejszego sdzi em, e mog ustpi na rzecz syna, Aleksieja... Potem jednak zmieniem decyzj na korzy mego brata Michaa". Tutaj pozwol sobie na niewielk dygresj. W tym samym czasie zesacy z Monastyrskiego i Kuriejki znajdowali si ju w Krasnojarsku i Kasku, a Stalin z Kamieniewem w Aczysku. Wie o ab dykacji Mikoaja na rzecz wielkiego ksicia Michaa Aleksandrowicza i odmo wie przyjcia korony przez tego ostatniego przywitali z entuzjazmem. Telegram z gratulacjami dla Michaa za wielkoduszno i obywatelsk postaw" podpisa, ku zaskoczeniu Stalina, rwnie Kamieniew. Dziewi lat pniej fakt ten wy szed na jaw podczas posiedzenia Komitetu Wykonawczego Midzynarodwki Komunistycznej (IKKI), kiedy to Stalin postara si w peni wykorzysta monar chistyczn sabo" Kamieniewa.
Rzecz miaa miejsce w Aczysku w 1 9 1 7 roku - zacz Stalin z niezwykym p o d nieceniem - po rewolucji lutowej, kiedy wracaem z zesania wraz z tow. K a m i e niewem. O d b y w a si bankiet czy wiec, nie pamitam dokadnie, i wanie przy tej okazji kilku obywateli, a wrd nich tow. Kamieniew, wysao telegram na rce Michaa R o m a n o w a . . . (Kamieniew krzyczy z miejsca: Przyznaj, e esz, przy znaj, e esz!"). Milczcie, Kamieniew. (Kamieniew z n w krzyczy: Przyznasz, e esz?!"). Kamieniew, milczcie, bo tylko pogarszacie sytuacj. (Przewodniczcy Ernst Thlmann przywouje Kamieniewa do porzdku). Telegram na rce R o m a nowa jako pierwszego obywatela Rosji wysao kilku k u p c w i tow. Kamieniew. Dowiedziaem si o tym nastpnego dnia od samego tow. Kamieniewa, ktry wst pi do mnie i wyzna, e popeni gupstwo. (Kamieniew z n w krzyczy z miejsca: Kamiesz, nigdy nic podobnego nie mwiem!"). Telegram wydrukoway wszyst kie gazety, oprcz bolszewickich. To pierwszy fakt. Drugi fakt. W kwietniu odbya si konferencja partyjna i delegaci postawili k w e sti, e takiego czowieka, jak Kamieniew, z p o w o d u wspomnianego telegramu, w adnym wypadku nie naley wybiera do K C . Dwukrotnie zwoywane byy zamknite posiedzenia bolszewikw, gdzie Lenin broni i z trudem obroni tow. Kamieniewa jako kandydata na czonka K C . Tylko Lenin m g uratowa Kamie niewa. Ja te broniem wtedy Kamieniewa. I trzeci fakt. To bardzo susznie, e Prawda" przyczya si wtedy do tekstu spro stowania, ktre zamieci tow. Kamieniew, poniewa by to j e d y n y sposb, aby uratowa Kamieniewa i uchroni parti od ciosw ze strony wrogw. Widzicie wic, e Kamieniew jest zdolny do tego, by okama i oszuka Komintern. Jeszcze dwa sowa. Poniewa tow. Kamieniew prbuje tutaj, chocia j u coraz sa biej, zaprzecza temu, co jest bezspornym faktem, pozwlcie mi zebra podpisy uczestnikw konferencji kwietniowej, tych, ktrzy domagali si wykluczenia tow.

Kamieniewa z KC z powodu tamtego telegramu. (Trocki z miejsca: Zabraknie tylko podpisu Lenina"). Tow. Trocki, lepiej milczcie! (Trocki: Nie straszcie, nie straszcie..."). Wystpujecie przeciwko prawdzie, a prawdy powinnicie si ba. (Trocki z miejsca: To stalinowska prawda, to grubiastwo i nielojalno"). Zbior podpisy, poniewa telegram zosta podpisany przez Kamieniewa...19 Wybieglimy nieco w przyszo, ale przytoczony tu spr dotyczy wypadkw z pocztku 1917 roku. Nawet Kamieniew, uwaajcy si za ortodoksyjnego mar ksist, widzia wwczas w wielkodusznoci" Michaa Aleksandrowicza znaczcy sukces rewolucji. To dzisiaj wydaje nam si, e wiemy wszystko o tamtych od legych czasach, a wtedy manewry cara i buruazji mogy wprawi w osupienie nawet czonkw KC partii bolszewickiej. Wrmy do pamitnikw Szulgina: W tym momencie usyszaem, jak aonie jkn 300-letni metal, uderzywszy o zabocony bruk. Sobr Pietropawowski przecina niebo ostr iglic. Janiaa krwawa una. W cigu kilku dni byem wiadkiem rezygnacji dwch wadcw (wliczajc w to rwnie Michaa). Wydawao si, jakbymy wszyscy wstpili na szafot. Na posie dzeniu czonkw Komitetu Dumy Pastwowej Milukow i Guczkow prosili wiel kiego ksicia Michaa Aleksandrowicza, wysokiego, szczupego, o modzieczym wygldzie, aby przyj koron... Po pgodzinnym namyle w ssiednim pokoju wielki ksi wszed, stan po rodku sali i oznajmi: W tych warunkach nie mog przyj korony, poniewa. Nie dokoczy, poniewa... zapaka. Wraz z rezygnacj wielkiego ksicia Michaa Aleksandrowicza nastpi kres panowania Romanoww. Jak z jadowi tym sarkazmem uj rzecz Szulgin: Rosja nie bya ju monarchi, ale nie bya te republik... Staa si tworem pastwowym bez nazwy. Wszystko zaczo si ydowskim pogromem, a skoczyo upadkiem 300-letniej dynastii..." 2 0 W patetycznym opisie Szulgina pobrzmiewaa nie tylko tsknota za minio nym. Ludzie dawnego porzdku wiele jeszcze zrobi, by wypynli na powierzch ni generaowie Krasnow, Korniow, Wrangel, by powstay Armia Ochotnicza i liczne armie interwencyjne. W swojej Historii rosyjskiej anarchii Anton Iwanowicz Denikin wspomina, e monarchici w rodzaju generaa Krymowa proponowali ,oczyci Piotrogrd si ora i, rzecz jasna, z rozlewem krwi". Szkoda, ubo lewa Denikin, i nie posuchano w por takich rad: Zbyt dugo suchalimy wielkanocnych dzwonw, zamiast od razu uderzy na trwog" 2 1 . Dwa ostatnie dni lutego 1917 roku przekreliy resztki nadziei na powstrzymanie rewolucji. Genera Chabaow, wojskowy komendant stolicy, ostatecznie utraci wadz nad podlegymi sobie jednostkami, wrd ktrych znajdowaa szeroki oddwik bolszewicka propaganda. W nocy z 27 na 28 lutego ministrowie ostatniego car skiego rzdu znaleli si w twierdzy Pietropawowskiej w charakterze winiw. W Rosji zwyciya lutowa rewolucja buruazyjno-demokratyczna. By to prolog zbliajcego si padziernika.

Na dalekich kresach tysice winiw politycznych, jeszcze przed otrzy maniem oficjalnego zawiadomienia, szykowao si do wyjazdu do Piotrogrodu, Moskwy, Kijowa, Odessy, Tyflisu, Baku i innych orodkw ruchu rewolucyjne go. Stalin z grup podobnych sobie byych zesacw, ktrym udao si dosta bilety do wagonu trzeciej klasy, spoglda chciwie na przesuwajce si za oknem ogromne, pokryte niegiem przestrzenie Syberii. Smutek i tsknota pozostay na brzegu zakutej w lodowy pancerz rzeki Jenisej. Stalin nie wiedzia jeszcze, kto czeka na niego w Piotrogrodzie, czym konkretnie bdzie si zajmowa, kogo z przywdcw partii spotka. Kiedy pocig zblia si do Uralu i mija kolejne stacje, zesacom, ktrzy znajdowali si niemal w kadym pocigu, urzdzano na dworcach gorce po witania. Nieodmiennie rozbrzmiewaa Marsylianka, wygaszano mowy, wsz dzie panowa nastrj powszechnej radoci. Przemawiali elokwentny Kamieniew, energiczny Swierdow lub inni towarzysze. Stalin w milczeniu przyglda si tym nieoczekiwanym wybuchom euforii. Do tego momentu fala buruazyjnej demokracji zdya si ju podnie dosy wysoko. Drobna buruazja, czc si to z postpowymi" kapitalistami, to z pro letariatem, coraz mocniej rozhutywaa dk osabionej pastwowoci. Narasta y nastroje reformatorskie. Wydawao si, e gwny cel zosta osignity - runo jedynowadztwo. Gigantyczna drobnomieszczaska fala zalaa wszystko - pisa Lenin. - Zgniota uwiadomiony proletariat nie tylko sam swoj mas, lecz tak e ideologicznie (...)" 2 2 . Ogromne wahado spoeczne, wychylajce si rytmicznie z prawa na lewo i z lewa na prawo, odzwierciedlao fakt istnienia dwch dyktatur. Na tym polegaa wyjtkowo chwili, niemieszczcej si w klasycznych schema tach rewolucji buruazyjno-demokratycznych. Politycznym wyrazem tej unikalnej sytuacji staa si dwuwadza. Wjednym skrzydle Paacu Taurydzkiego miaa swoj siedzib, by posuy si zwrotem Milukowa, igraszka wadzy" - Tymczasowy Ko mitet Dumy Pastwowej. Tam ton nadawaa lewicowa" buruazja - kadeci, czyli Konstytucyjni Demokraci. W drugim skrzydle paacu zainstalowa si organ wadzy rewolucyjnej, Rada Piotrogrodzka, na ktrej czele stali mienszewicy Nikoaj Sie mionowicz Czcheidze i Matwiej Iwanowicz Skobielew oraz trudowik Aleksander Fiodorowicz Kierenski. W skadzie Komitetu Wykonawczego Rady bolszewicy sta nowili mniejszo. Nie byo to kwesti przypadku, poniewa mienszewicy, dziaaj cy przed rewolucj legalnie, dobrze wykorzystali otwierajce si przed nimi moli woci. Znalazo si wrd nich wielu wybitnych intelektualistw, propagandzistw i teoretykw socjalizmu naukowego. W tym czasie Lenin, uznany przywdca partii bolszewikw, nadal przebywa na emigracji w Szwajcarii, a Bubnow, Dzieryski, Muranow, Rudzutak, Ordonikidze, Swierdow, Stalin, Stasowa i inni czonkowie partyjnego kierownictwa dopiero wracali z zesania, z wizienia, z katorgi. Mienszewicy w skadzie Rady oraz czonkowie Tymczasowego Komitetu Dumy postanowili zgodnie przekaza wadz wykonawcz buruazji, reprezen towanej przez Rzd Tymczasowy. Cereteli i Kierenski gosili tez, e nowy rzd

rewolucyjny bdzie pracowa pod kontrol Rady" i e taka jest wola historii". Na strj powszechnej euforii, patos chwili i rewolucyjna retoryka zapewniy Rzdowi Tymczasowemu szerokie spoeczne poparcie. Stalina, tak jak i wielu innych, nis strumie wydarze. Kierenski, ktry robi wszystko dla zwycistwa buruazji, na wszelki wypa dek chcia te zatroszczy si o bezpieczestwo przedstawicieli dynastii. W jed nym ze swych artykuw, napisanym ju na emigracji Wyjazd Mikoaja II do Tobolska - faworyt historii, ktrego bieg wydarze na krtk chwil wynis na sam szczyt, stwierdza: Na przekr plotkom i insynuacjom Rzd Tymczasowy nie tylko mg, ale i posta nowi jeszcze na samym pocztku marca wysa carsk rodzin za granic. Ja sam 7 (20) marca na posiedzeniu Rady Moskiewskiej, odpowiadajc na wcieke okrzyki: mier carowi, straci cara!", owiadczyem: - Nigdy do tego nie dojdzie, dopki my jestemy u wadzy. Rzd Tymczasowy wzi na siebie odpowiedzialno za osobiste bezpieczestwo cara i jego rodziny. Obowizek ten wypenimy do koca. Car z rodzin zostanie wysany za granic, do Anglii. Sam zawioz cara do Murmaska. Moje owiadczenie - pisa dalej Kierenski - spowodowao wybuch oburzenia w radzieckich krgach obu stolic (...), jednak ju latem, kiedy dalszy pobyt car skiej rodziny w Carskim Siole sta si absolutnie niemoliwy, my, Rzd Tymcza sowy, otrzymalimy kategoryczn oficjaln not [z Anglii - przyp. D.W.], stwier dzajc, e dopki trwa wojna, wjazd byego monarchy i jego rodziny w granice Imperium Brytyjskiego nie wchodzi w gr 23 . Wwczas to wanie przewieziono carsk rodzin do Tobolska. Podejmujc lego rodzaju decyzje, Rzd Tymczasowy prbowa za wszelk cen wcisn re wolucj w kaftan bezpieczestwa. Aby utrzyma si przy wadzy, jak stwierdzi Kierenski, buruazja gotowa bya pozwoli wygada si ludowi". W tym momencie, jak zauway Lenin, dobieg koca pierwszy etap rewo lucji. Dwuwadza usypiaa czujno. Na pozr peni wadzy sprawowa Rzd Tymczasowy, majcy kontrol nad starym aparatem administracji pastwowej, a obok kipiaa rewolucyjnym fermentem Piotrogrodzka Rada Delegatw Ro botniczych i onierskich. Dwie dyktatury wspyy ze sob; adna z nich nie dysponowaa jeszcze cakowit wadz, adna te nie moga jak na razie pozbawi drugiej jej atrybutw. Dwuwadza jako wyraz spoecznej dychotomii nie bya jed nak w stanie stumi rewolucyjnej inicjatywy mas. Drugiego marca 1917 roku, na przykad, w Izwiestijach" opublikowany zosta synny Rozkaz nr 1, ktry wpro wadza w armii zasady demokratyczne: wybieralno komitetw w jednostkach, zniesienie stopni wojskowych i tytuw, wykonywanie rozkazw tylko po ich uprzednim zatwierdzeniu przez rady, konieczno przestrzegania rewolucyjnej dyscypliny, zrwnanie onierzy i oficerw w prawach obywatelskich. Wszystko to, powtarzam, miao miejsce przed przyjazdem wielu rewolucjo nistw do Piotrogrodu. Lenin dopiero wybiera si w podr do zbuntowanej

Rosji, Trocki zjawi si w miecie nad New na pocztku maja, nie wiedzc jesz cze, z kim chciaby si zwiza - z mienszewikami czy bolszewikami. W Radzie Piotrogrodzkiej dominowali mienszewicy i eserowcy. Z ich pomoc zacz nie bawem funkcjonowa niesawny rzd dziesiciu kapitalistw i szeciu socjali stw". Kierenski, Cereteli, Czernow, Skobielew i inni myleli gwnie o tym, jak sprawi, by rewolucyjna energia nie wymkna si spod kontroli. Wszystkie te osobliwoci i niuanse byy jeszcze nieznane Stalinowi. Wpatrujc si swymi zapadnitymi czarnymi z odcieniem ci" oczami w przesuwajce si za oknem ubogie wioski, rozrzucone na ogromnej rwninie chopskiego kraju, Stalin jecha do rewolucji". Wiedzia, gdzie si zatrzyma - w domu Allilujeww. Jeli przez cay okres zsyki otrzymywa od kogo regularnie listy, to od Siergie ja Jakowlewicza Allilujewa, swego przyszego tecia, ktry przeszed do historii przede wszystkim dlatego, e w lipcu 1917 roku udzieli schronienia Leninowi, poszukiwanemu przez wymiar sprawiedliwoci Rzdu Tymczasowego. Rewolucje nie dokonuj si za spraw partii. Nie Duma Pastwowa - Duma obszarnikw i bogaczy - ale zbuntowani robotnicy i onierze obalili cara" 2 4 - pi sa w marcu Wodzimierz Lenin. Na czele jednak tych zbuntowanych powinna stan jego partia. Wszystkie plany Lenina zwizane byy z Rosj, gdzie, jak ro zumia, nie wystarczyo urzdzi stypy nad prochami jedynowadztwa, naleao pj dalej, znacznie dalej! Lenin dawa ostrog historii... Do przyjazdu Lenina znaczc rol odgrywao rosyjskie biuro KC, do ktre go w marcu przyjto trzech nowych czonkw, wrd nich Jzefa Stalina. Biuro zatwierdzio skad redakcji Prawdy", w ktrym znalaz si Stalin. Proletariacka gazeta, zamknita na pocztku wojny, znw zacza si ukazywa, a fakt ten mia niemae znaczenie mobilizujce. Czym zajmowa si Stalin podczas rewolucji lutowej, a pniej padzierni kowej? Jaka bya jego rzeczywista rola? Kim by - przywdc, postronnym ob serwatorem, statyst? Analiza dokumentw partyjnych i innych materiaw oraz wiadectw uczestnikw wydarze pozwala odpowiedzie na to pytanie. Przez dugi czas kwesti roli Stalina w rewolucji przedstawiano w wymy lonym, faszywym wietle. W Krtkiej biografii czytamy, e w tym decydujcym okresie Stalin jednoczy parti do walki o przeksztacenie rewolucji buruazyj no-demokratycznej w socjalistyczn. Stalin wsplnie z Mootowem kieruje dziaalnoci Komitetu Centralnego i Petersburskiego Komitetu Bolszewikw. W artykuach Stalina bolszewicy otrzymuj podstawowe wskazwki ideologicz ne dla swojej pracy" 2 5 . Mwi si o nim jak o przywdcy rewolucji, niemal za stpujcym w tamtym okresie Lenina. Jak wynika z materiaw archiwalnych, nie ma najmniejszych podstaw do takich stwierdze, ktre najzwyczajniej mijaj si z prawd. adnych wskazwek ideologicznych" Stalin nikomu nie dawa. Po przyjedzie do Piotrogrodu sta si po prostu jednym z wielu funkcjonariu szy partyjnych. W dokumentach z tamtego okresu bardzo rzadko spotka mo na nazwisko Stalina w spisie wydzielonej grupy ludzi, wypeniajcych polecenia

Komitetu Centralnego partii. Owszem, Stalin wchodzi w skad najwyszych organw politycznych, ale w adnym z nich przez te wszystkie miesice nie wy rni si niczym szczeglnym. Poza wskim krgiem osb prawie nikt go nie zna. By nic nieznaczcym przedstawicielem mniejszoci narodowych", czo wiekiem niemajcym absolutnie adnej popularnoci. Taka jest prawda. Lew Trocki, ktry po przyjedzie do Rosji szybko zyska sobie wyjtkow popularno, opisujc ten etap dziaalnoci Stalina w ksice Rewolucja lutowa, zauway, e sytuacja w partii zagmatwaa si jeszcze bardziej w poowie marca, po powrocie z zesania Kamieniewa i Stalina, ktrzy przekrcili ster oficjalnej polityki partyjnej ostro w prawo". Trocki podkrela, e jeli Kamieniew, spdziwszy wiele lat z Leninem na emigracji, gdzie znajdowao si gwne ognisko teoretycz nej pracy partyjnej, dojrza jako publicysta i mwca, to Stalin, tak zwany praktyk bez wymaganego horyzontu teoretycznego, bez szerszych politycznych zainteresowa i bez znajomoci jzykw obcych, by nieodrodnym podem rosyjskiej gleby". Stopniowo frakcja Kamieniew-Stalin przeksztacaa si w lewe skrzydo lak zwanej rewolucyjnej demokracji i przyswajaa sobie mechanik parlamentar no-zakulisowych naciskw na buruazj (...)" 2 6 . Nie wszystkie zarzuty, ktre Trocki wysuwa przeciwko Stalinowi, odpowiaday rzeczywistoci. Mia jednak niewtpliwie racj, gdy mwi o braku naleytej skali w przedpadziernikowym myleniu Stalina, co prowadzio niekiedy do wskiego praktycyzmu, ograniczo nego ramkami jedynie najbliszej perspektywy. Luty nie by dla Stalina kompletnym zaskoczeniem. Pomimo przeduaj cego si okresu depresji, Stalin wierzy, e rewolucja jest nieunikniona. Wanie wierzy, poniewa z jego punktu widzenia prawda i wiara stanowiy jedno. Jeli prawda nie oblekaa si w paszcz wiary, stawaa si dla niego niepenowartocio wa. W takim podejciu moe i nie ma nic zego, jednak w pobliu zawsze czai si niebezpieczestwo dogmatycznego mylenia. Wiara w programy, kursy, decy zje, linie" zawsze pomagaa Stalinowi zachowywa stanowczo i przekonanie o susznoci wasnych dziaa. Losy rewolucji nie zaleay od niego, ale nigdy nie wtpi, e rewolucja nastpi. Na pocztku marca 1917 roku, trzsc si z zimna w nieogrzewanym wagonie na trasie z Aczyska do Piotrogrodu, Stalin ocenia fakt upadku monarchii jako rewolucyjn konieczno. Wczeniej wierzy zapew ne, e ten dziejowy akt rozegra si na jego oczach. Nagle jednak uwiadomi sobie, e przed spraw, ktrej powici cae swoje ycie, jak rwnie przed nim osobicie, otwiera si co wicej ni po prostu historyczna szansa.

NA DRUGIM PLANIE
Stalin przyby do Piotrogrodu 12 (25) marca. Ani jego, ani Kamieniewa, ani Muranowa, ktrzy przyjechali wraz z nim jednym pocigiem, nikt nie wita. Miasto byo zaprztnite wasnymi, rewolucyjnymi sprawami. Stalin chwyci

swj zbity ze sklejki kuferek i ruszy do Allilujeww, gdzie przyjto go, jakby nalea do rodziny. Tego samego dnia spotka si z kilkoma czonkami Komitetu Centralnego, a wieczorem wchodzi ju w skad Rosyjskiego Biura KC i redak cji Prawdy". Po niezmconej ciszy Kuriejki, Stalin w aden sposb nie mg si przyzwyczai do gwaru i toku rewolucyjnej codziennoci. Praktycznie od poowy marca kierowanie redakcj powierzono Kamieniewowi, Muranowowi i Stalinowi. I ju w pierwszych dniach ich pracy gazeta zamiecia cay cykl teore tycznych i politycznych niewypaw". Nie by to przypadek. Stalin nie potrafi myle w sposb zdyscyplinowany i niezaleny, nie zajmowa sprecyzowanego stanowiska, nie do koca rozumia zoon dialektyk toczcych si wydarze. Przywyk wypenia polecenia i realizowa lini", a tutaj decyzje naleao po dejmowa samemu. Jego pierwszy bd polega na tym, e zezwoli na publika
cj artykuu Kamieniewa Rzd Tymczasowy a rewolucyjna socjaldemokracja. Autor

stwierdza w nim wprost, e partia powinna okaza poparcie Rzdowi Tymczaso wemu, poniewa ten naprawd walczy z pozostaociami starego reimu". Stao to wszake w jawnej sprzecznoci z wytycznymi Lenina. Dosownie nastpnego dnia Kamieniew, syncy z szybkiego pira, opubli kowa kolejny artyku, zatytuowany Bez tajnej dyplomacji, w ktrym faktycznie przyj postaw rewolucyjnego szowinizmu". Poniewa armia niemiecka pro wadzi wojn, pisa Kamieniew, rewolucyjny lud bdzie sta twardo na swym posterunku, na kul odpowiada kul i na szrapnel - szrapnelem. To nie podlega dyskusji" 2 7 . Tego rodzaju patriotyczne zapatrywania Kamieniewa nie napotykay wwczas sprzeciwu ze strony Stalina, ktry sabo si jeszcze orientowa w zawi ociach wielkiej polityki. Znalazo to swj wyraz rwnie i w tym, e ju nastp nego dnia po opublikowaniu tekstu Kamieniewa sam Stalin popeni polityczny bd w artykule O wojnie. Artyku, utrzymany generalnie w duchu antywojen nym, kci si jednakowo z leninowskimi dyrektywami. Sposb na wycofanie si z imperialistycznej wojny widzia Stalin w nacisku na Rzd Tymczasowy, aby zgodzi si przystpi natychmiast do rozmw pokojowych" 2 8 . Gwoli sprawiedliwoci naley doda, e pniej, w 1924 roku, w wystpieniu na plenum komunistycznej frakcji WCSPS (Wszechzwizkowego Centralnego Zwizku Zwizkw Zawodowych), Stalin publicznie przyzna si do bdu. Cha rakteryzujc swj stosunek do Rzdu Tymczasowego w kwestii pokoju, stwier dzi, i byo to z gruntu bdne stanowisko, poniewa sprzyjao pacyfistycznym iluzjom, lao wod na myn szowinizmu i utrudniao rewolucyjne wychowanie mas" 2 9 . Po czym doda, e stanowisko takie zajmowaa caa partia, cho zdarzay si organizacje partyjne, uderzajce we waciw nut. Nawiasem mwic, o ile w latach 20. tego rodzaju odosobnione samokrytyczne wystpienia Stalina jeszcze si zdarzay, o tyle pniej, gdy sta si ju on nieomylnym", o czym podobnym nie mogo by nawet mowy. Tydzie po publikacji artykuu biuro KC, nie bez wpywu Stalina, przy jo rezolucj O wojnie i pokoju, w ktrej znalaza swoje odzwierciedlenie idea

"nacisku" na Rzd Tymczasowy w celu rozpoczcia rozmw pokojowych. Przed powrotem Lenina dominujc pozycj w redakcji Prawdy" zyska Kamieniew. Okaza si prawdziwym bohaterem" okresu przejciowego. W marcu tendencje szowinistyczne, nie bez jego udziau, znaczco okrzepy. Stalin jeszcze nie mg nm si sprzeciwi si swego ograniczonego autorytetu i wpywu. Nawet pod nieobecno Lenina i innych wybitnych bolszewikw, kiedy zachodzia potrzeba energicznego pokierowania parti, ktra wanie wychodzia z podziemia, Stalin nic by w stanie wystpi jako przywdca. W tym trudnym momencie precyzo wania orientacji politycznych i okrelania taktycznych posuni partii Swierdow, Kamieniew, Szlapnikow odegrali bardziej znaczc rol. Przypuszczam, e wwczas Stalin nie mg nawet pomyle, i za niespena miesic Lenin, po powrocie do Piotrogrodu, wyznaczy kurs na rewolucj socjalistyczn. W rewolucyjnych manewrach, ktrymi Stalin by zaprztnity w maren,zwidywa mu si ju osignity cel. W te marcowe dni szczeglnie dotkliwie odczuwao si nieobecno Lenina. Na rednim poziomie inteligencji i rewolucyjncgo zapau nie da si rozwizywa nadrzdnych zada, a wznie si ponad w poziom przybyy z Kuriejki Stalin nie mg. W tym czasie jeden z miensze wickich przywdcw i teoretykw, Nikoaj Nikoajewicz Suchanow (Himmer), napisa we wspomnieniach: Na scenie politycznej Stalin by niczym wicej, jak mar, wyblak plam". Inni czonkowie Biura - Piotr Antonowicz Zaucki, Wiaczesaw Michajowicz Mootow, Aleksander Gawriowicz Szlapnikow, Michai Iwanowicz Kalinin, Michai Stiepanowicz Olminski - take nie zdoali konse kwentnie wprowadzi w ycie zalece, ktre sformuowa Lenin w swych Listach z daleka. Wydawao si, e Kamieniew oraz inni przywdcy nie wyzbyli si do koca iluzji w kwestii obrony ojczyzny i wiary w Rzd Tymczasowy, a za szczyt osigni uwaali zdobycze buruazyjno-demokratyczne. I kto wie, moe mieli
racj?

Te przedpadziernikowe wahania Stalina s jak najbardziej zrozumiae. Stalin nie posiada wasnej koncepcji realizacji wielkiej idei. Podczas rewolucji lutowej i w dni padziernikowego przewrotu ujawniy si wyranie jego sabe strony: "pytkie" przygotowanie teoretyczne, niski poziom rewolucyjnej inicjatywy, nie zdono (jak na razie!) do przeoenia hase politycznych na konkretne wskazwki programowe. Nikt nigdy nie czyni Stalinowi zarzutw o to, e uchyla si od walki, szuka atwych drg, obawia si konfrontacji z przeciwnikami politycz nymi. Temu czowiekowi nigdy nie brakowao siy woli, ale dociekliwy badacz politycznych losw Stalina zauway z pewnoci, i w zawodowy rewolucjoni sta mia ju wtedy jedno, chocia nie jedyne, bardzo czue miejsce. I zdawa sobie z tego spraw. Kiedy zachodzia potrzeba, by pj do warsztatu, fabryki, jednostki woj skowej, na uliczny wiec, u Stalina, jak ju zauwaylimy, pojawiao si poczucie wewntrznego braku pewnoci i niepokoju, ktre jednak z czasem nauczy si skrywa. Nigdy nie cigno go, jak wielu innych rewolucjonistw, w gszcz mas.

Nie lubi, a chyba nawet nie umia dobrze przemawia przed ludmi. Robotnik A J . Kobziew, ktry sysza Stalina wystpujcego podczas wiecu na Wyspie Wasiliewskiej w kwietniu 1917 roku, wspomina: Niby wszystko mwi tak jak trzeba, zrozumiale i jasno, ale jako nie zapamitaem jego przemwienia". Nie przypadkiem Stalin rzadziej ni ktokolwiek inny z leninowskiego otoczenia za biera gos na wiecach, spotkaniach, manifestacjach. Wystpowa przed tumem, masami byo szczeglnie trudno, kiedy przyje chali Lenin i Trocki, kiedy poszli na wiece i zebrania unaczarski, Woodarski, Kamieniew, Zinowiew i inni byskotliwi mwcy. Trocki, na przykad, staym miejscem swych przemwie uczyni cyrk Moderne, zawsze wypeniony po brzegi. Nierzadko niesiono go do trybuny na rkach, ponad gowami publicz noci. Odnosio si wraenie, i Trocki zwraca czasami mniejsz uwag na tre mowy ni na efekt emocjonalny, jaki wywiera na suchaczach. W pierwszych ty godniach swego pobytu w Piotrogrodzie, pisa we wspomnieniach Suchanow, po wygoszeniu kolejnej mowy w cyrku Moderne, Trocki mkn do Zakadw Obuchowskich, stamtd do Trubocznych, dalej do Pudowskich, potem do Batyckich, z Maneu - do koszar. Wydawao si, e mwi wszdzie jednocze nie. Stalin nie czu si na siach, po prostu nie by w stanie rywalizowa z tym Cyceronem rewolucji. Trocki upaja si wzrostem swojej popularnoci, umia jak chyba nikt rozpali tumy. Stalin, ilekro sucha przemwienia Trockiego na ktrym z posiedze bd narad, zawsze odczuwa w stosunku do niego nie przepart niech, graniczc z zawici. Trocki by w centrum uwagi, przyciga do siebie wszystkich - w przeciwiestwie do Stalina, ktrego Trocki, zwaszcza przed wydarzeniami padziernikowymi, po prostu nie dostrzega. Zamiast wystpowa publicznie, Stalin wola pisa artykuy, repliki, komen towa w prasie rne wydarzenia polityczne. Po powrocie z zesania, od poowy marca do padziernika 1917 roku, Stalin opublikowa w najrozmaitszych gaze tach ponad 60 artykuw i notatek. Ten dosy przecitny publicysta potrafi by w swoich wywodach konsekwentny i niezwykle kategoryczny. Religijne dogma ty, ktrych tre odrzuci, podobay mu si ze wzgldu na klasyczn jasno. Za pewne nie przypadkiem jego teksty odznaczay si elementarn prostot; nie byo w nich zawiej terminologii, zoonych definicji, logicznych wybiegw. W wik szoci swych niewymylnych artykuw wykada proste prawdy. Po latach nie przycignyby one niczyjej uwagi, gdyby ich autorem nie by Stalin. Znacznie bardziej odpowiadaa Stalinowi praca w sztabie", w organach za rzdzajcych - biurach, komitetach, radach. Jeszcze w marcu, z polecenia biura KC, Stalin, niezalenie od innych obowizkw, wszed w skad komitetu wyko nawczego Piotrogrodzkiej Rady Delegatw Robotniczych i onierskich. Biuro zbierao si niemal codziennie, aby omawia najrniejsze kwestie praktyczne i przydziela swym czonkom coraz to nowe zadania. W ten sposb Stalin wzi udzia w ustanawianiu regularnych kontaktw z organizacjami partyjnymi Za kaukazia i innych regionw kraju.

D o tego czasu w w i e l u g u b e r n i a c h zdyy j u powsta z j e d n o c z o n e o r g a n i zacje b o l s z e w i k w i m i e n s z e w i k w . K o m i t e t C e n t r a l n y wystpi p r z e c i w t a k i m z w i z k o m , chocia, o b i e k t y w n i e rzecz biorc, tradycyjny pogld o n i e d o p u s z czalnoci tego rodzaju sojuszu by na dusz m e t nie do u t r z y m a n i a . W w c z a s , kiedy w z m a c n i a o to siy rewolucji w walce z s a m o w a d z t w e m , a pniej - z b u r uazj, zjednoczenie m o g o by z a p e w n e t r a k t o w a n e j a k o p r z y p a d e k p o l i t y c z n e go k o m p r o m i s u dla osignicia w s p l n y c h celw. Stalin przejawia szczegln gorliwo w niszczeniu, l i k w i d o w a n i u takich z j e d n o c z o n y c h organizacji, c h o m o g y o n e przyczyni si d o u m o c n i e n i a bolszewickich w p y w w . O c z y w i c i e , likwidacja ta bya u z a s a d n i o n a , jeli polityka u g o d y naraaa a a s z w a n k ideay, w y t y c z n e p r o g r a m o w e i k o n k r e t n e z d o b y c z e . K o n c e n t r a c j a w y s i k w p r z e c i w k o m i e n s z e w i k o m , a zwaszcza p r z e c i w k o e s e r o w c o m , p r z y a o s i a j e d n a k , j a k si wydaje, wicej s z k o d y n i p o y t k u . Z c z a s e m stao si to s m u t n tradycj. J e s z c z e w latach 30., p r z y narastajcym z a g r o e n i u ze s t r o n y enropejskiego faszyzmu, komunici widzieli gwnego wroga w socjaldemo kratach. L e n i n rwa si d o Rosji, ale z o r g a n i z o w a p o w r t byo b a r d z o t r u d n o . W r e s z cie, po s t a r a n n y m r o z w a e n i u wszystkich m o l i w o c i , w r a z z grup rosyjskich emigrantw, w r d k t r y c h znalaz si Grigorij Jewsiejewicz Z i n o w i e w ( R a d o myslski), wyjecha 27 m a r c a (9 kwietnia) ze Szwajcarii przez N i e m c y i Szwecj co Rosji. J u 3 (16) kwietnia na stacji Bieoostrow, pierwszej na t e r y t o r i u m ro sjjskim, o g o d z i n i e 21.00, powitali L e n i n a przedstawiciele KC i p i o t r o g r o d z k i e g o k o m i t e t u S D P R R ( b ) oraz delegacje r o b o t n i k w . W r d oczekujcych znaleli si L e w Borysowicz Kamieniew, Aleksandra Koontaj, Stalin, siostra L e n i n a M a r i a U l j a n o w a , F i o d o r F i o d o r o w i c z Raskolnikow, Szlapnikow. L e d w i e zdyli wej do przedziau i przywita si z L e n i n e m , gdy ten, j a k w s p o m i n a Raskolnikow, zaskoczy ich p y t a n i e m : - C wy najlepszego wypisujecie w Prawdzie"? U d a o n a m si dosta kilka Dinerw, za k t r e z d r o w o w a s z w y m y l a l i m y . . . W P i o t r o g r o d z i e powitay s w e g o w o d z a rewolucja, n a r d , partia. W Zapiskach rewolucji, w y d a n y c h w latach 1 9 2 2 - 1 9 2 3 , S u c h a n o w tak opisa t e n m o m e n t : Na Dworcu Fiskim do tak zwanej carskiej komnaty wszed czy raczej wbieg Lenin, w okrgym kapeluszu, ze zmarznit twarz i wspaniaym bukietem w r kach. Gdy dobieg do rodka pokoju, zatrzyma si przed Czcheidzem, jakby na trafi na zupenie nieoczekiwan przeszkod. A wwczas Czcheidze, z tym samym co wczeniej ponurym wyrazem twarzy, wygosi nastpujc mow powitaln", doskonale zachowujc nie tylko ducha, nie tylko form, ale i ton przypowieci moralnej: Tow. Lenin, w imieniu Rady Piotrogrodzkiej i caej rewolucji witamy was w Rosji (...). Uwaamy jednak, e podstawowym zadaniem rewolucyjnej de mokracji jest teraz obrona naszej rewolucji przed wszelkimi na ni zamachami, tak z zewntrz, jak i od wewntrz (...). Mamy nadziej, e wraz z nami bdziecie realizowa te cele". Czcheidze umilk. N i e mogem ukry zaskoczenia...

Lenin jednak doskonale wiedzia, jak si w tej sytuacji znale. Sta z takim wyra zem twarzy, jakby wypowiadane sowa w ogle nie odnosiy si do niego: patrzy na boki, przyglda si otaczajcym go ludziom, oglda nawet sufit carskiej kom naty", poprawia swj bukiet (zupenie niepasujcy do caej jego postaci), a potem, odwrciwszy si ju na dobre od delegacji Komitetu Wykonawczego, odpowiedzia tak: Drodzy towarzysze, onierze, marynarze i robotnicy. Jestem szczliwy, e mog powita w waszych osobach zwycisk rewolucj rosyjsk, powita was jako stra przedni wiatowej armii proletariackiej (...). Bliska jest godzina, kiedy na wezwanie naszego towarzysza Karla Liebknechta narody obrc bro przeciwko swym kapitalistycznym wyzyskiwaczom (...). Rewolucja rosyjska, ktra dokonaa si dziki wam, rozpocza now epok. Niech yje oglnowiatowa rewolucja socjalistyczna! "
30

Ju tam, na stacji, Stalin poczu, e internacjonalistyczna m o w a Lenina rozwiaa j e g o naiwne wtpliwoci i p o m o g a mu z m i e n i bdne nastawienie w o b e c Rzdu Tymczasowego. Stalin w s p o m i n a pniej, e j u 3 kwietnia w i e c z o r e m wiele rzeczy stao si znacznie janiejszych". Lenin, cho przy by z daleka", lepiej od innych widzia i rozumia niezwyky charakter chwili, jakby przez cay czas znajdowa si tu, w s a m y m sercu wydarze. N a s t p n e g o dnia Stalin, suchajc wystpienia Lenina, ogaszajcego w Paacu Taurydzkim s w o i c h 10 radykalnych tez, ktre przeszy do historii jako kwietniowe", raz po raz z d u m i e w a si b e z k o m p r o m i s o w i w o j o w n i c z postaw w o d z a . Tezy zaday ostateczny cios taktyce drobnych kroczkw i obnayy krtkowzrocz no wyczekujcego, biernego kursu. Dla Stalina, po j e g o o s t r o n y m referacie na marcowej naradzie bolszewikw, leninowskie w y w o d y brzmiay nieomal jak bezporednia w y m w k a . Skryty p o d z i w Stalina dla leninowskiego radykalizmu nie by jedynie h o d e m z o o n y m przywdcy, lecz w znacznym stopniu wyrazem uznania dla rozmachu leninowskiej idei. N a w i a s e m mwic, nie wszyscy towarzysze broni Lenina p o dzielali te uczucia. Sytuacja bya na tyle niezwyka, a idee Lenina na tyle n o w e i miae, e nawet czonkowie bolszewickiego kierownictwa okazali si nieprzy gotowani na przyjcie takiego programu. Jak napisa pniej Suchanw, po prze m w i e n i u Lenina wielu l u d z i o m zakrcio si w gowach". Pojawiy si gosy, e za granic Lenin oderwa si od rosyjskiej rzeczywistoci i popad w skrajny radykalizm. A do VII Konferencji partyjnej kontrowersyjne tezy kwietniowe" nie uzyskay poparcia wikszoci w komitecie piotrogrodzkim. Na posiedzeniu b o l s z e w i k w w dniu 4 ( 1 7 ) kwietnia, gdzie Lenin po raz pierwszy ogosi swoje tezy, w ich obronie wystpia jedynie Aleksandra Koontaj. N i e tylko Zinowiew, Kamieniew i Trocki, jak utrzymywaa pniej radziecka historiografia, nie zga dzali si z Leninem. Wielu go krytykowao i podawao j e g o w y w o d y w wtpli wo. Na VII Wszechrosyjskiej Konferencji S D P R R ( b ) , ktra odbya si w dniach 2 4 - 2 9 kwietnia, tezy leninowskie legy u podstaw podjtych decyzji. Najpierw

o g o s z o n o , e 151 uczestniczcych w konferencji d e l e g a t w r e p r e z e n t u j e 80 000 c z o n k w partii, po c z y m rozpocza si b u r z l i w a dyskusja. K a m i e n i e w k r y t y k o w a L e n i n a za to, e nie docenia istniejcych m o l i w o c i w s p p r a c y z R z d e m T y m c z a s o w y m . O d m i e n n e ni L e n i n zdanie wyrazili te S m i d o w i c z , Rykw, Piatakow, M i l u t i n i Bagdatiew. Ich wystpienia zostay po latach o c e n i o n e przez S o l i n a j a k o zdradzieckie", wrogie", k o n t r r e w o l u c y j n e " i w p i s a n e w rejestr ich z b r o d n i " . Po referacie B u b n o w a , k t r y m w i o f o r m a c h o d g r n e j i o d d o l n e j kontroli n a d R z d e m T y m c z a s o w y m , z p o p a r c i e m dla l e n i n o w s k i c h tez wystpi Stalin. J e g o m o w a w y p a d a j e d n a k blado i m a o przekonywajco, p o n i e w a a r g u m e n t y to m u s k u y idei, Stalinowi za zabrako ich i nie zdoa d o p r o w a d z i do odrzucenia poprawki Bubnowa.
31

Waniejszy by referat Stalina dotyczcy kwestii n a r o d o w e j , w k t r y m poja w i a si myl, e organizacja proletariatu d a n e g o p a s t w a w e d u g n a r o d o w o i wiedzie j e d y n i e d o zatracenia idei solidarnoci k l a s o w e j " . D l a proletariatu w pastwie w i e l o n a r o d o w y m najlepszym r o z w i z a n i e m j e s t z a t e m s t w o r z e n i e j e d n e j partii. D l a t e g o propozycje B u n d u dotyczce tak zwanej a u t o n o m i i k u l turalnej, u t r z y m y w a Stalin, pozostaj w sprzecznoci z d u c h e m i n t e r n a c j o n a famu. M w c a s u m i e n n i e , lecz m t n i e odegra swoj rol twardego praktyka". Z reguy j e d n a k p r z e z cay ten gorcy okres Stalin stara si t r z y m a rodka", i n e t n i e rozumiejc, e w kalejdoskopie szybkich z m i a n j e s t to najwygodniejsza pozycja.
32

Przegldajc d o k u m e n t y z tamtej epoki - decyzje K C , s t e n o g r a m y narad part y j n y c h , depesze najrniejszych o r g a n w r e w o l u c y j n y c h - n i e t r u d n o zauway, w w o d r n i e n i u od Z i n o w i e w a , K a m i e n i e w a , Trockiego (ktry przyjecha do Rosji d o p i e r o w m a j u 1917 r o k u ) , B u c h a r i n a , Swierdowa, D z i e r y s k i e g o i i n nych dziaaczy partii, n a z w i s k o Stalina pojawia si w tych materiaach niezwykle rzadko. N i e m w i c , rzecz jasna, o L e n i n i e , k t r y p r z e z cay czas znajdowa si w e p i c e n t r u m rewolucji, niezalenie od tego, gdzie w danej chwili przebywa. Natomiast w Dzieach zebranych Stalina oraz w j e g o Krtkiej biografii przewija si uparcie j e d n a centralna myl: Stalin zawsze by u b o k u Lenina. W t r z e c i m t o mie dzie m o e m y na przykad przeczyta: W.I. L e n i n oraz J.W. Stalin kieruj pracami VII (kwietniowej) Konferencji partii bolszewickiej"; 10 padziernika KC (...) p o w o u j e w celu kierowania p o w s t a n i e m B i u r o Polityczne KC z o o n e i s i e d m i u o s b na czele z W.I. L e n i n e m oraz J.W. Stalinem"; 2 4 - 2 5 padziernika. W L L e n i n oraz J.W. Stalin kieruj z b r o j n y m p o w s t a n i e m p a d z i e r n i k o w y m " . P o d o b n e stwierdzenia daleko odbiegaj od prawdy.
33

P o w r m y do p r o t o k o w , s t e n o g r a m w , d z i e n n i k w i p a m i t n i k w , w k t rych m o w a j e s t o Stalinie. N a s u w a si w n i o s e k , e w k r o c z y on w najbardziej b u r z l i w y okres nie j a k o w y b i t n y p r z y w d c a , w a d c a myli, p o m i e n n y t r y b u n znakomity organizator, lecz j a k o m a o z n a n y funkcjonariusz aparatu partyjnego. Na przykad w k r o n i c e rewolucji p a d z i e r n i k o w e j , o p r a c o w a n e j w 1924 roku p r z e z p o w o a n specjalnie w t y m celu komisj, w cigu czterech miesicy

(czerwiec-wrzesie 1917 roku) Stalin wspomniany jest zaledwie dziewi razy, podczas gdy Sawinkow - ponad 40, Skobielew - ponad 50, Trocki za - ponad 80 razy. Mona si spiera, e tego rodzaju statystyczne" kryterium oceny aktyw noci politycznej jest niedoskonae. Jednak mimo wszystko daje to jakie pojcie o roli jednostki, widzianej przez pryzmat opinii spoecznej. Rzeczywicie, Stalin by czonkiem KC, pracowa w redakcji Prawdy", wchodzi w skad innych or ganw, rad i komisji. Jednak poza prostym wyliczeniem rozmaitych komitetw, trudno na tej podstawie powiedzie co konkretnego o jego dziaalnoci. Gw nej przyczyny takiego stanu rzeczy upatrywa naley, moim zdaniem, w niedo statecznej samodzielnoci Stalina, ktry nie wykazywa rewolucyjnej inicjatywy. By dobrym wykonawc, ale brakowao mu wyobrani. Nie przypadkiem na marcowej naradzie bolszewikw Stalin, oprcz przestrogi, by nie przyspiesza biegu wydarze", adnej wielkiej idei, oryginalnego rozwizania, nowego podej cia przedstawi nie zdoa. Nie zdoa te, bdc czonkiem KC, wystpi pod nieobecno Lenina jako przywdca na skal oglnorosyjsk. Fakt, e w 1917 roku Stalin pozostawa w cieniu, wynika nie tylko z jego spoecznej biernoci, ale i wyznaczonej mu roli wykonawcy, do ktrej posiada niewtpliwe predyspozycje. W przeomowe, burzliwe miesice 1917 roku Stalin nie by w stanie wznie si ponad pospolito, codzienno. Jest mao prawdo podobne, by ju wwczas, w otoczeniu bardziej wyrazistych indywidualnoci, zeray go wygrowane ambicje osobiste. Marcowe bdy i nie do koca sfor muowane stanowisko w wielu istotnych kwestiach nie byy przypadkowe i day o sobie zna jeszcze nie raz. Ciga jednak obecno Stalina na drugim planie po woli, lecz stopniowo, niezauwaalnie, podnosia jego polityczny autorytet wrd bolszewickich przywdcw. Decyzj VII (kwietniowej) Konferencji SDPRR(b) Stalin ponownie wszed w skad Komitetu Centralnego partii.

POWSTANIE ZBROJNE
Wraz z przyjazdem Lenina rola Stalina staa si bardziej okrelona: regular nie wypenia polecenia kierownictwa partyjnego. Pozostajc w cieniu, rzadko wchodzc w pole widzenia rewolucyjnych mas, Stalin okaza si bardzo przydat ny w zakresie dziaalnoci konspiracyjnej, ustanawiania zwizkw z komitetami partyjnymi i wypeniania biecych zada na rnych etapach przygotowa do powstania zbrojnego. Jego niewysoka posta bya jeszcze niewidoczna na scenie historii. Centralny Komitet Wykonawczy Rad Delegatw Robotniczych i onier skich, wybrany na I Wszechrosyjskim Zjedzie Rad, ktry odbywa si w dniach 3-24 czerwca, nie by ciaem bolszewickim. W skadzie CIK znalazo si 123 mienszewikw (w tym 16 kandydatw), 119 eserowcw (w tym 18 kandyda tw) i zaledwie 57 bolszewikw (w tym 22 kandydatw) 3 4 . Wraz z Leninem,

Dzieryskim, Kamieniewem, Podwojskim, Szaumianem i innymi znanymi bolszewikami w skad C I K wszed rwnie Stalin. Decyzje zjazdu, podobnie jak sam komitet, nie speniay oczekiwa bolszewikw. Ujawnio si to zwaszcza po rozgromieniu przez Rzd Tymczasowy lipcowej demonstracji, kiedy stao si jasne, e rewolucji socjalistycznej nie uda si przeprowadzi rodkami poko jowymi. Lenin pisa pniej, e nasza partia spenia swj niekwestionowany obowizek, idc 4 lipca razem z powodowanymi susznym oburzeniem masa mi i starajc si nada ich ruchowi, ich wystpieniu jak najbardziej pokojowy i zorganizowany charakter. Poniewa 4 lipca moliwe byo jeszcze pokojowe przejcie wadzy w rce Rad (,..)" 3 5 . Ale tego dnia, stwierdza jadowicie Lenin, eserowscy i mienszewiccy przywdcy stoczyli si na samo dno obrzydliwej, kontrrewolucyjnej jamy", idc na ugod z rzdem, ktry rzuci wojsko prze ciwko pokojowej manifestacji. Skoczyo si niepewne wspistnienie dwch orodkw wadzy. Rozpocz si nowy etap przygotowa do rewolucji bolsze wickiej. Nieco wczeniej Rzd Tymczasowy wszcz dochodzenie przeciwko Leninowi, chcc postawi go przed sdem jako niemieckiego agenta. Na polecenie KC Stalin wraz z innymi towarzyszami zorganizowa przejcie Lenina do pod ziemia. Przez jaki czas Lenin ukrywa si w mieszkaniu Allilujewa. Tam wanie na pocztku lipca odbyo si zebranie czonkw Komitetu Centralnego partii, w ktrym obok Lenina, Nogina, Ordonikidzego, Stosowej i innych uczestniczy rwnie Stalin. Spr toczy si o to, jak potraktowa danie wadz, by Lenin od da si w rce sprawiedliwoci". Przed zebraniem Lenin owiadczy: Jeli rzd wyda nakaz mojego aresztowania, a C I K zatwierdzi ten nakaz, stawi si w miej scu wskazanym przez C I K i pozwol si aresztowa" 3 6 . Zdania byy podzielone. Z pocztku niektrzy twierdzili, e Lenin powinien si ujawni i stan przed sdem, o ile wczeniej CIK udzieli mu odpowiednich gwarancji. Michai Isaakowicz Liber i Nikoaj Andriejewicz Anisimow (czonkowie C I K mienszewicy) oznajmili jednak, i adnych gwarancji udzieli nie mog". W sytuacji, gdy bolszewikw oskarano o wspprac z Niemcami", zdrad interesw naro dowych", byo jasne, e reakcja oczekuje ostrej rozprawy z wodzem. Po dugich debatach przekonano Wodzimierza Iljicza, aby si nie ujawnia, lecz ukry poza Piotrogrodem 3 7 . Pocztkowo Stalin nie zaj adnego stanowiska, potem jednak opowiedzia si jednoznacznie za przejciem do podziemia. Z waciw sobie sta nowczoci owiadczy: - Junkrzy do wizienia nie dowioz. Zabij po drodze. Trzeba dobrze ukry towarzysza Lenina... Pogld ten opiera si na bardziej ni wystarczajcych podstawach. W N . Poowcow, byy czonek Dumy Pastwowej, wspomina w pamitnikach, e ofi cer, wysany do Terioki w Finlandii w celu aresztowania Lenina, spyta go przed wyjazdem: Jak dostarczy tego pana - w caoci czy w kawakach?" Poowcow odpowiedzia z umiechem, e aresztowani czsto prbuj ucieka...

Zadanie przewiezienia Lenina w bezpieczne miejsce zostao powierzo ne Stalinowi. Bez wtpienia uwzgldniono przy tym jego dowiadczenie jako konspiratora. Z pomoc zaufanych ludzi uoono i opracowano plan wyjazdu Lenina z Piotrogrodu. W tych dramatycznych, penych napicia dniach w osobistym yciu Stalina nastpio wane wydarzenie: pozna crk Allilujewa, Nadied, sw przysz drug on. Stalin by starszy od niej o 22 lata. Z rodzin Allilujeww zna si od koca lat 90., czyli od momentu, gdy przyjecha do Baku. Nawiasem m wic, crka Stalina, Swietana Allilujewa, w wydanych za granic wspomnieniach Dwadziecia listw do przyjaciela napisaa, e w 1903 roku Stalin uratowa sw przy sz on, gdy ta w wieku dwch lat spada z pomostu do morza. Nadieda Alli lujewa uwaaa zapewne t histori za romantyczn, niepozbawion pierwiastka mistyki. Pewnego dnia Nadieda Allilujewa zastaa w mieszkaniu mnstwo nieznajo mych ludzi, ktrzy zaczli wypytywa j ostronie o sytuacj w miecie. Wzbu rzona dziewczyna opowiedziaa, e wedle tego, co mwi si na ulicach, odpo wiedzialno za lipcowe powstanie ponosz tajni agenci Wilhelma", ktrzy wraz ze swym przywdc Leninem zdyli ju uciec do Niemiec odzi podwodn. Gdy dowiedziaa si, e bohater ulicznych plotek znajduje si w ich mieszkaniu, bardzo si zmieszaa. Zebrani zostawili w spokoju oblan psem dziewczyn i zaczli si nara dza: Ordonikidze i Nogin mieli racj, gdy mwili, i nie naley si ujawnia - szykuje si samosd nad Leninem. Lenina naley ucharakteryzowa, przebra i wyprawi najpierw do Siestrorecka, a potem do Finlandii. Siergiej Jakowlewicz Allilujew, waciciel mieszkania, wspomina pniej: Wieczorem udalimy si wszyscy na Dworzec Primorski. Przodem szed robotnik Jemielianow, czonek partii od 1904 roku. Za nim, w niewielkiej odlegoci, Wo dzimierz Iljicz i Zinowiew, a ja i Stalin zamykalimy pochd. Pocig ju sta (...) trzej odjedajcy wsiedli do ostatniego wagonu. Wraz ze Stalinem poczekalimy do szczliwego odjazdu pocigu i ruszylimy w drog powrotn. Siergiej Jakowlewicz Allilujew dopuci si w swych wspomnieniach kil ku drobnych niecisoci. Zinowiewa, ktry sam si w tym czasie ukrywa, nie byo wrd odprowadzajcych. Przebranemu Leninowi towarzyszyli w drodze na dworzec oprcz Allilujewa robotnik Wiaczesaw Iwanowicz Zof oraz Jzef Stalin. Jednym z ogniw, czcych Lenina z Komitetem Centralnym, sta si odtd Stalin. S wszelkie powody, by sdzi, e Lenin mu ufa, udziela niezbdnych instrukcji, rad. I tak na przykad w przeddzie VI Zjazdu partii Stalin spoty ka si z Leninem 3 8 . Oczywicie, adnych stenogramw z tych spotka nie ma i nigdy nie byo, ale pitno myli i woli Lenina odcisno si na wszystkich najwaniejszych dokumentach zjazdu. Lenin cieszy si, e obecni na zjedzie delegaci reprezentowali j u okoo 240 000 czonkw partii. W cigu czterech

miesicy partyjne szeregi si potroiy. Wdz rewolucji widzia w tym fakcie do wd susznoci realizowanej linii. Leninowskie artykuy - Sytuacja polityczna, 0 hasach, Odpowied i inne - legy u podstaw przyjtych podczas zjazdu rezo lucji. Specjalna uchwaa potwierdzaa suszno decyzji, i Lenin nie powinien stawa przed sdem. Zjazd popar rwnie wytyczony przez Lenina kurs na zbrojne powstanie. Od tej pory Stalin, pomimo licznych obowizkw, zacz czsto bywa w do mu Allilujeww. Szorstkiego, nieprzystpnego Gruzina cigno do czystej, na iwnej dziewczyny, dziecka prawie, ktra w niedalekiej przyszoci miaa zosta jego on. Nadieda z zainteresowaniem przygldaa si staremu konspiratoro wi", jak si jej przedstawi. Na scenie politycznej Stalin po dawnemu pozostawa na drugim planie. Par tia dziaaa teraz na poy nielegalnie. Z polecenia Lenina niezbdnymi pracami kierowali Swierdow i Stalin. Stalin by jeszcze nieznany masom, ale jego rola w aparacie stopniowo rosa. A tymczasem wypadki, niesione jak suche licie jesiennym wiatrem, zblia y kraj do Padziernika. Byy wrd nich zdarzenia komiczne i tragiczne, bahe i prawdziwie historyczne. Nie mam zamiaru ich ocenia ani komentowa, wspo mn tylko o niektrych, aby czytelnik mg poczu polityczny koloryt tamtych dni. 26 lipca. Rozpocz si VI Zjazd SDPRR(b). Ankiety wypenio 171 osb, przy czym 110 spord nich odsiadywao wyroki wizienia cznie przez 245 lat, na katordze przebywao 10 osb przez 41 lat, na przymusowym osiedleniu 24 osoby przez 73 lata, ogem na zesaniu przebywao 56 osb przez 127 lat, w areszcie znalazo si 150 osb - 549 razy, na emigracji yo 27 osb przez 89 lat. Na po lecenie Biura Organizacyjnego zjazd otworzy Michai Stiepanowicz Olminski. W prezydium zasiedli Swierdow, Olminski, omw, Jurieniew i Stalin. Na ho norowych czonkw prezydium wybrani zostali Lenin, Zinowiew, Kamieniew, Trocki, Koontaj, unaczarski. 8 sierpnia. Wielki ksi Kiry wywiesi nad swym domem czerwony sztandar, a Mikoaj II, teraz ju byy imperator, zapisa w dzienniku, e zaczyna czyta Tartarena z Taraskonu Alphonse'a Daudeta. 24 sierpnia. Kierenski odwiedzi byego cara, aby w rozmowie przygotowa go do wyjazdu wraz z rodzin w bezpieczne miejsce". Mikoaj rzek: Jestem spokojny. Wierz wam. 28 sierpnia. Genera awr Gieorgijewicz Korniow wysa gwnodowodz cemu wojskami Moskiewskiego Okrgu Wojskowego telegram nastpujcej treci: W obecnej niebezpiecznej chwili, aby unikn wojny domowej i nie dopuci do rozlewu krwi na ulicach Pierwszej Stolicy, nakazuj Panu podporzdkowa si mo jemu dowdztwu i wypenia odtd moje rozkazy". Gwnodowodzcy odpowiedzia: Ze zgroz przeczytaem Paski rozkaz, zwalniajcy mnie od posuszestwa legalnemu rzdowi. To pan zapocztkowuje wojn domow, a jest to, jak Panu mwiem - zguba

dla Rosji. Mona i trzeba byo zmienia polityk, ale nie podkopywa ostatnie siy narodu w momencie przerwania frontu. Przysigi nie zmienia si jak rkawiczki (...)".

20 wrzenia. Izwiestija" ogosiy, e Wyrubowa, Badmajew, Manasewicz i in ni zatrzymani w Finlandii przebywaj w twierdzy Sweaborskiej. Marynarze kate gorycznie sprzeciwili si ich zwolnieniu i postanowili przetrzyma wymienione osoby w twierdzy do momentu przejcia wadzy w rce rad. 4 padziernika. Wyspa Esel w Zatoce Ryskiej zostaa w caoci zajta przez Niemcw. Siy niemieckie kontynuoway natarcie w kierunku wyspy Moon. Eskadra rosyjska, ze wzgldu na ogromn przewag nieprzyjaciela, po cikich walkach i stracie okrtu Sawa", wycofaa si do Moonsundu. 10 padziernika. Lenin po dugiej przerwie wzi udzia w posiedzeniu Ko mitetu Centralnego. Posiedzenie odbyo si w mieszkaniu mienszewika Suchanowa, ktrego ona bya bolszewiczk. Przewodniczy Swierdow. Lenin stwierdzi: Wikszo jest teraz za nami. Sytuacja polityczna cakowicie dojrza a do przejcia wadzy (...). Naley omwi stron techniczn. Od tego zaley wszystko" 3 9 . 14 padziernika. Nowaja yz" donosi: Piotrogrd potrzebuje codziennie 48 000 pudw zboa. Jedenastego padziernika przybyo 18 000 pudw ziarna, 12 padziernika - 12 000 pudw, 13 padziernika - zaledwie cztery pudy. Pio trogrodzka duma miejska polecia naczelnikowi miasta zwrci si do mieszka cw z apelem o zachowanie spokoju. Zwoano nadzwyczajne posiedzenie dumy w celu omwienia kwestii zaopatrzenia. 16 padziernika. W Piotrogrodzie odbyo si posiedzenie KC SDPRR(b) z udziaem przedstawicieli innych organizacji partyjnych. Obecni byli Lenin, Zinowiew, Kamieniew, Stalin, Trocki, Swierdow, Uricki, Dzieryski, Sokol nikw, omw. Bokij z komitetu piotrogrodzkiego poinformowa o gotowoci i nastrojach w okrgach: Bojowego nastroju jak na razie nie ma, ale bojowe przy gotowanie trwa. W razie wystpienia masy nas popr". Na wniosek Lenina przy jto nastpujc rezolucj: komitet wzywa wszystkie organizacje oraz wszystkich robotnikw i onierzy do intensywnych i wszechstronnych przygotowa do zbrojnego powstania. Za rezolucj pado 19 gosw, przeciw dwa. Wybrano cen trum operacyjne do organizacyjnego kierowania powstaniem w skadzie: Bubnow, Dzieryski, Uricki, Swierdow, Stalin. 20 padziernika. Raboczij P u t " donosi, e rewolucja rosyjska obalia nie mao autorytetw. Jej sia wyraa si midzy innymi w tym, e nie chylia gowy przed gonymi nazwiskam, robia z nich uytek, albo odrzucaa w niebyt, je li nie chcieli si od niej uczy. Owych gonych nazwisk, odrzuconych po tem przez rewolucj, jest wiele: Plechanow, Kropotkin, Breszkowska, Zasulicz i w ogle wszyscy ci starzy rewolucjonici, ktrzy tylko tym si wyrniaj, e s starzy. Obawiamy si, e sukcesy owych filarw odbieraj sen Gorkiemu. Oba wiamy si, e Gorkiemu strasznie tskno do nich, do archiwum. No c, wolna wola! (...) Rewolucja nie umie ani opakiwa, ani grzeba swoich zmarych..." 4 0

24 padziernika. Wieczorem Wodzimierz Lenin przeszed z dzielnicy wyborskiej do Instytutu Smolnego, gdzie mia swoj siedzib Komitet Wojskowo-Re wolucyjny. Tej nocy oddzia junkrw pojawi si w domu numer 6 przy Prospek cie Finlandzkim, aby aresztowa redakcj gazety Raboczij P u t " oraz Lenina. Junkrzy zostali jednak rozbrojeni przez Czerwon Gwardi i odprowadzeni do twierdzy Pietropawowskiej. W tym samym dniu odbyo si posiedzenie KC. Wy suchano sprawozdania Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego, omawiano kwestie zjazdu rad i plenum KC. Kamieniew zaproponowa, aby tego dnia bez specjalnej zgody aden z czonkw KC nie mg opuszcza Smolnego. Trocki by zdania, e naley utworzy sztab zapasowy w twierdzy Pietropawowskiej i posa tam z takim zadaniem jednego z czonkw KC. Kamieniew postawi wniosek, e na wypadek zniszczenia Smolnego naley zorganizowa punkt oporu na krowni ku Aurora". Stalina na posiedzeniu nie byo... 4 1 W nocy z 24 na 25 padziernika Komitet Wojskowo-Rewolucyjny wyda roz kaz szturmu na Paac Zimowy, gdzie miecia si siedziba Rzdu Tymczasowego. 25 padziernika. Kronika historii partii rozbita na godziny, prawdziwie histo ryczne godziny... Dworzec Nikoajewski zajty. Krownik Aurora" odbi od nabrzea i zarzuci kotwic przy mocie Nikoajewskim. Puk Pawowski wysta wi warty na ulicy Millionnej, niedaleko Paacu Zimowego, wszystkich zatrzy muje, aresztuje, kieruje do Instytutu Smolnego. Druyna marynarzy, nie napoty kajc oporu, zaja Bank Pastwowy... Piotrogrodzkie puki kozackie odmwiy wystpienia w obronie Rzdu Tymczasowego. Wyczono telefony sztabu i Paa cu Zimowego... Dworzec Warszawski zajty. Z Krzyy wypuszczono winiw politycznych... Pododdziay Puku Izmaiowskiego zajy Paac Maryjny i we zway czonkw Przedparlamentu do rozejcia si. onierze Puku Pawowskie go zajli Prospekt Newski... O godzinie 14.35 rozpoczo si nadzwyczajne posiedzenie Piotrogrodzkiej Rady Delegatw Robotniczych i onierskich pod przewodnictwem Trockie go. Przy wtrze hucznych oklaskw Trocki oznajmi, e Rzd Tymczasowy nie istnieje, Przedparlament zosta rozwizany, winiowie polityczni uwolnieni, do armii wysano radiogramy z wiadomoci o upadku starego reimu. Potem, pierwszy raz po duszej przerwie, wystpi Lenin: - Towarzysze! Robotnicza i chopska rewolucja, o ktrej nieuchronnoci przez cay czas mwili bolszewicy, dokonaa si! Jak wiadomo, organizacj przygotowa do zbrojnego powstania powierzo no wojskowo-rewolucyjnemu centrum, zoonemu z czonkw KC (wchodzio do pi osb, w tym rwnie Stalin), a take Komitetowi Wojskowo-Rewolu cyjnemu przy Radzie Piotrogrodzkiej, ktry zajmowa si mobilizacj si rewo lucyjnych do decydujcego uderzenia. W swoim znanym licie do czonkw KC z 24 padziernika Lenin przekonywa kierownictwo partyjne: Naley, bez wzgldu na cen, dzisiejszego wieczoru, dzisiejszej nocy aresztowa rzd, rozbroi (pokonawszy, jeli stawi opr) junkrw itd.

Nie wolno czeka! Mona straci wszystko!! (...) Rzd si chwieje. Musimy go dobi bez wzgldu na cen! Odwlekanie wystpienia oznacza mier!42 Bolszewicy usuchali Leninowskiego wezwania. Zbrojny przewrt dokona si nieomal bezkrwawo. Jego pierwsze polityczne rezultaty zostay zatwierdzo ne na II Wszechrosyjskim Zjedzie Rad Delegatw Robotniczych, onierskich i Chopskich, ktry rozpocz si pnym wieczorem 25 padziernika. W skad prezydium weszli bolszewicy: Lenin, Zinowiew, Trocki, Kamieniew, Sklanski, Nogin, Krylenko, Koontaj, Rykow, Antonow-Owsiejenko, Riazanow, Mura nw, unaczarski, Stuczka, a take lewicowi eserowcy: Kamkow, Spiridonowa, Kachowska, Mcisawski, Zaks, Karelin, Gutman. W wirze wypadkw owych dni Stalin po prostu si zawieruszy. Zajmowa si wypenianiem biecych polece Lenina, przekazywa oklne rozporzdzenia komitetom, bra udzia w przygo towywaniu materiaw dla prasy. Jego nazwisko nie pojawia si w ani jednym dotyczcym tych historycznych dni i nocy dokumencie, z jakim udao mi si zapozna. Podczas zjazdu Martow prbowa przeforsowa rezolucj o koniecznoci pokojowego rozwizania kryzysu. Michai Jakowlewicz Hendelman, przema wiajcy w imieniu KC Partii Socjalistw Rewolucjonistw, wystpi z projektem uchway potpiajcej zagarnicie wadzy", ale nawet wrd eserowcw wniosek uzyska zaledwie 60 gosw przy 93 przeciw". Bund, podobnie jak prawico wi eserowcy, potpi zbrojny przewrt. Mienszewicy-internacjonalici i Poalej -Syjonici opucili zjazd. Okoo drugiej w nocy zdobyty zosta Paac Zimowy, a byych ministrw Rzdu Tymczasowego z rozkazu Antonowa-Owsiejenki za mknito w bastionie Trubeckim twierdzy Pietropawowskiej. Natomiast zjazd, w atmosferze dymu tytoniowego i ludzkiego potu, opisanej tak plastycznie przez
Johna Reeda w Dziesiciu dniach, ktre wstrzsny wiatem, kontynuowa obrady a

do rana. Wadza znalaza si w rkach bolszewikw, ale spadkobiercy Lutego nie chcieli si z tym pogodzi. Dwudziestego dziewitego padziernika 1917 roku organ mienszewikw - Raboczaja Gazieta" - jakby przeczuwajc nadchodzce nieszczcia, zwrci si do wspobywateli: Do wszystkich! Do wszystkich! Do wszystkich! Obywatele Rosji! Tymczasowa Rada Republiki Rosyjskiej, ustpujc pod presj bagnetw, zmuszona bya 25 padziernika na jaki czas zawiesi swoj dziaal no. Zwycizcy, ze sowami wolno i socjalizm" na ustach, ustanawiaj rzdy prze mocy i bezprawia. Aresztowali i przetrzymuj w carskich kazamatach czonkw Rzdu Tymczasowego, wrd nich rwnie ministrw-socjalistw (...). Terror i anarchia gro zadawieniem rewolucji, utopieniem we krwi wolnoci i republi ki, a w dalszej perspektywie restauracj starego porzdku (...). Ta wadza powinna by ogoszona wrogiem ludu i rewolucji43.

Kilka dni pniej ta oraz inne opozycyjne gazety zostay zamknite przez bolszewikw, ktrzy zakoczyli tym samym programowe dyskusje o wolnoci sowa". Jak zachowywa si Stalin w krytycznych dniach Padziernika? Jaka bya jego rzeczywista rola? Dlaczego jego nazwisko tak rzadko pojawia si w rewolucyj nych kronikach, chocia on sam regularnie wchodzi w skad najrniejszych organw kierowniczych? Oto jak ocenia rol Stalina w rewolucji jego Krtka biografia. Mwi si tam, e: Lenin i Stalin to inspiratorzy i organizatorzy zwycistwa Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Padziernikowej. Stalin - najbliszy wsppracownik Lenina - bez porednio kieruje wszystkimi przygotowaniami do powstania. Jego programo we artykuy przedrukowuj lokalne gazety bolszewickie. Stalin wzywa do siebie przedstawicieli organizacji obwodowych, udziela im instrukcji i wyznacza zadania bojowe dla poszczeglnych obwodw. Szesnastego padziernika Komitet Central ny wybra partyjne centrum do kierowania powstaniem na czele z tow. Stalinem I to waciwie wszystko. Myl przewodnia jest jasna: tylko Lenin i on, Stalin. Co znamienne, wypenia on swoje kierownicze zadania drog wezwa" i in struktay", ale to ju zaczerpnite zostao z praktyki i terminologii lat 30. Auto rom biografii trudno byo powiedzie co konkretnego, poniewa Stalin w dni rewolucyjnego apogeum niczym nie kierowa", nikogo nie wzywa" i nikomu nie udziela instrukcji", jedynie wykonywa biece polecenia Lenina oraz decyzje Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego przy Radzie Piotrogrodzkiej. Naley wyranie stwierdzi, e bolszewicy zdobyli wadz przy poparciu lewicowych eserowcw. Chocia ci ostami w wielu kwestiach nie zgadzali si z bolszewikami, to jednak tkwili mocno w gwnym nurcie rewolucyjnego stru mienia. Po przeksztaceniu si w listopadzie 1917 roku w odrbn parti, lewi cowi eserowcy wystpowali przeciwko dyktaturze proletariatu i na rzecz szerszej reprezentacji partii socjalistycznych w Radzie Komisarzy Ludowych, ale w kry tycznym momencie poparli bolszewikw. Po negocjacjach w grudniu 1917 roku weszli w skad rzdu radzieckiego, uzyskujc okoo 1/3 tek. Spord lewicowych eserowcw komisarzami ludowymi zostali: I.Z. Steinberg, PR Proszjan, A L . Ko legajew, WJ. Trutowski, W.A. Karelin, W.A Agasow, M.N. Brilliantow. Tego rodzaju socjalistyczny pluralizm stwarza wyjtkow historyczn szan s. Lenin zdawa si to rozumie, gdy stwierdzi, e alians bolszewikw z le wicowymi eserowcami moe by prawdziw koalicj, prawdziwym sojuszem, poniewa zasadniczej rozbienoci interesw pomidzy najemnymi robotnikami a pracujcymi i wyzyskiwanymi chopami nie ma" 4 5 . Gdyby w sojusz przetrwa, to by moe udaoby si unikn wielu tragicznych przejaww monopolu wa dzy politycznej. Ani eserowcy, ani bolszewicy nie docenili jednak w penej mierze historycznego znaczenia zawartego aliansu. Jego rozpad latem 1918 roku sta si rdem przyszych nieszcz. Nawiasem mwic, Stalin uwaa lewicowych

eserowcw za typow parti drobnomieszczask, ktra, jego zdaniem, zawsze ciya bardziej ku kontrrewolucji. Na nieszczcie, myla tak nie tylko Stalin. Latem 1918 roku zaprzepaszczona zostaa dziejowa szansa na umocnienie rewo lucyjnego pluralizmu. Polityczny monopol, jednotorowo mylenia i bezalter natywny charakter wadzy przeksztaciy si wkrtce w okrutne jedynowadz two. Stalin wszed w skad pierwszego radzieckiego rzdu jako ludowy komisarz do spraw narodowoci. Znalazszy si jednak w najwyszym krgu partyjnych przywdcw, rozwizujcych najwaniejsze problemy rewolucji, w 1917 roku nie wystpi przed KC z ani jedn wiksz inicjatyw, twrczym przedsiwziciem, nie przedstawi ani jednej oryginalnej idei. Co prawda raz, podczas posiedzenia Rady Komisarzy Ludowych w dniu 28 listopada, zaj stanowisko odmienne ni wszyscy, cznie z Leninem, kiedy gosowa przeciw przekazaniu czoowych li beraw trybunaom rewolucyjnym jako wrogw ludu 4 6 . Oglnie rzecz biorc jednak, by przywdc drugiego, a nawet trzeciego szczebla. Stalin, wchodzcy w skad niemal wszystkich moliwych rewolucyjnych or ganw, nie mia praktycznie adnych konkretnych obowizkw. A mimo to nic nie uchodzio jego uwagi. Zdumiewaa go energia Trockiego, pracowito Kamieniewa, impulsywno Zinowiewa. Stalin kilkakrotnie zetkn si te z Plechanowem, do ktrego czu co w rodzaju szacunku. Wstrzsny nim gorzkie sowa Plechanowa, wygoszone podczas jednego z wiecw: (...) rosyjska hi storia nie zmea jeszcze tej mki, z ktrej upieczone zostanie pszeniczne ciasto socjalizmu". Jak wiadomo, ojciec rosyjskiego marksizmu" i jeden z zaoycieli Socjalde mokratycznej Partii Robotniczej Rosji nie poprzesta na tym stwierdzeniu. Plechanow nazwa tezy kwietniowe" Lenina majaczeniem", potpi socjalistycz n rewolucj padziernikow, a niebawem rwnie i pokj brzeski. Zepchnity przez wzbierajc fal rewolucji do obozu jej demokratycznych przeciwnikw, rozczarowany rzeczywistoci, niepasujc" do jego teorii, Plechanow wyjecha do Finlandii. Nie mg zaakceptowa Padziernika, a walczy przeciwko niemu nie chcia. Jego zasady polityczne byy nieodczne od zasad moralnych. Kiedy 4 czerwca 1918 roku na poczonym posiedzeniu W C I K Rady Mo skiewskiej oraz zawodowych i robotniczych organizacji Moskwy uczczono pa mi zmarego Plechanowa minut ciszy, Stalin nie posiada si ze zdumienia. Z jego punktu widzenia kady, kto publicznie wyraa odmienne pogldy, na za wsze pozostawa wrogiem. Uzna wic za zbdn mow pogrzebow Trockiego, wygoszon na tyme posiedzeniu, podobnie jak nekrolog Zinowiewa w Praw dzie". Dla Stalina rewolucja sprowadzaa si wycznie do walki, a ludzie dzielili si na sojusznikw lub wrogw. Binarna logika Stalina, jeli nie by gotw po prze ktrej ze stron, dopuszczaa co najwyej wyczekiwanie, nic wicej. Hono ry oddawane zmaremu Plechanowowi nazwa w gbi duszy liberalizmem", in teligenckim przeytkiem, mazgajstwem niegodnym rewolucjonisty. Towarzysze

partyjni bd si jeszcze mieli okazj przekona o niezmiennoci pogldw przy szego wodza" w tej kwestii. Trzy lata po padziernikowym powstaniu zbrojnym, 7 listopada 1920 roku, grupa uczestnikw tamtych wydarze urzdzia sobie wieczr wspomnie. Za proszony zosta rwnie Stalin, nie chcia jednak wzi udziau w spotkaniu. Przyszo wiele osb, m.in. Trocki, Sadowski, Miechonoszyn, Podwojski, Komin. Obecni czsto wspominali o Leninie, mwili o Trockim, wymieniali Kamienie wa, Kalinina, Zinowiewa, Nogina, Swierdowa, omowa, Rykowa, Szaumiana, Markina, azimira, Cziczerina, Waldena i innych twrcw nowego wiata. Za chowa si stenogram spotkania: o Stalinie nie wspomniano ani razu. Chocia przyszy sekretarz generalny by czonkiem niemal wszystkich wyszych orga nw, nikomu nie przyszo do gowy wymieni jego nazwiska, czy to w zwizku z dziaalnoci Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego, czy to z prac bolszewikw wrd onierzy i marynarzy. Stalin pozosta dla nich niewidocznym statyst. Przyszy autokrata bardzo bolenie przeywa fakt, e odegra wwczas tak mao znaczc, nieistotn rol. W latach 30. Stalin mg spokojnie sucha o wy darzeniach Padziernika tylko w kontekcie dokona dwch wodzw". Poczt kowo rzeczywistych bohaterw zmuszono do milczenia, poddano historycznej czystce" i korekcie, a pniej, w tragicznych latach 1937-1939, unicestwiono fizycznie. W 1940 roku aktywnych przywdcw padziernikowego powstania zbrojnego mona ju byo policzy na palcach jednej rki. Przy yciu pozostali jedynie ci, ktrzy pomagali tworzy now padziernikow" biografi wodza". W miar jak ubywao weteranw rewolucji, legenda Stalina przybieraa coraz bardziej imponujce rozmiary. Oczywicie Trocki, ktry po 1929 roku uczyni Stalina gwnym obiektem swoich krytycznych studiw, wypowiada si szczeglnie ostro na temat pa dziernikowego okresu jego dziaalnoci. W ksice Stalinowska szkoa falsyfikacji stwierdzi, e na posiedzeniach Komitetu Centralnego w 1917 roku Stalin z re guy milcza, trzymajc si zwykle oficjalnego kursu, wytyczonego przez Lenina. Wasnej inicjatywy nie przejawia. Ani jednej samodzielnej propozycji nie przed stawi. Nie zmieni tego faktu adni historycy-marksici nowej generacji" 4 7 . Trocki przypomnia kilka epizodw, kiedy to Stalin, popierajc Lenina, usi owa jednoczenie broni Kamieniewa i jego politycznych manewrw, w tym take na amach prasy. Przez jaki czas po powrocie Stalina i Kamieniewa z tu ruchaskiego zesania utrzymyway si jeszcze midzy nimi w miar przyjaciel skie stosunki. Pniej, zwaszcza w latach 30., w tragicznych dla siebie chwilach, i Kamieniew, i Zinowiew prbowali przypomnie Stalinowi o starej przyjani". Nie znali go jednak dobrze... W 1924 roku, po mierci Lenina, Trocki opublikowa esej o zmarym wodzu, gdzie przytoczy midzy innymi tak rozmow: -I c - spyta mnie pewnego razu Wodzimierz Iljicz niedugo po 25 padzier nika -jeli nas obu zabij, to czy Swierdow i Bucharin zdoaj dokoczy dzieo?

- A moe nas nie zabij - odparem ze miechem. - A czort ich wie - powiedzia Lenin i sam si rozemia. Po ukazaniu si szkicu - wspomina pniej Trocki w ksice Moje ycie - czonkowie wczesnego triumwiratu - Stalin, Zinowiew i Kamieniew - po czuli si dotknici do ywego moimi sowami, chocia nie prbowali kwestiono wa ich prawdziwoci. Fakt pozostaje faktem: Lenin nie wymieni jako spadko biercw nikogo z tej trjki, ale jedynie Swierdowa i Bucharina. Inne nazwiska po prostu nie przyszy mu do gowy" 4 8 . Wiadomo, e Stalin zawsze bardzo bolenie przeywa wszelkie ukazujce si drukiem wiadectwa, ktre ujawniay jego mniej ni skromn rol w Padzier niku lub wyolbrzymiay rol Trockiego. Takimi wanie wzgldami w znacznym stopniu podyktowane byo wystpienie Stalina na plenum komunistycznej frak cji WCSPS w styczniu 1924 roku, opublikowane w formie odrbnej broszury dopiero w 1928 roku. W swym przemwieniu Stalin tak omwi udzia Trockie go w padziernikowym powstaniu zbrojnym: To prawda, tow. Trocki dobrze bi si w okresie Padziernika. Ale w okresie Pa dziernika dobrze bi si nie tylko towarzysz Trocki, niele sprawili si rwnie tacy ludzie, jak lewicowi eserowcy, walczcy wwczas rami w rami z bolszewikami. Powstaje jednak pytanie, dlaczego Lenin, kiedy poleci wybra centrum operacyjne do kierowania powstaniem, dlaczego nie zaproponowa Trockiego, tylko Swierdo wa, Stalina, Dzieryskiego, Bubnowa i Urickiego. Jak widzicie, w skad centrum nie wszed inspirator", gwna posta", jedyny przywdca powstania" tow. Tro cki. Jak pogodzi to z obiegow opini o szczeglnej roli tow. Trockiego?49 W tym miejscu Stalin, rzecz jasna, znw przekrca fakty. Przebiegiem po wstania kierowa Komitet Wojskowo-Rewolucyjny a nie centrum operacyjne. Jak z tego wida, dwaj znani dziaacze partyjni, kilka lat po rewolucji, prbo wali z jednej strony uwypukli wasny udzia w powstaniu zbrojnym, z drugiej za - pomniejszy, zbagatelizowa wkad politycznego i osobistego przeciwnika. Chocia w okresie Padziernika nie mona mwi o gabinetowym przywdz twie, rola Stalina, powtrz raz jeszcze, ograniczaa si do przygotowywania wytycznych, dyrektyw KC i przekazywania ich organom rewolucyjnym. Nie ma ani jednego udokumentowanego wiadectwa jego bezporedniego udziau w dziaaniach bojowych, organizowaniu oddziaw zbrojnych, wizytowaniu pu kw, okrtw wojennych, fabryk w celu poderwania mas do konkretnych zada taktycznych i operacyjnych. Okolicznoci sprawiy, e Stalin znalaz si w sztabie rewolucji, w centrum wydarze, ale... jako statysta. Nie posiada predyspozycji intelektualnych, walorw moralnych i arliwego entuzjazmu, ktre tak bardzo licz si w rewolucyjnych czasach. W epicentrum, na szczycie, zawsze sta Le nin. Troch niej - Trocki. Jeszcze niej - Zinowiew, Kamieniew, Swierdow, Dzieryski, Bucharin. Dalej sza caa kohorta bolszewikw z leninowskiej szko y i gdzie midzy nimi znajdowa si Stalin. Gdyby w 1917 roku powiedziano, dajmy na to, Kriestinskiemu, Radkowi; Rakowskiemu, Rykowowi, Tomskiemu,

Sieriebriakowowi i dziesitkom innych bolszewikw, e za kilkanacie lat ofi cjalna historiografia" wymienia bdzie dwch wodzw - Lenina i Stalina, nie mogliby tego uzna nawet za art. Cho Stalin by czonkiem partii od koca lat 90. X I X stulecia, czonkiem KC od 1912 roku, czonkiem najrniejszych rad, komitetw, redakcji, a take ludowym komisarzem do spraw narodowoci, dawao mu to zaledwie oficjalny (czyli biurokratyczny) status. Obecno Stalina na niezliczonych posiedzeniach, zebraniach, konferencjach wiadczya jedynie o tym, e zalicza si do wyszego kierownictwa. Wszystko to pozwolio mu pozna bliej szeroki krg ludzi, gbiej zrozumie mechanizm funkcjonowania aparatu, nabra politycznego dowiad czenia. A przede wszystkim, zasuy na pochlebn opini Lenina, ktry zacz widzie w nim obiecujcego dziaacza politycznego, zdolnego nie tylko do po dejmowania prostych decyzji i dziaa, na jakie sta zwykego wykonawc, lecz take do zawierania zrcznych kompromisw, manewrowania, wyodrbniania gwnego ogniwa w szerokim spektrum powstajcych problemw. W padzier nikowym bolszewizmie Stalin by centryst, ktry pokaza, e umie czeka i si przystosowywa.

WYKORZYSTANA SZANSA
Podczas rewolucji padziernikowej Rosja wystpia z brzegw. Wezbrana fala spoeczna zmiataa wszystko na swej drodze. Najwaniejszy miesic najwaniej szego roku tragicznej historii Rosji Radzieckiej okaza si wyjtkowo burzliwym i triumfalnym okresem dla bolszewikw. W cigu do krtkiego czasu niewielka stosunkowo partia przeksztacia si w potn si polityczn. Ten miodowy miesic" skoczy si wszake nader szybko. Odsunite, jak si wydawao, na dalszy plan problemy powrciy pod koniec owego niezapomnianego roku pod postaci gronych, miertelnych niebezpieczestw. Bolszewicy, uchwyciwszy wadz, obiecali ludowi ziemi, chleb i pokj. Zaczli rozdawa ziemi, ktra z kolei dawaa nadziej na chleb. Pokj zalea jednak nie tylko od bolszewikw; jak nie da si klaska jedn rk, tak pokoju nie jest w stanie zawrze wycznie jedna strona. Zwaszcza pokoju sprawiedliwego, demokratycznego, bez aneksji i kontrybucji. A jak mona go byo osign, jeli zbrojne zastpy Habsburgw i Hohenzollernw deptay ju zachodnie ziemie Rosji? Nikt nie rozumia dramatyzmu chwili tak dobrze, jak Lenin. Objwszy funk cj przewodniczcego Rady Komisarzy Ludowych, j u po kilku dniach udzieli instrukcji Adolfowi Abramowiczowi Joffemu, ktrego wysa na czele delegacji w celu nawizania rozmw z niemieckim naczelnym dowdztwem. Z pocztku wydawao si, e sukces jest w zasigu rki, poniewa ju 2 grud nia 1917 roku podpisano zawieszenie broni, obowizujce do 1 stycznia 1918 roku. Niebawem rozpoczy si rokowania pokojowe. Joffe otrzyma wsparcie

w osobie Kamieniewa oraz kilku innych bolszewikw i lewicowych eserowcw. Ale sytuacja si zmienia: w Berlinie wziy gr siy nacjonalistyczne, dce do uzyskania moliwie najwikszych zdobyczy. Wiedziano tam ju, e rosyjskie okopy w poowie opustoszay i postulaty delegacji radzieckiej wspiera zaledwie cie dawnej potgi. Niemcy postawili twarde warunki pokojowe, ktrych przy jcie oznaczao dla Rosji utrat rozlegych terytoriw. Wdz rewolucji okaza podziwu godn dalekowzroczno i si woli. Jeli nie podpiszemy traktatu pokojowego, choby twardego i niesprawiedliwego, owiad czy, to chopska armia, do granic moliwoci wyczerpana wojn, po pierwszych klskach - a dziel nas od nich zapewne nawet nie miesice, lecz tygodnie - obali socjalistyczny rzd robotniczy" 5 0 . Stawk jest zatem los rewolucji. Na posiedzeniu KC, gdzie omawiano kwesti pokoju, stary si dwa diametralnie rne punkty widzenia: Lenina i lewicowych" komunistw. Podczas gosowania przeciwnicy pokoju, a zwolennicy wojny rewolucyjnej" uzyskali pocztkowo wikszo. Lewicowi" komunici, wrd ktrych naley w pierwszym rzdzie wymie ni Bucharina, Bubnowa, Prieobraenskiego, Piatakowa, Radka, Osiskiego i omowa, proponowali postawi na oywienie ruchu rewolucyjnego w Europie. Piatakow oznajmi wrcz, e bez oglnoeuropejskiego zrywu rewolucja rosyjska zginie. Rewolucyjna wojna przeciwko niemieckiemu imperializmowi, utrzymy wali lewicowi" komunici, moe popchn proletariat do wystpie przeciwko wasnym rzdom. Naley doda, i lewicowi" komunici uwaali rewolucyjne symptomy, wystpujce w wielu krajach Europy, za pocztek kontynentalnego poaru - detonatora rewolucji wiatowej. Jak wiadomo, Trocki, ktry stan na czele delegacji radzieckiej w nastpnej fazie rokowa w Brzeciu Litewskim, nie baczc na to, e do chwili jego odjaz du stosunek si w KC zmieni si wyranie na korzy pokoju, uczyni nieocze ki-wany krok. Dziesitego lutego 1918 roku, po krtkich debatach, dotyczcych niektrych kwestii szczegowych, Trocki ogosi nagle przerwanie rozmw. Nasz onierz oracz - oznajmi - powinien wrci do swego puga, aby ju tej wiosny w spokoju uprawia ziemi, ktr rewolucja przekazaa z rk obszarnika w rce chopa. Nasz onierz robotnik powinien wrci do warsztatu, aby produ kowa tam nie narzdzia zniszczenia, ale narzdzia tworzenia (...). Wycofujemy si z wojny (...). Wydajemy rozkaz o penej demobilizacji naszych armii (...)". W zwizku z powyszym Trocki przekaza delegacji niemieckiej nastpujce pi semne owiadczenie: W imieniu Rady Komisarzy Ludowych, rzdu Rosyjskiej Republiki Federacyjnej podajemy niniejszym do wiadomoci rzdw i narodw walczcych przeciwko nam, sojuszniczych i neutralnych pastw, e odmawiajc podpisania zaborczego traktatu, Rosja ze swej strony uwaa stan wojny z Niemcami, Austro-Wgrami, Turcj i Bugari za zakoczony. Jednoczenie wojska rosyjskie otrzymuj rozkaz penej demobilizacji na wszyst kich frontach.

Brze Litewski. 10 lutego 1918 r. Przewodniczcy rosyjskiej delegacji pokojowej Ludowy Komisarz Spraw Zagranicznych L. Trocki Czonkowie delegacji: Ludowy Komisarz Wasnoci Pastwowej W. Karelin, A. Joffe, M. Pokrowski, A. Bicenko Przewodniczcy Wszechukraiskiego CKW Miedwiediew51. Trocki, wystpujc trzy dni pniej na posiedzeniu WCIK, prbowa wyka za, e jego posunicie zrewolucjonizuje" ruch rewolucyjny na Zachodzie, a ha so ani pokj, ani wojna" popr nawet onierze niemieccy. To niezwyke haso otworzyo jednak agresorowi drog w gb Rosji. W historii po dzi dzie autor stwo owego sloganu przypisuje si Trockiemu. Tymczasem jeszcze w kwietniu 1917 roku francuski ambasador w Piotrogrodzie, Maurice Palologue, w raporcie do Parya tak ocenia moliwoci militarne rosyjskiego sojusznika: Na obecnym etapie rewolucji Rosja nie moe ani zawrze pokoju, ani prowadzi wojny" 5 2 . Trudno powiedzie, czy Trocki mia okazj zapozna si z ocen francuskiego ambasadora. Kilka dni pniej wojska niemieckie rozpoczy natarcie na caym froncie. Niebawem onierze cesarza Wilhelma zajli Dwisk, Misk, Pskw oraz dzie sitki innych miast i wiosek Rosji. Wreszcie, po burzliwej debacie, Komitet Cen tralny siedmioma gosami przeciwko czterem postanowi podpisa pokj na nie mieckich warunkach. Niemcy, wedug sw Cziczerina, przystawiwszy do gowy rewolucyjnej Ro sji pistolet", zaoferoway grabieczy pokj. Rosja utracia Polsk, Litw, Estoni, Kurlandi, Kars, Batumi, wyspy na Batyku. Partii pozostawao jeszcze obroni ten pokj na wasnym VII Zjedzie oraz IV Nadzwyczajnym Wszechrosyjskim Zjedzie Rad, z ktrych oba odbyy si z tygodniow przerw w marcu. Stalin zachowywa w tym sporze postaw biern, nie dlatego e nie zgadza si ze stanowiskiem jednej bd drugiej strony, lecz z tej prostej przyczyny, e cay w zoony i dynamiczny problem nie by dla niego dostatecznie jasny. Na przy kad 23 lutego, na posiedzeniu Komitetu Centralnego, kiedy Lenin, aby wywrze nacisk na towarzyszy, zagrozi ustpieniem z rzdu i KC, jeli nie zgodz si pod pisa pokoju, Stalin drgn i zawaha si, po czym zada pytanie, czy rezygnacja ze stanowisk oznacza wystpienie z partii". Lenin odpowiedzia przeczco. Zakopotanie, jakie niekiedy odczuwa Stalin, ujawnio si zwaszcza wtedy, gdy rozlegy si gosy, e honor rewolucji bardziej way ni jej upadek". omow owiadczy wprost: Nie bjcie si dymisji Lenina. Rewolucja jest cenniejsza". Uricki stwierdzi, e tym haniebnym pokojem nie ocalimy wadzy radzieckiej". Stalin pod wpywem sprzecznych sdw i opinii zaj, jako si rzeko, niezde cydowane, wyczekujce stanowisko, twierdzc, e rozmowy naleaoby konty nuowa, ale pokoju mona nie podpisywa". Na to Lenin odpar: Stalin si

myli, kiedy mwi, e mona nie podpisywa. Te warunki trzeba przyj. Jeli nie podpiszecie, to w cigu trzech tygodni wydacie wyrok mierci na wadz ra dzieck. Te warunki nie zagro wadzy radzieckiej. Nie mam co do tego nawet cienia wtpliwoci. Nie po to stawiam ultimatum, eby je wycofywa. Nie chc rewolucyjnych frazesw" 5 3 . W arliwym wystpieniu na zjedzie partii Bucharin zdecydowanie zaatako wa Lenina i wyrazi swj sprzeciw wprost: (...) perspektywa, ktr proponuje nam towarzysz Lenin, jest dla nas nie do przyjcia (...). Wydaje mi si jednak, e my proponujemy przynajmniej jakie wyjcie. Wyjciem tym, ktre odrzuca towarzysz Lenin, a ktre my uwaamy za nieodzowne - wyjciem tym jest rewo lucyjna wojna przeciwko niemieckiemu imperializmowi" 5 4 . Ale rewolucyjny ro mantyzm lewicowych" komunistw rozbi si o trzewy pragmatyzm Lenina. Trocki do koca pozosta przy swoim zdaniu. W przemwieniu, wygoszo nym na VII Zjedzie partii, owiadczy: Przy rozstrzyganiu tej wanej kwe stii w Komitecie Centralnym wstrzymaem si od gosu z dwch przyczyn: po pierwsze dlatego, e nie uwaam, by taki lub inny stosunek do tej kwestii mia dla losw naszej rewolucji znaczenie decydujce (...). Jeli chodzi o to, gdzie s wiksze szanse: tu czy tam - sdz, e wiksze szanse s nie po tej stronie, po ktrej stoi towarzysz Lenin (...). I tylko jeden gos w Komitecie Centralnym przemawia za tym, eby niezwocznie podpisa pokj: to gos Zinowiewa". M wic o tych, ktrzy nalegali na podpisanie pokoju, Trocki przyzna, e droga ta stwarza pewne realne szanse. Jest to jednak niebezpieczna droga, ktra moe doprowadzi do tego, i ratujc ycie, pozbawia sieje sensu" 5 5 . Cho przez cae dziesiciolecia radziecka historiografia skrztnie pomijaa ten fakt milczeniem, Lenin oceni stanowisko Trockiego w sposb niejednoznaczny. smego marca 1918 roku, zamykajc posiedzenie KC, owiadczy: Powinienem z kolei omwi stanowisko tow. Trockiego. W jego postpowaniu naley rozrnia dwie strony: kiedy zaczyna rokowania w Brzeciu, doskonale wykorzystujc je w celu agitacji, wszyscy zgadzalimy si z tow. Trockim. Przyto czy on cz rozmowy ze mn, aleja dodam, i ustalilimy midzy sob, e trzy mamy si do niemieckiego ultimatum, po ultimatum ustpujemy (...). Taktyka Trockiego, o ile pozwalaa gra na zwok, bya suszna: staa si niesuszna, kiedy ogoszono zakoczenie stanu wojny, a pokj nie zosta podpisany56. Kraj i nard byy do tego stopnia wyczerpane wojn, e wikszo ludzi trak towaa kad moliwo zyskania bodaj chwili oddechu jako wielk szans. Lenin i jego najblisi wsppracownicy zdoali nie tylko uchwyci, ale i wykorzysta t szans. Lenin nie ulk si oskare o kapitulanctwo", rejterad", zdanie si na ask imperialistw", ktrymi zasypywali go lewicowi eserowcy i lewicowi" komunici. W tych dramatycznych dniach pozostali przy nim Zinowiew, Staso wa, Swierdow, Sokolnikw, Smiga i Kamieniew. W decydujcym momencie rwnie Stalin gosowa za propozycj Lenina.

ROSYJSKA WANDEA
Zyskana w Brzeciu Litewskim chwila oddechu nie bya duga. Ju na przeo mie marca i kwietnia 1918 roku rozpocza si obca wojskowa interwencja, ktra zrodzia wrd buruazji i wacicieli ziemskich nadziej na rewan. Szerzyy si bunty i kontrrewolucyjne wystpienia biaych oficerw, Kozakw, kuakw i nacjonalistw. Na biay terror bolszewicy odpowiadali nie mniej okrutnym czerwonym terrorem. Kraj, wyniszczony 4-letni wojn, znw ogarna wojenna pooga. Republika nie miaa granic. Miaa tylko fronty. Koniec wadzy radzieckiej wydawa si bliski, tym bardziej e rozpocz o si prawdziwe polowanie na komisarzy. W Piotrogrodzie eserowiec Leonid Kannegisser wystrzaem z pistoletu pozbawi ycia Mojsieja Urickiego. W lipcu biaogwardzici zabili Siemiona Nachimsona, synnego komisarza strzelcw o tewskich. Aleksander Pierszyn, komisarz aprowizacji Republiki Turkiestaskiej, zgin z rk buntownikw w Taszkiencie. W maju 1918 roku Fiodor Podtielkow i Michai Kriwoszykow, znani doscy bolszewicy, zostali powieszeni przez Ko zakw. Byy genera armii carskiej Aleksander Taube, ktry przeszed na stron rewolucji i obj funkcj szefa sztabu na Syberii, wpad w rce biaogwardzistw, ktrzy zamczyli go na mier. Ale najbardziej dotkliwy cios spad w sierpniu 1918 roku w Moskwie, kiedy Fania Kapan z partii eserowcw postrzelia Lenina po jego wystpieniu przed robotnikami zakadw Michelsona. Krwawy pug bratobjczej wojny przeora umczon Rosj. Pod wzgldem okruciestwa i bezwzgldnoci rosyjska wojna domowa bya odzwierciedleniem gbokiej klasowej nienawici, ktra podzielia kraj na dwa wrogie obozy. Pod czas walk nie obowizyway adne reguy. Jecw nie brano. Biali zakuwali bag netami rannych czerwonoarmistw w lazaretach. Niebawem czerwoni zaczli stosowa podobne metody. Na frontach szala tyfus. W parowach rozstrzeliwano zakadnikw. Zycie stracio na wartoci. Solidarno klasowa okazywaa si sil niejsza od wspczucia, miosierdzia, mdroci i rozsdku. Wojn t prowadziy nie tylko siy zbrojne rywalizujcych klas. Uczestniczya w niej rwnie ogromna cz spoeczestwa. Kraj ton we krwi wsprodakw. Gwnym katalizatorem rosyjskiej wojny domowej bya obca interwencja wojskowa. W istocie rzeczy, to wiatowy imperializm - podkreli Wodzimierz Lenin - doprowadzi u nas do wojny domowej i sprawi, e trwaa tak dugo (..-)" 5 7 . WCIK ogosi Republik Radzieck obozem wojskowym i utworzy Rewolucyjn Rad Wojenn Repub liki z Trockim na czele. Gwnodowodzcym siami zbrojnymi zosta Joachim Wacetis, pniej zastpi go Siergiej Kamieniew. W odpowiedzi na biay terror rozpocz si terror czerwony. Podczas wojny domowej Stalin by bardziej widoczny, wypeniajc zoo ne i odpowiedzialne polecenia Komitetu Centralnego partii. W poowie 1918 roku, gdy na ywotnych arteriach politycznych i przemysowych orodkw Ro sji coraz mocniej zaciskaa si dawica ptla godu, na prawym skrzydle Frontu

Wschodniego wan rol zacz odgrywa Carycyn. Trzydziestego pierwszego maja Lenin podpisa rozporzdzenie Rady Komisarzy Ludowych, wyznaczajce Stalina i Szlapnikowa specjalnymi, wyposaonymi w nadzwyczajne uprawnienia penomocnikami do spraw aprowizacji na poudniu Rosji 5 8 . Najwidoczniej Lenin wyrobi ju sobie pogld o jednym z komisarzy rzdu radzieckiego, dostrzegajc w nim zdolnego wykonawc. Od momentu przyjazdu do Piotrogrodu Lenin czsto mia okazj styka si z maomwnym Gruzinem, ktry rzadko zadawa pytania, nie kwestionowa publicznie decyzji KC, podejmowa si wszelkich za da i wydawa si zadowolony z wyznaczonej mu roli skromnego, lecz obie cujcego funkcjonariusza. Z takim samym spokojem Stalin przyj skierowanie do Carycyna. Przed odjazdem poinformowano go, e Lenin, w uzupenieniu do rozporzdzenia RKL, poleci odpowiedzialnemu pracownikowi ludowego ko misariatu wojny Siemionowi Iwanowiczowi Araowowi wydzieli oddzia w sile 400 ludzi (w tej liczbie obowizkowo 100 strzelcw otewskich), ktry mia wy jecha razem ze Stalinem 5 9 . Stalinowi od razu przyszo podejmowa decyzje militarne, wok Carycyna zaciska si bowiem piercie kozackiego okrenia. Stalin wszed w skad rady wojennej okrgu, ktrej niebawem udao si skoncentrowa rozproszone od dziay, przeprowadzi mobilizacj, sformowa kilka nowych dywizji i jednostek specjalnych, w tym rwnie kolumn pocigw pancernych, oraz utworzy ro botnicze oddziay pospolitego ruszenia. Na jego prob Lenin wysa pilny tele gram do gwnego zarzdu transportu wodnego, ktrego pracownicy mieli odtd niezwocznie i bez sowa sprzeciwu wykonywa wszystkie instrukcje i rozporz dzenia nadzwyczajnego penomocnego komisarza ludowego J.W. Stalina 60 . Sytuacja w rejonie Carycyna staa si bardziej stabilna, kiedy przebiy si tam z Donbasu jednostki byej 5. Armii pod dowdztwem Klimenta Jefremowicza Woroszyowa. Warto zwrci uwag, e Stalin nie przekazywa swych raportw Trockiemu, ktremu operacyjnie podlega, lecz ponad gow przewodnicz cego Rewolucyjnej rady wojennej zwraca si bezporednio do Lenina, nawet w stosunkowo bahych sprawach. Dla wikszoci telegramw Stalina charakte rystyczny jest brak gbszych uoglnie, politycznych ocen i prognoz. S one, jeli mona tak powiedzie, wybitnie pragmatyczne. W rezultacie podjtych przez wadze centralne i rad wojenn rodkw Carycyn w krtkim czasie zosta przygotowany do oblenia. Pomimo pomocy, jakiej udzieli generaowi Deni kinowi zdrajca, byy carski pukownik Nosowicz, ktry suy bolszewikom jako specjalista wojskowy, szturm Carycyna nie przynis biaogwardzistom sukcesu. Pniej Carycyn, podobnie jak inne miejsca, gdzie podczas wojny domowej po jawia si Stalin, nabra nie tyle legendarnego, ile wrcz mistycznego znaczenia w radzieckiej historii. Stalin, nieznajcy si na kwestiach operacyjnych i taktycznych, przejawia w krytycznych momentach zapdy dyktatorskie. W notatce dla wadz central nych pisa: Popdzam i sztorcuj wszystkich, ktrych trzeba, i mam nadziej,

e wkrtce opanujemy sytuacj. Moecie by pewni, e nie bdziemy oszcz dza nikogo, ani siebie, ani innych, a zboe dostarczymy Gdyby nasi wojskowi specjalici (partacze!) nie spali i nie wakonili si, linia nie zostaaby przerwana, a jeli lini uda si przywrci, to nie dziki wojskowym, ale wbrew im" 6 1 . Zdra da Nosowicza oraz kilku innych byych oficerw armii carskiej umocnia i bez tego podejrzliwy stosunek Stalina do specjalistw wojskowych. Z jego inicjatywy dua ich grupa zostaa aresztowana i umieszczona na barce, zamienionej na py wajce wizienie, po czym wielu spord nich rozstrzelano. Stalin znalaz w tym naladowcw. Nie przypadkiem Lenin w swojej mowie na VIII Zjedzie partii potpi partyzantk i jednoznacznie stwierdzi, e na pierwszym planie powinna by regularna armia, naley przej do regularnej armii z wojskowymi specjali stami" 6 2 . Stalin nie sprzeciwi si otwarcie Leninowi, lecz jeszcze pod koniec lat 30. przynaleno czerwonego dowdcy do carskiego korpusu oficerskiego bya okolicznoci obciajc. Rewwojensowiet Frontu Poudniowego w skadzie: Stalin, Woroszyow, przewodniczcy Rady Carycyskiej Siergiej Konstantinowicz Minin i dowdca frontu Pawe Pawowicz Sytin, nie pracowa w zgodnej atmosferze. Stalin uwa a, e wszelkie decyzje, nawet mao znaczce, naley podejmowa kolektywnie, natomiast Sytin, jako dowdca, prbowa zgodnie z logik wojskow unikn niekoczcych si uzgodnie" i ucile" w procesie dowodzenia armi. Stalin da do zrozumienia Moskwie, e Sytin nie zasuguje na zaufanie. Sytin odpowie dzia pisemnym raportem do Rewolucyjnej Rady Wojennej Republiki, w ktrym stwierdzi, e Minin, Stalin i Woroszyow ograniczaj jego samodzielno jako dowdcy frontu, domagajc si uzgadniania wszystkich, nawet bahych spraw z rad wojenn, co bardzo utrudnia procedur operacyjn 63 . Stalin postawi na swoim i na pocztku listopada 1918 roku Sytin zosta odwoany z funkcji gw nodowodzcego. Ostatecznie Stalin doprowadzi do tego, e wojskowi specjalici poddawa ni byli nieustannej kontroli. Wiedzia, e Trocki trzyma stron specjalistw. Ju wwczas pomidzy Stalinem a Trockim dochodzio nieraz do telegraficznych star, ktre dary pocztek gbokiej wzajemnej nieprzyjani, przechodzcej stop niowo we wrogo, a potem w nienawi. Stalin nie zaprzta sobie gowy wizytowaniem okopw, lazaretw, punk tw zbornych i stanowisk obserwacyjnych. Cay czas przesiadywa w sztabie, bez koca wysya depesze, wzywa komisarzy, dowdcw, domaga si rapor tw, zestawie, wysya podwadnych na inspekcj. Ju w latach wojny domowej nieraz ucieka si do skrajnych rodkw, wydajc rozporzdzenia o egzekucjach sabotaystw, podejrzanych specjalistw wojskowych i innych osb, ktre, jego zdaniem, szkodziy sprawie. Tak byo w Carycynie, w Permie, w Piotrogrodzie. W mowie wygoszonej na VIII Zjedzie partii Lenin mwi wprost o rozstrze liwaniach podczas pobytu Stalina w Carycynie i o rnicy zda pomidzy nimi w tej kwestii 64 . Rosyjska Wandea bya jednak krwawa, a Stalin czu si wwczas

pewniej ni w padzierniku 1917 roku. Podobnie jak komisarz Konwentu Jean Baptiste Carrier, opisany przez Georges'a Micheleta w jego historii rewolucji francuskiej, uwaa za naturalne uciekanie si do najostrzejszych grb i prze mocy w imi osignicia celu. W latach wojny domowej Stalin uwierzy w nie skoczon potg przemocy, ktrej uycie w stosunku do wrogw jest zawsze usprawiedliwione. Wielu ludziom nie podoba si jego styl pracy. Najbardziej przenikliwi do wdcy nie mogli nie czu, e jest to czowiek bezkompromisowy, e trudno go skoni" do przypadkowej decyzji, wpyn na jego zdanie. Dziewitnastego maja 1919 roku, na przykad, Antonow-Owsiejenko wysa do Komitetu Cen tralnego RKP(b) list, w ktrym skary si na niesprawiedliwy stosunek do mnie jako dowdcy Armii Ukraiskiej". Podkrelajc sabe poparcie wadz centralnych dla jego dziaalnoci, stwierdzi jednak, e Lew Dawidowicz [Trocki] to rozu mie" i e tow. Stalinowi wystarczyo fukn, aby ukraiscy towarzysze przestali intrygowa i wzili si do roboty". Tym samym Antonow-Owsiejenko potwier dzi porednio, e Stalin mia wpyw na bieg wydarze na froncie. Nie znajc tajnikw sztuki operacyjnej, Stalin kad gwny nacisk na dyscy plin, proletariacki obowizek, rewolucyjn wiadomo i czsto grozi rewo lucyjnymi karami". Po dowiadczeniach Carycyna poczu si znacznie pewniej wrd towarzyszy z Komitetu Centralnego i Rady Komisarzy Ludowych. Do tego czasu Stalin by ju dostatecznie dobrze znany w krgu partyjnych przywd cw, czonkw KC i dowdcw frontowych. Co prawda, przebywajc na pierw szej linii i wypeniajc polecenia Lenina, nie ujawni jakich szczeglnych ta lentw wojskowych". Nie ma adnych wiarygodnych, obiektywnych wiadectw, ktre potwierdzayby, e Stalin potrafi prawidowo oceni sytuacj militarn, wycign wnioski na temat stosunku si, przedstawi oryginaln koncepcj stra tegiczn. Jego rozkazy operacyjne byy niezwykle proste, eby nie powiedzie - prymitywne. W padzierniku 1919 roku, na przykad, w trakcie rozmowy po midzy czonkiem rady wojennej Frontu Poudniowego Stalinem a czonkiem rady wojennej 14. Armii Ordonikidzem, ten ostatni oznajmi, e armia zamierza odbi miasto Kromy i potrzebuje posikw. Stalin odpar: Sens naszej ostatniej dyrektywy sprowadza si do tego, aby da wam moliwo po nownego zebrania tych pukw w jedn grup i rozbicia lepszych pukw Denikina. Powtarzam, rozbicia, poniewa chodzi o ich zniszczenie. Zdobycie Kromw przez nieprzyjaciela - to szczeg, ktry zawsze mona skorygowa, natomiast nasze pod stawowe zadanie - to nie rzuca pukw grupy uderzeniowej pojedynczo, lecz bi nieprzyjaciela w jednej zmasowanej grupie i w jednym okrelonym kierunku65. W rozporzdzeniach czonka rady wojennej Frontu Poudniowego wyczuwa si stanowczo i upr, czego nie mona powiedzie o wojskowych posuniciach dowdcy. Mimo to w latach 30. napisano wiele ksiek i rozpraw doktorskich o talentach dowdczych Stalina. Wyrniaj si tu zwaszcza prace Woroszyowa, ktry nazywa Stalina najwikszym wodzem wszystkich czasw". A przecie nie

by on dowdc wojskowym, ale jedynie politycznym przedstawicielem wadz centralnych, penomocnym czonkiem Rewolucyjnej Rady Wojennej. Do zwy cistwa w wojnie domowej w znacznie wikszym stopniu ni Stalin przyczynili si inni czonkowie oraz kandydaci na czonkw KC, przede wszystkim Trocki, Gusiew, Smirnow, Smiga, Sokolnikw, aszewicz, Sieriebriakow, Bubnow, Da niszewski. Tak czy inaczej, osobisty udzia Stalina w wojnie domowej polega nie tyl ko na wypenianiu przeze obowizkw komisarza dwch ludowych komisa riatw - do spraw narodowoci oraz kontroli pastwowej, lecz take zaznaczy si w dziedzinie politycznej, propagandowej i, w jakim stopniu, wojskowej. Le nin czsto wykorzystywa Stalina w charakterze nadzwyczajnego penomocnika, wysyanego w celu przeprowadzenia inspekcji, kontroli, przywrcenia porzdku bd uzyskania szczegowych informacji. I tak, w czerwcu 1918 roku Lenin za depeszowa do Stalina, aby go uprzedzi, e rozkazy rzdu dotyczce zatopie nia okrtw Floty Czarnomorskiej musz by bezwarunkowo wypenione i e w przeciwnym razie winni zostan wyjci spod prawa. Przewodniczcy Rady Komisarzy Ludowych doradzi Stalinowi, by wysa do Noworosyjska cieszcego si duym autorytetem wsppracownika, zdolnego wcieli ten rozkaz w ycie 66 . Wystpujc w tym samym miesicu na konferencji zwizkw zawodowych i ko mitetw fabryczno-zakadowych Moskwy, Lenin w odpowiedzi na pytanie o los Floty Czarnomorskiej wyjani sytuacj, po czym doda: Komisarze ludowi - Stalin, Szlapnikow i Raskolnikow - przyjad wkrtce do Moskwy i opowiedz wam, co si stao" 6 7 . Lenin, instruujc, pouczajc Stalina przed jego wyjazdami na front, widzia w nim nie tylko czonka KC, ale i jednego z przedstawicieli wielonarodowego pastwa, ktrego los zalea w ogromnym stopniu od zwizku Rosji z innymi republikami radzieckimi. Przygotowujc projekt rozporzdzenia Biura Politycz nego KC RKP(b) o obronie Azerbejdanu, Lenin wasnorcznie napisa: poleci Stalinowi za porednictwem Orgbiura, aby wydoby skd si da moliwie naj wiksz liczb komunistw muzumanw do pracy w Azerbejdanie" 6 8 . Funkcj politycznego przywdcy w poszczeglnych fazach wojny domowej Stalin spenia niejednokrotnie. Gdy zim 1917 roku doszo do pierwszej kontr rewolucyjnej prby likwidacji wadzy radzieckiej w postaci buntu generaa Piotra Nikoajewicza Krasnowa, Stalin z polecenia Lenina wraz z Dzieryskim, Or donikidzem, Podwojskim, Swierdowem i Urickim uczestniczy w organizo waniu obrony Piotrogrodu i mobilizowaniu si do rozgromienia buntownikw. Na wniosek Lenina Stalin wypenia konkretne zadania zwizane z doprowadze niem wojsk garnizonu piotrogrodzkiego do gotowoci bojowej, budow rubiey obronnych, tworzeniem w fabrykach i zakadach oddziaw Czerwonej Gwar dii. Ju wwczas wielu ludzi miao okazj przekona si o stanowczoci i nieust pliwoci Stalina, ktry dyktowa rozporzdzenia i wydawa rozkazy nieznoszcym

sprzeciwu gosem. Czonkowie partii zwrcili rwnie uwag na jego mciwo i pamitliwo. W grudniu 1918 roku Stalin wraz z Woroszyow oskary czonka Rewolucyjnej Rady Wojennej Frontu Poudniowego Aleksieja Iwanowicza Okuowa o dziaalno dezorganizatorsk. Pod wpywem nalega Stalina Le nin podj decyzj: Wobec kracowo napitych stosunkw pomidzy Woroszy owem a Okuowem, uwaamy za konieczne zastpi Okuowa kim innym" 6 9 . Lenin, zgadzajc si w tym wypadku ze Stalinem, na VIII Zjedzie partii wystpi w obronie Okuowa: Tow. Woroszyow mwi tak potworne rzeczy, i mona by pomyle, e armi zniszczy Okuow. To niedorzeczne. Okuow realizowa lini KC, Okuow informowa nas o tym, e nadal stosuje si taktyk partyzan ck" 7 0 . W czerwcu 1919 roku w Piotrogrodzie znw doszo do starcia Stalina z Okuowem, ktry domaga si podporzdkowania Piotrogrodzkiego Okrgu Wojskowego dowdztwu Frontu Zachodniego. Na skutek uporczywych nalega Stalina, nadzwyczajnego penomocnika KC RKP(b) i Rady Obrony w Piotro grodzie, Lenin poleci zastpcy przewodniczcego Rewolucyjnej Rady Wojennej Efraimowi Markowiczowi Sklanskiemu wysa w jego imieniu telegram i odwo a Okuowa, aby konflikt nie narasta" 71 . Stalin, ktry raz jeszcze postawi na swoim, przypomnia to wszystko Okuowowi pod koniec lat 30. Jak mona przypuszcza, podczas wojny domowej Lenin zacz wykorzysty wa aktywnie Stalina od momentu stumienia buntu generaa Nikoaja Nikoa jewicza Duchonina. Kiedy 9 listopada 1917 roku Lenin poczy si bezporedni lini telegraficzn ze sztabem Duchonina, obok niego znajdowali si Stalin i Kry lenko. Duchonin, naczelny dowdca armii rosyjskiej i monarchista z przekona nia, ignorowa rozporzdzenia rzdu radzieckiego. Wtedy to wanie, po krtkiej naradzie, Lenin przekaza do kwatery gwnej zwizy rozkaz: Duchonin zostaje zwolniony ze stanowiska wodza naczelnego armii, a na jego miejsce przychodzi ludowy komisarz spraw wojskowych chory Nikoaj Wasiliewicz Krylenko. Na stpnego dnia nowy wdz naczelny w asycie oddziau liczcego 500 onierzy wyjecha do kwatery gwnej. Pomimo wysikw Krylenki i innych, ktrzy starali si nie dopuci do samosdu, Duchonin zosta zabity. Lenin i Rewwojensowiet Republiki wykorzystywali Stalina rwnie po to, by ustali przyczyny poraek i katastrof na poszczeglnych odcinkach frontu. Byo to konieczne, poniewa dziaania wojsk na rnych kierunkach utrudniay nie tylko typowe w takich okolicznociach nieporzdek i zamt, lecz czasem te jaw na zdrada ze strony poszczeglnych monarchistw i biaogwardzistw, zamasko wanych jako sympatycy rewolucji. Kiedy w grudniu 1918 roku 3. Armia poniosa cik klsk w rejonie Permu, co stwarzao powane zagroenie, i wojska ad miraa Koczaka pocz si z siami kontrrewolucji na pnocy oraz oddziaami angielskimi, amerykaskimi i francuskimi, okupujcymi znaczne terytoria wo k Murmaska i Archangielska, KC RKP(b) wysa do Wiatki specjaln komisj na czele ze Stalinem i Dzieryskim. Jej zadaniem byo ustali przyczyny klski i podj niezbdne kroki w celu naprawy sytuacji.

Penomocni wysannicy dziaali zdecydowanie i szybko. Grupa osb, obar czonych odpowiedzialnoci za porak, zostaa przekazana trybunaowi wojen nemu. Nieudolnych dowdcw i komisarzy pozbawiono stanowisk. Pooono nacisk na wzmoenie pracy politycznej z czerwonoarmistami, zaostrzenie dy scypliny, popraw zaopatrzenia. Stalin, zawsze odnoszcy si do specjalistw wojskowych podejrzliwie, wykorzystujc rzeczywiste przypadki zdrady ze strony niektrych byych oficerw, dziaa surowo i bezlitonie. W swym raporcie dla wadz centralnych Stalin stwierdzi, e w rezultacie zastosowanych rodkw podniosa si gotowo bojowa wojsk. Podczas stycz niowej kontrofensywy 3. i 2. Armia zdoay zlikwidowa zagroenie. Na tyach armii trwa gruntowna czystka w instytucjach radzieckich i partyjnych. W Wiat ce i miastach powiatowych zorganizowano komitety rewolucyjne. Gubernialna nadzwyczajna komisja (CzK) zostaa wyczyszczona i wzmocniona nowymi pra cownikami. Wnioski Stalina byy, jak zawsze, kategoryczne. Oto typowy przykad. Re wolucyjna Rada Wojenna 3. Armii skada si - pisa Stalin - z dwch czonkw, z ktrych jeden (aszewicz) dowodzi, co si za tyczy drugiego (Trifonow), to nie udao si ustali ani jego funkcji, ani roli: nie dba o zaopatrzenie, nie dba o organy politycznego wychowania armii i wyglda na to, e w ogle nic nie robi. W istocie, aden Rewwojensowiet nie istnieje" 7 2 . W cytowanym raporcie Stalin, nie wymieniajc nazwiska Trockiego, mwi wyranie o niedostatecznym zaangaowaniu niektrych przywdcw" Rewolu cyjnej Rady Wojennej Republiki, ograniczajcych swoj prac do wydawania zale dwie oglnych rozporzdze". Przesadne stwierdzenia Stalina wymagay jednak podjcia odpowiednich krokw. Z jego polecenia dua grupa funkcjonariuszy zo staa postawiona przed trybunaem wojskowym. W dniu 5 lutego 1919 roku, na posiedzeniu KC, gdzie omawiano raport penomocnych wysannikw, zapada de cyzja: Wszystkich aresztowanych przez komisj Stalina i Dzieryskiego w 3. Ar mii przekaza do dyspozycji odpowiednich instytucji". Podczas tej misji Stalin po zna bliej Dzieryskiego i, jak mona przypuszcza, nabra do niego szacunku za skrupulatno i zdecydowanie, ktre to cechy szczeglnie ceni. Zdecydowanie samego Stalina przejawiao si niekiedy w kategorycznych daniach pod adresem wadz centralnych. W swym licie do Lenina z 3 czerwca 1920 roku domaga si szybszej likwidacji Frontu Krymskiego. Naley, pisa Sta lin, albo zawrze rzeczywisty rozejm z Wranglem i tym samym zyska moliwo wycofania z Frontu Krymskiego jednej lub dwch dywizji, albo zerwa wszelkie rozmowy z Wranglem, nie da Wranglowi czasu na przegrupowanie, uderzy na niego teraz i rozgromiwszy go, przerzuci siy na Front Polski. Obecna sytuacja, niewyjaniajca niczego w kwestii Krymu, staje si nie do zniesienia" 7 3 . Na tym samym licie Lenin napisa do Trockiego: To oczywista utopia. Czy nie bdzie nas to kosztowa zbyt wiele ofiar? Stracimy mn stwo onierzy. Trzeba si zastanowi i przymierzy 10 razy. Proponuj odpowiedzie

Stalinowi: Wasz projekt ofensywy na Krymie jest tak powany, e musimy go prze myle i rozway arcyostronie. Czekajcie na nasz decyzj. Lenin. Trocki"74. Otrzymawszy odpowied Trockiego, ktry stwierdza, e Stalin, zwracajc si bezporednio do Lenina, narusza ustalony porzdek (jego zdaniem, raport powinien zoy dowdca Frontu Poudniowo-Zachodniego Aleksander Iljicz Jegorow), Lenin dopisa pod spodem: To zapewne zoliwo. Ale zdecydowa trzeba szybko. Jakie podejmiemy nadzwyczajne rodki?" 7 5 Pomimo wysikw Lenina, by zaagodzi konflikty pomidzy Stalinem a Tro ckim, ich wzajemne stosunki byy chodne i napite. Przyszy sekretarz generalny z zawici patrzy na wzrost popularnoci Trockiego, uwaajc j za niezasuo n. Podczas rzadkich wizyt Stalina w Moskwie czonkowie Rewolucyjnej Rady Wojennej Republiki pokazali mu kilka telegramw o podobnej treci. Przytocz jeden z nich: Do Przewodniczcego Rewwojensowietu tow. Trockiego. W pierwsz rocznic rewolucji padziernikowej (...) mieszkacy wioski Kocze towki obwodu zosimowskiego guberni tambowskiej postanowili przemianowa wiosk, nadajc jej wasze imi - Trockoje. Prosimy o zgod na nazwanie wioski drogim dla nas imieniem wodza i twrcy Armii Czerwonej. Przewodniczcy Rady Delegatw S. Nieczajew W wojennej korespondencji Lenina wielokrotnie powtarzaj si zwroty, wy raajce zdziwienie draliwoci i kaprynym usposobieniem Stalina. I tak, na je den z telegramw Lenina o koniecznoci udzielenia pomocy dowdztwu Frontu Kaukaskiego, Stalin odpisa: Nie rozumiem, dlaczego troska o Front Kaukaski spada przede wszystkim na mnie (...). Troska o umocnienie Frontu Kaukaskiego spoczywa wycznie na Rewolu cyjnej Radzie Wojennej Republiki, ktrej czonkowie, o ile mi wiadomo, ciesz si dobrym zdrowiem, a nie na Stalinie, ktry i tak jest przeciony prac76. Odpowied Lenina bya twarda i lakoniczna: 20 lutego 1920 r. Na Was spoczywa troska o moliwie szybkie przerzucenie posikw z Frontu Po udniowo-Zachodniego na Front Kaukaski. Naley udzieli wszelkiego rodzaju pomocy, a nie kci si o resortowe kompetencje. Lenin77 Ale i pniej w raportach Stalina pojawiay si grymane nuty. Czwartego sierpnia tego samego roku Lenin zwrci si telegraficznie do Stalina: Jutro o szstej wieczorem rozpoczyna si plenum KC. Postarajcie si do tego czasu przysa Wasz opini o charakterze trudnoci u Budionnego i na Froncie Wrangla, a take o naszych perspektywach militarnych na obu tych frontach. Od Waszej opinii mog zalee wane decyzje polityczne. Lenin Stalin by zbity z tropu. Z jednej-strony, najwyraniej nie chcia ponosi odpo wiedzialnoci za wane decyzje polityczne", z drugiej za - nigdy nie odznacza

si darem przewidywania. W telegramie napisa wic, e wojna to gra i wszyst kiego uwzgldni nie mona", a na propozycj Lenina odpowiedzia: Naprawd nie wiem, do czego potrzebny Wam mj osd, dlatego te nie jestem w stanie przesa Wam danej opinii i ogranicz si do podania suchych faktw bez ko mentarza" 7 8 . Stalin by wykonawc polece Lenina. Gdy jednak wymagano od niego wi cej, ni chcia i mg wykona, w jego odpowiedziach pojawiaa si atwo wyczu walna uraza, zdziwienie pomieszane z kaprynoci, ktr tak wnikliwie uchwy ci Lenin. Pozwol sobie uczyni niewielk dygresj. W archiwach zachowaa si ob szerna korespondencja Lwa Dawidowicza Trockiego. Szczeglnie czsto pisywa do niego Adolf Abramowicz Joffe, jego dawny zwolennik, wyznajcy te same pogldy. W jednym ze swych obszernych listw (ponad 20 stron!) Joffe prosi Trockiego o rekomendacj na jakie wpywowe stanowisko, chociaby ludowego komisarza inspekcji robotniczo-chopskiej. Joffe pisa, e o ile w razie potrzeby mona zdj Stalina ze stanowiska ludowego komisarza RKI, poniewa bdzie przydatny na kadym stanowisku, a w RKI nie pracuje, o tyle Cziczerina w aden sposb nie mona zdj ze stanowiska ludowego komisarza spraw zagranicznych, poniewa nigdzie nie bdzie bardziej przydamy (...)" 7 9 . Trudno stwierdzi, dla czego Stalin mia by przydatny na kadym stanowisku": dlatego e nie pracu je", czy te Joffe ocenia potencjalne moliwoci ludowego komisarza? Joffe pisa rwnie do Lenina. Na jeden z listw otrzyma odpowied nast pujcej treci:
Po pierwsze, mylicie si, powtarzajc (wielokrotnie), e KC - to ja". Co takiego mona napisa tylko w stanie wielkiego rozdranienia i przemczenia... Po drugie (...). Czym to wyjani? Tym, e taki przypad Wam los. Widziaem, jak spotyka to ju wielu ludzi. Przykad - Stalin. Oczywicie, on by sobie z tym pora dzi. Ale los" nie pozwoli mu w cigu trzech i p roku by ani komisarzem RKI, ani komisarzem ds. narodowoci. To fakt... Mocno ciskam do. Wasz Lenin
80

Podczas wojny domowej Stalin jeszcze nie raz, podobnie jak inni towarzysze z kierownictwa, wyjeda na rne fronty jako penomocny wysannik. I tak, wiosn 1919 roku, wytworzya si cika sytuacja w rejonie Piotrogrodu, gdy genera Judenicz, wspierany przez wojska interwencyjne Sprzymierzonych, pr bowa zaj kolebk rewolucji. Obron Piotrogrodu powierzono 7. Armii i woj skom Frontu Batyckiego. Przewaajce siy nieprzyjaciela podeszy pod Krasnoje (wczeniej Carskoje) Sioo i Gatczyn. Naczelne dowdztwo Armii Czerwonej przerzucao doborowe jednostki z innych frontw pod Piotrogrd. Stalin z man datem nadzwyczajnego penomocnika stale przebywa albo w Radzie Piotrogrodzkiej, albo w kwaterze gwnej si bronicych miasta. Jak zawsze, stosowa dyktatorskie metody: usuwa niekompetentnych, oddawa pod sd tych, ktrych

uwaa za winnych zaistniaej sytuacji, organizowa dostawy, potrzsa" orga nami kierowniczymi. W sztabie Frontu Zachodniego, jak rwnie w 7. Armii, wykryto spisek; spiskowcw, rzecz jasna, rozstrzelano. Wiecowy rozgardiasz ustpowa powoli miejsca rzeczowemu skupieniu i rewolucyjnemu zdecydowa niu. Obron miasta kierowali Riemiezow, Tomaszewicz, Pozern, Szatow, Peters i Stalin, ktry, podobnie jak Trocki, zosta odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru. Wszystkie rewolucje spoeczne s ucielenieniem przemocy. Stalin uwaa to za oczywiste. Protesty przeciwko stosowaniu siy przypisywa liberalnemu bra kowi krgosupa". Bardzo go wzburzy artyku Maksyma Gorkiego, opublikowa ny 7 (20) listopada w Nowoj yzni", gdzie pisarz stwierdza: (...) Lenin, Trocki i ich towarzysze ju zostali przearci zgni trucizn wadzy, o czym wiadczy ich haniebny stosunek do wolnoci sowa, jednostki i wszystkich tych praw, o ktrych zwycistwo walczya demokracja. Zalepieni fanatycy i awan turnicy bez sumienia pdz na zamanie karku drog wiodc jakoby ku rewolucji spoecznej" - w rzeczywistoci jest to droga ku anarchii, ku zgubie proletariatu i rewolucji (...). Robotnicy nie powinni pozwala awanturnikom i szalecom na popenianie w imi proletariatu odraajcych, niedorzecznych i krwawych zbrod ni, za ktre paci bdzie nie Lenin, lecz sam proletariat81. Tego rodzaju wynurzenia Stalin traktowa jako przejawy zgniej" inteligen ckiej moralnoci. I na odwrt, zawsze pochwala surowo i gotowo do stoso wania terroru. W telegramie do Trockiego, przebywajcego wwczas w Swija sku, Lenin pisa: Otrzymaem Wasz list. Jeli mamy przewag i onierze cofaj si, to trzeba za stosowa specjalne rodki wobec wyszej kadry dowdczej. Czy nie naleaoby im uzmysowi, e od tej pory stosowa bdziemy wzorce rewolucji francuskiej i oddamy pod sd, a nawet rozstrzelamy zarwno Wacetisa, jak i komandarma spod Kazania oraz innych wyszych dowdcw w przypadku nieudolnych i nieskutecz nych dziaa?82 Stalin uwaa takie zalecenia za normalne i sam, bez namysu, ucieka si na froncie do represji. Kiedy Stalin wraca z kolejnej podry, wykorzystywano go w aparacie KC do prowadzenia biecych spraw. Wiele telegramw z frontu wiadczy o tym, e ju wwczas Stalin posiada znaczny zakres rzeczywistej wadzy. I tak, 15 listo pada 1921 roku, Trocki depeszowa do Stalina: Naley zdecydowanie i raz na zawsze uregulowa kwesti zakaukaskich brygad narodowych i magazynw woj skowych". Dalej Trocki stwierdza, i politbiuro powinno podj w tej sprawie trzy decyzje. By to jeden z rzadkich telegramw Trockiego do Stalina, zwykle bowiem obaj komisarze starali si nie zauwaa. Wzajemna nieprzyja zrodzia si midzy nimi wkrtce po pierwszym spotkaniu, a Stalin w gbi duszy nie przesta uwaa Trockiego za mienszewika. Irytowaa go pewno siebie Tro ckiego, jego elokwencja, autorytet i umiejtno zaprezentowania wasnej osoby

w jak najbardziej korzystnym wietle. Stalina oburza fakt, e przewodniczcy Rewwojensowietu Republiki objeda fronty specjalnym pocigiem w asycie jednego, a czasem i dwch pocigw pancernych oraz duego oddziau modych czerwonoarmistw w skrzanych kurtkach. Komfort, jakim otacza si Trocki, by dla Stalina wyzywajcy. Zarazem jednak, w gbi duszy, Stalin zazdroci elo kwentnemu komisarzowi energii i popularnoci. Z drugiej strony, nie potpi Trockiego, kiedy ten owiadczy publicznie: Nie mona tworzy armii bez re presji. Nie mona prowadzi masy ludzi na mier, nie majc w arsenale rod kw dowodzenia kary mierci" 8 3 . Stalin zgadza si z tym stanowiskiem i w sy tuacjach krytycznych sam ucieka si do podobnych metod. Zreszt nie tylko on. Dwunastego maja 1920 roku czonek Rewolucyjnej Rady Wojennej Frontu Poudniowo-Zachodniego depeszowa:
Do Przewodniczcego Rewwojensowietu Republiki tow. Trockiego. W rejonie dziaania 14. Armii miay miejsce przypadki haniebnej ucieczki oddzia w podczas natarcia Polakw. Wydaem rozkaz rozstrzelania co dziesitego spo rd uciekinierw. Berzin
84

Wojna domowa jest okrutna i dla wrogw, i dla swoich. Jak zauway wspo mniany ju pukownik Nosowicz, byy szef sztabu Pnocnokaukaskiego Okr gu Wojskowego, ktry przeszed pniej na stron biaych, Stalin nie wykazy wa najmniejszych waha, jeli zyska pewno, e ma przed sob wroga. I tak, w Carycynie, kiedy aresztowano inyniera Aleksiejewa, jego dwch synw i kil ku byych oficerw, oskaronych o przynaleno do organizacji kontrrewolucyj nej, Stalin rozstrzygn spraw krtko: Rozstrzela". Aresztowanych rozstrzela no natychmiast, bez sdu. Stalin uwaa to za rzecz naturaln, gboko wierzc w uniwersalno" i niezawodno dziaa represyjnych, pozwalajcych uzyska podany rezultat" polityczny. Takimi metodami posugiwali si wwczas nie tylko Berzin i Stalin. We wszystkim, co dotyczyo represji, przykad dawa Trocki. Oto wyjtek z jego Roz kazu nr 10 z 8 sierpnia 1918 roku:
Do wszystkich, do wszystkich, do wszystkich... W pocigu ludowego komisarza spraw wojskowych, gdzie pisany jest niniejszy rozkaz, odbywa posiedzenia trybuna wojskowo-rewolucyjny, wyposaony w nie ograniczone penomocnictwa. Mianowany przeze mnie komendant obrony linii kolejowej Moskwa-Kaza tow. Kamienszczikow wyda rozporzdzenie o utwo rzeniu w Muromiu, Arzamasie i Swijasku obozw koncentracyjnych, gdzie bd przetrzymywani podejrzani agitatorzy, kontrrewolucyjni oficerowie, sabotayci, pasoyty, spekulanci, oprcz tych, ktrzy zostan rozstrzelani na miejscu przestp stwa lub skazani wyrokiem trybunau na inne kary (...). Przewodniczcy Rewolucyjnej Rady Wojennej L. Trocki
85

Kiedy Stalin poczu sw si, rosncy wpyw na wydarzenia, choby i o zna czeniu lokalnym, ale dostatecznie wane, w kilku przypadkach zacz przejawia

te cechy charakteru, ktre w przyszoci stan si jednym ze rde wielu nie szcz. I tak, bdc czonkiem Rewwojensowietu Frontu Poudniowego, porni si z przedstawicielem Rewwojensowietu Republiki Smig w kwestii kierunku gwnego uderzenia przeciwko wojskom Denikina. W wypowiada nych opiniach Stalin by ostry, grubiaski, niecierpliwy. Szo mu nie tylko o to, by postawi na swoim, lecz chcia rwnie poniy przeciwnika. Zamiast spo kojnie rozway z towarzyszami (z ktrych wszyscy wchodzili w skad Rady) plusy i minusy rnych propozycji, zaj nieprzejednane stanowisko, granicz ce z gniewnym odrzuceniem innych punktw widzenia. Stalin, kiedy si z nim nie zgadzano, spierano, wzywano na pomoc autorytet wadz centralnych, za rzdzenia i dyrektywy Moskwy, podawa w wtpliwo polityczn prawomyl no oponenta. Niemal wszyscy, ktrzy podczas wojny domowej weszli z nim w konflikt (a byo ich wielu), 20 lat pniej drogo za to zapacili. Stalin mia dobr pami. Pozostajc przez wzgldnie dugi okres czonkiem Rewwojensowietu Frontu Poudniowo-Zachodniego, Stalin bardzo szybko znalaz wsplny jzyk z gw nodowodzcym A l . Jegorowem, przyszym marszakiem Zwizku Radzieckiego i wybitnym dowdc. Za wiedz i zgod Stalina mia on by represjonowany pod czas krwawej czystki 1937 roku. Stalin nie odpowiedzia na list Jegorowa z prob o ask, cho ten przypomina mu, e w latach wojny domowej nieraz siorbali kapuniak z jednej miski". Zdarzy si jednak wypadek (niezwykle rzadki!), kiedy Stalin wystpi w obronie tego Jegorowa. Gdy w Moskwie rozwaano wniosek Trockiego o usunicie Jegorowa z funkcji dowdcy frontu za niepowodzenia na Krymie, KC zwrci si w tej sprawie do Stalina. Jego opinia bya bardzo swoista i daleko wykraczaa poza ramy odpowiedzi na pytanie. Moskwa KC RKP, dla Trockiego. Stanowczo sprzeciwiam si zastpieniu Jegorowa Uborewiczem, ktry jeszcze nie dojrza do takiego stanowiska, lub Korkiem, nienadajcym si na dowdc frontu. Krym zlekcewayli Jegorow i wdz naczelny wsplnie, poniewa wdz naczelny by w Charkowie na dwa tygodnie przed ofensyw Wrangla i wrci do Moskwy, nie zauwaywszy rozkadu w armii krymskiej. Jeli ju koniecznie trzeba kogo ukara, to wypadaoby ukara ich obu. Uwaam, e lepszego od Jegorowa w tej chwili nie znajdziecie. Naleaoby raczej zastpi wodza naczelnego, ktry miota si pomidzy skrajnym optymizmem a skrajnym pesymizmem, pta si pod noga mi i przeszkadza dowdcy frontu, nie robic niczego konstruktywnego. 20 czerwca 1920 r. Stalin86 Jak mona przypuszcza, Stalin broni Jegorowa przede wszystkim dlatego, e propozycja jego zastpienia wysza od Trockiego. A jeli chodzi o tych, kt rzy zlekcewayli Krym", to by pord nich rwnie Stalin. Co znamienne, ju w 1920 roku Stalin mg wyrazi si lekcewaco o wodzu naczelnym Siergieju Siergiejewiczu Kamieniewie, e pta si pod nogami". Moralne upoledzenie

ju od dawna stao si charakterystyczn cech Stalina. W miar umacniania si jego pozycji upoledzenie to bdzie si przejawia w coraz bardziej niebezpieczny i zowieszczy sposb. Siedzc t ewolucj, mona zada sobie pytanie, czy Stalin w ogle zna pojcie sumienia? Podczas wojny domowej Stalin pozna bliej nie tylko Jegorowa, lecz rwnie wielu innych radzieckich dowdcw - Michaia Wasiliewicza Frunzego, Micha ia Nikoajewicza Tuchaczewskiego, Jeronima Pietrowicza Uborewicza, Augu sta Iwanowicza Korka. Po pierwszych wikszych sukcesach w wojnie z Polsk, oddziay Armii Czerwonej, jak wiadomo, poniosy w 1920 roku cik klsk. W przyszoci, niemal 20 lat pniej, Stalin oskary Jegorowa, Tuchaczewskiego i innych dowdcw o zbrodnicz opieszao, podyktowan zdradzieckimi po budkami". Nigdy nie przyszo mu do gowy, e on sam, jako czonek rady wo jennej, take ponosi pen odpowiedzialno zarwno za sukcesy, jak i za klski wojsk na froncie. Kiedy 2 sierpnia 1920 roku Biuro Polityczne KC RKP(b) podjo decy zj o wydzieleniu krymskiego odcinka Frontu Poudniowo-Zachodniego jako samodzielny Front Poudniowy, rada wojenna frontu zadaa przekazania Frontowi Zachodniemu 12. i 14. Armii oraz 1. Armii Konnej. Nie udao si przeprowadzi szybko tej operacji, a 13 sierpnia Stalin i Jegorow zameldowa li wodzowi naczelnemu, e wojska frontu zostay wcignite w bj w rejonie Lww-Rawa Ruska i zmiana gwnych zada armii w obecnych warunkach jest j u niemoliwa" 8 7 . Gdy w tej sytuacji wdz naczelny Siergiej Kamieniew wysa dowdztwu Frontu Poudniowo-Zachodniego now dyrektyw o przekazaniu 12. Armii i 1. Armii Konnej, Stalin odmwi podpisania odpowiednich rozkazw. Podpisa je tylko czonek rady wojennej Reingold Iosifowicz Berzin. Gdy trway spory, dyskusje i ustalenia, cenny czas ucieka. Odwrt 1. Armii Konnej z kierunku lwowskiego rozpocz si dopiero 20 sierpnia, a wwczas byo ju za pno, by udzieli efektywnej pomocy wojskom Frontu Zachodniego. Oczywicie, win za strategiczn pomyk ponosi Rewwojensowiet Republiki, wdz naczelny i do wdztwo frontu. Tyle tylko, e jeszcze 5 sierpnia Stalin zgodzi si z wnioskiem o przekazanie trzech armii Frontowi Zachodniemu, a w decydujcym momencie zacz gra na zwok, co doprowadzio do tragicznych nastpstw. adnych wy sikw w kierunku realizacji wasnej propozycji, zatwierdzonej przez Moskw, Stalin nie podj. Ponosi on win za cik klsk w takim samym stopniu, jak Trocki, Tuchaczewski, Jegorow i inni. Oczywicie, Stalin ani myla przyzna si do bdu. Ju wwczas zaczy pojawia si u niego zadatki na nieomylnego". Analizujc przyczyny poraki, Lenin stwierdzi: (...) kiedy podchodzilimy pod Warszaw, nasze wojska byy ju do tego stopnia wyczerpane, e nie starczy o im si na dalszy zwyciski marsz, a wojska polskie, zainspirowane patriotycz nym zrywem w Warszawie, walczc we wasnym kraju, znalazy oparcie, znalazy nowy bodziec, aby i naprzd. Okazao si, e wojna pozwolia nam na prawie

zupene rozbicie Polski, ale w decydujcym momencie zabrako nam si" 8 8 . Co znamienne, pniejsi historycy wojskowoci, podkrelajc szczeglne" zasugi Stalina w dziele przeomu" na froncie poudniowym, wschodnim, pnocno -zachodnim, nigdy nie wspominali o jego roli w kampanii polskiej. Piszc o dziaalnoci Stalina w okresie wojny domowej, nie sposb odm wi mu pewnych zasug. Byy to jednak zasugi penomocnego" wysannika do specjalnych porucze. Natomiast adnego decydujcego wkadu", jak zaczto twierdzi pniej, Stalin nie wnis. Nie sposb zarazem ignorowa faktu, e Stalin od samego pocztku rewolucji wchodzi w skad najwyszych organw partyjnych, pocztkowo biura KC, a pniej politbiura i orgbiura. Stopniowo, powoli, zwaszcza u schyku wojny domowej, pozycja Stalina umacniaa si, a wreszcie sta si on jednym z waniejszych czonkw kierowniczego jdra par tii. Szczegowa analiza wczesnej dziaalnoci Stalina pokazuje, e ustpowa on wielu partyjnym przywdcom. Jako teoretyk by co najwyej popularyzato rem. Nie zasyn z daru wymowy, co ma tak istotne znaczenie w momentach historycznych rewolucyjnych wstrzsw. Nikt te nie mg o nim powiedzie, e jest serdecznym, dobrym czowiekiem. Niewtpliwie brakowao mu zalet moral nych, ktre zwyko si uwaa za przejaw cnoty. Stalin posiada jednak co, czego nie mieli Zinowiew, Kamieniew, Trocki, Rykw, Tomski, Bucharin oraz inni wo dzowie rewolucji i modego socjalistycznego pastwa. Nieoczekiwanie dla wielu wykaza rzadk konsekwencj w deniu do celu i fanatyczne przywizanie do konkretnej idei. Przy wypenianiu zada, postawionych przed nim przez kie rownictwo, jego wola, upr, wytrwao i zdecydowanie wywieray wraenie na ludziach, z ktrymi pracowa. Trudno nie zauway, e Stalin w znacznej mierze uksztatowa si jako przywdca w latach wojny domowej. Poczu wadz, zrozu mia jej mechanizmy w centrum i na placwkach, przekona si, e upr, stanow czo, nacisk w krytycznych momentach mog przynie podane rezultaty. Wrd przywdcw partii znalazo si wielu takich, ktrzy wywodzili si z in teligencji lub, jak pewnego razu, ju pod koniec lat 20., z sarkazmem zauway Stalin - byli pisarzami". Stalin nigdy nie rozwija publicznie tego tematu, przede wszystkim dlatego, e Wodzimierz Lenin te by zarwno inteligentem", jak i pisarzem" i emigrantem". Czowiek ten jednak cieszy si na tyle wielkim autorytetem, e Stalin, wysunwszy koncepcj drugiego wodza", ktry zawsze pracowa razem z Leninem", nigdy nie dopuszcza do jakichkolwiek osobistych wypadw pod adresem rzeczywistego, niekwestionowanego wodza partii i re wolucji. Kiedy natomiast Lenin krytykowa Stalina - w kwestii autonomizacji", monopolu handlu zagranicznego, w sprawach wojskowych i innych - ten z regu y w milczeniu zgadza si z Leninowskimi wywodami. Duchowa, intelektualna wadza Lenina nad Stalinem bya oczywista. Owa subtelna warstwa intelektualna", reprezentowana przez leninowsk star gwardi", w decydujcej chwili zawioda, pozwalajc zagarn wadz nad

parti i pastwem czowiekowi o dyktatorskich, imperatorskich skonnociach. Wszyscy oni uwaali si za leninistw, a mimo to w krytycznym momencie okazali si niezdolni do spenienia ostatniej woli uznanego wodza rewolucji. Jak do tego doszo? Dlaczego nie szukano innego rozwizania? Pytania te dugo jeszcze bd nurtoway pisarzy i filozofw, historykom za pozostaje jedynie analizowa rze czywiste wydarzenia. Przeszo to nie teatr cieni: krluje tam nie ulotno, lecz nieodwracalno.

CZ II

OSTRZEENIE WODZA

Dla Lenina i wszystkich jego naladowcw podstawowym zagadnieniem bya wadza. Nikoaj Bierdiajew

enin rzadko uskara si na zdrowie i dopki nie zachorowa, jego towarzysze nigdy nie podnosili kwestii przyszego nastpcy. Gdy jednak pod koniec 1921 roku pojawiy si pierwsze oznaki straszliwego przemczenia, a nastpnie cho roby, coraz wicej ludzi zaczo zadawa sobie pytanie: kto spord najblisze go otoczenia Lenina zajmie jego miejsce? Pierwsze pogoski o chorobie Lenina - wspominaa Natalia Siedowa, ona Trockiego - przekazywano sobie szeptem. Tak jakby nikt nigdy nie myla o tym, e Lenin moe zachorowa. Wiedziano powszechnie, i Lenin bardzo troszczy si o zdrowie innych, ale sam, jak si wydawao, by odporny na choroby. Niemal cae starsze pokolenie rewolucjoni stw niedomagao na serce, przemczone wskutek zbyt wielkiego napicia. Silni ki prawie u wszystkich dziaaj nieprawidowo, skaryli si lekarze. S tylko dwa sprawne serca - mwi profesor Guetier. - Wodzimierza Iljicza i Trockiego" 1 . Pocztki choroby Wodzimierza Iljicza Uljanowa (Lenina), jak po mierci Lenina stwierdzili w raporcie lekarze, przypadaj na koniec 1921 roku. Trudno jednak okreli precyzyjnie czas, poniewa, wedug wszelkich danych, choroba rozwi jaa si powoli i stopniowo wyniszczaa potny organizm Lenina w rozkwicie jego dziaalnoci, przy czym sam Wodzimierz Iljicz nie zwraca na ni naleytej uwagi. W marcu 1922 roku lekarze, badajcy Wodzimierza Iljicza, nie mogli jesz cze stwierdzi adnych organicznych uszkodze ani w odniesieniu do systemu nerwowego, ani w odniesieniu do organw wewntrznych w ogle, ale z uwagi na silne ble gowy i objawy przemczenia zalecili mu odpoczywa przez kilka miesicy, w wyniku czego wyjecha do miejscowoci Gorki. Niedugo potem jed nak, na pocztku maja, wystpiy pierwsze oznaki organicznego poraenia mzgu. Pierwszy atak przejawi si ogln saboci, utrat mowy i cik niewydolnoci prawych koczyn (...). Dziki silnemu organizmowi i troskliwej opiece otoczenia, ju w lipcu nastpia znaczna poprawa, ktra w sierpniu i wrzeniu utrwalia si na

tyle, e w padzierniku Wodzimierz Iljicz wrci do pracy, chocia nie w poprzed nim wymiarze. W listopadzie wygosi trzy dugie programowe przemwienia2. Kiedy zacza si choroba, Lenin liczy sobie zaledwie 51 lat, a wic wedle dzisiejszych kryteriw by jeszcze modym czowiekiem, tyle tylko, e od mo mentu powrotu do Rosji w kwietniu 1917 roku praktycznie nie odpoczywa. Dzie pracy, jaki sobie narzuci, trwa od 14 do 16 godzin na dob. Pewnego razu, ju w czasie choroby, jak opowiaday jego sekretarki, zauway, e przez cay ten okres jedynie dwukrotnie zaywa odpoczynku. Po raz pierwszy w Ra zliwie, kiedy ukrywa si przed funkcjonariuszami wymiaru sprawiedliwoci Rzdu Tymczasowego (wiemy jednak, e w tym czasie napisa sw znan prac Pastwo i rewolucja); po raz drugi - dziki uprzejmoci" Fani Kapan, ktra go postrzelia. Lenin, wiadom zbliajcej si cikiej niemocy, zda sobie spraw, e kiedy go zabraknie, w partyjnym kierownictwie moe doj do powanego rozamu. Za pewne wtedy zrodzia si idea politycznego testamentu". W listopadzie 1922 roku Wodzimierz Iljicz, jakby przeczuwajc kolejne ataki miertelnej choroby, odda bibliotekarce S.M. Manuczarianc przeczytane ju ksiki, proszc usilnie, aby po zostawiono mu prac Fryderyka Engelsa Testament polityczny (Z pism nieopublikowanych). Na obwolucie napisa: Zatrzyma na pce. 30.11.1922. Lenin" 3 . Niespena miesic pniej, w nocy z 25 na 26 grudnia, gdy ledwie doszed do siebie po cikim ataku, Lenin podyktowa sekretarce Lidii Aleksandrownie Fotijewej trzeci cz Listu do Zjazdu. Wanie w List wiadczy wyranie, e chory wdz, zaprztnity biecymi problemami, nie przestawa myle o przy szoci, o tym, co si stanie, gdy jego zabraknie. By przywdc bez oficjalnego statusu, z racji predyspozycji intelektualnych i moralnych. A kim byli otaczaj cy go ludzie? Dlaczego wyniosa ich fala rewolucji? Co osignli w yciu? Jak prezentowa si Stalin na tle towarzyszy broni Lenina? Sprbuj odpowiedzie pokrtce na te pytania.

TOWARZYSZE BRONI
Przejcie od pokoju do wojny jest zawsze trudne, ale w sytuacji, jaka wytwo rzya si w Rosji Radzieckiej po wojnie domowej i obcej interwencji, rwnie przejcie od wojny do pokoju okazao si nieatwe. Sowa ruina", spustosze nie", gd" jeszcze nie w peni oddaj katastrofalny stan spoeczestwa na po cztku lat 20. Rosja bya ogromn rewolucyjn wysp w morzu wrogich pastw. Krajem wstrzsay gwatowne konwulsje buntw i guchego oporu przeciwko nowemu porzdkowi ze strony caych guberni i powiatw. Rewolucja zwyci ya, przetrwaa, utrwalia wadz rad, lecz wadza ta jak na razie moga zaofe rowa bardzo niewiele robotnikom i chopom. Komunizm wojenny" nie by w stanie zagwarantowa obiecanych praw do pracy, wypoczynku, ubezpiecze

spoecznych i nauki. Aby uciec od perspektyw ebraczego komunizmu i groby cakowitego zaamania, kraj potrzebowa miaych idei i energicznych posuni. Moga je zrealizowa jedynie partia, skupiajca w swym rku peni wadzy i sta nowica duchow oraz polityczn o, wok ktrej gorczkowo pulsowao ycie. Na pocztku 1921 roku okoo 20 000 jaczejek skupiao ponad 730 000 komu nistw. Niemal 1/4 spord nich suya w Armii Czerwonej. Rozpoczo si zrastanie partii i pastwa. Gwnym organem rzdzcym w pastwie sta si w istocie Komitet Central ny partii z Leninem na czele. W owym czasie nie byo to ciao liczne. Na przy kad podczas X Zjazdu RKP(b) wybrano do KC 25 czonkw i 15 kandydatw. Skad liczebny KC zwikszy si nieznacznie na XI Zjedzie, ostatnim, ktremu przewodniczy bezporednio Lenin - do 27 czonkw i 19 kandydatw. Za ycia Lenina plenarne posiedzenia Komitetu Centralnego odbyway si zwykle raz na dwa miesice. W jego skadzie wytworzyo si jdro zoone przede wszystkim z towarzy szy moskiewskich, na ktrych spoczywa gwny ciar biecej pracy: rozwizy wanie problemw natury gospodarczej i militarnej, ustanawianie cisych wizi z narodowymi oddziaami partii, okrelanie kursu wobec, dajmy na to, decy stw* bd robotniczej opozycji**, realizacja Nowej Polityki Ekonomicznej i tak dalej. Ponadto niektrzy czonkowie owego, jak bymy dzi powiedzieli, niefor malnego", niezinstytucjonalizowanego" jdra sami skamali si czsto ku takim czy innym ugrupowaniom, platformom", frakcjom. System dopiero nabiera ksztatw. Partia staa si si rzdzc, jej wadza bya realna. Dlatego od pozycji politycznej, zalet moralnych i profesjonalizmu funkcjonariuszy, tworzcych kie rownicze jdro partii, zaleao bardzo wiele. Lenin by jedynym czonkiem, ktry na wszystkich powojennych zjazdach - X, XI i XII (chocia w tym ostatnim nie uczestniczy) - zosta wybrany do KC jednogonie. Jego wpyw, przykad, dowiadczenie, prace teoretyczne, osigni cia, caa linia postpowania nie miay sobie rwnych, jeli chodzi o si intelektu alnego oddziaywania na Komitet Centralny partii i jego kierownicze jdro. Stalin, wystpujc w dniu 17 kwietnia 1923 roku ze sprawozdaniem organi zacyjnym na XII Zjedzie partii, podkreli:
* Decyci - grupa demokratycznych centralistw - w 1920 r. frakcja w RKP(b), ktr kierowali byli lewicowi" komunici: W.W Osiski, T.W. Sapronow, W.N. Maksimowski i in ni. Decyci wystpowali przeciwko zasadzie jednoosobowego kierownictwa w przedsibior stwach, opowiadali si za nieograniczon kolegialnoci, przeciwstawiali wadz w terenie jej organom centralnym, domagali si swobody tworzenia frakcji i ugrupowa wewntrz partii (przyp. red. wyd. ros.). ** Robotnicza opozycja - w latach 1920-1921 grupa frakcyjna w RKP(b), uwaajca za naj wysz form organizacji klasy robotniczej nie parti, lecz zwizki zawodowe, i domagajca si przekazania tym ostatnim zarzdu nad gospodark narodow. W skad robotniczej opozycji" wchodzili midzy innymi: A.G. Szlapnikow, M.K. Wadimirw, A.M. Koontaj, J.Ch. Luto winow, S.R Miedwiediew (przyp. red. wyd. ros.).

Wewntrz KC istnieje jdro, zoone z 10-15 ludzi, ktrzy do tego stopnia nabrali wprawy w dziedzinie kierowania polityczn i gospodarcz prac naszych organw, e zachodzi obawa, by nie przeksztacili si w swego rodzaju kapanw od rz dzenia. Moe to byoby i dobre, ale ma to rwnie i bardzo niebezpieczny aspekt: towarzysze ci, nabrawszy wielkiego dowiadczenia w rzdzeniu, mog popa w zarozumialstwo, zamkn si w sobie i oderwa od pracy w masach (...). Jeli nie skupiaj oni wok siebie nowego pokolenia przyszych przywdcw, cile zwizanych z prac w terenie, to ci wysoko kwalifikowani ludzie maj wszelkie szanse skostnie i oderwa si od mas4. Lenin y jeszcze, kiedy Stalin wypowiada powysze sowa, a ta cz jego referatu bya przeniknita leninowsk ide nieustannie odnawiajcego si kie rowniczego jdra. Pitnacie lat pniej ewolucja pogldw Stalina przywioda go do cakowicie odmiennych wnioskw, a chocia nawet w latach 1937-1938 czsto zdarzao mu si mwi suszne skdind rzeczy, to postpowa z reguy w sposb dokadnie przeciwny. Wwczas jednak, na pocztku lat 20., ten dua lizm sw i czynw nie by jeszcze tak wyranie widoczny. W referacie wygo szonym na zjedzie, rozwijajc temat kierowniczego jdra partii, czyli w istocie towarzyszy broni i uczniw Lenina, Stalin sformuowa sw myl w nastpu jcy sposb: (...) jdro wewntrz KC, ktre nabrao wprawy w rzdzeniu, starzeje si, potrze buje zmiany. Znany jest wam stan zdrowia Wodzimierza Iljicza; wiecie, e i pozo stali czonkowie zasadniczego jdra KC s ju wystarczajco zmczeni. A nowych kadr nie ma - oto w czym problem. Wychowywa przywdcw partii jest bardzo trudno: potrzeba na to lat, 510 lat, a nawet wicej; znacznie atwiej podbi ten czy inny kraj przy pomocy kawalerii tow. Budionnego ni wyku dwch, trzech przy wdcw, ktrzy mogliby w przyszoci naprawd stan na czele kraju5. Wypada si chyba zgodzi z wywodami Stalina. Naley jednak pamita, e wedle dzisiejszych kryteriw w skad KC wchodzili wwczas dosy modzi lu dzie. Lenin, ktry ledwie przekroczy pidziesitk, by wrd nich najstarszy. Zasadnicz grup czonkw KC stanowili 40-letni rewolucjonici, a przecie ju staroytni Grecy uwaali, i ludzie w tym wieku osigaj dopiero akme, szczyt moliwoci umysowych i fizycznych. Z du doz dokadnoci mona chyba powiedzie, e w pierwszych latach po rewolucji kierownicze jdro partii tworzyli: Bucharin, Dzieryski, Frunze, Kalinin, Kamieniew, Kujbyszew, Ordonikidze, Rudzutak, Rykw, Stalin, Swierdow, Trocki, Zinowiew. Naleaoby te zapewne zaliczy do tej grupy Mootowa, Piatakowa, Pietrowskiego, Tomskiego, Radka, Smig. Oczywicie, byli to ludzie o rnym dowiadczeniu yciowym i rewolucyjnym, wyksztaceniu, licznych osobistych sympatiach i antypatiach. Prawie poowa spord najbli szych towarzyszy Lenina spdzia lata na emigracji, braa udzia w wielu socjalde mokratycznych, socjalistycznych, a take po prostu kulturalnych konferencjach, kongresach, zjazdach. Stalin nie pasowa do tego wzoru. Jego rozwj, o czym bya

ju mowa w poprzedniej czci, postpowa osobliwym trybem. Wrodzony spryt, przebiego, wyrachowanie, podejrzliwo miay okazj wyksztaci si w caej peni. Dwadziecia lat nauki w szkoach cerkiewnych i zsyek, brak proletaria ckiego hartu i jakiegokolwiek zawodu uformoway Stalina jako funkcjonariusza idei. Stalin wczeniej ni ktokolwiek inny z leninowskiego otoczenia zrozumia i poczu moliwoci aparatu, jego si. Wikszo z tych, ktrzy tworzyli leni nowsk kohort, stanowczo nie docenia roli bezosobowych struktur wadzy. Stalin stopniowo wyksztaci w sobie wasny stosunek do poszczeglnych czonkw kierowniczego jdra. Ludzie ci, ktrzy wedle sw Stalina nabra li wprawy w rzdzeniu", ogromnie si od siebie rnili. Stalin, jak ju wspo mniaem, czu si z pocztku bardzo niepewnie, stykajc si z elokwencj Tro ckiego, jego wyniosoci i pewnoci siebie. Pniej jednak poj, e czowiek ten uwielbia pozy, frazesy, pikne swka. Podczas rewolucji i wojny domowej Trocki znalaz si u szczytu sawy. Jego popularno rosa, zaczli pojawia si stronnicy. Znaleli si i tacy, ktrzy widzieli w nim nie tylko drugiego" wodza Padziernika, lecz take przyszego przywdc partii. Trocki da si pozna jako czowiek, wyrniajcy si nie tyle talentami organizacyjnymi, ile zdolnociami krasomwczymi i przenikliwoci, a czsto paradoksalnym umysem. Dziki tym zaletom Trocki mg pociga za sob ludzi, zagrzewa ich do walki na frontach wojny domowej, zrcznie umacniajc przy tym wasn popularno. Gdy jednak przyszed czas monotonnej, codziennej pracy, sawa wodza Armii Czerwonej" zacza szybko blakn, przygasa. Nawet niektre suszne idee i koncepcje Tro cki przedstawia w tak wyzywajcej formie, e w coraz wikszym stopniu traci poparcie. Dla niego liczyy si przede wszystkim haso, trybuna, efektowny gest, a nie nuca rutyna dnia powszedniego. Przyszy sekretarz generalny zapewne wczeniej ni inni dostrzeg mocne i sabe strony tego czowieka. Stalin, biorc pod uwag niezwyk popularno Trockiego, prbowa z pocztku nawiza z nim jeli nie przyjacielskie, to przy najmniej poprawne stosunki. Zdarzyo si nawet, e bez uprzedzenia odwiedzi Trockiego w podmoskiewskiej miejscowoci Archangielskoje, aby zoy mu yczenia z okazji urodzin. Spotkanie przebiego jednak w chodnej atmosferze, poniewa obaj odczuwali gbok wzajemn niech. Znany jest take wypadek, gdy Stalin usiowa unormowa swoje stosunki z Trockim za porednictwem Lenina. wiadczy o tym zwaszcza telegram Wodzimierza Iljicza do Trockie go z 23 padziernika 1918 roku. Przytoczona zostaa w nim rozmowa Lenina ze Stalinem, dokonana przez czonka rady wojennej ocena sytuacji w Carycynie i yczenie nawizania bardziej aktywnej wsppracy z Rewolucyjn Rad Wojen n Republiki. W zakoczeniu telegramu Lenin pisa: Komunikujc Wam, Lwie Dawidowiczu, o wszystkich tych wypowiedziach Stali na, prosz Was, abycie je przemyleli i odpowiedzieli, po pierwsze, czy zgadzacie si pomwi osobicie ze Stalinem, ktry gotw jest w tym celu przyjecha, a po drugie, czy uwaacie za moliwe, w istniejcych konkretnych warunkach, puci

w niepami poprzednie tarcia i nawiza wspprac, czego tak bardzo pragnie Stalin. Co do mnie, to uwaam, i naley dooy wszelkich stara w kierunku nawiza nia wsppracy ze Stalinem6. Nic z tego jednak nie wyszo. Trocki nie ukrywa swego niechtnego stosun ku do czowieka, ktry, jego zdaniem, pod wzgldem intelektualnym sta znacz nie niej. Sam Trocki pisa o Stalinie tak: Mimo ogromnej ambicji i zawici, nie mg on nie odczuwa na kadym kroku swej intelektualnej i moralnej niszoci. Prbowa, co byo wida, zbliy si do mnie. Dopiero pniej zdaem sobie spraw, e usiowa nawiza co w rodzaju poufaych stosunkw. Odstrczay mnie jednak od niego cechy stanowice pniej o jego sile na fali upadku: wsko zainteresowa, pragmatyzm, psychologiczny prymitywizm i w szczeglny cynizm prowincjusza, ktry pod wpywem marksi zmu wyzby si wielu przesdw, nie zastpiwszy ich wszake gboko przemyla nym i przyswojonym przez umys wiatopogldem7. Stalin w kilku przemwieniach wyraa si bardzo pochlebnie o roli Trockie go w rewolucji i wojnie domowej, lecz nie zmienio to penego rezerwy stosunku tego ostatniego do Stalina. Znaczce miejsce w leninowskim gwiazdozbiorze zajmowali Grigorij Jewsiejewicz Zinowiew i Lew Borysowicz Kamieniew, ktrzy przeszli do historii jako swego rodzaju duet". Obaj wyznawali zblione pogldy, prawie nigdy nie pole mizowali ze sob i wyraali z reguy identyczne opinie. Dominujc rol w owym tandemie odgrywa zawsze Zinowiew, dugo utrzymujcy eksponowan pozycj w partyjnym kierownictwie. W burzliwej karierze politycznej Zinowiewa zda rzay si triumfalne wzloty i oguszajce upadki. Wstpiwszy do partii jeszcze w 1901 roku, Zinowiew wiele lat spdzi na emigracji, gdzie zajmowa si prac literack. W pamitne dni Padziernika i Zinowiew, i Kamieniew nadweryli nieco, jak wwczas uwaano, sw rewolucyjn reputacj, wystpujc otwarcie przeciwko zbrojnemu powstaniu. Lenin napisa pniej, e padziernikowy epi zod Zinowiewa i Kamieniewa nie by, oczywicie, przypadkiem". Apogeum politycznej dziaalnoci Zinowiewa stanowi prawie 7-letni okres, kiedy sprawowa on funkcj przewodniczcego Komitetu Wykonawczego Mi dzynarodwki Komunistycznej. Spod jego pira wyszo mnstwo artykuw, kt re pracowicie wydawa w oddzielnych zbiorach, broszurach, a nawet w specjal nej edycji dzie zebranych z sylwetk gowy autora wytoczon na okadce. Oto przykad stylu Zinowiewa: Kroczcy ku zwycistwu midzynarodowy proletariat jeszcze nie raz i nie dwa zboczy z kursu i, broczc krwi, szuka bdzie nowych drg. Rozgromiony w pierwszej imperialistycznej wojnie wiatowej, ukrzyowany i oszukany przez faszywych prorokw z II Midzynarodwki - midzynarodowy proletariat nie uwolni si jeszcze od straszliwego poczucia zagubienia (...)". Wiele swoich najlepszych cech Zinowiew wyszlifowa, blisko obcujc przez dugi czas z Leninem, zarwno na emigracji, jak i ju po rewolucji. unaczarski

w swych Rewolucyjnych sylwetkach posun si bardzo daleko w ocenie roli Zinowiewa, piszc, e by on jedn z podpr Lenina, e wanie on nalea do tych czterech, piciu ludzi, ktrzy W pierwszym rzdzie tworz polityczny mzg partii". Wedug unaczarskiego, wszyscy uwaali Zinowiewa za najbliszego i najbardziej zaufanego pomocnika Lenina" 8 . Zinowiew kipia wulkaniczn energi, zarazem jednak podlega czstym zmianom nastrojw, od niepohamowanego optymizmu do skrajnego przygn bienia, zaamania i zimnej" histerii. Trzeba go byo nieustannie podtrzymywa na duchu, nakrca". Przez dugi czas Zinowiew odnosi si do Stalina protek cjonalnie, a nawet arogancko. Wielokrotnie, gdzie na pocztku lat 20., pokpiwa sobie, co prawda dobrotliwie, z prymitywnego stylu jego artykuw, zarzucajc mu skonno do tautologii i oscho. Sam dobrze wada pirem, a niektre z jego licznych prac odznaczaj si ogromnym bogactwem treci, jak na przy kad artyku O pierwszych bojach w obronie leninizmu, gdzie Zinowiew subtelnie i zrcznie dowid, jak bezpodstawne s roszczenia Trockiego do specjalnej po zycji w partii. Jako przywdca piotrogrodzkiej organizacji partyjnej Zinowiew prbowa w swoim czasie zademonstrowa nieustpliwo i wykazywa nawet zapdy dyk tatorskie, chocia w momencie ofensywy Judenicza na kolebk rewolucji zwy czajnie straci gow. Nie uszo to uwagi Stalina, ktry przyjecha wwczas do Piotrogrodu i w duchu oceni Zinowiewa jako zadufanego w sobie i nadmiernie ambitnego mazgaja. Do mierci Lenina Stalin stara si utrzymywa z Zinowiewem i Kamieniewem niemal przyjacielskie stosunki. Kiedy na pocztku listopada 1922 roku Lenin przewodniczy zebraniu z udziaem Zinowiewa, Kamieniewa i Stalina, nieodparcie nasuwao si wraenie, e wspomniana trjka" jest bardzo solidarna, zaprzyjaniona i zgodna. Mogo si tak jednak wydawa tylko przez krtki czas, poniewa kady z trjki mia, oprcz wsplnych, take ambitne plany osobiste. Kt by w stanie przewidzie, e wanie z inicjatywy Stalina Zino wiew zostanie dwukrotnie wydalony z partii, a nastpnie ponownie przyjty, ale za trzecim razem, w 1934 roku, wydalenie poprzedzi ju tylko rych egzekucj? Nawiasem mwic, taki sam los czeka rwnie drugiego partnera w duecie" - Kamieniewa. Zinowiew uchodzi za jednego z najlepszych mwcw w partii. Nie przy padkiem na XII i XIII Zjedzie RKP(b) Komitet Centralny powierza wanie jemu wygaszanie programowych referatw politycznych. Zinowiew nalea do tych, ktrzy pochwalali istnienie jdra w politycznym kierownictwie. Wystpujc w 1925 roku na XIV Zjedzie partii, owiadczy: (...) Wodzimierz Iljicz choro wa (...), musielimy odby nasz pierwszy zjazd [tj. XII - D.W] bez niego. Wie cie, e rozmawiano o powstaym w Komitecie Centralnym jdrze, e XII Zjazd milczco wyrazi zgod na to, e owo jdro nadal bdzie kierowa, oczywicie przy penym poparciu caego Komitetu Centralnego, nasz parti, dopki Iljicz nie stanie na nogi" 9 .

Zinowiew, podobnie jak Kamieniew, uwaany by za jednego z bliskich przy jaci Stalina. Kiedy w 1926 roku usunito go z Biura Politycznego, Zinowiew sdzi, e nie na dugo. W wigili nowego, 1927 roku, on i Kamieniew, zabrawszy ze sob butelk koniaku i szampana, zjawili si niespodziewanie w mieszkaniu Stalina. Wydawao si, e rozejm zosta zawarty. Mwili sobie na ty", wspominali przeszo, przyjaci, lecz ani sowem nie napomknli o najwaniejszej kwestii. Koba by bardzo gocinny, ciepo przyj starych przyjaci", przemawia prosto, serdecznie, jakby to nie on w lipcu i padzierniku odchodzcego roku domaga si ich ustpienia z politbiura. Duet" wyszed od niego uskrzydlony. Stalin jed nak ju dawno zdecydowa, e ludzie ci, ktrzy tak duo o nim wiedzieli, nie bd duej potrzebni sekretarzowi generalnemu. Mia miejsce jeszcze jeden przypadek, kiedy Zinowiew i Kamieniew przy szli, a raczej zostali przyprowadzeni do Stalina razem. W 1936 roku, przebywajc ju w wizieniu, obaj napisali listy do wodza", ktry nieoczekiwanie odpowie dzia. Byli towarzysze broni Lenina, byli czonkowie politbiura, nie bez podstaw liczcy na wysok pozycj w partii po mierci Wodzimierza Iljicza, weszli do gabinetu czowieka, ktrego kiedy tak nie docenili. Oprcz Stalina znajdowali si tam rwnie Woroszyow i Jeow. Stalin nie odpowiedzia na ich pozdro wienie i nie poprosi, aby usiedli. Przechadzajc si po gabinecie, zaproponowa ukad: udowodniono im win, a nowy sd moe wyda najwyszy wyrok On jednak pamita ich przesze zasugi. (Z pewnoci przy tych sowach co drgno w duszy Zinowiewa i Kamieniewa). Jeli podczas procesu potwierdz wszystko, a zwaszcza fakt, e prowadzili sw wywrotow dziaalno pod bezporednim kierownictwem Trockiego, on ocali im ycie. Sprbuje ocali. A potem postara si, by zwolniono ich z wizienia. Niech wic decyduj. Wymaga tego dobro sprawy. Zapado dugie milczenie. Zinowiew, bardziej ulegy i saby, powiedzia cicho: Dobrze, zgadzamy si". Przywyk ju decydowa rwnie za Kamienie wa. Dwa miesice pniej obaj zostali rozstrzelani. Wszystko to opowiedzia mi w 1947 roku na Syberii pewien wizie, na zywany Borysem Siemionowiczem. W wiosce, gdzie mieszkaem z matk, bra tem i siostr, w 1937 roku pospiesznie zbudowano obz. Niektrzy z winiw byli rozkonwojowani", to znaczy pozwalano im czasem wychodzi ze strefy. Borys Siemionowicz trudni si szewstwem, dwa lub trzy razy zjawi si u nas, by zaata stare kierzowe buty, moje i brata. Wczeniej, nim w 1938 roku zosta aresztowany, pracowa w organach", w tym samym wizieniu, do ktrego tra fili byli towarzysze Stalina. To wanie on prowadzi ich na ostatnie spotkanie z wodzem". Gdy noc zabierano Kamieniewa i Zinowiewa na egzekucj, kady z nich przyj to inaczej. Cho obaj wielokrotnie pisali do Stalina z prob o daro wanie ycia, i najwyraniej mieli nadziej na uaskawienie (przecie im obieca!), poczuli, e to ju koniec. Kamieniew w milczeniu kroczy korytarzem, nerwowo zaciskajc donie. Zinowiew wpad w histeri i musiano go wlec. Nieca godzin pniej jeszcze dwaj czonkowie byego jdra KC przekroczyli prg wiecznoci.

W swoim czasie zrobili wicej ni ktokolwiek inny, aby umocni pozycj Koby. Zapat za usugi" bya mier. Warto przypomnie, e Stalin dobrze zna Kamieniewa jeszcze z czasw zsy ki w Turuchaskim Kraju, gdzie zastaa ich wie o wybuchu rewolucji luto wej. Stalin ju wwczas zwrci uwag na jego wielk erudycj i swego rodzaju impulsywno: zdolno do szybkiego podejmowania decyzji i rwnie szybkie go wycofywania si z nich. Na stosunek Stalina do Kamieniewa silnie wpyna okoliczno, e ten ostatni by zastpc Lenina w Radzie Komisarzy Ludowych i czsto prowadzi plenarne posiedzenia KC, posiedzenia Sownarkomu* i wielo krotnie przewodniczy zjazdom partii. Jeszcze za ycia Lenina Kamieniew prze wodniczy z reguy na posiedzeniach politbiura. Chocia Zinowiew i Kamieniew byli nieprzecitnymi mwcami i publicy stami, to jednak brakowao im twardego rdzenia" i w krytycznym momencie mogli zrobi unik, wykona nieoczekiwany manewr w imi wasnych interesw, ambicji i prestiu. Niestety, swoj walk ze Stalinem, chcc nie chcc, przenieli w sfer aparatu partyjnego, gdzie ju wtedy ich szanse na sukces byy bardzo nie wielkie. W znacznym stopniu spowodowa to fakt, e chocia obaj wykazywali niepospolite zdolnoci i upr w deniu do celu, Stalin bardzo szybko rozgryz ich wewntrzn chwiejno i niekonsekwencj. Lenin, wiedzc o sabociach Zinowiewa i Kamieniewa, mimo wszystko bar dzo na nich polega. Dotyczy to zwaszcza Kamieniewa, ktry nieraz wypenia najrozmaitsze osobiste zlecenia Lenina. Wiedziano powszechnie, e Kamieniew umiejtnie prowadzi negocjacje, agodzi rne draliwe kwestie w rodowisku partyjnym. Cho mniej popularny ni Zinowiew, by jednak solidniejszy i inte ligentniejszy. Mia wasne przekonania, potrafi wznie si na poziom gbokich teoretycznych uoglnie, odznacza si odwag i zdecydowaniem. Do historii przejd sowa, ktre Lew Borysowicz Kamieniew wypowiedzia 21 grudnia 1925 roku (akurat w dzie urodzin Stalina), przemawiajc na XIV Zjedzie WKP(b): Jestemy przeciwni formuowaniu teorii wodza", jestemy przeciwni tworzeniu wodza". Nie zgadzamy si, aby sekretariat, czc faktycznie funkcje polityczne i organizacyjne, sta ponad organem politycznym. Jestemy za tym, aby nasze kie rownictwo zorganizowane zostao w taki sposb, by rzeczywist wadz sprawo wao politbiuro, skupiajce wszystkich politykw w naszej partii, a podporzd kowany mu sekretariat wypenia jego polecenia na poziomie technicznym (...). Osobicie uwaam, e nasz sekretarz generalny nie jest postaci, ktra potrafi sku pi wok siebie stary bolszewicki sztab (...). Poniewa wielokrotnie mwiem to towarzyszowi Stalinowi osobicie, poniewa wielokrotnie mwiem to w krgu towarzyszy leninistw, powtrz to take na zjedzie: doszedem do przekonania, e towarzysz Stalin nie potrafi odegra roli czowieka jednoczcego bolszewicki sztab (...). T cz swego wystpienia rozpoczem sowami: jestemy przeciwni

* Sownarkom (Sowiet Narodnych Komissarow) - rzd radziecki (przyp. red.).

teorii jednoosobowego kierownictwa, jestemy przeciwni tworzeniu wizerunku wodza!


10

Byy to miae sowa. Wicej nawet, biorc pod uwag wszystko, co wy powiedziano publicznie przeciwko jedynowadztwu Stalina, ktre dopiero za czynao nabiera wyrazistszych ksztatw, byy to najbardziej prorocze sowa ostrzeenia. Ju tylko za to Kamieniew zasuguje na szacunek. Lekcj odwane go mylenia, wpojon partii przez Lenina, Kamieniew, jak si zdaje, przyswoi sobie lepiej ni inni. Dlaczego jednak krg towarzyszy leninistw", jak nazwa ich Kamieniew, nie popar wwczas trzewych, rzeczowych propozycji jednego z czonkw kierowniczego jdra? Win za to ponosili nie tylko towarzysze leninici", krtkowzrocznie oceniajcy sytuacj, lecz take sam Kamieniew. Jego bezideowa szarpanina w walce ze Stalinem, kiedy na przemian to szuka zblie nia z Trockim, to znw dystansowa si wobec niego, moga stwarza wraenie (niezbyt dalekie od prawdy), e zasadnicze motywy podejmowanych przeze dziaa zwizane s w znacznej mierze z ambicjami osobistymi. Kamieniewowi nie byo sdzone powstrzyma Stalina. Przeciwnie, sytuacja sekretarza ge neralnego wydatnie si poprawia: Kamieniew atakowa go przecie z pozycji opozycjonisty". Pomidzy Trockim, Zinowiewem i Kamieniewem wytworzyy si skom plikowane stosunki. Chocia Kamieniew oeni si z siostr Trockiego, nie czyy go z nim adne bliskie zwizki. Zarwno Trocki, jak i Zinowiew rocili sobie pretensje do przywdztwa w partii, zwaszcza gdy stao si jasne, e stan zdrowia Lenina jest krytyczny. Trocki, piszc swe sensacyjne Lekcje Padzierni ka, w bardzo niekorzystnym wietle przedstawi rol, jak odegrali Zinowiew i Kamieniew podczas rewolucji. Ci za, jak wiadomo, domagali si usunicia au tora Lekcji z politbiura i wykluczenia go z partii. Stalin jednak nie by jeszcze wwczas tym, kim sta si w latach 30. Na XTV Zjedzie WKP(b), kiedy Komitet Centralny ograniczy si do pozbawienia Trockiego funkcji ludowego komisa rza spraw wojskowych, Stalin owiadczy: Nie zgodzilimy si z Zinowiewem i Kamieniewem, poniewa wiedzielimy, e polityka odcinania grozi partii wiel kimi niebezpieczestwami, e metoda odcinania, metoda puszczania krwi - a oni domagali si krwi - jest niebezpieczna i zaraliwa: jeli dzi odetniemy jednego, jutro drugiego, pojutrze trzeciego - to kto zostanie w partii?" Zjazd powita te sowa oklaskami. Kilka minut pniej jednak, w dalszej cz ci swego przemwienia kocowego, komentujc konfiskat nakadu leningradz kiej gazety Bolszewik", Stalin stwierdzi: Nie jestemy liberaami. Dla nas in teresy partii stoj wyej ni formalny demokratyzm. Tak, wstrzymalimy nakad frakcyjnego organu i podobne rzeczy bdziemy wstrzymywa w przyszoci" 1 1 . W odpowiedzi na to rozlegy si burzliwe oklaski. Delegatom spodobay si sta nowczo i zdecydowanie Stalina. Czy mogli jednak przewidzie, e niebawem Stalin dojrzeje do metody odcinania", a na gilotyn bezprawia wstpi bardzo wielu spord nich?

Wybiegnijmy nieco w przyszo. Kiedy Kamieniew, wyrzucony z kierowni czego krgu", zosta dyrektorem Instytutu Literatury wiatowej, Stalin, podczas jednego z rutynowych sprawozda Jagody, rzuci: - Uwaajcie na Kamieniewa..." Myl, e zwiza si z Riutinem. Lew Bo rysewicz nie z tych, ktrzy atwo daj za wygran. Znam go ponad 20 lat. To wrg... I Jagoda uwaa". W 1934 roku Kamieniew zosta aresztowany, w 1935 os dzony i skazany na pi lat wizienia. W tym samym roku znw stan przed s dem, ktry podwyszy wyrok do 10 lat. W drugiej poowie 1936 roku zamknito spraw. Raz na zawsze. Na razie jednak Stalin potrzebowa Zinowiewa i Kamieniewa do walki z Tro ckim, ktrego uwaa za gwnego wroga, swojego i partii. Stalin szybko da si pozna jako zdolny administrator. Wypeniajc swe ru tynowe obowizki, przypatrywa si bacznie czonkom politbiura i innym wpy wowym towarzyszom z Komitetu Centralnego. Niebawem zauway, e najwa niejsz cz jdra stanowi ci, ktrych na wasny uytek nazwa literatami", czyli dawni emigranci. Nie mg zaprzeczy, i wszyscy oni wyrniali si inte ngencj, przygotowaniem teoretycznym, ogln erudycj. Budzio to u Stalina poczucie wewntrznego rozdranienia: Kiedy my tu przygotowywalimy rewo lucj, oni tam czytali i pisali (...)". Raz wypowiedzia si na ten temat bardzo otwarcie. Kiedy zatwierdzano kan dydatur penomocnego przedstawiciela KC przy jednym z komitetw gubernialnych, okazao si, e towarzysz ledwo umie czyta i pisa. Stalin jednak rzuci na szal swoj opini: - Za granic nie by, to gdzie mia si nauczy... Nada si. W otoczeniu Lenina znalazo si wielu utalentowanych ludzi. Stalin szybko zauway, e Bucharin, Rykw, Tomski, chocia nie stanowi adnej specjalnej grupy, wietnie radz sobie z rozwizywaniem problemw ekonomicznych, go spodarczych, przemysowych. Byli dobrymi ekonomistami, technokratami, jak bymy dzi powiedzieli. Niestety pniej, w latach 30., a nawet jeszcze dugo po wielkiej wojnie ojczynianej, dla prawdziwych ekonomistw, technokratw praktycznie zabrako miejsca w wyszych krgach wadzy. Zastpili ich admi nistratorzy i biurokraci w rodzaju Kaganowicza i Malenkowa. Co prawda, przy dyspozycyjno-nakazowym stylu pracy wybitni ekonomici, tacy jak Wozniesien ski, nie byli nawet potrzebni, skoro tak wiele dziao si nie dziki, ale na przekr prawom ekonomii. W tej trjce wyrnia si oczywicie Nikoaj Iwanowicz Bucharin. Ju w swojej pierwszej ksice, Ekonomia polityczna klasy niepracujcej, napisanej w przeddzie I wojny wiatowej, wnikn gboko w genez stosunkw gospo darczych. W 1920 roku ukaza si pierwszy tom Ekonomii, w ktrej Bucharin zamierza przedstawi proces transformacji ekonomii kapitalistycznej w socja listyczn. Wcignity w wir walki i zmieniajcych si okolicznoci, nigdy nie

napisa drugiego tomu. W Ekonomii stwierdza, e kapitalizmu nie budowano, budowa si sam. Socjalizm, jako system zorganizowany, musimy budowa. Na sze najwaniejsze zadanie - to znale rwnowag midzy poszczeglnymi ele mentami systemu". Stalin, ktry mia tylko rudymentarne pojcie o ekonomii, zwrci baczn uwag na Bucharina. Szczeglne komplikacje w ich wzajemnych stosunkach w owym czasie nie wystpoway; ostatecznie Nikoaj Iwanowicz by ustpliwym, mikkim inteligen tem. Niekiedy wydawao si, e Stalin i Bucharin s bliskimi przyjacimi. Nawet mieszkali na Kremlu w ssiednich apartamentach. Wkrtce przyszy gensek zda sobie spraw, e Bucharin nie snuje adnych ambitnych planw. Bucharin nie ro zumia i nie pochwala walki o przywdztwo, konfliktw personalnych, w jakie uwikani byli poszczeglni czonkowie politbiura. Nie przypadkiem przez duszy czas stara si nie zajmowa adnego okrelonego stanowiska w walce pomidzy triumwiratem" a Trockim. Jego wystpienia w dyskusjach i mowy Trocki nazwa pniej osobliw dziaalnoci pokojow". Wydaje si, e niedoszy przywdca nie mia racji: Bucharin nade wszystko ceni autorytet Lenina (chocia czsto i gwa townie spiera si z nim) oraz kolektywn opini politbiura. Do Aleksieja Iwanowicza Rykowa Stalin zawsze odnosi si podejrzliwie, nie tylko dlatego, e po mierci Lenina zaj on jego miejsce jako przewodniczcy Rady Komisarzy Ludowych, lecz rwnie dlatego, e Rykw by czowiekiem wyjtkowo szczerym i prostolinijnym. Z tej wanie przyczyny Rykowowi nie zawsze udawao si zachowywa normalne stosunki z kolegami. Znany jest wy padek, kiedy Smiga zwrci si do KC RKP(b) z prob o zwolnienie z obowiz kw zastpcy przewodniczcego Wszechrosyjskiej Rady Gospodarki Narodowej i naczelnika Gawtopu (komisji paliwowej) ze wzgldu na niemono uoenia wsppracy z Rykowem. Lenin, zapoznawszy si z treci listu, napisa notatk dla Stalina, w ktrej poleci mu wstrzyma si na razie z odwoaniem Smigi, uwaajc zapewne, e konflikty pomidzy czonkami partii mog i powinny by rozwizywane. Rykow zazwyczaj mwi w oczy to, co myla. Tak samo rwnie pisa. W 1922
roku opublikowa prac Sytuacja gospodarcza kraju i wnioski na przyszo, w ktrej

wystpi z poparciem dla NEP-u, a przeciwko prbom rozwizywania proble mw ekonomicznych metodami nakazowymi. Z nazwiskiem Rykowa wie si zwykle G O E L R O (Pastwow Komisj ds. Elektryfikacji Rosji), Dnieprostroj, Turksib (kolej turkiestasko-syberyjsk), rozwj ruchu spdzielczego, pierwszy plan picioletni i inne wane inicjatywy socjalistycznego pastwa. To wanie Rykw prbowa pniej przekona Stalina i jego stronnikw, e socjalizm po winien udoskonala i rozwija stosunki towarowo-pienine, nie ograniczajc ekonomicznej niezalenoci bezporednich producentw. Niestety, rozmawiali rnymi jzykami. Pod koniec lat 20., kiedy Stalin umocni ju sw pozycj polityczn, Ry kw, po zapoznaniu si z programem kolektywizacji, rzuci mu w twarz: Wasza

polityka nawet nie pachnie ekonomi!" Gensek pozosta niewzruszony, ale nie zapomnia repliki. Stalin w ogle niczego nie zapomina. Jego chodna, komputerowa pami rejestrowaa i przechowywaa tysice nazwisk, faktw, wydarze. Nie zapomnia take i o tym, e Lenin bardzo ceni Rykowa i e w dzieach wodza jego nazwisko pojawia si 198 razy, czyli prawie tak czsto, jak Stalina. Bdc przewodnicz cym Rady Komisarzy Ludowych ZSRR, Rykw od 1926 roku sta rwnie na czele Rady Pracy i Obrony oraz Komitetu do spraw Nauki i Wspierania Roz woju Myli Naukowej. Stalin nie zapomnia, jak Rykow, wystpujc w marcu 1922 roku na plenum Rady Moskiewskiej, stwierdzi, e niedopuszczalny jest powrt do metod komunizmu wojennego", podda ostrej krytyce tych, ktrzy zwalczali NEP, nazywajc tego rodzaju ataki niebywale szkodliwymi i niebez piecznymi", domaga si odejcia od metod przymusu na wsi, gdzie naley, wedle jego sw, przestrzega rewolucyjnej praworzdnoci". Wiele lat pniej Aleksiej Iwanowicz Rykw po raz ostatni w yciu wystpi na plenum KC, odpierajc monstrualne oskarenia o szpiegostwo, dywersj i dziaalno terrorystyczn. Rykow wszed do pierwszego radzieckiego rzdu jako ludowy komisarz spraw wewntrznych, ale po kilku dniach poda si do dymisji na znak protestu prze ciwko temu, i cay rzd jest bolszewicki, a nie koalicyjny. Stalin umiechn si ze zoliw satysfakcj: Zawsze taki by". Bucharina i Rykowa szczeglnie niepokoi los rosyjskiego chopstwa, gdy tymczasem Trocki (z ktrym Stalin zgadza si w gbi duszy) uwaa, i jest to materia do rewolucyjnych przeobrae". Nie sposb byo nie zauway, jak ogromn popularnoci ciesz si w spoeczestwie Bucharin i Rykow. Chodzili bez ochrony osobistej, byli bardzo przystpni i uczynni. Proci ludzie zawsze wysoko ceni u przywdcw takie wanie cechy. Stalin nazywa ow prostot i przystpno przymilaniem si do ludu". Z tak sam nieufnoci Stalin odnosi si zawsze do Michaia Iwanowicza Tomskiego. Tomski, uczestnik trzech rewolucji i byy dziaacz zwizkw zawo dowych, umia broni wasnego punktu widzenia. Stalin dugo tolerowa tego przyjaciela Rykowa", dopki nie wprowadzi do prezydium WCSPS Kaganowicza i Szwernika, ktrzy wyparli dotychczasowego przewodniczcego. Kiedy 22 sierpnia 1936 roku Tomski odebra sobie ycie w swej daczy w Bolszewie, Stalin powiedzia: Jego samobjstwo to potwierdzenie winy wobec partii (...)".W rze czywistoci bya to skrajna forma protestu przeciwko jedynowadztwu Stalina. Znaczce miejsce w kierowniczym jdrze partii zajmowa Feliks Dzieryski, ktrego Bucharin nazywa proletariackim jakobinem". By to jeden z najstarszych czonkw partii, a zarazem wspzaoyciel Socjaldemokracji Krlestwa Polskie go i Litwy. Karol Radek, oceniajc pniej rol Dzieryskiego, stwierdzi: Nasi wrogowie stworzyli ca legend o wszystkowidzcych oczach CzK, o wszystko syszcych uszach C z K o wszechobecnym Dzieryskim. Wyobraali sobie C z K jako ogromn armi, ogarniajc cay kraj, przenikajc swymi mackami do ich

obozu. Nie rozumieli, skd bierze si sia Dzieryskiego. A braa si ona z tego samego rda, z ktrego czerpaa sw si partia bolszewicka - z cakowitego zaufania mas pracujcych i biedoty (.. . ) " 1 2 . Stosunki pomidzy Stalinem a Dzier yskim ukaday si niele, do czego przyczynio si zwaszcza kilka wsplnych wyjazdw na front w latach wojny domowej. Po przedwczesnej mierci Dzier yskiego skpy w pochwaach Stalin powiedzia: Wypali si wskutek wyto nej pracy na rzecz proletariatu". Michai Wasiliewicz Frunze by niepozornym, lecz niezwykle ujmujcym czowiekiem. Stalin, ktry przeszed przez wizienia i zsyki, ze szczeglnym szacunkiem odnosi si do Arsenija, jak czasem i po rewolucji nazywali Frunzego starzy towarzysze. Wszyscy wiedzieli, e w 1907 roku Michai Wasiliewicz zosta dwukrotnie skazany na mier, przez dugie tygodnie oczekiwa w celi na egzekucj, a nastpnie spdzi wiele lat na katordze. Mao kto zdawa sobie wwczas w peni spraw z faktu, w jak ogromnym stopniu przyczyni si Frunze do zwycistwa na Froncie Wschodnim, turkiestaskim i poudniowym. Stalin, sam wykazujcy niebywa stanowczo, podziwia zimn krew i si woli tego proletariackiego dowdcy. Sprawujc przez krtki czas funkcj ludowego komi sarza spraw wojskowych i morskich, Frunze zadziwi wszystkich gbi swego intelektu, nowatorskim podejciem do kwestii doktryny wojennej, reformy si zbrojnych, sztuki operacyjnej na wspczesnym polu walki. Frunze cierpia na chorob wrzodow odka. Przy kolejnych nawrotach stosowa tradycyjne metody leczenia i objawy ustpoway. W kocu jednak kon sylium lekarskie orzeko, i powinien podda si operacji. Wedug rnych wia dectw (ksika Tak byo Iosifa Gamburga, nowela Opowie niezgaszonego ksiyca Borysa Pilniaka i inne) Stalin i Mikojan odwiedzali Frunzego w szpitalu, rozma wiali z profesorem Rozanowem i upierali si przy interwencji chirurgicznej. Na krtko przed operacj Frunze napisa do ony: W tej chwili czuj si zupenie zdrw, tak e jako gupio nie tylko poddawa si, ale nawet myle o operacji. Mimo to lekarze postanowili operowa" 1 3 . Trudno roztrzsa wszystkie domysy na temat mierci Frunzego; czy zadzia aa tu czyja rka", czy po prostu w spraw wda si nieubagany los. Wielu lekarzy wyraao pniej opini, e operacja, prosta nawet wedle wczesnych kryteriw, nie bya konieczna. Przemawiajc na pogrzebie Frunzego, Stalin po wiedzia: Moe i tak by powinno, by starzy towarzysze tak lekko i tak atwo zstpowali do grobu. Niestety, znacznie ciej i o wiele trudniej jest naszym modym towarzyszom zastpi starych" 14 . Niektrzy dopatrywali si w tych so wach ukrytego, znanego jedynie Stalinowi sensu, nie ma jednak dostatecznych podstaw do jakichkolwiek kategorycznych stwierdze. Jedno jest pewne, Frunze, gdyby y, mgby odegra na scenie politycznej bardzo istotn rol, a Stalin zda wa sobie z tego spraw. Wan postaci w Komitecie Centralnym by Jakow Michajowicz Swierdow, klasyczny przykad skonnego do powice wykonawcy, cakowicie pozbawionego

ambicji osobistych. Tak napisa o nim unaczarski: Mia ortodoksyjne pogldy na temat wszystkiego, by jedynie odbiciem kolektywnej woli i kolektywnych decyzji. Samodzielnie nigdy ich nie podejmowa, tylko przekazywa, otrzymu jc polecenia od Komitetu Centralnego, a czasem osobicie od Lenina". Kiedy zabiera gos, wspomina unaczarski, jego przemwienia brzmiay jak artykuy wstpne z oficjalnej gazety. Posiada jednak co, w czym bardzo niewielu mogo si z nim rwna - znakomite wyczucie najmniejszych niuansw w stosunkach wewntrzpartyjnych i niemae zdolnoci organizacyjne. Praktycznie rzecz biorc, do momentu, gdy zapada decyzja, e na czele sekretariatu powinna sta jedna osoba - sekretarz generalny KC, obowizki te spenia ju Jakow Michajowicz Swierdow. Stalinowi podoba si rzeczowy, powcigliwy sposb, w jaki Swierdow prowadzi posiedzenia Komitetu Centralnego. Szczeglnie wryo mu si w pami jedno z posiedze KC w marcu 1918 roku. Na porzdku dziennym byo wiele kwestii: sytuacja na Ukrainie, deklaracja lewicowych" komunistw, ewakuacja Prawdy", ustanowienie kontroli nad wojskowymi specjalistami", owiadczenie Krylenki, sprawa Dybienki... W kraju wrzao. Swierdow sign po czarny zeszyt w ceratowej okadce, w ktrym protokoowa przebieg posie dzenia, popatrzy na obecnych - w pokoju znajdowali si Lenin, Zinowiew, Ar tem (Siergiejew), Sokolnikow, Dzieryski, Wadimirski, Stalin - i spokojnie po prosi, by trzymali si tematu 1 5 . Po mierci Swierdowa Lenin wyrazi si o nim z najwyszym uznaniem. Tacy ludzie, stwierdzi, s niezastpieni. Swierdow gotw by wypenia wol Lenina za kad cen. Czasami - straszn. Czowiek wyksztaca w sobie takie lub inne cechy, przebywajc w krgu to warzyszy, zwolennikw tej samej idei, a nawet rywali. Stalin, nalec do kohorty towarzyszy broni i uczniw Lenina, powinien by wiele zyska, wiele przej od samego wodza i jego otoczenia. Nie wszystkie jednak rysy charakteru dojrzae go czowieka mog podlega przemianom. Liczne cechy Stalina, uformowane w minionych latach - skryto, wyrachowanie, bezwzgldno, podejrzliwo, uczuciowe ubstwo - z czasem nie tylko nie osaby, ale spotgoway si do gra nic moliwoci. Stalin ju dawno zacz przejawia skonno do, by posuy si terminem Hegla, probabilizmu. Jego sens sprowadza si do tego, e jednostka, popeniajca czyn moralnie odpychajcy, stara si go przed sob usprawiedliwi i przedstawi jako dobry. Tak wanie postpowa Stalin. Kiedy zyska pewno, ze uznany przywdca jest powanie chory, zacz prowadzi wielk gr, aby maksymalnie umocni wasn pozycj w kierownictwie. Pocztkowo prbowa udowodni sobie, e jest to konieczne w interesie obrony leninizmu". Pniej wszystkie swoje posunicia uwaa za moralnie suszne w imi budowy socja lizmu w jednym kraju". W ostatecznym rozrachunku zasada probabilizmu zaj a niepolednie miejsce w arsenale politycznych rodkw Stalina. Nard musia wierzy, e wszystko, co robi Stalin - suy interesom narodu. Przypuszczam, i wielu ludzi z leninowskiego otoczenia dugo nie mogo rozgry Stalina. Jedni widzieli w nim po prostu wykonawc, inni - zdolnego

przedstawiciela mniejszoci narodowych w partii, jeszcze inni - typow mier not, jakich zawsze peno w kierowniczych krgach wszystkich reimw i sy stemw. To prawda, towarzysze broni Lenina nie docenili Stalina, natomiast on przejrza ich wszystkich. Nawet najbliszych wsppracownikw wodza: Zinowiewa, Kamieniewa, Bucharina, Rykowa, Tomskiego, Rudzutaka, Kosiora i wie lu innych, ktrzy okazali si wrogami ludu". To wanie on zobaczy, e podczas wojny domowej Armi Czerwon dowodzili niemal wycznie wrogowie": Tro cki, Blcher, Jegorow, Tuchaczewski, Uborewicz, Dybienko, Antonow-Owsie jenko, Smiga, Muraow oraz setki i tysice innych zdrajcw". Lenin si tego nie domyla, a Stalin w swej przenikliwoci odkry, e budowniczowie prze mysu" to te prawie sami zdrajcy" i sabotayci": Piatakow, Zielenski, Sie riebriakow, Lifszyc, Grinko, Liebied, Siemionow i tysice innych. Tylko Stalin zdoa si zorientowa, e na czele radzieckiej suby dyplomatycznej rwnie stoj sami szpiedzy": Kriestinski, Rakowski, Sokolnikw, Karachan, Bogomoow, Raskolnikow... A ilu dwulicowcw" zdemaskowa we wszystkich pozo staych sferach ycia kraju! Czy kto taki naprawd mg by miernot"? Trocki bardzo si w swej ocenie pomyli. Maksymilian Robespierre, wystpujc 5 lutego 1794 roku w Konwencie, owiadczy: (...) pierwsz zasad naszej polityki po winno by rzdzenie ludem - za pomoc rozumu, a wrogami ludu - za pomoc terroru" 1 6 . Metoda, ktr zaleca Robespierre, bya dualistyczna, nie uniwersalna. Stalin swoj zasad" polityki uczyni monistyczn: rzdzi wszystkimi jedn uni wersaln metod przemocy. Wtpi, czy ktry z towarzyszy broni Lenina mg choby pomyle, e pord nich lgnie si monstrum. Nie gdziekolwiek", ale w samym kierowniczym jdrze.

SEKRETARZ GENERALNY
Po rewolucji padziernikowej Leninowi sdzone byo przey nieco wicej ni sze lat. Na ten okres przypado jednak tyle dokona, nadziei i rozczarowa, e Lenin zdy zaledwie nakreli kontury przyszoci, w oglnych zarysach wy tyczy dalsz marszrut. XI Zjazd partii by ostatnim, w ktrym uczestniczy. Podczas zjazdu Wiacze saw Michajowicz Mootow wygosi referat o organizacyjnej dziaalnoci KC. Przedstawiwszy sytuacj wewntrz partii, Mootow pokaza, jak przecione prac s poszczeglne wydziay Komitetu Centralnego. W cigu roku przez KC prze szo 22 500 funkcjonariuszy partyjnych, to jest okoo 60 towarzyszy dziennie". Mootow postawi wniosek o uproszczenie ruchu" kadr, przestrzeganie zakresu obowizkw i wprowadzenie wikszej organizacji do dziaalnoci aparatu KC. W dalszym cigu referatu stwierdzi, e w minionym roku wzrosa take liczba posiedze KC, o prawie 50% wzrosa liczba kwestii, omawianych przez K C " , zwikszya si liczba konferencji i innych oglnopartyjnych narad. Wystpujcy

na zjedzie delegaci wyraali niezadowolenie z pracy organu centralnego. I tak na przykad Nikoaj Osiski gani politbiuro za to, e niezalenie od innych spraw, zajmuje si rozpatrywaniem nieistotnych kwestii", jak choby przekaza ludo wemu komisariatowi rolnictwa Paac Bojarski czy nie, przekaza drukarni takiej to a takiej instytucji czy zostawi innej" 1 7 . Dla usprawnienia systemu kierowania parti i krajem delegaci proponowali wyodrbni w KC trzy biura: politbiuro, orgbiuro i ekonombiuro. Stenogramy pierwszych po Padzierniku zjazdw partii uderzaj otwarto ci, autentyczn szczeroci w wyraaniu pogldw. Krytyk uwaano za rzecz naturaln. Nie syszao si peanw pochwalnych, wiernopoddaczych deklaracji, pochlebstw. Nikt nie domaga si jednoci dla samej jednoci. Byli wodzowie, ale nie byo ich kultu. Na przykad na XI Zjedzie referat Lenina, przy oglnej wy sokiej ocenie jego tez i argumentw, poddao krytyce wielu delegatw - midzy innymi Skrypnik, Antonow-Owsiejenko, Prieobraenski. Riazanow, krytykujc dziaalno KC, owiadczy ku oglnemu rozbawieniu zebranych: Nasz Komitet Centralny to naprawd niezwyka instytucja. Powiadaj, e parla ment angielski moe wszystko; nie moe tylko zamieni mczyzny w kobiet. Nasz KC jest o wiele potniejszy: ju niejednego prawdziwego rewolucjonist zamieni w bab, a liczba takich bab ronie zastraszajco (...). Dopki partia i jej czonkowie nie bd bra udziau w kolektywnym omawianiu wszystkich tych rodkw, ktre wprowadza si w ich imieniu, dopki te posunicia bd spada jak nieg na gow czonkw partii, dopty utrzymywa si bdzie to, co tow. Lenin nazwa nastrojem paniki18. . Szczere, otwarte dyskutowanie wszystkich spraw dotyczcych ycia partii stanowio wwczas niekwestionowan norm. Pniej, w atach 30., wszelkie krytyczne wystpienia traktowano ju jako szkodliwe". W cigu nastpnych dziesicioleci monopolu na wadz mona byo tylko jednogonie aprobowa, popiera, wychwala. Stenogramy ze zjazdw i posiedze, odbywajcych si za ycia Lenina, cho wiadcz o pocztkach procesu zrastania si partii i pastwa, to jednak pozwalaj jeszcze zachowa nadziej na ludowadztwo. Ju w 1920 roku praktyka pracy aparatu KC pokazaa, e do usprawnienia dziaalnoci sekretariatu potrzebna jest specjalnie w tym celu powoana osoba. Pitego kwietnia 1920 roku KC RKP(b), rozwaywszy ca rzecz na posiedzeniu plenarnym, podj nastpujc decyzj: 1. Na sekretarzy wybra tow. Kriestinskiego, Prieobraenskiego, Sieriebriakowa. Kwestii wyznaczenia jednego odpowiedzialnego sekretarza nie przesdza. Poleci sekretarzom, aby za jaki czas przedstawili w KC propozycj w tej sprawie. 2. W skad orgbiura oprcz trzech sekretarzy wczy tow. Rykowa i Stalina19. Protokoy KC, ktre czsto spisywano na oddzielnych kartkach szkolnego papieru w linie, wiadcz, e kwestia wyznaczenia jednego odpowiedzialnego sekretarza" wynika nie w 1922 roku, ale znacznie wczeniej. Po XI Zjedzie je den z sekretarzy zosta w szczeglny sposb wyodrbniony. Odpowiedzialnych

sekretarzy wybierano ju przedtem: Stasow, Kriestinskiego, Mootowa. Teraz jednak chodzio o nadanie tej funkcji statusu sekretarza generalnego. Czyj to by pomys i skd si wzi? Wedug dostpnych danych - od Kamieniewa i Stalina. Pewne jest rwnie to, e Lenin wiedzia o planowanej innowacji. Obradujce 3 kwietnia 1922 roku plenum KC, wyonione na XI Zjedzie partii, wybrao, zgodnie z yczeniem delegatw, politbiuro, orgbiuro i sekreta riat. Na posiedzeniu plenarnym zapada decyzja o utworzeniu funkcji sekretarza generalnego KC RKP(b). Tego samego dnia na pierwszego genseka wybrano J zefa Stalina. Od tej chwili zajmowa on zatem trzy wysokie stanowiska partyjne jednoczenie: czonka politbiura, czonka orgbiura i sekretarza generalnego. Se kretarzami zostali dwaj kandydaci na czonkw politbiura: Mootow i Kujbyszew. W tym miejscu trudno nie zapyta: dlaczego wanie Stalin, a nie kto inny? Kto zgosi jego kandydatur? Jaki udzia mia w tym Lenin? Czy mianowanie Stalina gensekiem oznaczao, e przyznano mu specjalne penomocnictwa? Aby odpo wiedzie na te pytania, signijmy do suchych dokumentw. W plenarnym posiedzeniu KC wzili udzia jego czonkowie: Lenin, Tro cki, Zinowiew, Kamieniew, Stalin, Dzieryski, Pietrowski, Kalinin, Woroszy ow, Ordonikidze, Jarosawski, Tomski, Rykow, Andriej Andriejewicz Andrie jew, Aleksander Piotrowicz Smirnow, Frunze, Czubar, Kujbyszew, Sokolnikow, Mootow, Korotkow. Obecni byli rwnie kandydaci na czonkw KC: Kirow, Kisielew, Kriwow, Piatakow, Manuilski, Liebied, Sulimow, Bubnow, Badajew i czonek Centralnej Komisji Kontroli Solc. Uczestnicy rozpatrzyli i podjli decyzje w kilku kwestiach, z ktrych pierwsza dotyczya struktury Komitetu Centralnego. Punkt dotyczcy przewodniczcego gosi: Potwierdzi jednogonie ustanowiony zwyczaj, e KC nie ma przewod niczcego. Jedynymi osobami urzdowymi w KC s sekretarze; przewodniczce go wybiera si na kadym kolejnym posiedzeniu". Nastpnie omwiono kwesti: dlaczego na licie czonkw KC, wybranych przez zjazd, znajduje si dopisek o mianowaniu sekretarzami towarzyszy Stalina, Mootowa i Kujbyszewa? Kamieniew wyjani (a plenum przyjo do wiadomo ci), e w czasie wyborw, przy penej aprobacie zjazdu, ogoszono, i znaczki przy nazwiskach niektrych kandydatw na stanowiska sekretarzy nie powinny ogranicza plenum KC swobody wyboru, poniewa jest to tylko yczenie pewnej czci delegatw" 2 0 . Byo to yczenie" Kamieniewa, Zinowiewa i, nieoficjalnie, Stalina. Chocia formalnie zjazd wybiera jedynie czonkw KC, s podstawy do przypuszcze, e Kamieniew zada sobie niemao trudu, by zapewni wybr przyszym sekretarzom. Krtko mwic, Kamieniew chcia postawi swojego" czowieka na czele aparatu KC. Stosunki pomidzy nim a Stalinem ukaday si wtedy bardzo dobrze. Przyszy gensek nieraz uwypukla szczegln pozycj Ka mieniewa jako zastpcy Lenina w Radzie Komisarzy Ludowych. Na ile mona sdzi, w tym czasie by on notowany wyej ni ktokolwiek inny w hierarchii

partyjnej. Wiele wiadectw porednich zdaje si potwierdza, e Kamieniew pr bowa przeforsowa kandydatur Stalina na nowo utworzone stanowisko za wie dz i zgod tego ostatniego. Stalinowi podobaa si praca w aparacie, wczeniej te od innych zda sobie spraw z moliwoci, jakie si z ni wi. Dalej protok z plenarnego posiedzenia KC stwierdza: Utworzy stanowi ska sekretarza generalnego i dwch sekretarzy. Na sekretarza generalnego wy znaczy tow. Stalina, na sekretarzy towarzyszy Mootowa i Kujbyszewa". Niej znajduje si dopisek sporzdzony rk Lenina: Przyj nastpujc propozycj Lenina: KC poleca sekretariatowi cile okreli rozkad godzin oficjalnych przyj, prze strzega go i opublikowa, przyjwszy przy tym za regu, e adnej pracy, oprcz rzeczywicie kierowniczej, sekretarze nie powinni bra na siebie osobicie, zlecajc j swoim pomocnikom i sekretarzom technicznym. Tow. Stalinowi poleca si natychmiast znale sobie zastpcw i pomocnikw, ktrzy uwolni go od pracy (z wyjtkiem oglnego kierownictwa) w instytucjach radzieckich. KC poleca orgbiuru i politbiura przedstawi w terminie dwutygodniowym spis kandydatw na czonkw i zastpcw czonkw kolegium Rabkrinu*, tak aby towarzysz Stalin po upywie miesica mg by rzeczywicie zwolniony z pracy wRKI (...) 21 . Nastpnego dnia, 4 kwietnia, w Prawdzie" ukazaa si nastpujca informa cja: Do wiadomoci organizacji i czonkw RKP. Wybrany na XI Zjedzie RKP Ko mitet Centralny zatwierdzi sekretariat KC RKP w skadzie: tow. Stalin (sekretarz generalny), tow. Mootow i tow. Kujbyszew. Sekretariat KC zatwierdzi nastpujcy porzdek przyj w KC codziennie od go dziny dwunastej do trzeciej po poudniu: w poniedziaek - Mootow i Kujbyszew, we wtorek - Stalin i Mootow, w rod - Kujbyszew i Mootow, w czwartek - Kuj byszew, w pitek - Stalin i Mootow, w sobot - Stalin i Kujbyszew. Adres KC: Wozdwienka 5. Sekretarz KC RKP Stalin Na tym samym plenum wybrano politbiuro skadajce si z siedmiu czon kw: Lenina, Trockiego, Stalina, Kamieniewa, Zinowiewa, Tomskiego, Rykowa i trzech kandydatw: Mootowa, Kalinina, Bucharina 2 2 . Utworzono orgbiuro. Na stanowisko sekretarza generalnego zgoszona zostaa (przez Kamieniewa) jedna kandydatura. Sprzeciww nie byo. O koniecznoci usprawnienia pracy KC i politbiura mwi na XI Zjedzie Le nin, zwracajc szczegln uwag na kwestie organizacyjne. Lenin wygosi przy tym wiele istotnych uwag. Niestety, ani wtedy, ani pniej, w czasach Stalina, nie zostay one w peni uwzgldnione. Jedna z nich dotyczya kultury i umiejtnoci * Rabkrin (Rabocze-Kriestianskaja Inspekcja) - Inspekcja Robotniczo-Chopska (przyp. tum.).

zarzdzania. W przypadku wielu modych komunistw, stwierdzi Lenin, kultura ta jest licha i aosna. Jedna z metodologicznych podstaw zarzdzania, podkreli, polega na umiejtnoci wyodrbnienia zasadniczego ogniwa w caym acuchu problemw. Obecnie, powiedzia Lenin na zjedzie, takim zasadniczym ogni wem jest dobr odpowiednich ludzi. Od razu po rewolucji funkcje sekretarskie, techniczne powierzono kilku wy branym towarzyszom. Kierowa nimi Jakow Michajowicz Swierdow. Po jego mierci wszyscy natychmiast odczuli, jak dotkliw ponieli strat. Problemy bie ce sparalioway prac Komitetu Centralnego. Po VIII Zjedzie utworzono stanowisko odpowiedzialnego sekretarza; zostaa nim Jelena Dmitrijewna Sta sowa, czonkini partii od 1898 roku. Pniej zastpi j Nikoaj Nikoajewicz Kriestinski, wybrany rwnoczenie na czonka politbiura (oprcz tego peni te obowizki ludowego komisarza finansw RSFRR). Po DC Zjedzie do pomocy Kriestinskiemu przydzielono jeszcze dwch sekretarzy - Jewgienija Aleksieje wicza Prieobraenskiego i Leonida Piotrowicza Sieriebriakowa. Na X Zjedzie na ich miejsce wybrano na sekretarzy Wiaczesawa Michajowicza Mootowa, Wasilija Michajowicza Michajowa i Jemieliana Michajowicza Jarosawskie go. Mimo to, po mierci Swierdowa Lenin by czsto niezadowolony z pracy sekretariatu: z jego powolnoci, rutyniarstwa, bdw. I tak, 19 listopada 1921 roku, w zwizku z rezolucj Orgbiura, okrelajc stosunek organw sdowo-ledczych do przestpstw popenianych przez komunistw, ktr przygotowy wa Mootow, Lenin przesa mu nastpujc notatk: Tow. Mootow! Przekazuj t spraw pod obrady politbiura. Takich problemw w ogle nie naley porusza w orgbiurze: to czysto polityczna, cakowicie polityczna sprawa. I trzeba j rozwiza inaczej23. Mona powiedzie, e utworzenie nowego stanowiska partyjnego podykto waa konieczno uporzdkowania pracy sztabu" KC - sekretariatu. Zarazem jednak stanowisko genseka nie zostao pomylane jako gwne, kluczowe, decy dujce. Gdyby tak byo, to na pierwszego sekretarza generalnego z ca pewnoci wybrano by Lenina. W tym czasie, gdy Stalin obj funkcj sekretarza generalnego, lekarze zaczli nalega, by Lenin podda si intensywnemu leczeniu. Wanie w kwietniu doszli do wniosku, e Leninowi potrzebne s dugi urlop i grskie powietrze, w zwiz ku z czym doskonale mu zrobi wyjazd na Kaukaz. W pierwszej chwili Lenin zgodzi si i nawet napisa do Unszlichta i Ordonikidzego, ktrzy przebywali wwczas na Kaukazie. Ostatecznie jednak urlop trzeba byo odoy i Lenin wr ci do pracy. Zgodnie z propozycj Lenina, politbiuro zbierao si raz w tygodniu, ale biece problemy naleao rozwizywa codziennie. Sekretariat przygotowywa materiay na posiedzenia politbiura, przekazywa podjte decyzje wykonawcom,

wypenia polecenia jego czonkw. Nie zajmowa si bezporednio kwestiami z dziedziny gospodarki, obrony, administracji pastwowej, owiaty. W oglnym mechanizmie zarzdzania aparatem partyjnym odgrywa przede wszystkim rol techniczno-wykonawcz. Poniewa zasadniczymi resortami kierowali czoowi bolszewicy, niezwracajcy wikszej uwagi na techniczn stron pracy, postano wiono uczyni jednego z czonkw politbiura odpowiedzialnym za funkcjono wanie caego sekretariatu i nada mu rang sekretarza generalnego. Powtrz raz jeszcze: konkretna propozycja w sprawie kandydatury Stalina wysza od Kamie niewa. On take przewodniczy plenarnemu posiedzeniu KC, na ktrym wybra no genseka. S wszelkie podstawy do przypuszcze, e kwestia ta zostaa wstp nie uzgodniona z Leninem. Czy Stalin nadawa si na to stanowisko? Patrzc na rzecz od strony for malnej, z ca pewnoci tak. By czonkiem partii od 1898 roku, od 1912 roku - czonkiem KC, wchodzi w skad Biura KC, orgbiura i politbiura. Jako jedyny z czonkw politbiura zajmowa dwa stanowiska pastwowe - ludowego komi sarza do spraw narodowoci i ludowego komisarza Inspekcji Robotniczo-Chop skiej. By czonkiem (z ramienia Komitetu Centralnego) kolegium WCzK-GPU, czonkiem Rewolucyjnej Rady Wojennej Republiki, czonkiem Rady Pracy i Obrony... Nie wymieniem jeszcze wszystkich funkcji, jakie sprawowa Stalin w momencie, gdy wybrano go na sekretarza generalnego. wiadczy to bezsprzecznie, e doceniano wkad Stalina w dzieo radykalnej przebudowy spoeczestwa, a on sam dobrze pozna mechanizmy politycznego i pastwowego zarzdzania oraz przejawia skonno do pracy organizacyjnej, co nie uszo uwagi starych bolszewikw. Powierzenie Stalinowi nowej funkcji nie zostao zatem przyjte jako co niezwykego. Jeli chodzi o ciso, wikszo przywdcw nadal uwaaa to stanowisko za drugorzdne. Tak te zreszt byo, dopki Lenin y i cieszy si dobrym zdrowiem. Kwestia przywdcy partii i pa stwa jeszcze wwczas nie wynika. Przywdca by, i to przywdca niekwestio nowany - Lenin. Dla partii i dla pastwa Stalin w swej nowej roli po dawnemu pozostawa jednym z wielu. Dla kierownictwa jednak wszystkie jego pozytywne i negatywne cechy stay si od tego momentu znacznie wyraniej widoczne. Min dziesiciolecia, zanim komu uda si w sposb dostatecznie peny opisa charakter Stalina. Czowiek ten umia ukrywa swoje prawdziwe uczu cia bardzo gboko. Nawet jego gniew widziao niewielu. Najbardziej okrutne decyzje potrafi podejmowa spokojnie. Z czasem jego otoczenie zaczo bra to za oznak wielkiej mdroci i przenikliwoci. Bo czy wszystkim dane jest zachowa spokj wrd wiecznego zamtu wszechwiata? Stalin nie zna litoci. Uczucia mioci synowskiej, mioci do dzieci i wnukw okazywa w stopniu szcztkowym. Spord wszystkich wnukw widzia tylko kilka razy dzieci crki wietlany oraz crk i syna Jakowa, swego pierworodnego. Zycie prywatne zo stao zredukowane do minimum. Tylko praca, praca, praca... Decyzje, narady, rozporzdzenia, wystpienia...

Otaczajcy wiat Stalin postrzega jako czarny i biay, natomiast inne barwy zostay wtoczone w prosty schemat: wszystko, co nie odpowiadao obowizuj cej linii", jawio mu si jako wrogie. Ptonw nie uznawa. Nade wszystko lubi logik binarn, sprowadzon do dwch kategorii: tak" lub nie". Ale ycie jest przecie nieskoczenie bogatsze: pomidzy dobrem a zem rozpociera si caa gama trudno uchwytnych odcieni, mglistych wieloznacznoci, nieokrelonych stanw przejciowych. Stalin tego nie dostrzega. Jego zapiski, przemwienia, re feraty cechowa kategoryczny, telegraficzny styl. Ju wtedy wielu ludziom si to podobao: widzieli w nim czowieka czynu, ktry kieruje si poczuciem obowiz ku, a nie sentymentami. Stalin nie lubi sowa humanizm". O tym wszystkim jednak, podobnie jak o wielu innych rzeczach, nikt jeszcze wwczas nie wiedzia. Wszyscy w Komitecie Centralnym widzieli natomiast, e dla Stalina nie istnieje nic ponad partyjn dyscyplin, partyjny obowizek i generaln lini RKP(b). W cigu 1922 i na pocztku 1923 roku, kiedy jeszcze stan zdrowia pozwala Leninowi pisa i dyktowa, Stalin otrzyma od niego wiele dziesitkw notatek, projektw dokumentw, listw. Wynika z nich, jak wiele problemw organiza cyjnych i politycznych stara si rozwiza Lenin. Nie przypadkiem dziewi miesicy po objciu przez Stalina funkcji genseka Lenin doszed do wniosku, e nie by to fortunny wybr i e naley go przenie do innej pracy. Przekona o tym Lenina cay szereg nierozwanych posuni, jakie wykona Stalin na stano wisku sekretarza generalnego jeszcze za jego ycia. I tak na przykad Stalin popeni bd, kiedy popar propozycj Sokolnikowa i Bucharina, dotyczc zniesienia pastwowego monopolu na handel zagranicz ny. W swojej notatce dla Stalina Lenin stwierdza kategorycznie:
Tow. Stalin! Proponuj (...) zgodnie z opini czonkw politbiura wyda nast pujc dyrektyw: KC potwierdza monopol w dziedzinie handlu zagranicznego i postanawia wstrzyma wszelkie kroki w kierunku poczenia WSNCh [Naj wysza Rada Gospodarki Narodowej] z NKWT [ludowy komisariat handlu za granicznego]. W tajemnicy da do podpisania wszystkim komisarzom ludowym" i zwrci orygina Stalinowi, nie sporzdzajc kopii. 15 V Lenin
24

W padzierniku, kiedy stan zdrowia Lenina poprawi si po pierwszym ci kim ataku, Stalin wystpi z ide autonomizacji", czyli zjednoczenia wszystkich republik narodowych przez ich wstpienie do RSFRR. W efekcie powstaby nie Zwizek Socjalistycznych Republik Radzieckich, lecz Rosyjska Socjalistyczna Republika Radziecka, w skad ktrej weszyby na zasadzie autonomii wszystkie pozostae twory narodowe. Stalin nie zdy przepchn swojej propozycji przez komisj KC, zajmujc si t kwesti. Lenin zareagowa natychmiast w licie adresowanym do Kamieniewa, lecz przeznaczonym dla czonkw politbiura:
Tow. Kamieniew! Otrzymalicie ju, zapewne, od Stalina rezolucj jego komisji o wstpieniu niezalenych republik do RSFRR (...).

Moim zdaniem, kwestia jest arcywana. Stalin ma skonno do pospiesznych dziaa. Trzeba, ebycie (kiedy mielicie zamiar si tym zaj i nawet troch ju zrobilicie) dokadnie to przemyleli, Zinowiew te... 2 5 Prawdopodobnie nikt nie odwiedza Lenina w Gorkach podczas jego cho roby tak czsto, jak Stalin. Czasami Wodzimierz Iljicz zaprasza go sam, prag nc uzyska informacje o biecych sprawach, czciej jednak gensek przyje da z wasnej inicjatywy. W trakcie wielogodzinnych rozmw Lenin wypytywa szczegowo o prac aparatu, tok wypeniania postanowie KC. Interesowa si zdrowiem Dzieryskiego, Ciurupy i innych towarzyszy, ktrzy w owym czasie czuli si nieszczeglnie. Wiadomo, na przykad, e Lenin po porozumieniu si uprzednio przez telefon z lekarzem Stalina, W.A. Obuchem, rozmawia te z nim o jego zdrowiu. Po nieprzemylanych krokach Stalina w zwizku z ide autonomizacji", Lenin zaprosi 26 wrzenia genseka do Gorek i odby z nim trzygodzinn roz mow 2 6 . Wodzimierz Iljicz podkreli, e zjednoczenie republik radzieckich to kwestia arcywana" i przy jej rozwizywaniu naley unika popiechu. Zapro ponowa zupenie now podstaw dla utworzenia pastwa zwizkowego: dobro wolne zjednoczenie niezalenych republik, w tym rwnie RSFRR, w Zwizek Socjalistycznych Republik Radzieckich z zachowaniem penego rwnoupraw nienia kadej z nich. Stalin nigdy nie spiera si z Leninem publicznie i zwykle szybko przyjmowa jego argumenty, cho, sdzc z niektrych rde, stanowi sko Lenina w kwestii narodowociowej uwaa za liberalne" 2 7 . Czste rozmowy Lenina ze Stalinem byy nie tylko sposobem uzyskiwania informacji, udzielania rad, przekazywania sugestii chorego wodza, lecz jedno czenie lekcj dla kierownika aparatu KC, jego edukacj. Jak mona sdzi, pod czas wielogodzinnych spotka i rozmw Lenin zdoa dobrze pozna mocne i sabe strony Stalina. Dlatego te jego opinie i wnioski, dotyczce Stalina, przed stawione pod koniec 1922 - na pocztku 1923 roku, byy wynikiem wnikliwej analizy i przemyle. Kwestia narodowociowa i prby jej rozwizania przez Sta lina otworzyy Leninowi oczy na niektre nowe aspekty osobowoci tego czo wieka, nie tylko polityczne, lecz take moralne. W swoich zapiskach W kwestii narodowociowej, czyli o autonomizacji" Lenin oceni ide Stalina jako odstpstwo od zasad proletariackiego internacjonalizmu, w podsumowaniu za przedstawi polityczn i moraln charakterystyk genseka: Myl, e fataln rol odegray tu niecierpliwo i administratorskie zapdy Stalina, a take jego uprzedzenie do sawetnego socjal-nacjonalizmu. Uprzedzenie zwykle odgrywa w polityce jak najgorsz rol" 2 8 . Solidnie dostao si tu rwnie Ordonikidzemu za rkoczyny", jakich do puci si podczas podry na Kaukaz. Pojecha tam na czele specjalnej komisji, aby uregulowa konflikt, do ktrego doszo w kierownictwie gruziskiej par ni komunistycznej. Ordonikidze nie wywiza si z zadania, a co wicej, pod czas rozmowy uderzy jednego z czonkw KC Komunistycznej Partii Gruzji,

Polikarpa Mdiwaniego. Lenin z ca stanowczoci stwierdzi, i adna prowo kacja, adna nawet zniewaga nie moe usprawiedliwi tych rosyjskich rkoczy nw, a tow. Dzieryski popeni bd nie do naprawienia, kiedy potraktowa owe rkoczyny tak lekkomylnie" 2 9 . W konflikcie tym Stalin nie zaj pryncypialnego stanowiska, co pozwolio Leninowi wytkn mu publicznie nie tylko niecierp liwo i administratorskie zapdy", lecz take, co szczeglnie wane, dostrzec uprzedzenie", jakim si kieruje przy rozwizywaniu problemw politycznych. Lenin wielokrotnie wraca do tej sprawy, o czym wiadczy Dziennik dyur nych sekretarek W.I. Lenina. Zgodnie z zapisem Lidii Aleksandrowny Fotijewej, Wodzimierz Iljicz zayczy sobie, aby dostarczono mu dodatkowe materiay, do tyczce incydentu". Stalin odpowiedzia odmownie, motywujc to tym, i na ley oszczdza choremu niepotrzebnego zdenerwowania. Lenin jednak nalega. Pitego marca 1923 roku, na pi dni przed kolejnym atakiem, w wyniku ktrego utraci mow, podyktowa przez telefon list do Trockiego. Szanowny tow. Trocki! Bardzo Was prosz, ebycie zechcieli wzi na siebie obron sprawy gruziskiej w KC partii. Sprawa ta znajduje si obecnie pod nadzorem" Stalina i Dzieryskie go, a nie mog liczy na ich bezstronno. Powiedziabym, e wrcz przeciwnie30. Trocki jednak wymwi si od spenienia ostatniej proby wodza. Tego samego dnia Lenin podyktowa jeszcze jeden list, adresowany tym ra zem do Stalina. Na pozr list nosi charakter osobisty - ale tylko na pozr. Chcc wyjani jego genez, musimy cofn si o kilka miesicy. W grudniu 1922 roku Lenin poprosi Nadied Konstantinown Krupsk, by napisaa w jego imieniu kilka bardzo wanych listw. Po jednym z takich seansw, noc z 22 na 23 grud nia, kiedy Wodzimierz Iljicz podyktowa notatk dla Trockiego na temat mono polu handlu zagranicznego, stan jego zdrowia znacznie si pogorszy - wystpi parali prawej rki i prawej nogi. Poinformowano o tym czonkw politbiura. Nastpnego dnia Stalin w bardzo ordynarnej, bezceremonialnej formie zwy myla przez telefon Nadied Konstantinown za naruszenie reimu chorego wodza". Krupska, wstrznita zachowaniem genseka, zwrcia si ze skarg do Kamieniewa: Lwie Borysowiczu, z powodu krtkiego listu, napisanego przeze mnie pod dyk tando Wodzimierza Iljicza za zgod lekarzy, Stalin pozwoli sobie wczoraj na gru biaski wybryk w stosunku do mnie. Nale do partii nie od dzi. Przez cae 30 lat nie usyszaam od adnego towarzysza ani jednego ordynarnego sowa, a interesy partii, interesy Iljicza s mi nie mniej drogie ni Stalinowi. Obecnie potrzebne mi jest maksimum opanowania. O czym mona, a o czym nie mona rozmawia z Iljiczem, wiem lepiej od wszystkich lekarzy, tak jak wiem, co go denerwuje, a co nie, a w kadym razie wiem to lepiej ni Stalin. Dalej Krupska prosia, aby oszczdzono jej grubiaskiego mieszania si w ycie osobiste, ordynarnych wyzwisk i pogrek". W zakoczeniu listu na pisaa: Nie wtpi, jak brzmiaaby jednogona decyzja Komisji Kontroli, ktr

pozwoli sobie grozi Stalin, ale nie mam ju ani si, ani czasu, by traci je na ten gupi spr. Ja te jestem czowiekiem i moje nerwy s napite do ostatnich granic. N. Krupska" 3 1 . Stalin, zgodnie z postanowieniem politbiura, strzeg" spokoju wodza, mo na jednak zaoy, e izolacja Lenina, ograniczenie jego wpywu na bieg spraw w partii wchodziy w zakres realizowanego przeze planu umocnienia wasnej pozycji w okresie choroby Lenina. Kamieniew powtrzy tre listu Krupskiej Stalinowi, ten za, nie wdajc si w adne dyskusje, napisa do Nadiedy Konstantinowny i przeprosi j, tu maczc swoje zachowanie trosk o Iljicza. Trudno stwierdzi, na ile by w tym szczery, poniewa zawsze przejawia pragmatyczny stosunek do norm moral nych: mg naruszy kad, jeli uzna to za stosowne. Tak czy inaczej, Na dieda Konstantinowna opowiedziaa Leninowi o incydencie dopiero po dwch z okadem miesicach - 5 marca 1923 roku. Lenin potraktowa wybryk Stalina nie tylko na paszczynie osobistej, ale znacznie powaniej. Wkrtce po rozmo wie z on wezwa Mari Aleksandrown Woodiczew, podyktowa jej wspo mniany ju list do Trockiego, dotyczcy kwestii gruziskiej", ktra miaa by omawiana na najbliszym plenum KC RKP(b). Poprosi te, by przekazaa tre przez telefon i moliwie szybko dostarczya mu odpowied, a nastpnie podyk towa list do Stalina: Szanowny tow. Stalin! Mielicie czelno wezwa moj on do telefonu i naublia jej. Cho w rozmo wie z Wami zgodzia si zapomnie, co jej powiedzielicie, to jednak powiadomia o tym fakcie Zinowiewa i Kamieniewa. Nie zamierzam przechodzi tak atwo do porzdku nad atakami wymierzonymi we mnie, a jest zrozumiae samo przez si, e atak na moj on uwaam za atak rwnie pod swoim adresem. Dlatego ze chciejcie rozway, czy jestecie skonni cofn swoje sowa i przeprosi, czy te wolicie uzna stosunki midzy nami za zerwane. Z powaaniem Lenin. 5 marca 23 roku32. Lenin stawia spraw na ostrzu noa. Nikt w partii jeszcze wwczas nie wie dzia, e na przeomie grudnia 1922 i stycznia 1923 roku wdz napisa List do Zjazdu, gdzie przedstawi charakterystyki czoowych dziaaczy partyjnych i zaleca sunicie Stalina ze stanowiska sekretarza generalnego. W tych okolicznociach jego list z 5 marca uzupenia jedynie polityczny i moralny wizerunek Stalina o nowe szczegy. Lenin ostatecznie utwierdzi si w przekonaniu, e negatywne rysy osobowoci Stalina, niepodane, lecz dopuszczalne w stosunkach pomi dzy szeregowymi komunistami, staj si absolutnie nie do przyjcia u przywdcy. Lenin proroczo dostrzeg w moralnych skazach Stalinowskiego charakteru nie bezpieczestwo dla polityki, dla caego procesu kierowania parti. Niestety, przez dugie dziesiciolecia predyspozycje moralne niewiele znaczyy w porwnaniu z klasowymi i politycznymi, a ten sposb mylenia zrodzi si jeszcze w czasach Lenina.

Nastpnego dnia Lenin podyktowa ostatni w swym yciu dokument, w kt rym pojawia si nazwisko Stalina. Tow. Mdiwani, Macharadze i in. Kopia - dla tow. Trockiego i Kamieniewa Szanowni Towarzysze! Z ca yczliwoci ledz Wasz spraw. Jestem oburzony grubiastwem Ordo nikidzego i pobaliwoci, jak okazuj mu Stalin i Dzieryski. Przygotowuj dla Was notatki i mow. Z powaaniem Lenin. 6 marca 23 r.33 Niestety, ani notatek, ani mowy Lenin nie przygotowa. Cztery dni pniej nowy atak pozbawi go moliwoci nie tylko pisania, ale i dyktowania. S jednak wszelkie podstawy, by sdzi, a wiadcz o tym ostatnie trzy notatki, podyktowa ne przez Lenina w dniach 5 i 6 marca, e postpowanie Stalina w zwizku z in cydentem gruziskim" jeszcze bardziej utwierdzio go w przekonaniu o susz noci wnioskw zawartych w Licie do Zjazdu. Wybr, jakiego w kwietniu 1922 roku dokona Komitet Centralny (przy niemaym udziale Kamieniewa i jawnym zainteresowaniu samego Stalina), okaza si zy. Pomylili si wwczas wszyscy, w tym rwnie i on. Istnieje jednak moliwo naprawienia bdu. Nie wolno dopuci, aby na czele aparatu KC sta czowiek tak gboko amoralny, poten cjalnie niebezpieczny dla sprawy. Jeli Stalin zdolny jest do grubiastwa, obudy, okazania zej woli wobec najbliszych Leninowi osb, to jaki bdzie w stosunku do innych? Moe nie przypadkiem stan zdrowia Lenina tak bardzo si pogorszy wanie w pierwszej dekadzie marca. Nie ma adnych niezbitych dowodw na to, e incydent gruziski" lub konflikt ze Stalinem wywary decydujcy wpyw na rozwj choroby, ale ogromny wstrzs, ktry przey Lenin, mg w tych oko licznociach przyspieszy tragiczny atak. Pozostaje tylko doda, e idee, ktrych broni Lenin w dziedzinie stosunkw narodowociowych, jy si niebawem urzeczywistnia. Stalinowska koncepcja autonomizacji" zostaa odrzucona. Na I Zjedzie Rad, ktry rozpocz obra dy 30 grudnia 1922 roku, proklamowano utworzenie Zwizku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Z referatem, u podstaw ktrego legy zasadnicze tezy li stu Lenina W kwestii narodowociowej, czyli o autonomizacji", wystpi Jzef Sta lin (chocia sam Leninowski list nie ujrza wiata dziennego przez prawie 34 lata!). W wystpieniu Stalina, podobnie jak w deklaracji o utworzeniu ZSRR, ktr ogosi sekretarz generalny KC RKP(b), centralne miejsce zajmowaa idea proletariackiego internacjonalizmu, przyjani pomidzy wszystkimi narodami zwizku, solidarnoci klasowej, wiernoci rewolucyjnym ideaom. Na obecnym etapie, stwierdzi Stalin, powtarzajc leninowskie tezy, lecz nie powoujc si na wodza, podstawowym zadaniem nowego zwizku jest likwidacja nierwnoci narodowych, odziedziczonych po poprzednim systemie. Lenin by chory, lecz mimo to z niezwykym uporem stara si doprowadzi do jak najkorzystniejszego rozwizania kwestii narodowociowej w ogromnym kraju, obejmujcym ponad 100 narodowoci i grup etnicznych. Chyba i Stalin

nie chcia innego rozwizania; po prostu zabrako mu przenikliwoci i teoretycz nej wiedzy w podejciu do tak zoonego problemu. Wielu zagranicznych biografw Stalina obarczao go odpowiedzialnoci za mier Lenina. Uwaa tak rwnie Trocki, ktry napisa w pamitnikach, e tylko choroba Wodzimierza Iljicza przeszkodzia mu zniszczy politycznie Stalina". Samowola genseka, stwierdzi, czsto wyprowadzaa chorego wodza z rwno wagi i w rezultacie przyspieszya rozwj choroby. Trudno stwierdzi, czy Lenin naprawd zamierza zniszczy" Stalina. Nie ma wtpliwoci, e gdyby y, jego wola zostaaby bezwarunkowo speniona. Sam fakt, e zaledwie dziewi mie sicy po objciu przez Stalina funkcji sekretarza generalnego Lenin doszed do przekonania o koniecznoci przesunicia" go na inne stanowisko, mwi wiele. W tym sensie Leninowski List do Zjazdu, znany wraz z innymi ostatnimi artyku ami i listami wodza jako jego testament", ma wane, metodologiczne znaczenie dla zrozumienia politycznej i moralnej osobowoci Jzefa Stalina.

LIST DO ZJAZDU
Los ostatnich pism Lenina by dramatyczny. Znaczna ich cz zostaa zatajona przed parti, okryta zason stalinowskiej tajemnicy. Oryginalne prace O nadaniu
funkcji prawodawczych Gosplanowi, W kwestii narodowociowej, czyli o autonomiza

cji", List do Zjazdu i niektre inne zapiski Lenina ujrzay wiato dzienne dopiero po 1956 roku, po XX Zjedzie KPZR. A jego artyku Jak zreorganizowa Rabkn (Propozycje na XII Zjazd partii) zamierzano pocztkowo wyda tylko w jednym egzemplarzu, aby pokaza go autorowi. Nawet jednak po jego opublikowaniu (w wersji skrconej), politbiuro i orgbiuro wysay do komitetw gubernialnych specjalny list z wyjanieniem, i s to stronice z dziennika chorego Lenina, kt remu pozwolono pisa, poniewa nie mg znie umysowej bezczynnoci. Pod t wysoce nietaktown enuncjacj podpisali si 27 stycznia 1923 roku Andriejew, Bucharin, Kujbyszew, Mootow, Rykow, Stalin, Tomski i Trocki. Leninowskie wysiki, do ktrych pobudzao chorego wodza przeczucie nie bezpieczestw autorytaryzmu, nie byy zrozumiae dla Stalina, i nie tylko dla niego. Lenin tak dalece growa nad swymi towarzyszami pod wzgldem inte lektualnym, e nader czsto jego gos zwyczajnie nie dociera do ich wiadomo ci. Lenin wybiega spojrzeniem za odlegy horyzont. Towarzysze najwyraniej nie nadali za jego myl, nie docenili w peni jego proroczych, cho niekiedy i utopijnych wizji. Gwna idea, przewijajca si w ostatnich pracach Lenina, jest wszake g boko optymistyczna: socjalizm w Rosji ma przed sob przyszo. Wszystkie pod stawowe kwestie - industrializacja, przebudowa rolnictwa na zasadach dobro wolnego uspdzielczenia, przeksztacenie kultury w oglnonarodowe dobro, tworzenie mechanizmw wadzy pastwowej - rozpatrywane s przez pryzmat

ludowadztwa, nieuniknionej demokratyzacji wszystkich dziedzin ycia spoecz nego. Lenin ywi jednak bdne przekonanie, i demokracja da si pogodzi z dyktatur. Nakrelone zarysy planu budowy nowego spoeczestwa wymagay rwnie nowych ludzi, ktrzy mogliby walczy o jego realizacj. Dla Lenina by to teraz zasadniczy problem. Antonio Gramsci, piszc o pocztkach cezaryzmu, wyrazi interesujc myl, e kiedy przeciwstawne siy wyczerpi si nawzajem, moe pojawi si trzecia, ktra podporzdkuje sobie walczce strony 3 4 . W Rosji, jak si wydaje, rzecz po winna dotyczy nie tyle poszczeglnych grup ludzi, ile raczej si spoecznych, klasy robotniczej, chopstwa i partii, a cilej mwic, jak uj to Lenin, ogrom nego, niepodzielnego autorytetu owej najbardziej wyczulonej warstwy, ktr mona nazwa star gwardi partyjn" 35 . Socjalizm mona byo budowa jedynie na podstawie rozumnego kompromisu spoecznego, ktry zaproponowa Lenin - Nowej Polityki Ekonomicznej i stopniowego, dobrowolnego uspdzielczania wsi. Kada inna droga wioda do konfliktu z chopstwem, erozji wolnoci, utrwalenia totalitarnych metod sprawowania wadzy, zaszczepionych przez bol szewizm. A totalitaryzm zawsze potrzebuje cezarw. Stalin, podobnie jak niekt rzy inni przywdcy z otoczenia Lenina, nie mg poj Leninowskich sw, e nasza partia to maleka grupka ludzi w porwnaniu z ca ludnoci kraju" 3 6 , e N E P jest gwnym warunkiem budowy socjalizmu. Bolszewicy stanowili wytwr proletariatu miejskiego. Sojusz z chopstwem, jeli nie mg by jeszcze wwczas rwnoprawny, to powinien wychodzi z moliwoci posiadania ziemi i prowadzenia wolnego handlu przez chopa. Lenin trafnie przewidzia, e tylko dobrowolna spdzielczo moe przekona chopa do socjalizmu, natomiast N E P pozwoli scementowa sojusz dwch si. Nawet w najbardziej wyczulonej warstwie" partii nie wszyscy pojmowali gbi koncepcji wodza i ogrom niebezpieczestw, jakie czekayby kraj na innej drodze. Inna droga musiaaby oznacza zwrot ku przemocy, natychmiastowy zwrot ku autorytaryzmowi i cezaryzmowi. Lenin, bardzo ju chory, spieszy si. Los mg nie da mu czasu na rozmy lania o przyszoci. Chocia raz bysn jakby cie nadziei: jesieni 1922 roku zdoa wrci do aktywnej dziaalnoci. Bucharin wspomina, jak radoci byo dla najbliszych towarzyszy zobaczy Lenina na IV Kongresie Kominternu 13 li stopada 1922 roku:
Zamieray nam serca, kiedy Iljicz wszed na trybun: wszyscy widzielimy, ile wysiku kosztowao go to wystpienie. Ale oto skoczy. Podbiegem do niego, objem go pod paszczem: by cay mokry ze zmczenia - koszula przemoka na wskro, z czoa zwisay krople potu, oczy mia wpadnite, ale byszczce wesoymi ognikami: krzyczao w nich ycie, piewaa w nich pie o pracy niezomna dusza Iljicza! W wielkiej radoci, we zach, do Iljicza podbiega Zetkin i zacza caowa starcowi rce. Zmieszany, wstrznity Iljicz niezgrabnie ucaowa rk Klary. I nikt, nikt

nie wiedzia, e choroba przeara ju mzg Iljicza, e bliski jest straszny, tragiczny koniec (..-)37Lenin zapewne wiedzia. Dlatego - nalega i prosi. Rankiem 24 grudnia Stalin, Kamieniew i Bucharin omwili sytuacj: nie maj prawa zmusi wodza do milczenia. Ale konieczne s ostrono, rozwaga, maksymalny spokj. Zapado postanowienie: 1. Wodzimierzowi Iljiczowi wolno dyktowa codziennie po 5-10 minut, ale nie powinno to nosi charakteru korespondencji. Na swoje zapiski Wodzimierz Iljicz nie powinien oczekiwa odpowiedzi. Odwiedziny s zabronione. 2. Ani przyjaciele, ani domownicy nie powinni przekazywa Wodzimierzowi Iljiczowi adnych informacji, dotyczcych ycia politycznego, aby nie dawa mu w ten sposb powodu do rozmyla i zdenerwowania. W czasie choroby Lenin korzysta z usug dyurnych sekretarek Dyktowa notatki dla politbiura, prosi, aby przekazay co przez telefon towarzyszom, do maga si najrniejszych danych, materiaw, dokumentw. Zazwyczaj byway u niego po kolei N.S. Allilujewa (ona Stalina), S A . Flakserman, L.A Fotijewa, M.I. Glasser, S.M. Manuczarianc, M A . Woodiczewa. W dniu 23 grudnia, kiedy Lenin zacz dyktowa List do Zjazdu, dyur penia Maria Aleksandrowna Woo diczewa. Jej zapis w dzienniku jest lakoniczny: Dyktowa przez cztery minuty. Czu si le. Przyszli lekarze. Zanim zacz dykto wa, powiedzia: Chc podyktowa list do Zjazdu. Piszcie!" Dyktowa szybko, ale wida byo, e nie jest w najlepszym stanie38. W kwietniu przyszego, 1923 roku mia odby si XII Zjazd partii. Gdyby ze wzgldu na stan zdrowia Lenin nie mg w nim uczestniczy, chcia, aby jego list odczytano delegatom. Mwi gadkimi, wycyzelowanymi, starannie przemyla nymi zdaniami: Stanowczo doradzam, aby obecny Zjazd przeprowadzi szereg zmian w naszym systemie politycznym". Od pocztku staje si jasne, e Leninowi chodzio o rzeczy fundamentalne: o demokracj w partii, ludowadztwo w spoeczestwie, drogi do ich osignicia. Umierajcy myliciel dostrzeg w demokratyzmie najwaniejsz dwigni, ro dek, a wreszcie sposb tworzenia nowego ustroju. Nie poda jednak w wtpli wo znaczenia dyktatury proletariatu. Chciabym podzieli si z wami tymi przemyleniami, ktre uwaam za najwa niejsze. Na pierwszym miejscu stawiam zwikszenie liczby czonkw KC do kilkudziesiciu albo nawet do setki. Wydaje mi si, e naszemu Komitetowi Centralnemu groziyby wielkie niebezpieczestwa, gdyby rozwj wydarze nie okaza si dla nas w peni po mylny (na to nie moemy liczy) - a my nie przeprowadzilibymy takiej reformy (...). Wydaje mi si, e nasza partia ma prawo domaga si od klasy robotniczej 50-100 czonkw KC i moe ich otrzyma bez wikszego wysiku. Taka reforma znaczco zwikszyaby stabilno naszej partii i uatwia jej walk po rd wrogich pastw, ktra, moim zdaniem, moe i powinna bardzo si zaostrzy

w nadchodzcych latach. Wydaje mi si, e odporno naszej partii wzrosaby dzi ki temu tysickrotnie. 23 XII 22 r. Lenin Zapisaa MW. 39 Zamys Lenina by historycznej miary: przeprowadzi szereg zmian w na szym systemie politycznym". Jak ju wspomniaem, zasadniczy sens owych zmian polega na zagwarantowaniu rzeczywistej demokratyzacji wszystkich aspektw ycia partii i pastwa. Pierwszy krok na tej drodze - to szersza re prezentacja w sztabie partii podstawowej siy rewolucji - robotnikw. Naley zwikszy skad KC dwu- albo i trzykrotnie. Szersze przedstawicielstwo, cako wite odnowienie, zblienie do mas sprawi, e zmniejszy si niebezpieczestwo zbyt wielkiego wpywu konfliktw maych grup na losy caej partii. Co wicej, przestrzega Lenin, w najbliszej przyszoci sytuacja midzynarodowa znacznie si zaostrzy. Trzeba si spieszy! Oceniajc zamierzenia Lenina, nie wolno zapomina, e czsto, zbyt czsto, leninowskie idee nie byy do koca zrozumiae dla jego towarzyszy. A skoro nie w peni go rozumieli, to rwnie nie w peni popierali. Wystarczy przypomnie padziernik 1917 roku, Brze Litewski, Now Polityk Ekonomiczn, propo zycj rozszerzenia Komitetu Centralnego" przez wczenie do robotnikw. Nie bya to jednak wina leninowskiego otoczenia, a raczej jego nieszczcie. Towa rzysze nie widzieli tego, co widzia Lenin. Po raz ostatni spotka si z niezrozu mieniem i brakiem poparcia ju po mierci: nie doceniono wielu jego gronych przestrg. Chocia gwnego niebezpieczestwa - dyktatury bolszewikw - nic dostrzeg i sam Lenin. Wczeniej, nawet kiedy Lenin pozostawa w mniejszoci, sia jego argumentw, pasji i woli wystarczaa, by zdoa pocign za sob ca rewolucyjn karawan. Teraz go zabrako. Nigdy si nie dowiedzia, e jego ostat nia wola w odniesieniu do Stalina nie zostaa wypeniona. Wrmy jednak do Listu. Dwudziestego czwartego grudnia 1922 roku: Mam na myli stabilno jako zabezpieczenie przed rozamem w najbliszej przy szoci i zamierzam przedstawi tu szereg spostrzee cakowicie personalnej na tury. Myl, e zasadniczy problem w kwestii stabilnoci stanowi z tego punktu wi dzenia tacy czonkowie KC, jak Stalin i Trocki. Stosunki midzy nimi stwarzaj, wedug mnie dobr poow niebezpieczestwa takiego rozamu, ktrego mona by unikn i unikniciu ktrego, moim zdaniem, powinno suy, midzy innymi, zwikszenie liczby czonkw KC do 50, do 100 osb. Niektrzy badacze do tej pory nie doceniaj politycznego znaczenia Trockie go, ktrego stosunki ze Stalinem stwarzay dobr poow niebezpieczestwa". Lenin widzia, e Trocki jest bardziej popularny ni Stalin, ale zdy si ju przekona, jak skutecznie potrafi dziaa ten ostami. Napite stosunki pomidzy dwoma centralnymi obecnie postaciami mogy przerodzi si w otwarty konflikt, ktry grozi rozamem w partii.

Tow. Stalin, gdy zosta sekretarzem generalnym, skoncentrowa w swych rkach nieograniczon wadz i nie jestem pewien, czy bdzie potrafi korzysta z tej wa dzy z dostateczn ostronoci40. Na czym polegaa nieograniczona" wadza genseka? Do niego naleao roz wizywanie wszystkich biecych problemw, czsto o ywotnym znaczeniu dla partii. Przede wszystkim jednak by odpowiedzialny za dobr, dyslokacj partyj nych kadr w centrum i w terenie. Pocztkowo nie wszyscy zdawali sobie spraw z moliwoci politycznych, zwizanych z rozmieszczaniem tysicy funkcjona riuszy partyjnych. W dodatku Stalin, co w rnych przypadkach dawao si ju zauway, identyfikowa aparat z parti. Lenin dostrzeg to wczeniej ni inni. Z drugiej strony, tow. Trocki, jak pokaza to ju jego konflikt z KC zwizany z kwe sti NKPS*, wyrnia si nie tylko wybitnymi zdolnociami. Osobicie jest on chyba najzdolniejszym czowiekiem w obecnym Komitecie Centralnym, wykazu je jednak nadmiern pewno siebie i nadmierne zainteresowanie czysto admini stracyjn stron pracy41. Niewykluczone, e przed wygoszeniem nastpnego zdania Lenin zamy li si: Gdyby ten czowiek posiada twardszy rewolucyjny krgosup, byby wielkim przywdc na skal rosyjsk!" By moe, umiechajc si w duchu, Le nin przypomnia sobie referat Trockiego na temat Armii Czerwonej, wygoszo ny podczas ostatniego zjazdu. Trocki, koczc sw analiz, zamiast przedstawi oglne wnioski, dotyczce metod udoskonalania struktur wojskowych, zacz mwi o elementarnym wojskowo-kulturalnym wychowaniu onierzy". Ku poruszeniu suchaczy, Trocki owiadczy: Sprbujmy sprawi, aby onierze nie mieli wszy. To niezwykle wane zadanie pracy wychowawczej, poniewa trzeba tu uporem, nieustpliwoci, stanowczo ci, przykadem, wielokrotnym powtarzaniem uwolni masy ludzi od niechluj stwa, w ktrym wyroli i do ktrego przywykli. A przecie zawszony onierz - to nie onierz, ale p onierza (...). A co z analfabetyzmem? Analfabetyzm - to du chowa wszawica. Powinnimy go bezwzgldnie zlikwidowa do 1 maja, a potem kontynuowa t prac z niesabncym nateniem42. Leninowi spodoba si zwrot: analfabetyzm - to duchowa wszawica". Trocki potrafi na poczekaniu tworzy wspaniae aforyzmy. Jake czsto w Trockim pub licysta bra gr nad politykiem, mio wasna - nad zdrowym rozsdkiem, ch podobania si otoczeniu - nad elementarn skromnoci. Nie, on i Stalin nigdy nie dojd do porozumienia. Obaj s tak ambitni i tak diametralnie rni... Te dwie cechy dwch najbardziej uzdolnionych przywdcw w obecnym Komite cie Centralnym mog niechccy doprowadzi do rozamu (...). Nie bd dalej charakteryzowa innych czonkw KC ze wzgldu na ich cechy osobiste. Przypomn tylko, e padziernikowy epizod Zinowiewa i Kamieniewa
* NKPS (Narodnyj Komissariat Putiej Soobszczenija) - ludowy komisariat komunikacji (przyp. tum.).

nie by, oczywicie, przypadkiem, nie mona jednak wini ich za to bardziej ni Trockiego za jego niebolszewizm. Z modszych czonkw KC chc powiedzie kilka sw o Bucharinie i Piatakowie. To moim zdaniem najbardziej wartociowe siy (spord najmodszych), a w od niesieniu do nich naley mie na wzgldzie, co nastpuje: Bucharin jest nie tylko najbardziej cenionym i wybitnym teoretykiem partii, uchodzi rwnie susznie za ulubieca caej partii, lecz jego teoretyczne pogldy jedynie z powanymi zastrze eniami mog by uznane za w peni marksistowskie, poniewa ma on w sobie co ze scholastyka (nigdy nie studiowa i, wydaje mi si, nigdy do koca nie zrozumia dialektyki)43. Maria Aleksandrowna Woodiczewa zapisaa pniej w dzienniku sekretarek dyurnych: Nastpnego dnia (24 grudnia) pomidzy godzin szst a sm Wo dzimierz Iljicz znw wzywa. Uprzedzi, e to, co podyktowa wczoraj (23 grud nia) i dzisiaj (24 grudnia), jest absolutnie tajne. Podkreli to kilkakrotnie. Poleci, aby wszystko, co dyktuje, przechowywa w specjalnym miejscu pod specjalnym nadzorem i uwaa za bezwzgldnie tajne (...)" 4 4 . Niestety, Lidia Aleksandrowna Fotijewa, kierujca sekretariatem Rady Komisarzy Ludowych i take piszca pod dyktando Lenina, nie zwaajc na instrukcje wodza, poinformowaa niebawem Stalina (jak rwnie niektrych innych czonkw politbiura) o grudniowych zapi skach. Dlatego List Lenina nie by dla partyjnego kierownictwa zaskoczeniem. Nastpnego dnia Lenin nadal dyktowa swj unikalny dokument, ktry wy war ogromne wraenie na rodakach, ale..-, dopiero po wielu latach. 25 XII. Dalej Piatakow - czowiek o niewtpliwie wyjtkowej sile woli i wyjtko wych zdolnociach, zbyt jednak pochonity zarzdzaniem i administracyjn stro n pracy, aby mona byo na niego liczy w powanej politycznej kwestii (...). 25 XII 22 r. Lenin Zapisaa MW. 4 5 Dwudziestego szstego grudnia Lenin w dalszym cigu dyktowa List do Zjaz du, rozwijajc ide rozszerzenia wewntrzpartyjnej demokracji. Widzia w tym rkojmi usprawnienia pracy aparatu pastwowego, ktry w gruncie rzeczy odziedziczylimy po starym reimie, poniewa przeksztacenie go w tak krtkim czasie, zwaszcza w warunkach wojny, godu itp., byo cakowicie niemoliwe" 4 6 . Przy okazji Lenin doda, e skad Komitetu Centralnego naley uzupeni nie tylko o robotnikw, ale take o chopw. Ich obecno na posiedzeniach polit biura uwaa za niezbdn. Dyktujc swoje spostrzeenia, Wodzimierz Iljicz nieustannie powraca do zasadniczej kwestii: kto powinien zosta przywdc po jego mierci? Doskonale zdawa sobie spraw, e kiedy go zabraknie, decydujcego znaczenia nabierze stanowisko sekretarza generalnego, ktry skupi w swym rku nieograniczon wadz". Lenin by uznanym wodzem, nie z racji sprawowanych funkcji, ale ze wzgldu na predyspozycje intelektualne i moralne. Choroba pozbawia go moli woci bezporedniego kierowania Komitetem Centralnym. Na pierwsz pozycj

wysuwa si automatycznie jeden z czonkw politbiura. Stalin by nie tylko czonkiem politbiura, lecz take sekretarzem generalnym, zawiadujcym ca biec prac sekretariatu. Wydawao si oczywiste, e w przypadku nieodwracal nego (a Lenin musia bra tak ewentualno pod uwag, skoro zacz spisywa testament") Stalin sprbuje umocni sw pozycj potencjalnego przywdcy. Ale o to samo moe ubiega si rwnie Trocki... Dojdzie do walki, niewykluczony jest rozam... Naley sformuowa jeszcze bardziej konkretne ostrzeenie. Kilka dni pniej, ju w styczniu 1923 roku, Lenin podyktowa synne Uzupenienie do
listu z 24 grudnia 1922 r.:

Stalin jest grubiaski, a wada ta, cakowicie do zniesienia w naszym rodowisku i we wzajemnych stosunkach pomidzy nami, komunistami, staje si nie do znie sienia u sekretarza generalnego. Dlatego proponuj towarzyszom zastanowi si nad sposobem usunicia Stalina z tego stanowiska i mianowania na jego miejsce kogo innego, kto przy wszystkich innych zaletach rniby si od towarzysza Sta lina pod jednym tylko wzgldem, mianowicie byby bardziej tolerancyjny, bardziej lojalny, bardziej uprzejmy i bardziej yczliwy wobec towarzyszy, mniej kapryny itd. Szczeg ten moe si wyda nieistotn bahostk. Myl jednak, e z punktu widzenia zabezpieczenia si przed rozamem i z punktu widzenia tego, co napi saem wyej o wzajemnych stosunkach Stalina i Trockiego, to nie bahostka, albo taka bahostka, ktra moe nabra decydujcego znaczenia. 4 stycznia 1923 r. Lenin Zapisaa L.F.47 Bardzo istotne uzupenienie. Podstawowa rzecz nie ulegaa kwestii: Stalina naley zwolni z funkcji sekretarza generalnego i przenie na inne stanowisko. Sama osoba Stalina nie budzia jak na razie powaniejszych politycznych zastrze e. Zdawa si dochowywa wiernoci wielkiej idei, cho zapewne pojmowa j nie tak, jak by naleao. W owym czasie jego polityczna reputacja nie bya jeszcze skalana. Rka w rk z polityk idzie jednak zawsze moralno. Jeli nie ma po midzy nimi harmonii, rezultatem jest albo politykierstwo, albo dyktatura. W le ninowskim uzupenieniu znajdowaa swj wyraz gboka troska o przyszo, niezabarwiona wszake osobist wrogoci. Lenin potrafi wznie si ponad ni. W jego stosunku do oponentw - pisa Anatolij Wasiliewicz unaczarski - nie czuo si zoci, lecz mimo to by twardym przeciwnikiem politycznym (...). W walce politycznej siga po wszelk bro, oprcz bota" 4 8 . Gasncy umys Lenina dostrzeg w moralnych skazach Stalinowskiego charakteru potencjalne rdo przyszych tragedii. Niepokoi go jednak rwnie Trocki, i to nie tylko z powodu nadmiernej pewnoci siebie, lecz take na paszczynie politycznej. Niebolszewicka prze szo Trockiego nie moga nie pozostawi ladw. Trocki znany by w partii ze swej bezkompromisowoci, a jego lewacki ekstremizm ju nieraz stawia go w opozycji wobec caego KC. Osobiste ambicje Trockiego sigay tak daleko, e poczu si wrcz uraony, kiedy we wrzeniu 1922 roku zaproponowano mu

stanowisko zastpcy przewodniczcego Rady Komisarzy Ludowych, zastpcy Lenina. Trocki liczy zapewne na specjaln pozycj. Nie ukrywa, e uwaa si za geniusza. Jak pisa biograf Trockiego, Isaac Deutscher, realizacja Leninowskiego zalecenia o usuniciu Stalina nieuchronnie postawiaby Trockiego na czele partii. On, Trocki, by o tym przekonany". Uderzajce sw szczeroci i otwartoci oceny dwch najbardziej uzdolnio nych przywdcw", jakie przedstawi Lenin, to rzadki przykad cywilnej odwagi i pryncypialnoci. Trzeba przyzna, e koleeska szczero zawsze cechowaa prawdziwych komunistw i nie zdoay jej do koca wypleni nawet lata kultu jednostki. Oto jeden przykad z 1942 roku, a wic z czasw do odlegych od opisywanych tu wydarze. Komisarz pukowy P U R K K A * Wierchorubow, wizytujc jednostki frontowe, zgodnie z obowizujc wwczas praktyk pisa krtkie charakterystyki pracow nikw politycznych, ktrych prac ocenia. Oto wyjtek z jego opinii na temat kierownika wydziau politycznego 18. Armii, komisarza brygadowego Leonida Iljicza Breniewa, przechowywanej w teczce personalnej przyszego genseka. W pierwszej czci charakterystyki mowa jest o wiernoci komisarza ideom partii Lenina-Stalina, o gotowoci wypenienia przeze partyjnego obowizku. Dalej znajduje si ustp nastpujcej treci: Cikiej pracy unika. Przygotowanie woj skowe tow. Breniewa jest bardzo sabe. Wiele kwestii rozstrzyga jak dziaacz gospodarczy, a nie jak pracownik polityczny. Ludzi traktuje niejednakowo, mie wa swoich ulubiecw". To zaledwie kilka zda, wiadcz one jednak, e dawna leninowska tradycja szczerego i uczciwego wyraania wasnych pogldw bya jeszcze ywa. Czytelnik moe sam oceni, na ile obiektywne s wywody komisa rza pukowego Wierchorubowa. Warto zwrci uwag, e Lenin, proponujc usunicie Stalina ze stanowi ska sekretarza generalnego, pozostawi otwart kwesti, kto powinien zaj jego miejsce. Przejawi si tu, moim zdaniem, takt wodza. Wskazanie konkretnego nastpcy tronu" przypominaoby formaln sukcesj, a na to Lenin pozwoli nie mg. Wierzy w mdro partii i jej Komitetu Centralnego, zdolnych w swym penym skadzie, a nie tylko w jdrze, o ktrym wspomina Stalin na XII Zje dzie, znale godnego kandydata. Jak mona przypuszcza, Lenin charakteryzu jc w Licie najbardziej znanych dziaaczy, da do zrozumienia, i aden z nich nie nadaje si do roli przywdcy partii. Nie zaproponowa rwnie, aby poszukali owego przywdcy gdzie indziej. Wedug mnie Lenin zawar w swym testamen cie" o wiele wicej treci, ni mogoby si na pierwszy rzut oka wydawa. Wdz rewolucji chcia najprawdopodobniej powiedzie, e najbardziej wyczulona warstwa starej gwardii" powinna, ma obowizek i jest zdolna wystpi jako ko lektywny przywdca. Nie miaoby wwczas decydujcego znaczenia, czy wysu nity kandydat odznacza si wikszymi lub mniejszymi zdolnociami, poniewa
tyczny Robotniczo-Chopskiej Armii Czerwonej (przyp. tum.).
* PURKKA {Politiczeskoje Uprawlenije Rabocze-Kriestianskoj Krasnoj Armii) - Zarzd Poli

pracowaby" przede wszystkim demokratyczny system, sankcjonujcy, w zgo dzie z konstytucyjnymi i partyjnymi normami, tylko to, co odpowiada interesom narodu, pastwa, partii. Lenin nie postawi jednak kwestii niedopuszczalnoci politycznego monopolu jednej partii, co w znacznym stopniu podwayo warto jego testamentu". Wanie z pomoc starej gwardii" Stalin zdoa stworzy nie demokratyczny, ale biurokratyczny system. Do dzi nikt nie potrafi udzieli zadowalajcej odpo wiedzi na pytanie, jak do tego doszo, dlaczego Stalin, ku zaskoczeniu wszyst kich, znalaz si na szczycie piramidy wadzy. Aby to wyjani, naley odwoa si do historii Rosji z jej autokratycznymi tradycjami, naley uwzgldni niski stopie kultury politycznej narodu i partii, charakterystyczny dla nowego spoe czestwa: brak demokratycznych nawykw, prawnych zabezpiecze przed nad uywaniem wadzy, jednopartyjno, a take szczeglne waciwoci struktury klasowej w ZSRR. Niezalenie od wymienionych przyczyn, jest jeszcze jedna tajemnica nie tykalnoci" Stalina, ktra moim zdaniem okazaa si (na paszczynie jednostko wej) decydujca: uzurpowa on sobie prawo do przedstawiania, interpretowania i komentowania idei Lenina. W ostatecznym rozrachunku owa systematyczna obrona" leninizmu kazaa milionom ludzi uwierzy, i u boku wodza zawsze kroczy Stalin, jego towarzysz broni, ucze, kontynuator. Fenomen Stalina na ley rozpatrywa w aspekcie spoecznym, historycznym, duchowym, moralnym i psychologicznym. Lenin, przygotowujc swj testament", jakby poczu, e zwyciska rewolucja potrzebuje dopenienia, a pynce z niej wnioski - korekty. Wodzimierz Iljicz by jednak produktem swojej epoki. Nie poda w wtpliwo dyktatury jednej klasy, stanowicej, w porwnaniu z chopstwem, zdecydowan mniejszo, nie wrci do idei rewolucyjnego pluralizmu, od ktrej odszed pod koniec 1917 roku, nie potpi przemocy jako sposobu rozwizywania problemw spoecznych. y w swoich czasach i, chocia patrzy dalej ni inni, nie zdoa przewidzie tych niebezpieczestw, ktrymi grozia wiara w nieomylno jednej partii. Odnosi si wraenie, i nie zdy powiedzie wszystkiego. Suszno wie lu teoretycznych dogmatw marksizmu, sformuowanych w ubiegym stuleciu, nie zostaa poddana krytyce. W testamencie" Lenin nie uczyni decydujcego kroku. I najwidoczniej nie mg. Inaczej nie byby Leninem. Na dwa miesice przed XII Zjazdem odbyo si plenarne posiedzenie KC, podczas ktrego omawiano tezy o reorganizacji i usprawnieniu pracy centralnych organw partyjnych, sformuowane na podstawie artykuu Lenina Jak zreorgani zowa Rabkrin (idee te Lenin rozwin w innym artykule, zatytuowanym Lepiej mniej, a lepiej). Zgodnie z sugesti Wodzimierza Iljicza postanowiono wprowa dzi kwesti organizacyjn jako oddzielny punkt do porzdku dziennego obrad zjazdu. Tezy gosiy, i celowe jest zwikszenie skadu KC z 27 do 40 czonkw oraz skadanie regularnych sprawozda z prac politbiura na plenarnych posie dzeniach KC. Ponadto w posiedzeniach politbiura powinno uczestniczy trzech

starych przedstawicieli Centralnej Komisji Kontroli, ktrych obowizkiem, pisa w swym artykule Wodzimierz Iljicz, byoby czuwa nad tym, aby niczyj auto rytet, ani genseka, ani adnego innego z czonkw KC, nie mg przeszkodzi im wystpi z zapytaniem, sprawdzi dokumenty i generalnie zapewni sobie bezwarunkowy dostp do informacji oraz dba o prawidowy tryb postpowania we wszystkich sprawach" 4 9 . Lenin pragn, aby, niezalenie od kontroli zjazdu nad wybieralnymi organami kierowniczymi, w przerwach pomidzy walnymi zgromadzeniami komunistw specjalna komisja nadzorowaa prace KC i politbiura. Uczestnicy plenum zgodzili si zasadniczo z Leninowskimi propozycjami i uznali za konieczne rozszerzenie skadu Centralnej Komisji Kontroli oraz ustanowienie cisych zwizkw pomi dzy organami kontroli pastwowej i partyjnej. Kto mg wiedzie, e w przyszoci rola C K K zostanie zredukowana do zwykej rejestracji mao znaczcych spraw par tyjnych, a pniej ciao to w ogle przestanie by Stalinowi potrzebne? Cho Stalin sprawowa funkcj genseka ju prawie rok, jego pozycja na ze wntrz niczym si nie wyrniaa. Kiedy uczestnicy plenum KC przystpili do i pastwowej, zostay one poddane surowej krytyce. Plenum przyjo tezy jedy nie jako podstaw, a w rezolucji dodao wiele zasadniczych uwag. Postanowiono pokaza poprawiony tekst Leninowi. Stalinowski referat potwierdzi, e w dzie dzinie, w ktrej gensek uchodzi za specjalist", w jego teoretycznej wiedzy wy stpuje wiele luk. Dla ostatecznego opracowania tez plenum powoao komisj w skadzie: Stalin, Rakowski, Rudzutak 5 0 . Wiadomo, e List do Zjazdu, przepisany w piciu egzemplarzach, zosta zo ony w zalakowanych kopertach. Jeden egzemplarz przeznaczony by dla sekre tariatu Lenina, trzy - dla Nadiedy Konstantinowny, pity za - dla Wodzimierza. Iljicza. Lenin poleci, aby sekretarka Maria Aleksandrowna Woodiczewa zrobia na kopertach adnotacj, e list moe otworzy tylko on, a po jego mierci - Krup ska. Woodiczewa nie zdobya si na to, by napisa po mierci". Tylko pierwsza cz listu, o zwikszeniu skadu KC, trafia do rk Stalina. Propozycja dotyczca zwikszenia liczebnoci Komitetu Centralnego zostaa przedstawiona zjazdowi jako jedna z tez Stalinowskiego referatu o organizacyjnej dziaalnoci KC, lecz bez powoywania si na Lenina jako jej autora. Lenin wci y i kopert z te stamentem" nie otwierano. Delegaci jednogonie wybrali Lenina (tylko jego jednego!) w skad nowego KC i przesali wodzowi gorce pozdrowienia. Tekst, odczytany przy wtrze burzliwych oklaskw przez przewodniczcego obradom Kamieniewa, zasuguje na to, by przytoczy go w caoci: Z gbi serca partii, proletariatu, wszystkich ludzi pracy zjazd przesya swemu wodzowi, geniuszowi proletariackiej myli i rewolucyjnego czynu, pozdrowie nia i sowa najszczerszego przywizania Iljiczowi, ktry w te dni cikiej choroby i dugiej nieobecnoci w nie mniejszym ni dotd stopniu jednoczy zjazd i ca parti swoj osobowoci.
rozpatrywania tez Stalinowskiego referatu Czynniki narodowe w pracy partyjn

Bardziej ni kiedykolwiek partia uznaje swoj odpowiedzialno przed proletaria tem i histori. Bardziej ni kiedykolwiek chce by i bdzie godna swego sztandaru i swego wodza. Niezomnie wierzy, i niedaleki jest dzie, kiedy sternik znw stanie u steru. Zjazd przesya sowa koleeskiego i braterskiego wspczucia Nadiedzie Kon stantinownie, onie towarzyszce, i Marii Iljinicznej, siostrze przyjacice Iljicza, i prosi, by nie zapominay, e wszystkie cikie troski przeywa wraz z nimi dzie po dniu ta wielka rodzina, ktra nazywa si RKP 51 . W marcu 1923 roku Lenina powali nowy potny atak. Od tej pory Wodzi mierz Iljicz ju nie mg wpywa bezporednio na stan spraw w partii i czuwa nad realizacj swego testamentu". Kwestia przyszego przywdcy staa si nagle bardzo aktualna.

STALIN CZY TROCKI?


Nie jest zupenie jasne, do ktrego zjazdu Lenin adresowa swj List. Zaczyna si on, jak pamitamy, od sw: Stanowczo doradzam, aby obecny Zjazd prze prowadzi szereg zmian (...)". Mona przypuszcza, e chodzio o XII Zjazd, ni gdzie jednak nie mwi si o tym wprost. Podczas obrad samego zjazdu, w kwiet niu 1923 roku, stan zdrowia Lenina na tyle si pogorszy, e trudno mu byo nalega, aby jego list odczytano delegatom. Wytworzya si sytuacja, ktrej nie przewidyway Leninowskie zalecenia. Wdz pozostawi jednak instrukcje, by ko perty odpiecztowano dopiero po jego mierci. Niewykluczone, e list adresowa ny by zarwno do XII, jak i XIII Zjazdu. Poniewa na XII Zjedzie partii kwestii sekretarza generalnego w ogle nic podnoszono, problem wystpi z now si po marcowym ataku Lenina, w rezultacie ktrego utraci on praktycznie zdolno porozumiewania si z otoczeniem. Po marcu 1923 roku Stalin, penicy nadal obowizki sekretarza generalnego, poczyni szereg krokw w kierunku umocnienia swojej pozycji. Autorytet Sta lina wzrs w jakim stopniu po XII Zjedzie partii, na ktrym gensek wystpi w imieniu KC ze sprawozdaniem organizacyjnym oraz z referatem o czynnikach narodowych w pracy partyjnej i pastwowej. Sekretarz by zapewne najbardziej rzucajcym si w oczy spord delegatw. W wygoszone referaty wnis niema o elementw osobistych, a przede wszystkim wyranie widoczny schematyzm. Stalin zawsze lubi ukada wszystko na pkach", porzdkowa myli wedug hierarchii wanoci. To zwykle wywiera wraenie, poniewa wzmaga jasno, wyrazisto i precyzj przedstawianych idei. Stalin wprowadzi, na przykad, w obieg pojcie pasw transmisyjnych" jednoczcych parti z narodem. Pierw szym, zasadniczym pasem transmisyjnym" nazwa zwizki zawodowe, gdzie, jak stwierdzi, nie mamy obecnie silnych przeciwnikw". Drugi pas trans misyjny" to spdzielnie: spoywcze i rolnicze. Tutaj jednak Stalin przyzna, e

cigle jeszcze jestemy za sabi, by uwolni pierwotne spdzielnie spod wpywu wrogich nam si". Mia tu na myli kuakw. Trzecim pasem transmisyjnym", zdaniem referenta, byy zwizki modziey, szczeglnie naraone na uporczy we ataki przeciwnika. Dalej Stalin wymieni i pogrupowa jeszcze inne pasy": ruch kobiet, szko, armi, pras. Przy tym wszystkim prbowa nada owym elementom wasne, uskrzydlone nazwy: prasa to dla niego Jzyk partii", armia - punkt zborny robotnikw i chopw", i tak dalej 5 2 . Co charakterystyczne, gensek w swym referacie bardzo niewiele mwi o specyfice pracy tych pasw transmisyjnych", za to bardzo duo o tym, jakie wrogie siy stawiaj nam opr". Bez wtpienia walka klasowa trwaa nadal, ale teraz ju w mniej otwartych, bar dziej utajonych formach. Stalin natomiast po dawnemu y wycznie walk, po tyczkami, zmaganiami z rzeczywistym bd domniemanym wrogiem. Dzisiejsi krytycy Stalina czsto zarzucaj mu zatajanie prawdziwego stanu rzeczy. Do koca lat 20. nic podobnego nie miao miejsca - leninowska tradycja jawnoci nie od razu umara. Mona si o tym przekona, biorc do rki ogl nodostpne dokumenty partyjne, gazety z tamtych lat. I tak, w referacie na XII Zjazd partii Stalin z gorycz mwi o godzie w 1922 roku, o jego nastpstwach, o strasznym upadku przemysu", o rozdrobnieniu klasy robotniczej i innych przykrych rzeczach. Co byo, to byo, a Stalin niczego wwczas nie ukrywa. Po marcowym wylewie Lenina Stalin zacz przejawia podwyszon aktyw no, coraz rzadziej naradzajc si z Kamieniewem i Zinowiewem, jeszcze rza dziej z Bucharinem, skrajnie rzadko - z Trockim. Polityczny autorytet Stalina w partii powoli, lecz stale wzrasta, co wyraao si przede wszystkim w umac nianiu si wpyww genseka w politbiurze. Osign to drog stopniowej izolacji Trockiego, co z kolei nigdy by mu si nie udao bez pomocy Zinowiewa i Kamieniewa.

Jak opowiada mi stary bolszewik Aleksiej Pawowicz Baaszow, pracownik sekretariatu Stalina, pewnego razu podczas posiedzenia politbiura wybucha sprzeczka pomidzy Zinowiewem a Trockim. Wszyscy stanli po stronie Zinowiewa, ktry rzuci Trockiemu: Nie widzicie, e zamkna si wok was obrcz? Wasze sztuczki na nic si nie zdadz, jestecie w mniejszoci, zostalicie sami". Trocki by wcieky, ale Bucharin zdoa wszystko zaagodzi. Czsto si zdarzao - wspomina dalej Baaszow - e przed posiedze niem politbiura lub innym zebraniem u Stalina spotykali si Kamieniew i Zino wiew, najwidoczniej uzgadniajc swoje stanowisko. Te spotkania trjki u Stalina tak wanie nazywalimy w sekretariacie - obrcz". W latach 20. Stalin zawsze mia dwch, trzech pomocnikw. W tamtym czasie byli to Nazaretian, Kanner, Dwinski, Mechlis, Baanow (...). Wszyscy oni wiedzieli o negatywnym stosunku Stalina do Trockiego i odpowiednio dziaali w aparacie (...). Stalinowi bez wikszego trudu udao si przecign Zinowiewa i Kamieniewa na swoj stron, poniewa obaj, a zwaszcza Zinowiew, snuli wasne ambitne plany i bardziej obawiali si Trockiego ni Stalina. Dlatego te, kiedy 8 padziernika 1923

roku Trocki napisa list do czonkw KC, zawierajcy ostr krytyk partyjnego kierownictwa, Stalin nie omieszka wykorzysta swojej przewagi, bronic tego, co Trocki nazwa susznie sekretarskim biurokratyzmem". Trockiego popieraa grupa bolszewikw, ktrzy podpisali tak zwane Owiad czenie czterdziestu szeciu. Znalazo si wrd nich wielu znanych dziaaczy, jak choby Prieobraenski, Piatakow, Kosior, Osiski, Sapronow, Rafai i inni. Gw ny zarzut, wysunity przez Trockiego pod adresem KC, by taki, e partia nie ma planu postpowania na przyszo". Znw powrci do swojej dawnej koncep cji silnej koncentracji przemysu", przewidujcej zamknicie wielu wikszych zakadw i zaostrzenia polityki w stosunku do chopstwa" oraz wskazywa na potrzeb militaryzacji pracy". Nad t ostatni kwesti warto zatrzyma si nieco duej. Jeszcze na LX Zjedzie RKP(b) w marcu 1920 roku Trocki owiadczy w swym przemwieniu: (...) masy pracujce nie mog by nomadami, jak daw ni mieszkacy Rusi. Powinno si je przerzuca, wyznacza im zadania i dowodzi nimi, dokadnie tak, jak onierzami. To podstawa militaryzacji pracy i bez tego o adnym uprzemysowieniu na nowych zasadach, w warunkach ruiny i godu, mwi powanie nie moemy" 5 3 . Trzy lata pniej Trocki nadal uwaa, e sto sowanie metod wojskowych w przemyle i rolnictwie nie utracio swego zna czenia. Jako piewca koszarowego komunizmu", czsto sobie przeczy: z jednej strony, lubi mwi o braku demokracji w partii, z drugiej za, upiera si przy militaryzacji jako uniwersalnym rodku w okresie przejciowym. Tak czy inaczej, jesieni 1923 roku, kiedy Lenin by powanie chory, Trocki wszcz dyskusj na tematy ekonomiczne. W znacznym stopniu kompromitowaa ona polityk KC w tej dziedzinie, a przede wszystkim kompromitowaa Stalina jako sekretarza ge neralnego. Skutki jednak okazay si dokadnie przeciwne: Trocki coraz bardziej traci swj autorytet, natomiast wpywy Stalina rosy. W grudniu 1923 roku poczone plenum KC i C K K RKP(b) potpio Tro ckiego. Po jego stronie opowiedzieli si tylko dwaj spord 114 uczestnikw posiedzenia. Praktycznie rzecz biorc, jeszcze przed pocztkiem walki o przy wdztwo w partii Trocki znalaz si w osamotnieniu. Jego klska bya cakowita. W pewnym momencie chcia oprze si na armii, gdzie nadal cieszy si znacz nym autorytetem. Z pomoc szefa Zarzdu Politycznego Rewwojensowietu Antonowa-Owsiejenki, swego dawnego stronnika, Trocki zamierza posuy si siami zbrojnymi dla zademonstrowania sprzeciwu wobec linii KC. Jednak nie poparli go, z niewielkimi wyjtkami, nawet komunici w armii i flocie. Dyskusj zakoczya XIII Konferencja partyjna, zwoana w styczniu 1924 roku, ktra nie tylko potpia Trockiego, ale przyja rwnie duo wanych decyzji w dziedzi nie polityki ekonomicznej. Pniej Trocki przyzna, e jego ataki na KC miay nie dopuci do Termidora". Trudno jednak nie zauway, i Trocki rozpocz dyskusj w najbardziej niesprzyjajcym dla siebie momencie, w zasadzie wie dzc z gry, e czeka go poraka. Trocki, przeceniajc swj intelektualny wpyw,

w oczywisty sposb nie doceni Stalina i jego umiejtnoci prowadzenia walki politycznej przy uyciu wszelkich rodkw. Do rangi symbolu urasta fakt, e wanie wtedy, gdy w padzierniku 1923 roku Trocki rozpala pomie wyniszczajcej walki wewntrzpartyjnej, Lenin po raz ostatni odwiedzi Moskw. Przeczuwajc widocznie, i jego obawy dotyczce rozamu w kierownictwie partyjnym mog sta si rzeczywistoci, wbrew opi nii lekarzy 18 padziernika przyjecha samochodem do stolicy. Gdy patrzy na gmach KC i Rady Komisarzy Ludowych, myla zapewne o tym, e padzierni kowe wystpienie Trockiego rozpoczo nowy etap walk o przywdztwo w par tii. Nastpnego dnia Lenin po raz ostatni w yciu popatrzy z okien samochodu na plac Czerwony i kopuy Kremla, ulice Moskwy, pawilony Wszechrosyjskiej Wystawy Gospodarstwa Wiejskiego i Rzemiosa. Po powrocie na Kreml odebra ksiki z biblioteki i kaza odwie si do Gorek. Nie spotka si z towarzyszami Jego milczca i na wp sekretna wizyta bya jakby poegnaniem wodza z Mos kw, z niespokojnym, targanym konfliktami wiatem... W peni usprawiedliwione jest pytanie o polityczne oblicze Trockiego, czo wieka, ktry po mierci Lenina pretendowa do roli jego nastpcy. Wiadomo, e po II Zjedzie SDPRR przyczy si do mienszewikw. W sierpniu 1917 roku, na VI Zjedzie partii, Trocki wraz z okoo 4000 tak zwanych midzydzielnicow cw zosta przyjty w jej szeregi i od razu wybrany do KC. Podczas rewolucji i wojny domowej szybko zdoby sobie ogromn popularno dziki niepospo litym zdolnociom organizatorskim, oratorskim i talentom publicysty. Jesieni 1917 roku Lenin wystawi Trockiemu wysok ocen. W zwizku z wyborami do Zgromadzenia Konstytucyjnego stwierdzi, e nikt nie odrzuciby kandydatury takiej, jak Trocki, poniewa po pierwsze, zaraz po przyjedzie przeszed on na pozycj internacjonalisty; po drugie, przekona midzydzielnicowcw do po czenia si z nami; po trzecie, w trudnych dniach lipcowych stan na wysokoci zadania i okaza si oddanym stronnikiem partii rewolucyjnego proletariatu" 54 . Nie bdzie przesad stwierdzenie, e przez jaki czas - w przeddzie i po prze wrocie padziernikowym, w latach wojny domowej i zaraz po jej zakoczeniu - pod wzgldem popularnoci Trocki ustpowa jedynie Leninowi. W protoko ach plenarnych posiedze KC za okres 1918-1921 obecnych na nich czonkw kierowniczego organu partyjnego wymieniano zwykle w nastpujcej kolejno ci: Lenin, Trocki, Zinowiew, Kamieniew, Stalin, Rudzutak, Tomski, Rykow, Prieobraenski, Bucharin, Kalinin, Kriestinski, Dzieryski, Radek, Andriejew. Popularno Trockiego nie znajdowaa jednak odzwierciedlenia w liczbie jego osobistych stronnikw. Rysowa si paradoksalny obraz sytuacji: Stalin, osobicie nie bdc popularnym, uosabia lini partii. Przy uwanej analizie prac Trockiego wida wyranie, e wiele idei Lenina pojmowa on w nader swoisty sposb. Na przykad w swojej walce ze Stalinem, ktra wybucha po mierci Lenina, prbowa zrobi uytek z zasad demokra cji socjalistycznej, pozostajc zwolennikiem metod autorytarnych. Mona byo

odnie wraenie, e bliszy jest mu bonapartyzm, cezaryzm, lewacki radykalizm ni idea rzeczywistego ludowadztwa. Trocki i Stalin urodzili si w tym samym, 1879 roku, w ptoramiesicznym odstpie. Trocki jednak obdarzony by pot niejszym, ywszym i bogatszym intelektem. Odznacza si, jak wiadcz ludzie, ktrzy go znali, oraz jego biografowie, lotnoci myli, solidn europejsk kultur, niespoyt energi, gbok erudycj, wybitnym talentem oratorskim. Przecenia jc wszake znaczenie wasnej osoby, Trocki traktowa wszystkich (z wyjtkiem Lenina) protekcjonalnie i wyniole, by apodyktyczny, kategoryczny, pozbawiony tolerancji w stosunku do odmiennych pogldw. I za to wanie ludzie go nie lu bili. Brak szerokiego poparcia w partii uczyni go bohaterem chwili", naiwnym prorokiem, niedoszym pierwszym wodzem". Stalin stopniowo wyczuwa sabe punkty Trockiego i konsekwentnie wyko rzystywa je w walce z nim. Trocki nie zawsze way sowa w swych licznych przemwieniach, uwagach, powiedzeniach, troszczc si raczej o to, by jego afo ryzmy brzmiay moliwie najbardziej paradoksalnie i obrazowo. Pewnego razu, w rozmowie z Leninem, Trocki rzuci uskrzydlon fraz", ktra dotara do uszu Stalina: Kukuka wkrtce wykuka mier Republiki Radzieckiej". Przy innej okazji, rozmawiajc z delegatami na kongres Kominternu, stwierdzi, e jeli nie wybuchnie rewolucja w Europie lub w Azji, to pochodnia w Rosji gotowa zgas n". W ten sposb Stalin uzyska elazny" argument, by oskary Trockiego o brak wiary i kapitulanctwo. A im bardziej Trocki prbowa si usprawiedliwi, tym bardziej pogra si w oczach innych. Stalin ju wtedy okaza si wyjtkowo zrcznym i subtelnym graczem, ktremu nieatwo byo dotrzyma placu. Lenin, podobnie jak wielu innych przywdcw partii, dostrzegajc wielkie zdolnoci organizacyjne i literackie, a take niesychan prno Trockiego, podtrzymywa jego radykalizm, polegajcy na lewackim rozumieniu wielu za sadniczych idei marksizmu. Znalazo to swj wyraz zwaszcza w znanej pracy
Trockiego Permanentna rewolucja.

Maksym Gorki wspomina, e by zdziwiony wysok ocen, jak wystawi Lenin organizacyjnym zdolnociom Trockiego. Spostrzegszy moje zdumienie, Wodzimierz Iljicz rzek: - Tak, wiem, o moich stosunkach z nim troch kami. Ale co jest, to jest, a czego nie ma, tego nie ma, to take wiem. Umia, na przykad, zorganizowa specjalistw wojskowych. Po chwili milczenia doda, cicho i smutno: -Jest prny. I jest w nim co... niedobrego, co z Lassalle'a55. Rzeczywicie, Trocki z rzadkim uporem wciela w ycie suszn ide wy korzystania starych specjalistw w interesie rewolucji. To wanie on zapropo nowa na posiedzeniu KC 25 padziernika 1918 roku, aby zwolni z wizienia wszystkich oficerw, przetrzymywanych w charakterze zakadnikw. Rezolucja KC stwierdzaa jednak, e zwolnieniu podlegaj jedynie ci, ktrym nie zosta nie udowodniona przynaleno do ruchu kontrrewolucyjnego. Bd oni mogli

wstpi do Armii Czerwonej. Co prawda, mwio si tam rwnie, e powinni przedstawi spis swoich krewnych" i e rodziny zostan aresztowane w przy padku ich przejcia na stron biaogwardzistw". Stalin zapamita to posiedze nie KC. Propozycje Trockiego dotyczce byych carskich oficerw zatwierdzono wwczas w caoci, a wniosek Stalina o postawienie przed trybunaem wojsko wym gwnodowodzcego i czonka rady wojennej Frontu Poudniowego - od rzucono. Stalin uzna obie te decyzje za przejaw inteligenckiego liberalizmu", zwaszcza w odniesieniu do byych oficerw. Niemal we wszystkich zasadniczych kwestiach Trocki rozmija si ze Sta linem, a niekiedy rwnie i z parti. Jak pisa znany amerykaski historyk Ste phen Cohen, Trocki widzia w Nowej Polityce Ekonomicznej pierwsz oznak zwyrodnienia bolszewizmu i utraty radykalnego charakteru przez rewolucj ro syjsk". Jego tezy o dyktaturze przemysu", tworzeniu armii pracy", koniecz noci osignicia celw za cen krwi i nerww" przy caym swoim zewntrz nym lewackim radykalizmie byy skrajnie niebezpieczne. Trocki, stwierdza dalej Cohen, poczu, e kiedy wojna domowa dobiega koca, skoczy si rwnie najwaniejszy etap w jego yciu" 5 6 . Pniej, ju na emigracji, Trocki uporczywie rozpowszechnia wersj, e Lenin zamierza wcign go do bloku" przeciwko Stalinowi i razem z nim, Trockim, podway pozycj genseka na XII Zjedzie partii. W ksice Moje ycie Trocki pisa: (...) Lenin systematycznie i wytrwale dy do tego, aby zada na XII Zjedzie miertelny cios biurokratyzmowi, bezkarnoci urzdnikw, samo woli i grubiastwu uosabianym przez Stalina. Lenin waciwie zdy tylko wy powiedzie wojn Stalinowi i jego stronnikom, przy czym dowiedzieli si o tym jedynie bezporednio zainteresowani, ale nie partia" 57 . Trocki czyni te niepozbawione realnych podstaw wyznania przede wszystkim po to, by pokaza, e Lenin widzia w nim swego nastpc. Dlatego komentowa Leninowski List do Zjazdu, dochodzc do wniosku, e testament mia niewtpliwie na celu uatwi mi prac kierownicz. Lenin chcia to, rzecz jasna, osign za cen jak najmniejszych tar osobistych". W tych sowach zawiera si cay sens dugiej walki Trockiego, ktry nigdy nie zdoa si pogodzi z osobist klsk. Bd co bd, widzia ju siebie w roli przywdcy. W wietle tego, co napisa sam Lenin, wersja Trockiego wydaje si mocno wtpliwa. Do pokonania Stalina aden blok" z Trockim nie by Leninowi po trzebny. Lenin cieszy si niekwestionowanym autorytetem. Inna rzecz, e cza sem, z powodu rnicy potencjaw" intelektualnych, towarzysze go nie rozu mieli. Kiedy Wodzimierz Iljicz zachorowa, znaleli si tacy, ktrzy prbowali wyjania w brak zrozumienia postpami choroby, trudnociami w komuni kowaniu si, oderwaniem wodza od ycia. Jedno wszake nie budzi wtpliwo ci: gdyby Lenin by zdrw, jego propozycja usunicia sekretarza generalnego, przedstawiona na posiedzeniu politbiura i poparta rzeczowymi argumentami w zupenoci by wystarczya. Lenin doszed do przekonania, e Stalin nie nadaje

si na stanowisko genseka, ale, jak mona przypuszcza, za rwnie niefortunn uwaa te kandydatur Trockiego. aden z dwch najbardziej uzdolnionych przywdcw" nie powinien jego zdaniem wstpowa na mostek kapitaski ro syjskiej nawy pastwowej. Przed mierci Lenina stosunki pomidzy Stalinem a Trockim byy skompli kowane. Stalin zapewne wczeniej ni inni, nie liczc, ma si rozumie, Wodzi mierza Iljicza, zda sobie spraw, e Trocki pretenduje do roli nastpcy wodza. Nieprzyja, jak Stalin odczuwa do Trockiego, rosa stopniowo, by przerodzi si w kocu w zaciek, skrywan (do czasu) nienawi. W gbi duszy Stalin nazywa swego wroga hochsztaplerem", krtaczem", parafrazujc to, co mwi niegdy Lenin o byym mienszewiku Trockim. Stalin, odznaczajcy si znakomit pamici, niza liczne bdy, manewry, potknicia i gierki Trockiego na ni swych przyszych argumentw, zarzutw, oskare, osdw. Nie zapomnia rewolu cyjnej" frazeologii Trockiego podczas rokowa w Brzeciu Litewskim. Pamita, jak Trocki rozkaza rozstrzela du grup pracownikw politycznych na Froncie Wschodnim z powodu zdrady kilku specjalistw wojskowych (egzekucji udao si zapobiec jedynie dziki interwencji Lenina). Pamita awanturnicz propozy cj Trockiego, ktry chcia posa korpus kawalerii do Indii w celu zainicjowania tam rewolucji. Nie zapomnia o kukuce" Trockiego, gotowej wykuka koniec wadzy radzieckiej... Stalina do tej pory dranio postpowanie Trockiego jako narkomwojen mora, rozjedajcego si po wszystkich frontach wojny domowej specjalnym pocigiem w asycie jednego lub dwch pocigw pancernych, wypenionych odzianymi w skrzane kurtki modymi stronnikami proletariackiego wodza". Nie podobao si gensekowi, i nie tylko jemu, e wkrtce po rewolucji Trocki otoczy si licznym sztabem pomocnikw i sekretarzy. Gazman, Butow, Ser muks, Poznaski i inni giermkowie" pomagali Trockiemu prowadzi ogromne archiwum, korespondencj, przygotowywa tezy i materiay do niezliczonych ar tykuw i wystpie, a nierzadko dostarczali mu te twrczej inspiracji. Stalin by przekonany, e Trocki patrzy na niezliczone problemy Rosji w znacznym stopniu przez pryzmat wasnych karierowiczowskich, egoistycznych, oportunistycznych interesw, nie biorc pod uwag caej zoonoci sytuacji spoeczno-politycznej. Niebawem na kontaktach pomidzy nimi zacza odciska swe pitno gboka wzajemna nieprzyja. Nawiasem mwic, Trocki le uoy sobie stosunki nie tylko ze Stalinem. Nie skrywajc z reguy swej wyszoci nad otoczeniem, waci wie nigdy nie mia w kierownictwie bliskich przyjaci. Nawet jego krtkotrway sojusz z Kamieniewem i Zinowiewem, zawarty w pniejszym okresie, opiera si na zdecydowanie antystalinowskiej podstawie. Co wicej, Trocki stanowczo nie doceni Stalina, owej wybitnej miernoty", jak zacz go otwarcie nazywa, kiedy w 1926 roku zosta wykluczony ze skadu politbiura. Po marcowym wylewie Wodzimierza Iljicza Stalin uzna, e ma obowizek nie dopuci do tego, by Trocki obj kierownictwo nad parti. Klska Trockiego

w rozptanej przez jego stronnikw dyskusji wydatnie zmniejszya szanse Lwa Dawidowicza, niezalenie od decyzji, jakie podjby zjazd w kwestii Leninow skiego Listu. Stalin by przekonany, o czym wielokrotnie wspomina pniej w wskim krgu wsppracownikw (zapewne po to, aby si wytumaczy), e gdyby Trocki obj przywdztwo nad parti, zdobyczom rewolucji grozioby miertelne niebezpieczestwo. Trocki nie tylko nie doceni siy woli i subtelnoci umysu Stalina, ale te swo imi atakami, dyskusjami, artykuami polemicznymi przyczyni si niechccy do podniesienia autorytetu genseka, ktry w tych warunkach wystpowa ju jako stranik leninowskiego dziedzictwa, obroca jednoci partii. Im bardziej Trocki naskakiwa" na Stalina, tym bardziej spadaa jego popularno. I nie chodzio tu bynajmniej o Stalina, lecz o powszechne przekonanie, e Trocki atakuje lini partii. W gruncie rzeczy Trocki sam pomg Stalinowi w umocnieniu jego pozycji poli tycznej. W oczach czonkw partii Stalin ani razu nie przechyli si" w prawo lub w lewo, przejawiajc gitko" (a niekiedy i przebiego) i opierajc si w walce z Trockim na swych przyszych przeciwnikach - Zinowiewie oraz Kamieniewie. Stycze 1924 roku pozosta dla bolszewikw pamitnym miesicem. Jesz cze 19 stycznia Michai Iwanowicz Kalinin powtrzy na posiedzeniu politbiura sowa lekarzy, sprawujcych opiek nad Leninem. Wyraali oni umiarkowanie optymistyczn opini, e chory zdoa wrci stopniowo do dziaalnoci politycz nej. Lenin chodzi, czytano mu materiay dotyczce biecych spraw, pojawiy si oznaki poprawy... Wszystkie nadzieje rozwiay si w jednej chwili. Komu w na wp zrujnowanym kraju potrzebne jest kierownictwo pogr one w niekoczcych si sporach? T wanie paradoksaln sytuacj prbo waa rozwiza XIII Konferencja partyjna, ktra odbya si w poowie stycznia 1924 roku. Jej uczestnicy omwili najwaniejsze zadania polityki ekonomicznej i przedstawili polityczn ocen opozycji trockistowskiej. Dziewitnastego i 20 stycznia Nadieda Konstantinowna Krupska stopniowo, w maych dawkach", czytaa Leninowi sprawozdania z konferencji. Kiedy w so bot, wspominaa pniej Krupska, podczas czytania Wodzimierz Iljicz zacz si denerwowa, powiedziaa mu, e rezolucje przyjto jednogonie. Podczas debaty na temat opozycji wybuchy gwatowne spory. Zinowiew i Kamieniew, byli sojusz nicy Trockiego, domagali si jego wykluczenia z politbiura i KC. By moe Lenin dostrzeg w tym oznaki rozamu, umocnienia pozycji jednostki? Musia zdawa sobie spraw, e jego ostrzeenia staj si gron rzeczywistoci. Dwudziestego pierwszego stycznia stan zdrowia Lenina gwatownie si po gorszy. O godzinie 18.50 tego samego dnia Wodzimierz Iljicz zmar. Sekcja potwierdzia diagnoz lekarzy, e u podstaw choroby leaa daleko posunita miadyca naczy krwiononych mzgu, spowodowana nadmiernym wysikiem umysowym, a bezporedni przyczyn mierci by wylew krwi do mzgu. Tro cki, przebywajcy wwczas na poudniu, nie przyjecha na pogrzeb, poniewa Stalin wprowadzi go w bd co do daty. Dwudziestego drugiego stycznia Lew

Dawidowicz przekaza telegraficznie z tyfliskiego dworca do redakcji Prawdy" krtki artyku, w ktrym znalazy si nastpujce sowa: I oto nie ma Iljicza. Partia osierociaa. Osierociaa klasa robotnicza. Takie wanie uczucie wywouje przede wszystkim wie o mierci nauczyciela, wodza. Jak pjdziemy dalej, czy znajdziemy drog, nie zgubimy si? (...) Nasze serca dlatego rozdziera teraz taka bezmierna bole, poniewa my wszyscy, z wielkiego dobrodziejstwa historii, urodzilimy si jako wspczeni Lenina, pra cowalimy razem z nim, uczylimy si od niego (...). Jak pjdziemy dalej? - Z pochodni leninizmu w doniach (.. .) 5 8 . Noc 22 stycznia zebrao si nadzwyczajne plenum KC, a 27 stycznia trumna ze zwokami Lenina stana w mauzoleum na placu Czerwonym. II Wszech zwizkowy Zjazd Rad, ktry rozpocz obrady 26 stycznia, przyj uchwa o uwiecznieniu pamici Wodzimierza Iljicza. aobna sesja II Zjazdu Rad odby a si w udrapowanym kirem Teatrze Wielkim. O godzinie 18.20 przewodniczcy CKW Z S R R Michai Iwanowicz Kalinin zwrci si do czonkw Prezydium CKW Z S R R i czonkw KC RKP(b), by zajli miejsca za stoem prezydialnym. W literaturze radzieckiej do niedawna przedstawiano to wydarzenie tak, jakby na posiedzeniu wystpowa tylko Stalin ze swoim lubowaniem". W rzeczywistoci jednak wszystko wygldao inaczej. Jako pierwszy przemwi Kalinin, potem Krupska i Zinowiew. Przemawiali Bu charin, Klara Zetkin, Tomski, Sza-Abdurasuliew, Krajuszkin, Siergiejew, Nari manow, Zwieriewa, Kamieniew, Oldenburg, Woroszyow, Smorodin, Rykow. Stalin wystpi jako czwarty, po Zinowiewie. Przemwienie Stalina (tekst, jak zwykle, przygotowa sam) utrzymane byo w patetycznym tonie lubowania. Katechetyczne" mylenie i tu dao o sobie zna - wszystko zostao uoone w odpowiednich przegrdkach. W przemwie niu pojawio si jednak co, czego Stalin trzyma si ju zawsze, do ostatnich dni swego ycia - hymn na cze siy, gotowoci do ofiar: nie bdziemy szczdzi si", odpierajc niezliczone ciosy", sia naszego kraju", w tym nasza sia", nie bdziemy szczdzi ycia" 5 9 . Stalin w imieniu partii przysiga wysoko dziery wielkie miano czonka partii", strzec jej jednoci, umacnia dyktatur proletaria tu, umacnia sojusz robotnikw i chopw, zwizek bratnich republik, dochowa wiernoci zasadom internacjonalizmu. Ani sowem nie wspomnia o ludowadz twie, o demokracji socjalistycznej, o wolnoci. By moe idee te zawieray si w obietnicy umacniania dyktatury proletariatu, ktra nie opiera si przecie wy cznie na przemocy. Bardziej prawdopodobne jest jednak, e Stalin po prostu nie wdawa si w podobne subtelnoci. Rozpoczyna si nowy rozdzia historii. Nastpc Lenina na stanowisku prze wodniczcego Rady Komisarzy Ludowych zosta Aleksiej Iwanowicz Rykow, funkcj przewodniczcego Rady Pracy i Obrony obj Lew Borysowicz Kamie niew. Stalin, ktry pozosta sekretarzem generalnym, oczekiwa na decyzje XIII Zjazdu partii, gdzie, zgodnie z wol umierajcego Lenina, mia by odczytany

jego List do Zjazdu. Czy Stalin wiedzia o Licie? Na ten temat panoway do niedawna sprzeczne opinie. Dzisiaj ju jednak mona odpowiedzie na to pytanie: wiedzia i zamierza zneutralizowa jego skutki.

ODLEGE RDA TRAGEDII


List Lenina z 2425 grudnia 1922 roku oraz uzupenienie do listu z 4 stycznia 1923 roku, przechowywane w zapiecztowanych kopertach, Krupska, zgodnie z wol Wodzimierza Iljicza, przekazaa Komitetowi Centralnemu partii 18 maja 1924 roku, na pi dni przed otwarciem kolejnego, XIII Zjazdu RKP(b). W spe cjalnym protokole, potwierdzajcym ten doniosy fakt, Krupska napisaa: Przekazuj zapiski, ktre Wodzimierz Iljicz dyktowa w czasie choroby od 23 grudnia do 23 stycznia - 13 oddzielnych zapisek. Nie ma wrd nich notatki doty czcej kwestii narodowej (w danej chwili znajduje si u Marii Iljinicznej). Niektre z tych zapisek ju opublikowano (o Rabkrinie, o Suchanowie). Wrd nieopublikowanych znajduj si zapiski z 24-25 grudnia 1922 roku i z 4 stycznia 1923 roku, zawierajce charakterystyki niektrych czonkw Komitetu Central nego. Wodzimierz Iljicz wyraa stanowcze danie, aby po jego mierci z treci owych zapiskw zapoznano kolejny zjazd partii. N. Krupska60. Na podstawie raportu komisji, odbierajcej leninowskie papiery, plenum, ktre zebrao si w przededniu zjazdu, przyjo nastpujce postanowienie: Po zostawi ogoszenie przeczytanych dokumentw, zgodnie z wol Wodzimie rza Iljicza, zjazdowi, zapoznawszy z ich treci delegacje i przyjwszy zasad, e dokumentw tych nie wolno powiela, lecz zostan one odczytane delegacjom przez czonkw komisji przejmujcej papiery Iljicza" 61 . Niestety, nikt w politbiurze, w jego jdrze, nie mg lub nie chcia poj do koca zamysw Lenina. XIII Zjazd partii rozpatrywa wiele wanych kwestii biecych, rozwizujc zadania dzisiejszego, a nie jutrzejszego dnia. Centralna idea leninowskiego testamentu", zwizana z rozwojem ludowadztwa, nie staa si myl przewodni prac zjazdu. Kwestii umocnienia demokracji i ograniczenia dyktatury proletariatu, odnowienia organw kierowniczych, szerokiego udziau mas w rozwizywaniu spraw pastwowych praktycznie nie poruszano. Nowych czonkw KC spord robotnikw i chopw te wybrano niewielu. W politycznym referacie Zinowiewa problem demokracji socjalistycznej, ktry tak nurtowa Lenina, potraktowany zosta nader swoicie, a cilej mwic -jednostronnie. Referent przytoczy sowa pewnego inyniera specjalisty, ktry stwierdzi, e nie wystarczy zapewni ludziom artykuy pierwszej potrzeby, nale y im jeszcze da prawa czowieka". Dopki nie mamy takich praw, owiadczy inynier, pozostaniemy bierni. Dopki nie uzna si, e czowiek to najwiksza warto w pastwie", ludzie przejawia bd ma aktywno spoeczn i zawodo w. Tego rodzaju nastroje wrd inteligencji Zinowiew skwitowa w nastpujcy

sposb: (...) nie ma si co nad tym rozwodzi. Jest najzupeniej jasne, e takich praw, jak wasnych uszu bez lustra, nie zobacz oni w naszej republice. To oczy wiste" 6 2 . Myla tak nie tylko Zinowiew, ale i wielu czonkw KC, ktrzy nie byli w stanie przyswoi sobie gboko humanistycznej koncepcji socjalizmu. W ich ignorancji kryy si rda przyszych tragedii. To prawda, od rewolucji mino zaledwie sze i p roku, a bez dyktatury proletariatu Zwizek Socjalistycznych Republik Radzieckich po prostu nie ostaby si pod naporem wrogw wewntrz nych i zewntrznych, ale zanegowanie demokratycznych zasad nie mogo si prdzej czy pniej nie ujawni. Leninowskiemu Listowi nie powicono na zjedzie takiej uwagi, na jak zasugiwa. Wyznaczone osoby zapoznay z jego treci poszczeglne delegacje. Szczegln aktywno wykazywa Kamieniew, przechodzc od delegacji do de legacji. Do adnej dyskusji nie doszo. Po zakoczeniu czytania" towarzysze z komisji, ktra przejmowaa leninowskie papiery, wnosili ustnie projekt przy gotowanej uprzednio rezolucji, stwierdzajcej, i delegaci zobowi Stalina, aby w swej pracy praktycznej uwzgldni krytyczne uwagi zmarego wodza. Na tym caa sprawa si zakoczya. Takie potraktowanie Leninowskiego Listu sprawio, e przeszed on waciwie bez echa i nie sta si podstaw do umocnienia de mokratycznych norm w yciu partyjnym, wprowadzenia organizacyjnych zmian w partyjnym kierownictwie i wysunicia nowej osoby na stanowisko sekretarza generalnego. Naley przy tym pamita, e od momentu, gdy Lenin napisa swj List, mino ju prawie ptora roku, a przez ten czas Stalin prowadzi walk z Trockim, ktry jeszcze przed mierci Lenina atakowa zaciekle partyjn biuro kracj i Now Polityk Ekonomiczn. Odpierajc jego ataki, Stalin w rzeczywi stoci broni rwnie siebie. Popieraa go jednak wikszo partii. Wszystko to nie mogo pozosta bez wpywu na stosunek delegatw do Stalina. Niejeden spord nich wychodzi zapewne z zaoenia, i usun Stalina - to znaczy przyzna racj Trockiemu. Wielu delegatw sabo orientowao si w zawiociach realnej polityki, biorc czsto form za tre. Nie przypadkiem Trocki dziki swym pamitnym przem wieniom tak dugo zachowywa popularno. Podczas czytania Leninowskiego Listu delegaci nie zastanawiali si, dlaczego tak wany dokument nie jest omawia ny bezporednio na zjedzie, dlaczego zosta utajniony i dlaczego postanowio no nie ogasza propozycji Lenina. Byo to po czci rezultatem odpowiedniej "obrbki" i naciskw, ale przede wszystkim - niskiej kultury politycznej wielu delegatw. Wanie w niedorozwoju kultury politycznej, nie tylko wikszej czci spoeczestwa, lecz take czonkw partii, upatrywa naley jednej z przyczyn przyszych nieszcz. Nie dotyczyo to jednak wszystkich. Czy Zinowiew, Kamieniew, Rykow, Tomski, Dzieryski, Kalinin, Rudzutak, Sokolnikow, Frunze, Andriejew i inni bolszewicy z kierowniczych krgw partii nie rozumieli, e testament" Lenina wymaga skrupulatnej analizy? Myl, e rozumieli, ale haso jednoci", czsto

pojmowanej w sposb formalny, guszyo gos sumienia. Miao tak by rwnie I w przyszoci, wyniesienie nowego przywdcy odbywao si w warunkach braku rzeczywistej demokracji i przeksztacenia partii w maszyn wadzy. Ci za, ktrzy powinni publicznie i otwarcie zaprotestowa przeciwko uzurpacji wadzy przez jednego czowieka, milczeli. Rzecz jednak w tym, e sumienie musi i w parze z intelektualn odwag, tymczasem ulego i strach okazyway si zwykle silniej sze. Wolno nie bya najwyszym spord bolszewickich priorytetw. Kiedy Stalin dowiedzia si o Leninowskim Licie, zoy rezygnacj 63 i gdyby zostaa ona przyjta, wiele rzeczy potoczyoby si zapewne inaczej. Podj wa ciw decyzj, kady bolszewik na jego miejscu postpiby tak samo. Nawiasem! mwic, w latach 20. Stalin dwukrotnie wyraa ch ustpienia. Po raz drugi.! po XV Zjedzie partii w grudniu 1927 roku, uczyni to w bardziej kategorycznej formie. Trockistowsko-zinowiewowska opozycja zostaa rozgromiona i zjazd formalnie to potwierdzi. Na pierwszym plenum po zjedzie Stalin zwrci si do czonkw KC z nastpujc prob: Myl, e jeszcze do niedawna istniay okolicznoci, zmuszajce parti do utrzyj mywania mnie na tym stanowisku jako czowieka mniej lub bardziej surowego, stanowicego swego rodzaju odtrutk nie tylko zostaa rozbita, ale i wykluczona z partii. A poza tym mamy zalecenie Lenina,: ktre moim zdaniem naley wprowadzi w ycie. Dlatego prosz plenum, aby zwolnio mnie ze stanowiska sekretarza generalnego. Zapewniam was, towarzysze, e partia tylko na tym zyska64. Do tego czasu jednak autorytet Stalina znacznie wzrs, a on sam sta si dla partii uosobieniem czowieka, ktry broni jednoci i zwalcza zaciekle wszelkiego rodzaju frakcjonistw. Rezygnacja znw zostaa odrzucona. Stalin prawdopodob nie spodziewa si tego i zoy prob tylko po to, aby umocni swoj pozycj. Wracajc do XIII Zjazdu, Kamieniew i Zinowiew podjli wszelkie kroki, aby Leninowskie danie, dotyczce usunicia Stalina z funkcji genseka, nie zostam spenione. To zapewne najbardziej haniebna stronica w ich politycznej biografia biorc pod uwag bliskie zwizki, jakie czyy ich z Leninem. Przekonali Stalina, by wycofa swoje ustne owiadczenie, i wypracowali wspln lini, zgodnie z kt r Stalin zobowizany by wzi pod uwag yczenia i krytyczne uwagi zmarego wodza. Zinowiew i Kamieniew osobicie urabiali" czonkw wikszych delega cji, dezawuujc praktycznie idee Lenina. Za gwny cel postawili sobie nie doi puci, by ktr z najwaniejszych funkcji obj Trocki, liczyli bowiem, e przy padn one im. W mniejszym stopniu obchodziy ich los rewolucji, wola Lenina i przyszo kraju - na pierwszy plan wysun si imperatyw stary jak wiat: osobi ste interesy, ambicje, prno. Obaj jednak, podobnie jak Trocki, stanowczo nie docenili Stalina. Wiadomo na przykad, e na pocztku lat 20. Zinowiew oznajmi w wskim krgu towarzyszy: Stalin to dobry wykonawca, ale zawsze trzeba i mona odpowiednio nim pokierowa. Sam Stalin nie ma zdolnoci kierowni czych". Zinowiew i Kamieniew spodziewali si najwyraniej, e Stalin pozostanie

na stanowisku genseka wycznie jako kierownik sekretariatu, natomiast gwna rola w politbiurze przypadnie komu innemu. Tym kim mia by, naturalnie, Zinowiew. Stalin przejrza zamiary duetu" i do czasu stwarza pozory, e taki ukad go satysfakcjonuje. Nie przypadkiem dy do tego, by najwaniejszy, polityczny referat na XIII Zjedzie wygosi Zinowiew. Zinowiew i Kamieniew obawiali si Trockiego, natomiast Stalin nie wydawa si im niebezpieczny. Sam Trocki pod czas zjazdu zachowywa biern postaw. By moe po prostu czeka, a zostanie zaproszony. Tak przedstawiaa si sytuacja w kierowniczym jdrze KC. Obecnie, po upywie kilku dziesicioleci, mona powiedzie, e gwn prze szkod na drodze do realizacji wskaza Lenina stanowili Zinowiew i Kamieniew (oraz, ma si rozumie, Stalin, ktry jednak niczego nie mgby osign sam). Wystpili oni przeciwko jego idei zbrojnego powstania w 1917 roku, wystpi li przeciwko niemu i teraz, kiedy go zabrako. A przecie Zinowiew powtarza publicznie z dum, e przed rewolucj, w cigu caych 10 lat (od 1907 do 1917 roku) by ulubionym uczniem Lenina i e nikt tak wytrwale nie wspiera Lenina w Zimmerwaldzie i Kienthalu, jak on, Zinowiew. Co do Kamieniewa, to utrzy mywa on bliskie osobiste zwizki z rodzin Uljanoww i nigdy tego nie ukry wa. Tak czy inaczej, polityczni bliniacy uwierzyli, e po mierci Lenina maj do odegrania szczegln rol. To oni wraz ze Stalinem podjli decyzj, by treci Leninowskiego Listu do Zjazdu nie podawa do wiadomoci publicznej. I chocia na XV Zjedzie WKP(b) w grudniu 1927 roku dokument ten na wniosek Ordonikidzego zosta opublikowany w partyjnym biuletynie, nigdy nie dotar do szerokich krgw partii i spoeczestwa. Gdy tylko Stalin odnis zwycistwo nad Trockim z pomoc Zinowiewa i Kamieniewa, natychmiast straci, dla nich wszelkie zainteresowanie, a 12 lat pniej z zimn krwi usankcjonowa ich fizyczn likwidacj. Nietrudno sobie wyobrazi, ile razy Zinowiew i Kamieniew wracali pniej pamici do czasw, gdy nie zwaajc na list Lenina, sami utorowali drog dyktatorowi, swemu przy szemu oprawcy. Co prawda, kiedy doszo do rozamu pomidzy Stalinem z jed nej a Zinowiewem i Kamieniewem z drugiej strony, natychmiast stanli oni na gruncie zasad" i wystpili przeciwko niemu. Ju na XIV Zjedzie partii w grud niu 1925 roku Kamieniew, jeden z liderw nowej opozycji", zwracajc si do delegatw, wypowiedzia prawdziwe, lecz spnione sowa: (...) doszedem do przekonania, e towarzysz Stalin nie potrafi odegra roli czowieka jednoczcego bolszewicki sztab (...)". Delegaci jednak ocenili to wystpienie jako kolejny atak frakcjonistw. Zinowiewowi i Kamieniewowi ju si nie udao zmieni tego, co uczynili wczeniej, pomagajc Stalinowi utrzyma si na stanowisku sekretarza generalnego. W tych warunkach Trocki, gdy ponis cakowit klsk w dyskusji, prbo wa uratowa twarz, zajmujc elastyczn postaw. Jego wystpienie na XIII Zje dzie Zinowiew nazwa nie zjazdowym", lecz parlamentarnym". Wedug jego sw, Trocki zwraca si nie do delegatw, ale do partii jako caoci, i usiowa

powiedzie zupenie nie to, co myli". Przemwienie Trockiego byo rzeczy wicie niezwyke. Jego zasadniczy sens sprowadza si do krytyki postpujcej biurokratyzacji aparatu partyjnego. Dla poparcia swych argumentw Trocki powoywa si na Lenina i Bucharina, atakujc kierownictwo KC z pozycji no watora i bojownika o zachowanie demokratycznych tradycji ycia partyjnego. To wanie biurokracja, twierdzi, rodzi walki frakcyjne, poniewa usprawied liwia ideologiczne i polityczne ataki na sztab partii. Innymi sowy, dyskusja, jak prowadzi z parti, stanowia swego rodzaju odpowied na biurokracj w KC, w gubkomach, na wszystkich szczeblach hierarchii partyjnej. I chocia mona odnale w tych wywodach racjonalne jdro, wida wyranie, e Trocki myla nie tylko o partii, ale dy te do osignicia wasnych celw. Nie przesta by sob: przywdziewa tog bojownika o demokracj, aby broni swych lewackich zapatrywa. Partia nie zapomniaa jednak, e to wanie Trocki by jednym z pro pagatorw metod koszarowego komunizmu", prowadzcych nieuchronnie do biurokratycznych wynaturze. Krtko mwic, XIII Zjazd nie uczyni i nie mg uczyni wiele dla rozwo ju idei demokratyzacji. Delegaci nie wypenili ostatniej woli Lenina w kwestii pozbawienia Stalina funkcji genseka i przeniesienia go na inne stanowisko. By moe czonkowie KC uwaali, e usunicie Stalina wzmocni pozycj Trockiego, ktrego osoba nie odpowiadaa wikszoci towarzyszy broni Lenina. I kto wie, czy gdyby Trocki nie skompromitowa si swym nieprzemylanym wypadem w padzierniku 1923 roku, jego szanse nie byyby znacznie wiksze. Z du doz prawdopodobiestwa mona zatem powiedzie, e Stalin zachowa swoje stano wisko dziki pomocy" Trockiego. Lenin nakreli zaledwie demokratyczne fundamenty struktur pastwowych i partyjnych, adnych jednak praktycznych krokw w tym kierunku nie podjto. Wemy jeden przykad: rotacja funkcjonariuszy na kierowniczych stanowiskach. Gdyby nawet Stalin pozosta sekretarzem generalnym, ale jego kadencja ogra niczaa si do przewidzianego statutem okresu, zapewne udaoby si unikn kultowego zwyrodnienia w przyszoci. Jest zrozumiae, e krlowa Wiktoria, imperatorowa Katarzyna II, negus Hajle Selassie lub szach Iranu Reza Pahlawi utrzymywali si na tronie przez dugie dziesiciolecia - byli przecie monarcha mi. Natomiast fakt, e Stalin pozostawa na czele partii i pastwa przez tak du gi, praktycznie nieograniczony czas, nie mg nie doprowadzi do deformacji. W Leninowskich propozycjach na XII Zjazd partii, w artykule Jak zreorganizowa Rabkrin, pojawia si koncepcja przymusowego odnowienia kierowniczych orga nw partyjnych, rozgraniczenia funkcji KC i rad. Pierwsze kieki demokracji nie byy pielgnowane. Stopniowo wypary je znacznie potniejsze pdy dogmatyzmu, biurokracji, mechanicznego administrowania. Przyszy kult wielkiego wodza" nie rozwin si przypadkiem. Pocztkowo nie wystpoway adne zewntrzne oznaki uzurpacji wadzy. Przeciwnie, Stalin toczy boje z Trockim pod hasem kolektywnej walki z jego

frakcyjnymi, sekciarskimi skonnociami, pretensjami do jednoosobowego przy wdztwa i wygrowanymi ambicjami. Trocki nadal wykorzystywa kapita poli tyczny, ktry zgromadzi w latach wojny domowej, nie zdajc sobie sprawy, jak szybko w kapita topnieje. Stalin, krytykujc roszczenia Trockiego do specjalnej pozycji w hierarchii partyjnej, proponowa inne formalnie, bardziej postpowe i demokratyczne rozwizanie - kolektywne kierownictwo". Co prawda, na stpowaa stopniowa transformacja owego kierownictwa w dogodnym dla genseka kierunku. Stalin uoy ju sobie plan przyszych zmian w kierowniczym jdrze partii. Pierwszym, ktrego zamierza usun, by oczywicie Trocki. Na razie jednak nie chcia przyspiesza biegu wydarze. Tak wic skad politbiura po XIII Zjedzie faktycznie si nie zmieni i nawet Trocki zachowa w nim swoje miejsce. Jedynym nowym czowiekiem by szybko zdobywajcy sobie autorytet w partii Bucharin. Leninowska charakterystyka Bucharina jako ulubieca partii" przyspieszya jego wybr do najwyszego organu partyjnego. Kandydatami na czonkw politbiura zostali Dzieryski, Sokolnikow i Frunze. Sekretariat przy bra nowe oblicze ze Stalinem jako sekretarzem generalnym, Mootowem jako drugim sekretarzem i Kaganowiczem jako sekretarzem. Nowy skad jdra KC zapewnia lepsze oparcie Stalinowi, ktry przetrwa najtrudniejszy okres w swej karierze partyjnej. Nie tylko nie zosta usunity ze stanowiska genseka, co pro ponowa Lenin, ale w dodatku umocni wasn pozycj w partyjnym kierowni ctwie. Leninowski List do Zjazdu na cae dziesiciolecia znikn z pola widzenia partii. Nie zamieszczono go w Leninowskim zbiorze, chocia sam Stalin obieca o to zadba. Co prawda, w poowie lat"20. List kilka razy wypywa" w zwiz ku z walk wewntrzpartyjn. Zosta nawet opublikowany w Biuletynie nr 30 XV Zjazdu partii, w nakadzie 10 000 egzemplarzy i z adnotacj Tylko dla czonkw WKP(b)", a nastpnie rozesany do gubkomw i komunistycznych frakcji C I K w WCSPS. Ponadto 2 stycznia 1927 roku cz Listu wydrukowaa Prawda". Nie mona zatem mwi, e partia nic nie wiedziaa o tym dokumencie. J e li jednak nie wypenio si woli Lenina od razu, znacznie trudniej byo zrobi to pniej. Przede wszystkim dlatego, e pocztkowo Stalin prbowa, przynaj mniej na pozr, zmieni swoje postpowanie. Co wicej, w oczach partii sta on na czele wikszoci KC w walce z opozycjonistami, cho czsto opozycja owa wyraaa jedynie rnice ideowe i odmienne punkty widzenia. Stalin jednak do prowadzi do tego, e sowa opozycja", frakcja" stay si synonimami wrogiej dziaalnoci. Nastpne pokolenia komunistw dowiedziay si o Leninowskim Licie do piero po XX Zjedzie KPZR w lutym 1956 roku. Tego rodzaju tajemnice" s niebezpieczne, poniewa jak korozja zeraj demokratyczne podstawy, mimo woli tworzc faszywe wyobraenie, i prawd mona trzyma w ukryciu. Na wiasem mwic, Karol Radek w swojej broszurze Bilans XII Zjazdu RKP, wyda nej w 1923 roku, napisa, i s ludzie, ktrzy chcieliby zbi kapita" na ostatnich

listach Lenina, twierdzc, e jest w nich jaka tajemnica", uniemoliwiajca opublikowanie 6 5 . W ostatecznym rozrachunku wszelkie prby ukrycia prawdy skazane s m niepowodzenie, zanim jednak fakt ten stanie si oczywisty, wiadomo spo eczna, kultura polityczna i wartoci duchowe doznaj ogromnego uszczerbku A Stalin bardzo lubi tajemnice". Na sprawach", teczkach, podstawowych dokumentach coraz czciej zaczy pojawia si piecztki z nadrukiem cile tajne". Oczywicie, tajemnice pastwowe istniay i, zapewne, bd istnie nadal, zatajanie zwykej korespondencji, sprawozda, telegramw i temu podobnych materiaw stao si dla niektrych stylem ycia. W centrum owych tajemnic"; sta sam Stalin, reagujcy osobicie na nieprzerwany strumie informacji. Tekst Leninowskiego Listu do Zjazdu, nie bez udziau Trockiego, by kilka krotnie wydawany na Zachodzie. Najpierw opublikowano go w Stanach Zjed noczonych z obszernym, antyradzieckim komentarzem dawnego stronnika Tro ckiego, Maksa Eastmana. Pniej, w latach 30., zainteresowa si nim obywatel francuski rosyjskiego pochodzenia i wsppracownik gazety L'Humanite", Bo rys Suwarin. Trocki podejmowa uporczywe wysiki, aby zwrci uwag na List, wyrywajc z niego poszczeglne fragmenty i zmieniajc je nie do poznania. Pod koniec ycia interpretowa on leninowski dokument w sposb jednoznaczny: Lenin proponowa zdj Stalina ze stanowiska genseka i radzi delegatom wysu n w charakterze przywdcy partii jego, Trockiego, jako najzdolniejszego i naj mdrzejszego kandydata. Powtarza to w swych artykuach i ksikach tak czsto, e pewnie nawet sam zacz w to wierzy. Leninowskie idee, wyraone w Licie, wskazyway wiele demokratycznych rodkw, jakie naleao zastosowa w pierwszym na wiecie pastwie socjali stycznym. Lenin proponowa wzmocni przypyw wieych si do kierownictwa partyjnego i pastwowego, zwikszy rol zwizkw zawodowych, rad, organi zacji spoecznych, organw kontrolnych, wprowadzi zasad odpowiedzialnoci przywdcw przed robotnikami. W ogle natomiast nie podj kwestii plebiscy tw, referendw, cisej rotacji kadr partyjnych i innych aspektw technologii" demokracji. U progu mierci Lenin ujrza teoretyczny sens socjalizmu w synte zie humanizmu, wolnoci i sprawiedliwoci. Pomin jednak milczeniem ide rewolucyjnego pluralizmu. Dalej si nie posun. Stopniowy odwrt od ograniczonych nawet form ludowadztwa nie mg nie odbi si na wszystkich sferach ycia radzieckiego pastwa. W tym wanie upatrywa naley gbokich przyczyn wszystkich pniejszych deformacji, kul towych wynaturze, naduywania wadzy. Wiele przyszych tragedii tkwio ko rzeniami w czasach leninowskich, kiedy pooone zostay podwaliny dyktatury klasy, dyktatury partii, dyktatury wodza. Testament" umierajcego Lenina mg dostarczy pocztkowego impulsu do dalszego rozwoju w kierunku rzeczywi stego ludowadztwa. Ani jednak sam Lenin, ani jego nastpcy nie zdawali sobie sprawy, jak tragiczna okae si dalsza droga.

Po mierci Lenina Stalin, zamiast zej z kapitaskiego mostka partii i obj ktrykolwiek z komisariatw ludowych, uj los we wasne rce. W tym cza sie nikt nie mg, rzecz jasna, przewidzie, jak rol w historii odegra pierw szy sekretarz generalny partii bolszewikw. Niebezpieczestwo jednak tkwio ju w powstajcym, silnie scentralizowanym systemie. Umacnia si monopol partii na wadz, podobnie jak monopol na myl, wol, ideay. Idea pluralizmu pogldw i punktw widzenia staa si niebezpieczn herezj. Szybko post powa proces zrastania si partii i pastwa. Kraj okrywa paszcz totalitaryzmu. Czowiek, ktry skupi w swym rku ogromn wadz, ju wtedy postawi przed sob cel - sprawowa jednoosobowe kierownictwo nad owym systemem. Nikt mu w tym nie przeszkodzi. Ostrzeenie Lenina nie zostao wysuchane. Stara gwardia", uwikana w walk wewntrzpartyjn, nie podja si historycznej roli kolektywnego przywdcy. Zdobyta wolno zasnua mg obraz przyszoci. Jak pisa Nikoaj Bierdiajew w swej filozoficznej autobiografii: Dowiadczenie ro syjskiej rewolucji utwierdzio mnie w przekonaniu, e wolno nie jest demokra tyczna, lecz arystokratyczna. Zbuntowane masy nie s zainteresowane wolnoci i nie potrzebuj jej; nie mog udwign brzemienia wolnoci" 6 6 . Kontrowersyj na myl, lecz bez wtpienia prawdziwa, jeli odnie j zarwno do mas, jak i do leninowskiej starej gwardii", ktre ani nie mogy, ani nie umiay poradzi sobie ze zdobyt wolnoci.

CZ III

WYBR I WALKA

W rosyjskim komunizmie umiowanie potgi okazao si silniejsze od umiowania wolnoci. Nikoaj Bierdiajew

rby nowego, socjalistycznego spoeczestwa wykuway si w blach i mce. A tymczasem ycie toczyo si dalej. Po XIII Zjedzie partii Stalin odzyska utracon wiar w siebie. Jest bardzo wtpliwe, by przed mierci Lenina jego przyszy nastpca ywi powaniejsze ambicje osobiste. Pniej za... Nie sposb z jakkolwiek pewnoci stwierdzi, czy ju wtedy uwierzy w moliwo realiza cji, wydawaoby si, nieziszczalnych zamierze. Wewntrzny wiat czowieka to bardzo czsto trudna do rozszyfrowania zagadka. Dwudziestego pierwszego stycznia 1793 roku krl Francji Ludwik XVI zo sta city na placu Rewolucji w Paryu. Na minut, moe mniej przed tym, jak szczkn n gilotyny i gowa krla spada do wiklinowego koszyka, obywatel Kapet spyta kata: Czy s jakie wieci o hrabim La Prouse?" (Mija ju pity rok, odkd La Prouse wyruszy w podr dookoa wiata, z ktrej, jak si potem okazao, nigdy nie powrci). Tajniki ludzkiej wiadomoci s doprawdy niezgbione: za chwil Ludwik X V I mia odej w niebyt, ale przejmowa si nie wasnym losem, tylko La Prouse'em. Stalina nikt nie zamierza gilotynowa, lecz nikt nie mg rwnie zna jego dalszych planw. Czy jednak mia on wwczas jakiekolwiek plany? W bibliotece, ktr Stalin zacz stopniowo gromadzi w swym niewielkim kremlowskim mieszkaniu ju od 1920 roku, znalazy si przede wszystkim dziea wydane przed rewolucj: prace Marksa, Engelsa, Plechanowa, Lafargue'a, Ry Luksemburg, Lenina, utopistw, ksiki Tostoja, Garszyna, Czechowa, Gorkie go, Uspienskiego i innych, mao dzisiaj znanych autorw. Jak mona sdzi, nie byy one tylko dopenieniem wystroju skromnej kwatery. W ksikach znajduj si uwagi owkiem i liczne podkrelenia, wykonane zapewne rk Stalina.

W Pamitnikach Napoleona zaznaczony zosta akapit, zawierajcy takie oto zdanie: Wanie owego wieczoru w Lodi* uwierzyem w siebie jako w nie zwykego czowieka i owadno mn pragnienie dokonania wielkich czynw, ktre a do tej pory wydaway mi si fantazj"1. Czy Stalin przey swoje Lodi, utrzymawszy si, wbrew woli Lenina, na stanowisku sekretarza generalnego? Jak mona przypuszcza, w politycznej, karierze Stalina by to naprawd punkt kulminacyjny: 45-letni gensek poczu, e nie jest bynajmniej sabszy od swych towarzyszy z politbiura i Komitetu Centralnego. Stalin coraz czciej rozmyla o tym w rzadkich chwilach odpoczynku, gdy przyjeda do swej podmiejskiej daczy w Zubaowie. Na pocztku lat 20. na przedmieciach Moskwy znajdoway si setki willi, paacykw i letnich rezyden cji, opuszczonych przez dawnych wacicieli. Wikszo z nich ucieka za gra nic, inni zginli w krwawej zawierusze wojny domowej, jeszcze innym owe przejawy buruazyjnego przepychu" po prostu skonfiskowano. Wiele z tych budynkw zamieniono na szpitale, przytuki dla sierot, magazyny i domy wypo czynkowe niezliczonych instytucji pastwowych, ktre mnoyy si w szybkim tempie. W pobliu stacji Usowo stao kilkanacie daczy. Jedn z nich, nalec dawniej do magnata naftowego Zubaowa, przydzielono Stalinowi. W ssiednich zamieszkali Woroszyow, Szaposznikow, Mikojan, troch pniej Gamarnik oraz inni partyjni, pastwowi i wojskowi przywdcy kraju. W 1921 roku Stalinowi urodzi si syn Wasilij, kilka lat pniej przysza na wiat wietlana. Niebawem przyjecha te syn z pierwszego maestwa, Jakow. ona Stalina, Nadieda Siergiejewna Allilujewa, modsza od ma o 22 lata, z powiceniem i zapaem modej pani domu zaja si prowadzeniem prostego gospodarstwa. yli skromnie z poborw Stalina, dopki Nadieda Siergiejewna nie podja pracy w redakcji gazety Rewolucja i Kultura", potem w sekretaria cie Rady Komisarzy Ludowych, a w kocu nie rozpocza nauki w Akademii Przemysowej. Pewnego razu przy obiedzie Stalin oznajmi onie: Nigdy nie lubiem pienidzy, poniewa zwykle ich nie miaem". W stalinowskim archiwum zachoway si pokwitowania Stalina, przekazane przeze Stasowej na potwier dzenie tego, i otrzyma z partyjnej kasy zaliczki wysokoci 25, 60 i 75 rubli na poczet pensji" za nastpny miesic. Z czasem w domu pojawiy si niania i gospodyni. Nie byo jednak ww czas licznej ochrony, adiutantw, kurierw ani dziesitkw innych funkcji, ktre utworzono pniej. W pocztkowym okresie sami wodzowie nazywali tych ludzi obsug", by unikn buruazyjnego pojcia suba". Przez pierwsze lata po rewolucji Stalin, podobnie jak wszyscy przywdcy partii, y prosto i skromnie, zgodnie z rodzinnym budetem i partyjnymi nor mami. W padzierniku 1923 roku KC i C K K RKP(b) przygotoway i rozesay do wszystkich komitetw partyjnych specjalny dokument, zawierajcy ustalenia,
* Podczas kampanii woskiej 1796-1797 roku mody Bonaparte odnis jedno ze swych byskotliwych zwycistw w pobliu wioski Lodi (przyp. red. wyd. ros.).

wypracowane jeszcze podczas LX Konferencji partyjnej we wrzeniu 1920 roku. Stwierdza on, e niedopuszczalne jest wykorzystywanie rodkw pastwo wych na modernizacj mieszka prywatnych, rozbudow dacz, wypacanie premii i gratyfikacji w naturze poszczeglnym funkcjonariuszom. Nakazano dba o nienagann postaw moraln czonkw partii oraz nie dopuszcza do zbyt wielkiej rozpitoci pac specjalistw" i pracownikw aparatu z jednej strony, zwykych robotnikw za - z drugiej. Lekcewaenie powyszych za lece narusza demokratyzm i jest zasadnicz przyczyn demoralizacji partii oraz spadku autorytetu komunistw", gosi dalej oklnik, potwierdzajc jed noczenie leninowsk zasad, e funkcjonariusze komunici nie maj prawa do indywidualnych stawek, jak rwnie do premii i wynagrodzenia za prac w godzinach nadliczbowych" 2 . Za czasw Lenina istniaa nawet niepisana tra dycja, wedle ktrej czonkowie KC przekazywali swoje honoraria za publiko wane teksty do kasy partyjnej. Przywdcy partii nie posiadali wwczas cennych rzeczy i same rozmowy o czym podobnym uchodziy za oznak zego smaku, drobnomieszczaskiej, a nawet antypartyjnej mentalnoci. Stalin przez dugi czas przejawia skonno do zewntrznego ascetyzmu. Po jego mierci okazao si, e praktycznie nie mia rzeczy osobistych, oprcz kilku mundurw, pary podszytych walonek i poatane go chopskiego koucha. Stalin nie kocha rzeczy. Kocha wadz. Kiedy tylko pozwalay na to okolicznoci, w niedzielne popoudnia czonko wie partyjnego kierownictwa zbierali si razem, najczciej u Stalina. Odwiedza go Bucharin z on, zjawiali si Ordonikidze, Jenukidze, Mikojan, Mootow, Woroszyow, Budionny, czsto z onami i dziemi. Przy akompaniamencie har monii Budionnego piewali rosyjskie i ukraiskie pieni, czasem nawet taczy li... Do Stalina nigdy jednak nie przyjeda Trocki. Siedzc przy stole, pili i prowadzili rozmowy o sytuacji w kraju, w partii, o biecych sprawach wewntrznych i midzynarodowych. Zwykle bywa tam rwnie stary bolszewik Siergiej Jakowlewicz Allilujew, ktrego zi bardzo po waa. Allilujew opowiada z reguy jedynie historie o dawnych czasach" (nale a do partii od momentu jej zaoenia i ogromnie si tym szczyci). Nierzadko wybuchay spory, czasem niezwykle zaarte. Wszyscy mwili sobie na ty". Nikt nikomu nie nadskakiwa, nie schlebia. Stalin czu si jak rwny pord rw nych. Ludzie ci jeszcze niecae 10 lat wczeniej byli wyrzutkami spoeczestwa, a teraz, za spraw historycznych uwarunkowa, stali na czele ogromnego pa stwa, ktre dopiero leczyo niezliczone rany, jakie zaday mu wojna, bratobjcze walki, bunty. Wiele kwestii, omawianych podczas tych spotka, podnosili p niej na posiedzeniach politbiura. Pewnego razu Mootow poruszy interesujcy temat: ile zboa idzie w Rosji na samogon i ile traci na tym skarb pastwa. Kilka dni pniej, 27 listopada 1923 roku, na posiedzeniu politbiura uchwalono nast pujc rezolucj:

Zleci sekretariatowi powoanie staej komisji do walki z samogonem, kokain, piwiarniami i grami hazardowymi (w szczeglnoci loteri) w skadzie: przewod niczcy - tow. Smidowicz, zastpca - tow. Szwernik, czonkowie - tow. Bieobo rodow, Daniow, Dogadow, Wadimirow. Sekretarz KC Stalin3 Podobnie, po przedyskutowaniu w wskim krgu przyczyny choroby i mier ci Lenina, przywdcy uznali, i naley zapewni partyjnemu kierownictwu lep sz opiek lekarsk. Na plenum KC w dniu 31 stycznia 1924 roku Woroszyow przedstawi projekt uchway O ochronie zdrowia kierownictwa partii. Postanowio no: Wystpi do Prezydium CKK, by podjo niezbdne kroki w zakresie ochrony zdrowia kierownictwa partii i wskaza przy tym na konieczno wyznaczenia od powiedniego towarzysza, ktry sprawowaby nadzr nad zdrowiem i warunkami pracy kierownictwa partii". Wszystko zaczo si od podobnych bahostek". Elitarny sposb mylenia kierownictwa partii", wyznajcego zasady egalitaryzmu, doprowadzi do po wstania przywilejw: najrniejszych dodatkw (kopert"), specjalnych wago nw kolejowych, dacz na poudniu, dacz pod Moskw, licznej obsugi". Czsto spierali si, jak wdraa socjalizm". Punktowana linia wiodca w przyszo, trajektoria, ktr wyznaczy Lenin, gina we mgle. Wektor ruchu, jego kierunek - byy jasne. Ale jak i, z jak szybkoci, jakie przyj metody, sposoby budowy nowego spoeczestwa - wszystko to rysowao si nader mt nie. Odprowadziwszy goci, Stalin dugo spacerowa w ostatnich promieniach gasncego dnia, mylc o dniu jutrzejszym. Rodziy si w nim nie tylko poczucie odpowiedzialnoci i lk o przyszo, lecz take prno i dza wadzy: by moe ten etap walki i nieokrelonoci to jego Lodi?

JAK BUDOWA SOCJALIZM?


Stan idealny to doskonaa harmonia pomidzy si a mdroci, co zdarza si bardzo rzadko. Przyszo czciej naley do silnych, niekoniecznie za, niestety, do mdrych. Stalin nie czyta staroytnych mylicieli. A jeden z nich, Sokrates, wyrazi onegdaj myl, aktualn nie tylko dla jego czasw: Filozofowie powinni by wadcami, a wadcy - filozofami". Sia zawsze potrzebuje mdroci. Stalin dysponowa si, natomiast brakowao mu mdroci, chocia ludzie radzieccy dugo brali za mdro jego przebiego, przewrotno i zrczno. W momen cie wyboru rodkw, drg realizacji wielkich idei, odegrao to tragiczn rol. Energia mas pierwszego na wiecie pastwa robotnikw i chopw zostaa wyzwolona. Pytanie brzmiao, jak poprowadzi je do celu, do ideau, na wyyny, ktre nawet Lenin uwaa za bliskie. Jak budowa socjalizm? W partyjnej prasie nie brako artykuw starych i nowych teoretykw, udzielajcych rad, wskazwek,

jak i dalej. Czsto wydawao si, e wystarczy rzuci odpowiednie haso - a rze czy dokonaj si same. Pod koniec 1924 roku, w Kisowodsku, Trocki napisa swoje Lekcje Padzier nika, w ktrych raz jeszcze sprbowa pomniejszy rol innych przywdcw re wolucji, aby uzasadni teoretycznie" wasne pretensje do przywdztwa. Trocki, jak stwierdza artyku, zamieszczony w 14 numerze Bolszewika", z pozycji kro nikarza" przeszed na pozycj stronniczego oskaryciela. Udowadnia, e podczas rewolucji KC mia racj wtedy, kiedy zgadza si z Trockim, a Lenin nie mia ra cji, kiedy nie zgadza si z Trockim (...)". Rewolucja, pisa Trocki, ma swj punkt szczytowy, a jeli si go przeoczy, bdzie to koniec rewolucji. On, Trocki, potrafi uchwyci punkt szczytowy rewolucyjnej fali. Rewolucja dokonaa si" dlatego, e na jej czele, wbrew wikszoci starych bolszewikw", stanli Lenin i Trocki. Trocki ponownie wysun tez, i los rewolucji w Rosji zaley w decydujcym stopniu od tego, w jakiej kolejnoci wybucha bd rewolucje w poszczegl nych krajach Europy (.. . ) " 5 . W swej pracy Permanentna rewolucja Trocki stwierdzi z jeszcze wikszym przekonaniem, e zakoczenie rewolucji w jednym kraju jest nie do pomylenia, e utrzymanie rewolucji proletariackiej w ramach narodo wych moe by tylko rozwizaniem tymczasowym, nawet jeli dugotrwaym, jak pokazao dowiadczenie Zwizku Radzieckiego". Na pytanie, jak budowa socjalizm, Trocki odpowiada - oczekujc na rewolucj wiatow", inicjujc j. Wierzy, e rewolucje padziernikowe" nastpowa bd jedna po drugiej i e Armia Czerwona powinna pomc innym krajom w wielkim przeomie. Te zde cydowanie lewackie pogldy trudno, rzecz jasna, uzna za zbrodni", jak zwyko si je klasyfikowa pniej. Mimo wszystko Trockiemu nie by obcy rewolucyjny romantyzm, ktry zawsze by obcy Stalinowi. Rozwijajc teori permanentnej rewolucji", Trocki pisa: Rosja nie moe, ma si rozumie, doj do socjalizmu samodzielnie. Ale moe zapocztkowa er socjalistycznych przeobrae i da tym bodziec do socjalistycznego rozwoju Europy, a dziki temu doj do socjalizmu na linie holowniczej przodujcych pastw" 6 . Tak uwaa Trocki przed 1917 rokiem, po Padzierniku jednak zmieni nieco stanowisko. Polemizujc w myli ze Stalinem, przedstawi swj punkt wi dzenia w formie takiego oto dialogu: Stalin: A zatem zaprzeczacie, e nasza rewolucja moe doprowadzi do so cjalizmu? Trocki: Po dawnemu uwaam, i nasza rewolucja moe i powinna doprowa dzi do socjalizmu, przyjmujc midzynarodowy charakter..." Dalej wyjania: Sekret naszych teoretycznych sprzecznoci polega na tym, e bardzo dugo nie nadalicie za procesem historycznym, a teraz prbujecie go dogoni. W tym rwnie, nawiasem mwic, tkwi sekret waszych bdw go spodarczych". Teoria budowy socjalizmu w jednym kraju, dowodzi Trocki, jest nie do pogodzenia z teori permanentnej rewolucji". Tylko forsowna industria lizacja kosztem sektora rolniczego, pisa Prieobraenski na poparcie wywodw

Trockiego, moe zapewni pastwu odpowiedni baz przemysow, szans na socjalizm. Stalin bardzo sabo zna si na ekonomii, rozumia jednak, w jak tragicznym pooeniu znajduje si kraj. Etap dyskusji i sporw wewntrzpartyjnych, cign cych si przez cae niemal dziesiciolecie, by nie tylko okresem walki o okrelenie poziomu i charakteru demokratycznego spoeczestwa, lecz take poszukiwa drg rozwoju gospodarki. Gdyby Stalin odznacza si wiksz przenikliwoci w sprawach ekonomicznych, zdoaby dostrzec w ostatnich artykuach Lenina za rysy koncepcji socjalizmu, ktra obejmowaa industrializacj i dobrowolne usp dzielczenie rolnictwa, wzrost kultury szerokich mas, udoskonalenie stosunkw spoecznych, upowszechnienie zasad demokratycznych w spoeczestwie. Stalin jednak nigdy nie zrozumia do koca Leninowskiej przepowiedni, e N E P zwie wiele z tych problemw w jeden wze - sprzgnie miasto ze wsi, uwolni" me chanizmy ekonomiczne, oywi handel i odwieczn przedsibiorczo czowieka interesu - e z Rosji nepowskiej powstanie Rosja socjalistyczna"7. Stalin zainteresowa si pocztkowo ekonomicznymi koncepcjami Bucharina, Prieobraenskiego, Strumilina, Leontiewa, z trudem jednak pojmowa sens zawiych ekonomicznych terminw, praw, tendencji. Czowiek, ktry nigdy nie by w fabryce, nie zna zapachu zaoranej ziemi, nie opanowa podstaw ekonomii, pogodzi si w rezultacie z nieuchronnoci godu towarw" w socjalizmie, kt re to zjawisko towarzyszy nam po dzi dzie. To prawda, Stalin prbowa zrozu mie co z ekonomii. W jego bibliotece staa, na przykad, ksika Jermanskiego
Naukowa organizacja pracy i system Taylora. Wiadomo, e Lenin pochwali autora za

to, e udao mu si przedstawi system Taylora, ukazujc przy tym, co szczegl nie wane, zarwno jego pozytywne, jak i negatywne strony" 8 . By moe dlatego wanie Stalin przeczyta t ksik... Sdzc jednak z jego prac, zapiskw, wypowiedzi, a przede wszystkim dziaa praktycznych, ekonomiczne credo Stalina przedstawiao si bardziej ni prosto. Kraj powinien by silny. Nie tyle nawet silny, ile potny. Najpierw naley prze prowadzi wszechstronn industrializacj. Potem - przycign chopstwo do so cjalizmu. Metod osignicia tego celu jest jak najszersze oparcie si na dyktaturze proletariatu, w ktrej Stalin uznawa jedynie stron siow". Podczas jednego z po siedze KC Stalin sformuowa tak oto myl: Im powaniejsze bd stawa przed nami zadania, tym wiksze bd trudnoci". W Bolszewiku" (nr 9-10, 1926) idea ta wyraona zostaa w nastpujcy sposb: Stawiamy przed sob coraz bardziej powane i odpowiedzialne zadania, ktrych rozwizywanie umoliwia coraz wik sze sukcesy na drodze do socjalizmu, ale rosnca waga zada czy si ze wzrostem trudnoci". Jak bardzo przypomina to przysz zowieszcz tez o zaostrzaniu si walki klasowej w miar postpw budownictwa socjalistycznego"! W poowie lat 20. Stalin mia nader mgliste wyobraenie o drogach budownictwa socjalistyczne go, ale bez wtpienia zna ju metod: sia, przymus, dyrektywa, wytyczna. Wol no? Nie. Przede wszystkim - sia. Inaczej mwic, dyktatura.

Stalin, czytajc niezliczone artykuy wybitnych dziaaczy partyjnych, czu, e szerokie spektrum pogldw w kwestii przyszoci socjalizmu w Z S R R wa runkuj nie tylko odmienne ideowe i teoretyczne stanowiska ich autorw, lecz rwnie fakt, i rzeczywisto okazaa si znacznie bardziej zoona, ni przewi dywali bolszewicy. Jak susznie zauway Bucharin w 1925 roku: (...) wcze niej wyobraalimy to sobie tak: zdobywamy wadz, bierzemy prawie wszystko w swoje rce, natychmiast wprowadzamy gospodark planow, jakie tam gup stwa, ktre przeszkadzaj, czciowo eliminujemy, czciowo przezwyciamy, i na tym rzecz si koczy. Obecnie doskonale ju wiemy, e sprawa nie jest taka prosta" 9 . Owszem, sprawa nie bya taka prosta". Przegldajc artykuy, czytajc refe raty, sprawozdania, raporty, Stalin przeczuwa, e na obecnym etapie najbardziej niebezpieczny jest Trocki. Na samo wspomnienie tego nazwiska ogarniao go uczucie gbokiej niechci, przechodzcej w irytacj. Jak si ostatnio dowiedzia, Trocki, zwracajc si do grona swych zwolennikw, owiadczy, e niektrzy nowi wielmoe w partii" nie mog wybaczy jemu, Trockiemu, historycznej roli, jak odegra w Padzierniku". Oczywicie, sowo wielmoa" w ustach Trockie go mogo oznacza jedynie Stalina, do ktrego uszu dochodziy jeszcze bardziej niewybredne epitety, jakimi obdarzali go Trocki i jego stronnicy. Stalin, cho na zewntrz nadal utrzymywa poprawne stosunki z Zinowiewem i Kamieniewem, to jednak czu, e duet" ma mu za ze jego prostolinijno i rosnce stopniowo wpywy. Szczeglnie wyranie uwiadomi to sobie po XIII Zjedzie partii. W swym referacie, wygoszonym na kursie sekretarzy komitetw powiatowych, Stalin podda krytyce wypowied Kamieniewa o dyktaturze par tii". Gdy zapewni suchaczy, i w kraju istnieje dyktatura proletariatu, a nie par tii, odpowiedzia mu szmer aprobaty. Gwoli sprawiedliwoci naley stwierdzi, e Bucharin rwnie podziela wwczas pogld o dyktaturze partii". Na ple num KC w styczniu 1924 roku Bucharin owiadczy: Naszym obowizkiem jest dostrzega dwa niebezpieczestwa: po pierwsze, niebezpieczestwo wynikajce z centralizacji naszego aparatu. Po drugie, niebezpieczestwo demokracji poli tycznej, ktre moe si pojawi, jeli demokracja pjdzie zbyt daleko. Natomiast opozycja dostrzega jedno niebezpieczestwo - biurokracji. Niebezpieczestwo biurokratyczne przesania jej niebezpieczestwo demokracji politycznej. A to jest mienszewizm. Aby utrzyma dyktatur proletariatu, naley utrzyma dyktatur partii". Radek za doda: Jestemy dyktatorsk parti w drobnomieszczaskim kraju" 1 0 . Stalin, ktry nie chcia wojowa z wieloma przeciwnikami jednoczenie, skrytykowa tylko Kamieniewa. Dziaa powoli, stopniowo, w myl zasady, e na wszystko przyjdzie czas. Polityczny tandem zareagowa szybko. Na posiedzeniu politbiura krytyka Stalina pod adresem Kamieniewa oceniona zostaa jako niekoleeska" i niedokadnie wyraajca sens stanowiska krytykowanego". Stalin natychmiast zoy rezygnacj. Uczyni to ju po raz drugi, chocia nie ostatni.

Rezygnacja zostaa odrzucona przez samego Kamieniewa, ktrego popar Zino wiew. Stalin uzna ten akt za przejaw rosncej niepewnoci swych oponentw - najwyraniej nadal obawiali si Trockiego. Gensek raz jeszcze mia okazj prze kona si o chwiejnoci pogldw zarwno Kamieniewa, jak i Zinowiewa. C jest warta ksika tego ostatniego pt. Leninizm? Zinowiew raz jeszcze sprbowa usprawiedliwi swoj i Kamieniewa kapitulacj w padzierniku 1917 roku, swoje rozdwiki z Leninem. Stalin mia dobr pami i zamierza wykorzysta wszyst kie te fakty w przyszoci. Stalin ju wtedy podj decyzj, e kiedy rozprawi si z Trockim, przyjdzie kolej na Zinowiewa i Kamieniewa. Nawet jego, ktry ze swej brutalnoci uczyni cnot, razia czasami bezapelacyjno Zinowiewowskich osdw. Czternastego stycznia 1924 roku, wystpujc na wieczornym posiedzeniu plenum KC, Zinowiew do swobodnie wypowiada si o wielu czonkach KC i innych bolszewikach, biorcych udzia w dyskusji, niczym dowdca kompanii oceniajcy podwadnych. Piatakow - owiadczy z przekonaniem Zinowiew - to bolszewik, ale jego bolszewizm jest jeszcze niedojrzay. Zielony, niedojrzay". Nieco wczeniej, mwic o poprawkach Piatakowa do rezolucji w kwestiach ekonomicznych, Zinowiew oznajmi bez cie nia wtpliwoci: To nie poprawki, ale platforma, ktra od dobrej platformy rni si tym, e jest za. Niczym wicej". Mwic o Sapronowie, nazwa go czowie kiem gruntownym. Stoi obiema nogami na ziemi i reprezentuje wszystko, tylko nie leninizm". Osiski - to przedstawiciel odchylenia inteligenckiego, ktre nie ma nic wsplnego z bolszewizmem". Nie omieszka te zaatakowa Trockiego, co spodobao si Stalinowi, cho uwaga nie miaa wyranego zwizku z przedmiotem dyskusji: Pewnego razu, gdy przyjechalimy na kongres do Kopenhagi, wrczono nam numer gazety Vorwrts z anonimowym artykuem, ktry stwierdza, e Le nin i jego grupa - to kryminalici, ekspropriatorzy. Autorem artykuu by Trocki" 11 . Gdy Stalin siedzia i sucha, musiao przej mu przez myl, e Zinowiew ju uwaa si za przywdc. Wwczas Stalin nie zareagowa na wystpienie Zino wiewa, ale dwa lata pniej nie pozostawi z jego pozycji kamienia na kamieniu. W maju 1926 roku, w notatce dla czonkw biura delegacji WKP(b) w Kom internie - Manuilskiego, Piatnickiego, ozowskiego, Bucharina, ominadzego i samego Zinowiewa - Stalin pisa: Tow. Zinowiew twierdzi chepliwie, e nie tow. Stalinowi i Manuilskiemu uczy go o potrzebie walki z ultralewicowym odchyleniem, powoujc si na sw 17-letni dziaalno literack. Nie ma, rzecz jasna, potrzeby dowodzi, e tow. Zinowiew uwaa si za wielkiego czowieka. Ale czy partia rwnie uwaa tow. Zinowiewa za wielkiego czowieka, w to wolno wtpi. W okresie od 1898 roku a do rewolucji lutowej 1917 roku my, starzy konspirato rzy, zdylimy ju by i popracowa we wszystkich regionach Rosji, ale nie spot kalimy tow. Zinowiewa ani w podziemiu, ani w wizieniach, ani na zsykach... Starzy konspiratorzy doskonale wiedz, e mamy ca plejad czonkw, kt rzy wstpili do partii wczeniej ni tow. Zinowiew i tworzyli parti bez haasu

i samochwalstwa. Czym jest tak zwana dziaalno literacka tow. Zinowiewa w po rwnaniu z t prac, ktr wykonywali nasi starzy konspiratorzy w podziemiu przez 12 lat?12 Ju w poowie lat 20. gwni oponenci Stalina zaczli zdawa sobie spraw, e wybitna miernota" jest nieprzecitnym politykiem: twardym, przebiegym, per fidnym, nieustpliwym. Najpierw uwiadomili to sobie jego przeciwnicy, a po latach - przywdcy partii i pastw, ktrzy mieli z nim do czynienia. Rozpatrujc ten fragment dziejw, trudno nie zauway, e gwne aspekty historycznego wyboru nierzadko schodziy na drugi plan pod naporem osobistych ambicji wo dzw", a spr o metody socjalistycznego budownictwa nakada si na rywaliza cj personaln, walk o przywdztwo. W walk t uwikali si przede wszystkim Stalin, Trocki i Zinowiew. Za ni kryy si, rzecz jasna, konkretne problemy poli tyki i ekonomii, stosunek do chopstwa, koncepcje industrializacji, teoria i prak tyka midzynarodowego ruchu komunistycznego. Czasami rnice pogldw na te kwestie miay drugorzdne znaczenie i daway si bez trudu sprowadzi do wsplnego mianownika". Ale ambicje osobiste, rywalizacja, zacieka wrogo, zwaszcza pomidzy Stalinem a Trockim, nadaway walce dramatyczny charak ter. Sprzyjay te temu, by wszystkie odmienne od stalinowskich idee, pogldy, stanowiska traktowane byy jako wrogie klasowo", kapitulanckie", rewizjoni styczne", zdradzieckie". Stalin nie od razu zdecydowa si na jak konkretn koncepcj budowy no wego spoeczestwa. Nie zawsze rozumia, a moe nawet nie zawsze podziela pogldy Lenina, zwaszcza te wyraone w jego ostatnich listach i artykuach. Cz sto powraca w mylach do idei komunizmu wojennego", przez jaki czas zmu szony by tolerowa NEP, zdawa sobie spraw, e bez cisego, organicznego zwizku klasy robotniczej i chopstwa kraj nie zdoa rozwiza wielu problemw. I zelizgujc si stopniowo ku cezaryzmowi, jedynowadztwu, dyktaturze, doko na wyboru. Stalin nie by teoretykiem. Jego wnioski opieray si najczciej na cytatach, wzmocnionych impulsami woli. Akceptowa w duchu siowe" metody Trockiego. Prawd powiedziawszy, pod tym wzgldem Trocki by mu bliszy ni ktokolwiek inny spord bolszewickich przywdcw. Ale to wewntrzne podo biestwo, zabarwione osobist wrogoci, wzmacniao nieustanne odpychanie", napicie pomidzy dwoma biegunami ambicji. Stalin, przebierajc w mylach pery mdroci Zinowiewa i Kamieniewa, umiecha si szyderczo: I ci ludzie pisz o leninizmie!" O leninizmie napisze on, napisze tak, by wszyscy poczuli cakowite przeciwiestwo w pojmowaniu le ninizmu przez Stalina i jego tymczasowych sojusznikw. A na razie trzeba upora si z Trockim. Stalin bardzo starannie przygotowa si do wystpienia na plenum komunistycznej frakcji WCSPS w dniu 19 listopada 1924 roku. Zabra gos po Kamieniewie, nazwawszy swj referat Trockizm czy leninizm? Cae wystpienie gensek powici bezlitosnej krytyce Trockiego, wziwszy, co prawda, przy okazji w obron Kamieniewa i Zinowiewa, ktrych padziernikowy

epizod" okreli jako przypadkowy. W istocie, stwierdzi, rnice zda trway za ledwie kilka dni, dlatego i tylko dlatego, e w osobach Kamieniewa i Zinowiewa mielimy do czynienia z leninistami, bolszewikami". Nie mwi tego szczerze: nie uwaa ich ani za leninistw, ani za bolszewikw, ale na razie byli mu oni potrzebni do walki z Trockim i do umocnienia wasnej pozycji. Nastpnie Stalin zada suchaczom retoryczne pytanie: Czemu suyy ostatnie opublikowane wystpienia Trockiego przeciwko partii? Jaki jest sens, intencja, cel tych wystpie teraz, kiedy partia nie chce dyskuto wa, kiedy przed parti stoj niecierpice zwoki zadania, kiedy partii potrzebne s zjednoczone wysiki w kierunku odbudowy gospodarki, a nie nowa walka o stare sprawy? Dlaczego Trocki wciga parti w nowe dyskusje? Po wygoszeniu tej tyrady Stalin powid oczami po zebranych i odpowie dzia guchym, spokojnym gosem: Ich sens polega, wedug wszelkich danych, na tym, e Trocki w swych ostatnich wy stpieniach podejmuje jeszcze jedn (jeszcze jedn!) prb przygotowania gruntu pod zamian leninizmu na trockizm. Trocki za wszelk cen chce zdyskredytowa parti, jej kadry, ktre przewodziy powstaniu, po to, by od dyskredytowania partii przej do dyskredytowania leninizmu13. Byo w tym ziarno prawdy. Trocki, wyraajc si pochlebnie o Leninie i le ninizmie, stopniowo, lecz konsekwentnie podawa w wtpliwo niektre leni nowskie twierdzenia dotyczce budowy socjalizmu. Dowodzi, e bez poparcia ze strony innych krajw socjalizm w Rosji si nie utrzyma; e industrializacj przeprowadzi mona tylko kosztem chopstwa; N E P - to pierwszy krok w kie runku kapitulacji; plan uspdzielczania jest przedwczesny; Padziernik by jedy nie przedueniem rewolucji lutowej; jeli nie podda si spoeczestwa wycho waniu w armiach pracy", nigdy nie zrozumie ono dobrodziejstw socjalizmu", i tak dalej. Ze wzgldu na to, e Zinowiew i Kamieniew wychodzili ju naprze ciw Trockiemu, tworzc tak zwan now opozycj w celu osaczenia" Stalina, wystpienie tego ostatniego, wymierzone pocztkowo przeciwko Trockiemu, a pniej przeciwko jego nowym" sojusznikom, mogo uchodzi na tym etapie za obron leninizmu". Na razie jeszcze Stalin walczy przy uyciu dozwolo nych rodkw. Najczciej jednak broni" cytatw, bez ich twrczego uzasad nienia. W jego sowach mao byo konstruktywnych nowych treci, tym bardziej e Trocki nie we wszystkim si myli, zwaszcza gdy mwi o biurokratycznym niebezpieczestwie. Koczc swe wystpienie na plenum komunistycznej frakcji WCSPS, Stalin oznajmi: Mwi si o represjach przeciwko opozycji i o mo liwoci rozamu. To nonsens, towarzysze. Nasza partia jest silna i potna. Nie dopuci ona do adnych rozamw. Co si tyczy represji, to jestem im zdecydo wanie przeciwny 1 4 ". Stalin na razie oszczdzi", nie podda krytyce Zinowiewa i Kamieniewa, a nawet broni ich przed atakami Trockiego. Twrcy nowej opozycji" nie przyjli jednak gazki oliwnej genseka. Na jednym z posiedze politbiura w pocztkach

1925 roku Kamieniew, podtrzymywany przez swego przyjaciela, owiadczy, e technologiczne i gospodarcze zacofanie Z S R R w zestawieniu z kapitalistycznym okreniem stanowi nieprzezwycion przeszkod dla budownictwa socjali stycznego. W zasadniczej kwestii Zinowiew i Kamieniew praktycznie przyzna wali racj Trockiemu, ktrego zaledwie kilka miesicy wczeniej za tak sam tez poddali miadcej krytyce. Wystpienie nowej opozycji" przeciwko po lityce RKP(b) wymagao zdecydowanej odprawy, wypracowania oglnopartyjnych dyrektyw, dotyczcych dalszych krokw w dziedzinie budownictwa so cjalistycznego. Pod tym wzgldem doniose znaczenie miaa XIV Konferencja partyjna RKP(b), zwoana pod koniec kwietnia 1925 roku. Stalin nie wystpi na niej z referatem ani nie wzi udziau w debacie. Najwaniejsze referaty wy gosili Rykow - o spdzielczoci, Dzieryski - o przemyle metalurgicznym, Ciurupa - o podatku rolnym, Mootow - o strukturach partyjnych, Solc - o pra worzdnoci rewolucyjnej, Zinowiew - o zadaniach Kominternu i RKP w zwiz ku z rozszerzonym plenum IKKI. Si tradycji (albo moe inercji?) konferencj prowadzi Kamieniew, ktry rwnie, jak zwykle, przewodniczy posiedzeniom Rady Komisarzy Ludowych i politbiura. By to ju jednak ostatni raz. Ani on, ani Zinowiew nie wystpili wicej w takiej roli. Uczestnicy konferencji stwierdzili, wbrew stanowisku Zinowiewa, e zwycistwo socjalizmu w Z S R R jest moliwe, nawet w warunkach spowolnienia tempa rozwoju wiatowej rewolucji proleta riackiej. Zwycistwo socjalizmu mona jednak bdzie uzna za ostateczne do piero wwczas, gosia rezolucja; gdy powstan midzynarodowe zabezpieczenia przeciwko restauracji kapitalizmu. Istotne znaczenie miaa debata na temat rewolucyjnej praworzdnoci. Refe rent Solc, ktry przebywa niegdy wraz ze Stalinem na turuchaskim zesaniu, zauway, e po zwyciskiej rewolucji bardziej ostro odczuwalimy potrzeb naprawy gospodarki ni ustanowienia rewolucyjnej praworzdnoci". Teraz jed nak, stwierdzi z naciskiem Solc, czonkowie partii (...) powinni zrozumie, e nasze prawa we wszystkich swoich przejawach take utwierdzaj i umacniaj gmach, ktry chcemy wznie i umocni, a naruszanie naszych praw niszczy ten gmach 1 5 ". Kilka dni po XIV Konferencji partii Stalin wygosi referat dla aktywu mo skiewskiej organizacji RKP(b). Jedna z czci przemwienia nosia tytu O losach socjalizmu w Zwizku Radzieckim. Stalin raz jeszcze podda zjadliwej krytyce Tro ckiego, przytaczajc wiele cytatw z prac swego adwersarza i wymiewajc jego teori permanentnej rewolucji". Z wielkim patosem i przekonaniem Stalin wy jani aktywowi partyjnemu sens penego i ostatecznego zwycistwa socjalizmu w ZSRR. Przy tej okazji jednak zaczy si ju pojawia pierwsze oznaki jego szczeglnej roli i szczeglnego miejsca w partii. I tak, na przykad, odrzuciwszy skromno, posun si do tego, by obszernie cytowa samego siebie. Wyraajc (jak na razie) zgodne zasadniczo z oficjaln lini pogldy, Stalin stopniowo przy gotowywa parti na przyjcie faktu, e tylko on ma prawo do goszenia prawdy.

Stalin prbowa przedstawia swoje koncepcje nie tylko na posiedzeniach KC i w prasie, lecz take, bardzo rzadko, przed robotnikami. Wsppracownik Stali na, Iwan Pawowicz Towstucha, zapisa przemwienie, z ktrym gensek wystpi 1 marca 1927 roku w Stalinowskich Warsztatach Kolejowych. Powoli, wymachu jc rk w rytm sw, Stalin perorowa: Dokonujemy przeksztacenia kraju rolniczego w przemysowy, industrialny, bez pomocy z zewntrz. Jak przeszy przez ten etap inne kraje? Anglia tworzya swj przemys drog grabiey kolonii w cigu caych 200 lat. Nie moe by nawet mowy, abymy wybrali t drog. Niemcy wziy od pokonanej Francji pi miliardw. Ale i ta droga - droga grabie y za porednictwem zwyciskich wojen - nam nie odpowiada. Nasza rzecz - to polityka pokojowa. Jest jeszcze trzecia droga, ktr wybra carski rzd Rosji. To droga zagranicznych poyczek i lichwiarskich umw kosztem robotnikw i chopw. Tej drogi wybra nie moemy. Mamy wasn drog - drog oszczdnoci. Bez bdw si nie obejdzie, bd nie dobory. Ale gmach, ktry budujemy, jest na tyle wspaniay, e te bdy, te niedobo ry wikszego znaczenia w ostatecznym rozrachunku nie maj (.. .) 1 6 . Nastpnego dnia Raboczaja Moskwa" zamiecia sprawozdanie: Karabinowa palba oklaskw. Czowiek w wojskowej bluzie, z fajk w rku, w znisz czonych butach zatrzyma si przed kulisami. Niech yje Stalin! Niech yje KC WKP(b)! Wrczaj Stalinowi notatki. Podkrcajc czarny ws, uwanie je przegl da. Cichnie szum na sali i Stalin, sekretarz generalny partii bolszewikw, ktrego imieniem nazwano warsztaty, zaczyna rozmow z robotnikami(...). Dodam - niezwykle rzadk. Stalin wola wystpowa na zebraniach, na Kremlu, na plenarnych posiedzeniach KC. W przyszoci bezporednie kontakty Stalina z ludem stan si jeszcze rzadsze. Zagadkowy, tajemniczy wdz dostarcza lepszej poywki dla legend. Przygotowania do XIV Zjazdu partii odbyway si w atmosferze sukcesw gospodarczych i kulturalnych. W 1925 roku udao si osign, a w kilku przy padkach przekroczy przedwojenny poziom w dziedzinie rolnictwa. I tak, glo balny wskanik produkcji rolnej wynosi 112% poziomu przedwojennego. Nowa Polityka Ekonomiczna - jako spjnia miasta ze wsi - zacza przynosi owoce. Produkcja przemysowa osigna 3/4 poziomu przedwojennego, co byo zna czcym dokonaniem, biorc pod uwag fakt, e przez ponad pi lat przemys znajdowa si w stanie kompletnej ruiny. Pojawiy si pierwsze nowe zakady, przede wszystkim elektrownie. A przecie najwybitniejsi zagraniczni ekonomici orzekli, i doprowadzenie gospodarki do przedwojennego poziomu zajmie Rosji 15-20 lat. Znaczce rezultaty osignito rwnie w walce z analfabetyzmem. Rozrastaa si sie szk, zwaszcza w republikach narodowych. Podjte zostay powane kroki w kierunku stworzenia systemu szkolnictwa wyszego oraz wiele istotnych

postanowie w zakresie przyspieszenia dziaalnoci kulturalno-owiatowej i wy chowawczej. Rosyjska Akademia Nauk przeksztacona zostaa we Wszechzwiz kow. Ju wtedy zaczy pojawia si prace na miar wiatow takich uczonych, jak Iwan Michajowicz Gubkin, Aleksander Jewgieniewicz Fersman, Abram Fio dorowicz Joffe, Michai Nikoajewicz Pokrowski, Nikoaj Iwanowicz Wawiow, Wadimir Iwanowicz Wiernadski, Wasilij Robertowicz Wiliams, Nikoaj Dmitri jewicz Zieliski i wielu innych pionierw radzieckiej nauki. Z powodzeniem reorganizowano Armi Czerwon, ktr naleao przesta wi na stop pokojow, przeprowadzajc jednoczenie reformy wojskowe. Prace te postpoway szczeglnie szybko po zwolnieniu Trockiego z funkcji ludowego komisarza spraw wojskowych i morskich decyzj plenum KC w styczniu 1925 roku i wyznaczeniu na jego miejsce przewodniczcego Rewolucyjnej Rady Wo jennej Z S R R Michaia Wasiliewicza Frunzego. Warto przy tej okazji wspomnie jeden epizod, ktry rozegra si na stycznio wym plenum. Zinowiew i Kamieniew wykonali wwczas do nieoczekiwane posunicie. Kamieniew zaproponowa, aby zamiast Trockiego funkcj narkom wojenmora i przewodniczcego Rewwojensowietu obj... Stalin. Krok ten tu maczy mona rnie. Niewykluczone, e Zinowiew i Kamieniew, obawiajc si dalszego wzrostu wpyww Stalina, postanowili przesun go na zaszczytne i od powiedzialne stanowisko, dziki czemu na kolejnym zjedzie mogliby pozbawi go funkcji sekretarza generalnego, wycignwszy ponownie na wiato dzienne Leninowski List do Zjazdu. By moe polityczny tandem chcia tym strzaem za bi od razu dwa zajce: ostatecznie wyeliminowa Trockiego i uderzy w Stalina. Jeli jednak Trocki odegra rol jednego z zajcy", to Stalin nie okaza si na tyle ulegy. Gensek nie ukrywa swego zdziwienia, a nawet niezadowolenia z propo zycji Kamieniewa, co nie uszo uwagi wielu z obecnych na posiedzeniu czon kw KC. Wniosek Kamieniewa zosta odrzucony wikszoci gosw. Kwesti rozstrzygano pod nieobecno Trockiego, ktry wymwi si cho rob. W najbardziej decydujcym momencie rozgrywki Lew Dawidowicz po dejmowa bardzo niefortunne kroki, uatwiajc Stalinowi zadanie kolejnego eliminowania przeciwnikw". Styczniowe plenum znaczyo dla Stalina bardzo wiele. Pozycja Trockiego ulega dalszemu osabieniu, a co wicej, uczestnicy posiedzenia odmwili take poparcia Zinowiewowi i Kamieniewowi. W grze kombinacji" gensekowi udao si to, co nie udao si jego oponentom: ustrzeli dwa zajce, czyli osabi i Trockiego, i stary duet. Wpywowa trjka" w osobach Stalina, Zinowiewa i Kamieniewa praktycznie si rozpada. Sekretarz generalny ju jej nie potrzebowa. Zblia si XIV Zjazd partii, ktry sta si wanym etapem w wyborze drg industrializacji gospodarki narodowej. W grudniu 1925 roku jednak, w czasie trwania zjazdu, trudno byo uwierzy, e to, o czym pisay gazety, kiedykolwiek si zici. Dniepr nadal spokojnie toczy swe wody, nieokieznany zapor; tam, gdzie mia powsta Turksib, burze pustynne wzbijay tumany piasku; na miejscu

przyszej synnej stalingradzkiej fabryki traktorw cigno si pustkowie. Nikt nie mg nawet pomyle, e w cigu piciu lat u podna prastarych gr wyros n wielkie piece Magnitki. Kto by w stanie przewidzie, i pionierzy astronauty ki przybli er lotw kosmicznych, wystrzeliwujc na pocztku lat 30. pierwsz radzieck rakiet. Sytuacja stopniowo si poprawiaa. Nowa Polityka Ekonomiczna stworzya bolszewikom historyczn szans. W istocie by to pierwowzr cywilizowane go rynkowego socjalizmu", zdolny zachowa w nowych warunkach dwigni przedsibiorczoci. Dziki NEP-owi rolnictwo szybko podnioso si z upadku. Produkcja przemysowa zbliaa si do poziomu przedwojennego. Co bardziej przenikliwi widzieli w planie G O E L R O nie tylko program elektryfikacji kraju, lecz take sposb na podniesienie ekonomiki do wyyn nowego ukadu poli tycznego. By to jednak zaledwie pocztek, wymagajcy przezwycienia wielu trudnoci. Trusty przemysowe, ktre zaczy dziaa na zasadach rynkowych, same ustanawiay ceny. Pojawiy si dysproporcje. Na przykad za kawaek myda, ar szyn perkalu, wiadro nafty chop musia sprzeda trzy lub cztery razy wicej zbo a ni w 1913 roku. Roso niezadowolenie, co stanowio zatrwaajcy symptom. Nadzieje na rozwj koncesji okazay si ponne. Nie udao si uzyska oczekiwa nych poyczek od pastw kapitalistycznych, a eksport nie osign nawet poowy poziomu przedwojennego. Przed urzdami zatrudnienia bkao si 1 500 000 bezrobotnych. Co drugi dorosy obywatel nie umia czyta i pisa. Brakowa o rodkw na zakup maszyn i narzdzi. Prawie nie byo wikszych inwesty cji. A mimo to gazety donosiy, e kraj znajduje si na progu wielkich przemian. Mode pastwo nie miao wyboru: aby przetrwa w zoonym i niebezpiecznym wiecie, musiao si rozwija. Ale jak i czyim kosztem? W takich okolicznociach zebra si XIV Zjazd partii. Podczas zjazdu najbar dziej rzucajc si w oczy postaci by ju Stalin, przede wszystkim dlatego, e referat polityczny, ktry wygosi, posuy delegatom jako podstawa do dyskusji. Zjazd potwierdzi wysunit na XIV Konferencji partyjnej tez o moliwoci bu dowy spoeczestwa socjalistycznego. W rezolucji kocowej znalazo swj wyraz przekonanie, e generalnie zwycistwo socjalizmu (nie w sensie ostatecznego zwycistwa) w jednym kraju jest w peni moliwe". Zjazd ogosi przejcie do in dustrializacji jako kluczowego zadania w socjalistycznej przebudowie spoecze stwa. Delegaci zdawali sobie spraw z tego, e nowy kurs wymaga ogromnych wysikw i ofiar. Pozostawaa jeszcze sprawa tempa, jednak wielu delegatw, w tym rwnie kierownictwo, nie miao w tym wzgldzie penej jasnoci. Obok zagadnie ekonomicznych w centrum uwagi delegatw znalaza si ponownie kwestia walki z now opozycj", ktrej gwne siy reprezentowaa delegacja leningradzka na czele z Zinowiewem. To wanie on wystpi z koreferatem w imieniu opozycji, lecz przemwienie wypado bardzo blado. Argumen ty Zinowiewa i jego zwolennikw byy sabe i mao przekonujce. Zinowiew,

Kamieniew i Sokolnikw ostrzegali ponadto przed niebezpieczestwem biurokratyzacji partii. Proces ten, jak twierdzili, ju si rozpocz. Ich wystpienia miay wszake zbyt personalny charakter, by wywrze odpowiednie wraenie na delegatach. Kamieniew, o czym ju bya mowa, po raz pierwszy da wyraz swemu przekonaniu, e towarzysz Stalin nie potrafi odegra roli czowieka, jednocz cego bolszewicki sztab". Kiedy jednak Kamieniew wypowiedzia te sowa, wik szo delagatw zacza skandowa: Stalin! Stalin!", zgotowawszy sekretarzowi generalnemu prawdziw owacj. Stalin poczu, e jego linia obrony leninizmu", na ktr ustawicznie si powoywa, cieszy si coraz wikszym poparciem partii. To wanie w owym monopolu na obron leninizmu" i jego interpretacj, w po czeniu z niskim poziomem kultury politycznej wielu czonkw partii, kryje si tajemnica popularnoci genseka. Autorytet Stalina powoli, niezauwaalnie na biera wymiaru oglnopartyjnego. Jak si wydaje, decydujc rol odegraa tu rwnie i ta okoliczno, e od dnia mierci Lenina Stalin wystpowa w imieniu kolektywnego kierownictwa", walczc o realizacj tych leninowskich nakazw, ktre masy najlepiej rozumiay: odbudow gospodarki kraju, rozwj spdziel czoci, oywienie handlu, upowszechnienie owiaty. Jak ju wspominaem, Stalin na pozr ani razu nie skoni si" ku jakiejkol wiek opozycji, ale wraenie takie powstawao wycznie dlatego, e kady swj krok, decyzj, krytyk czy propozycj przedstawia jako czysto leninowskie". Chocia analiza wczesnej praktycznej dziaalnoci Stalina wykazuje, e popeni on niemao powanych bdw i czsto popiera rne ugrupowania, to jednak potrafi szybciej ni inni skorygowa" swoje stanowisko i nauczy si utosamia realizowan przez siebie lini, polityk z leninowsk. To prawda, w wielu (ale nie we wszystkich!) kwestiach Stalin rzeczywicie wystpowa w obronie leninow skich idei. Im dalej wszake, tym wyraniej stawao si widoczne, e jego wykad nia leninizmu przybiera coraz bardziej autokratyczny charakter. A poniewa po mierci Lenina nie byo oczywistego przywdcy, zjednoczyciel leninowskiego sztabu", Stalin, wystpowa jako jednostkowy wyraziciel pierwszych sukcesw w dziedzinie gospodarczej, kursu na jedno partii, odrodzenia rolnictwa. Wik szo delegatw zdawaa sobie spraw, e Zinowiew, Kamieniew i pozostajcy na tym zjedzie w cieniu Trocki podejmowali wszystkie swoje ataki na Komi tet Centralny, kierujc si przede wszystkim deniem do objcia przywdztwa. Klska opozycji bya jednak cakowita. Kolejny etap walki wewntrzpartyjnej znalaz te swj wyraz organizacyjny. KC WKP(b) - takie bowiem miano przyja teraz partia - odwoa Zinowiewa ze stanowiska przewodniczcego Komitetu Wykonawczego Midzynarodwki Komunistycznej, a niebawem, z inicjatywy delegacji radzieckiej, funkcja ta zo staa zlikwidowana. Siergiej Mironowicz Kirow zastpi Zinowiewa jako przy wdca leningradzkiej organizacji partyjnej. Kamieniewa zwolniono z obowiz kw zastpcy przewodniczcego Rady Komisarzy Ludowych i przewodniczcego Rady Pracy i Obrony. To prawda, jeszcze przez jaki czas Zinowiew i Kamieniew

utrzymali swoje czonkostwo w politbiurze, ale w jego skad weszli te po raz pierwszy Woroszyow i Mootow, co znacznie umocnio pozycj Stalina. W swoim ponadgodzinnym przemwieniu kocowym Stalin raz jeszcze podda miadcej krytyce Zinowiewa, Kamieniewa, Sokolnikowa, aszewicza oraz ich zwolennikw i potwierdzi kurs partii na budow socjalizmu, na umoc nienie jednoci jej szeregw. Uwagi co bardziej przenikliwych suchaczy nie moga jednak uj i ta okolicz no, e Stalin ustawicznie przytacza cytaty z wasnych artykuw, sprawozda, przemwie i czyni to bez ladu zaenowania. Ludzie obdarzeni wyczuciem politycznym, ktrych, niestety, byo wwczas niewielu, nie mogli nie zauway bezceremonialnoci Stalina, przejawiajcej si podczas jego krytycznej analizy. Stalin w obraliwym tonie skomentowa wystpienie Krupskiej, nazywajc jej pogldy stekiem bzdur". Potem raz jeszcze wrci do Krupskiej, owiadczajc nie bez nuty demagogicznej hipokryzji: A czym waciwie rni si towarzyszka Krupska od kadego innego odpowiedzialnego towarzysza? Nie mylicie chy ba, e interesy poszczeglnych towarzyszy powinny sta ponad interesami partii i jej jednoci?" Dla nas, bolszewikw, zakoczy sw tyrad Stalin, formalny demokratyzm jest niczym, a rzeczywiste interesy partii - wszystkim". Nazwa aszewicza kombinatorem", Sokolnikowa - kawalarzem", ktry w swoich wystpieniach pozwala sobie na zoliwe figle", Kamieniewa - gmatwaczem", Zinowiewa - histerykiem" i tak dalej 1 7 . Niewykluczone, e Stalin ju wtedy za cz skania si ku stanowisku, ktre zajmie w przyszoci, kiedy i nieformalna demokracja bdzie dla niego niczym". A niesychane grubiastwo pod adresem Nadiedy Konstantinowny trzeba wyjani nie tylko brakiem politycznego tak tu, lecz take chci zemsty za pamitny incydent, ktry mia miejsce niedugo przed mierci Lenina, oraz zwizane z nim listy, telefony i rozmowy. Stalin ni gdy niczego nie wybacza. Stalin, czujc widocznie, e w kilku punktach swego przemwienia ko cowego przeholowa, przebra miar w ocenach, uciek si do wybiegu, ktry w przyszoci stosowa mia jeszcze nie raz. Tumaczc sw ostr krytyczn reak cj na saby artyku Zinowiewa Filozofia epoki, wyjani, e reaguje w ten sposb na wszystko, co uwaa za wrogie, obce - ale wynika to jedynie z prostoty jego charak teru. Gensek przeksztaca stopniowo t odstrczajc cech swojej osobowoci w oglnopartyjn norm, nieomal rewolucyjn cnot. Ju wtedy jednak, na XIV Zjedzie, w 1925 roku, nie znalaz si, niestety, oprcz Kamieniewa, komunista, delegat, czonek KC, zdolny spokojnie, ale waciwie oceni osobowo Stalina i jego skonno do niszczcej krytyki, ktra z czasem brzmie bdzie jak wyrok. Stalin poddajc konsekwentnie krytyce wielu opozycjonistw, nie oszczdzi, rzecz jasna, Trockiego. Gdy trafnie wyczu nastawienie wikszoci delegatw, od rzuci propozycj Kamieniewa, dotyczc przeksztacenia sekretariatu w organ czysto techniczny. Podkreli przy tym, e jest przeciwny wykluczeniu" niekt rych czonkw kierownictwa z KC.

Wyzyskujc nastroje zebranych, Stalin uzna za stosowne raz jeszcze owiad czy, e jeli towarzysze bd nalega, gotw jest zwolni miejsce bez haasu..." Stalin przemawia jak dowiadczony polityk, zabiegajc nieustannie o poparcie de legatw, demonstrujc sw bezinteresowno i trosk o przyszo partii. Kiedy wymiewa i krytykowa frakcjonistw, stara si zarazem okazywa wielkodusz no", wtrcajc co chwila zwroty typu: C, Bg z nimi". Cho Stalin zdecydo wa ju, e pora skoczy" z Zinowiewem i Kamieniewem, to jednak da wyraz swym pokojowym intencjom: Jestemy za jednoci, jestemy przeciwko wyklu czaniu. Nie uznajemy polityki wykluczania. Partia pragnie jednoci i osignie j, z Kamieniewem i Zinowiewem, jeli tego zechc, bez nich - jeli nie zechc" 18 . Warto zwrci uwag, e w przemwieniu kocowym Stalin sformuowa wiele propozycji, ktre mogyby zapobiec wielu tragediom najciszego okre su w historii partii, gdyby zostay zrealizowane. Delegaci zareagowali oklaskami i szmerem uznania, gdy owiadczy: Plenum decyduje u nas o wszystkim i przywouje do porzdku swoich przywd cw, kiedy zaczynaj traci rwnowag (...). Jeli kto z nas posunie si za daleko, bd nas przywoywa do porzdku - jest to konieczne i potrzebne. Przewodzi parti poza kolektywem nie mona. Gupio myle o tym, gdy zabrako Iljicza, gupio o tym mwi. Kolektywna praca, kolektywne przywdztwo, jedno w partii, jedno w orga nach KC, ktrej warunkiem jest podporzdkowanie mniejszoci wikszoci - oto czego nam teraz trzeba19. Niestety, te suszne sowa nie zostay poparte realnymi czynami, nie znala zy swojego odzwierciedlenia w przepisach, ktre wprowadzayby zasad rotacji kierownictwa, odpowiedzialnoci przywdcw, okrelay czas pozostawania se kretarza generalnego i innych funkcjonariuszy na wyszych stanowiskach par tyjnych i tak dalej. A do tego wanie zmierzay leninowskie zalecenia, dotyczce usprawnienia pracy aparatu, upowszechnienia w partii i spoeczestwie demo kratycznych zasad. XIV Zjazd by, niestety, ostatnim za czasw Stalina, kiedy kry tyka i samokrytyka stanowiy jeszcze nieodczny element atmosfery partyjnych zgromadze. Podczas kolejnych zjazdw sowa krytyki syszao si coraz rzadziej. Pniej krytykowa mg ju tylko Stalin lub ludzie dziaajcy z jego polecenia. A brak moliwoci swobodnego wyraania idei i pogldw w warunkach mo nopolu jednej partii w sposb nieuchronny prowadzi do zastoju, dogmatyzmu, biurokratycznego formalizmu. Potwierdziwszy kurs na socjalistyczne budownictwo, industrializacj, zjazd sta si wanym historycznym etapem na tej drodze. Ale rozwj demokratycz nych zasad w partii zosta zahamowany. Wraz z wielk ide, stopniowo i prawie niezauwaalnie, rodzio si jej przeciwiestwo. W walce tych dwch tendencji kryy si rda przyszego triumfu wodza" i tragedii narodu. Mao kto zdawa sobie wwczas spraw, e za potg przyjdzie zapaci osobist wolnoci. Nie by to paradoks, lecz prawo jedynowadztwa.

POPULARYZATOR" LENINIZMU
Sowa teoria", teoretyk" w modoci przyprawiay Dugaszwilego o we wntrzne drenie. Suszna teoria - zwyk mawia Martow - zawsze przyjani si z prawd". Obecnie Stalin rozumia to powiedzenie; zetkn si ju, oswo i i z teori, i z teoretykami. W 1907 roku, w Londynie, wchodzc do kocioa, gdzie odbywa si V Zjazd SDPRR, i patrzc na niezwyk dla oczu prawosaw nego gotyck fasad budowli, Stalin przypomnia sobie jedno z zalece Salomo na: Niech mio i prawda ci strzee; obwi nimi szyj swoj, zapisz je na tab licy serca swego..." Za modu by pilnym seminarzyst, a lata tuaczki nie zatary w wiadomoci biblijnych postulatw. Mioci nie potrzebowa: nigdy nie lubi sentymentalizmu. A prawda... Mia wraenie, i na zjedzie niewiele jej posiad. Przewleke spory o stosunek do partii buruazyjnych", o solidarno klasow", o rol proletariatu w rewolucji buruazyjnej" wydaway mu si abstrakcyjne, oderwane od rosyjskiej rzeczywistoci. A podczas obrad zjazdu owa rzeczywisto przypominaa o sobie w bardzo bezporedni sposb. W ktrym momencie, przerywajc posiedzenie, przewod niczcy oznajmi, e nie wystarczy pienidzy w kasie partyjnej na dalsze prace, opacenie pomieszczenia, pobyt delegatw w hotelu i ich drog powrotn i e pewien libera zgodzi si poyczy 3000 funtw szterlingw na niemay procent, jeli pod wekslem podpisz si wszyscy delegaci... Po krtkiej dyskusji zebrani jednogonie wyrazili zgod. Ponad 10 lat przyszo czeka cierpliwemu dobro czycy na zwrot poyczki. Bardzo ryzykowa: nie wszystkie rewolucje w historii kocz si zwycistwem. Pewnego razu, podczas przerwy w obradach, Dugaszwili znalaz si obok Lenina, Ry Luksemburg i Trockiego, spierajcych si o permanentn rewo lucj". Niebawem jednak rozleg si dzwonek wzywajcy na posiedzenie i Lenin zakoczy dyskusj dowcipem: - C pocz, Ra zna jzyk rosyjski troch gorzej ni marksistowski i dlate go dochodzi midzy nami do nieporozumie... Ale to da si naprawi! Dugaszwili sabo pojmowa sens permanentnej rewolucji" i nie wczy si w ten krtkotrway spr. A przecie i on powinien prowadzi do prawdy. Ilu ta kich prawd potrzebuje rewolucjonista? Byy mu one potrzebne zwaszcza w owej chwili, cho nie zamierza zapisywa ich na tablicy serca swego". Do tej pory delegat na zjazd z gosem doradczym Dugaszwili zdy ju napisa dwa, trzy dziesitki artykuw i jedn, jak uwaa, wiksz prac teoretyczn, zatytuowan Anarchizm czy socjalizm? W gbi duszy Stalin by bardzo dumny z tej pracy, cho cia nie zna jej jeszcze nikt spord obecnych w Londynie literatw". Czy Stalin mg przypuszcza, e za 30 z okadem lat zostanie jednogonie wybrany na honorowego czonka Akademii Nauk potnego pastwa? Czy mg choby pomyle, e luminarze wiatowej nauki - czonkowie Akademii ofiaru j mu w dniu 60. urodzin prawie 800-stronicowy folia panegiryk, gdzie sowa

genialny uczony", genialny teoretyk", wielki myliciel" powtarza si bd niezliczon ilo razy? Akademicy M.B. Mitin, A J . Wyszyski, B.D. Griekow, A.W. Topczew, A F . Joffe, T.D. ysenko, A l . Oparin, WA. Obruczew, AW. Win ter i inni napisz w tej wiekopomnej ksice, jak wielki wkad wnis J.W. Sta lin w rozwj teorii naukowego komunizmu, filozofii, ekonomii politycznej i jak wielkie metodologiczne znaczenie maj jego idee dla nauki w ogle. Najwikszy myliciel i koryfeusz nauki", jak zapisano w protokole nr 9 ze brania oglnego Akademii Nauk Z S R R z 22 grudnia 1939 roku, by oprcz tego i mia pozosta przez dugie lata dogmatycznym popularyzatorem marksizmu, prymitywnym interpretatorem leninowskich idei. W tym czasie jednak, gdy Stalin zosta akademikiem, gdy uchwalano rezolucje, wysawiajce go jako luminarza wiatowej nauki", nie sia rozumu kierowaa uczynkami ludzi. Ukoronowanie genseka intelektualnym wawrzynem byo tylko jednym z przejaww deformacji, jakie zrodzio ubstwienie wodza. Ironicznym zrzdzeniem losu w 1949 roku akademik Piotr Nikoajewicz nauki, a kilka lat pniej, na zlecenie KC, przygotowa wstrzsajcy dokument, ktry sta si podstaw synnego referatu, wygoszonego przez Nikit Siergieje wicza Chruszczowa na XX Zjedzie partii... Wrmy jednak do lat 20. Kiedy Stalin znalaz si na czele kierowniczego jdra KC, szybko uwiadomi sobie, e niezalenie od talentw organizacyjnych, jakie wykaza, twardej rki", ktr zdyo ju poczu wielu pracownikw aparatu, powinien da si pozna rwnie jako teoretyk. Z jednej strony, przejcie do nowego etapu walki o stwo rzenie nowego spoeczestwa nie byo moliwe bez teoretycznego uzasadnienia szerokiego wachlarza zagadnie. W dziedzinie ekonomicznej, spoecznej, kultu ralnej wszystko naleao opracowa od podstaw. Leninowska koncepcja budow nictwa socjalistycznego pozwalaa wejrze daleko w przyszo, zarazem jednak wymagaa konkretyzacji, przeoenia na bezporedni praktyk biecej chwili. Z drugiej strony, Stalin rozumia, e przywdca partii, ktrym chcia zosta rw nie pod wzgldem formalnym, powinien cieszy si ustalon reputacj teoretyka marksisty. Zdawa sobie spraw, e przewaajca wikszo jego artykuw nie po zostawia adnego ladu w wiadomoci spoecznej. Wiele z nich byo powiconych temu lub innemu epizodowi, aspektowi wielowymiarowej rzeczywistoci. W istnej powodzi hase, idei, wezwa, jakie zrodzia rewolucja, nudnawe Stalinowskie arty kuy po prostu giny. Co prawda, do czasu, gdy Stalin zacz stopniowo utwierdza sw pozycj w partii po mierci Lenina, opublikowa ju kilka prac teoretycznych, jak choby wspomniany ju Anarchizm czy socjalizm? Aby oceni teoretyczny i filozo ficzny poziom artykuu, wystarczy przytoczy jeden tylko fragment: (...) buruazja stopniowo traci grunt pod nogami i z kadym dniem cofa si coraz dalej (...) niezalenie od tego, jak silna nie byaby dzisiaj, koniec kocw i tak poniesie porak. Dlaczego? A dlatego, e rozpada si jako klasa, sabnie, starzeje si i staje si niepotrzebna. Std wanie wynika znane dialektyczne twierdzenie:
Pospieow napisa artyku J.W. Stalin - wielki koryfeusz marksistowsko-leninowskiej

wszystko to, co naprawd istnieje, to znaczy wszystko to, co z dnia na dzie ronie -jest racjonalne, a wszystko to, co z dnia na dzie rozpada si - jest nieracjonalne i dlatego nie uniknie poraki .
20

Przygnbiajcy prymitywizm i naiwno tych wywodw s oczywiste, co nie przeszkodzio akademikowi Mitinowi nazwa zacytowanego fragmentu kla syczn charakterystyk nowego (...)". Inne artykuy Stalina, takie jak Marksizm a kwestia narodowa (1913), Przewrt
padziernikowy a kwestia narodowa (1918), O strategii i taktyce rosyjskich komunistw

(1923), rwnie pozostay mao znane. Stalin dosy szybko uwiadomi sobie, e nie jest w stanie wnie do teorii marksistowskiej niczego, co mogoby sta nowi rzeczywicie nowy wkad w wielk nauk. Coraz bardziej utwierdza si w przekonaniu, e geniusz Wodzimierza Iljicza przewidzia niemal wszystko; myl Lenina uniosa zason, skrywajc odleg przyszo. W kadej sferze dzia alnoci, na ktrej skupia swoje wysiki, Stalin widzia nikncy w bezkresnej dali cie wodza. Myl Stalina nie moga si nawet zbliy do myli geniusza. Zacita walka wewntrzna, ktra targaa parti w owych latach, zmusia Stali na do szerokiego wykorzystania leninowskiego dziedzictwa, idei i zalece zmar ego wodza. Tak zrodzia si myl wygoszenia krtkiego cyklu wykadw O pod stawach leninizmu na uniwersytecie w Swierdowsku. Wkrtce po mierci Lenina wygosi owe wykady, a w kwietniu i maju 1924 roku opublikowaa je Prawda". I to wanie one przyniosy Stalinowi uznanie jako teoretykowi". Poziom wyksztacenia nie tylko gwnej masy spoeczestwa - chopw, ale take klasy robotniczej i czonkw partii by niski. Tylko skrajna prostota, przystpno, jasno mogy sprawi, by ludzie pojli leninowskie idee. Stalin okaza si dobrze przygotowany do tego zadania. Jego binarne" mylenie bardzo mu si teraz przydao. Telegraficznie krtkie zdania. adnych trudnych terminw. adnej gbi. Tylko jasno, jasno, jasno... Opublikowane wykady cieszyy si wielk popularnoci. Szeroko posugiwali si nimi agitatorzy w celu politycz nego uwiadamiania mas. Pniej prace Zasady leninizmu i O podstawach leninizmu zostay kanonizowane i przeksztacone przez stalinowskich propagandzistw w dogmatyczny zbir cytatw. W istocie, gdyby je z nich usun, to w niektrych artykuach pozostayby jedynie znaki przestankowe. A mimo to ukazywao si jedno wydanie po drugim... W tych pracach Stalina znalazy si twierdzenia, na ktrych ksztatoway swj wiatopogld miliony obywateli radzieckich, chocia gensek, interpretujc le ninowskie idee, bardzo powanie okroi wiele z nich. I tak, wyjaniajc istot dyktatury proletariatu, faktycznie pooy akcent tylko na jej aspekt siowy, wy czyciwszy" j zupenie z demokratycznej treci. Dzisiaj, na przykad, nie da si czyta bez dreszczu zgrozy Stalinowskiej pracy O likwidacji kuactwa jako klasy, wiedzc, co kryo si pod tym sformuowaniem. Nakadem Pastwowego Wydawnictwa Literatury Politycznej wychodzi zbir za zbiorem, a redaktorzy bez zgody Stalina nie mieli niczego zmienia,

wykrela, poprawia. Dlatego te, biorc do rki choby jedenaste wydanie Za sad leninizmu z 1945 roku, natrafiamy na fragmenty, od ktrych wieje groz. Sta lin polemizuje, strofuje, krytykuje, szkaluje Zinowiewa, Trockiego, Kamieniewa, Sorina, Suckiego, Bucharina, Rykowa, Radka i wielu, wielu innych, jakby roz mawia z ywymi: posuchajmy Radka", Trocki ju od dwch lat powtarza", Kamieniew ma na myli", A co na to Zinowiew?", Zinowiew zna te fakty", Bucharin nadal twierdzi..." Oczywicie, Stalin pisa swoje prace, kiedy wszyscy ci ludzie, podobnie jak tysice i miliony innych, jeszcze yli. Od tamtej pory mi ny jednak lata, a Stalin nadal polemizuje z oponentami, ktrych rozkaza uni cestwi. Argumenty, po ktre siga, walczc ju tylko z cieniami nieyjcych od dawna ludzi, s nie tylko mao przekonujce z naukowego punktu widzenia, ale i w najwyszym stopniu bluniercze. A chocia w ksice co i rusz tust czcionk wyrniono zdania i zwroty: Oklaski przechodz w owacje", Burza oklaskw", Wszyscy wstaj i pozdrawiaj ukochanego wodza", Gromkie hura!", nie spo sb oprze si wraeniu, e sama ksika wypada z koszmarnego snu. Zgadzi swych teoretycznych oponentw i w dalszym cigu pastwi si nad umarymi mg tylko czowiek, ktry cakowicie przekroczy oglnoludzkie normy moral ne. Dlatego nawet suszne skdind stwierdzenia, jakie zdarzaj si w prymityw nym popularyzatorstwie Stalina, trudno przyj inaczej jak blunierstwo. Najwyszy czas, cho do tego tematu wrc jeszcze w dalszej czci ksi ki, powiedzie co o samym intelekcie Stalina. Umys Stalina uformowa si pod wpywem dogmatycznej strawy religijnej, praktyki walki rewolucyjnej i selektywnej lektury prac twrcw socjalizmu naukowego. Mona stwierdzi, zwaszcza po przeczytaniu synnego" czwartego rozdziau Krtkiego kursu historii WKP(b), e Stalin nie poj do koca wzajemnych zwizkw pomidzy teori a praktyk, podejciem obiektywnym a subiektywnym, istoty praw rozwoju spo ecznego. Jego stwierdzenia, e wszystko w przyrodzie i spoeczestwie zostao zaprogramowane z elazn nieuchronnoci, wyranie trc fatalizmem: Ustrj socjalistyczny nastpuje po kapitalistycznym jak dzie po nocy". Teoria marksi stowska to kompas na statku, ktry tak czy inaczej dopynie do drugiegu brzegu, ale z kompasem - szybciej. Stalin wymiewa si z tych, ktrzy chcieli si liczy z wymogami rozumu", powszechnej moralnoci", i wychwala wulgarny ma terializm, oparty na przemocy. Oczywicie twierdzi, e przykadem cakowitej zgodnoci stosunkw produkcji z charakterem si wytwrczych jest socjalistycz na gospodarka narodowa w Z S R R .{-O" - Jego argumentacja zawsze brzmiaa albo jak kategoryczne stwierdzenie, albo jak wyrok.
21

Caa historia partii, wyoona w Krtkim kursie, to nieustajce pasmo zwy cistw jednych i poraek drugich - szpiegw, dwulicowcw, wrogw, przestp cw. Stalin przykroi wszystko do prokrustowego oa schematu: w yciu powinno by tak, jak w teorii. W teorii, ktr on wykada. Podobne podejcie, twierdzili Marks i Engels, moe sprowadzi ideologi do faszywej wiadomoci". Na szczcie, w ostatecznym rozrachunku los ideologii marksistowsko-leninowskiej

nie zalea od Stalina. Wszystko, co zachodzi, utrzymywa Stalin, zachodzi zgod nie z nieuchronn logik wydarze: rozwj partii komunistycznych, pogrom prawicowego odchylenia", zdrada" partii socjaldemokratycznych i tak dalej. Na twrczo, woln wol, gr wyobrani, intelektualn zuchwao nie byo tam miejsca. Umys Stalina funkcjonowa w ciasnych ramach schematu. I tak, na przykad, istniay dla niego trzy podstawowe waciwoci dialektyki, cztery etapy rozwoju bloku opozycyjnego, trzy podstawowe waciwoci materializmu, trzy szczegl ne cechy Armii Czerwonej, trzy zasadnicze przyczyny oportunizmu i tak dalej. Nie jest to moe za metoda nauczania, ale inwentaryzacja" caej teorii i sprowa dzanie jej do kilku waciwoci, cech, etapw, okresw - niezwykle zubaa nauki spoeczne i utwierdza dogmatyczny wiatopogld. Od pewnego momentu w Stalinowskich pracach zaczy si pojawia ele menty rytualne. W myleniu Stalina trudno wydzieli odcienie, przejcia, zastrze enia, oryginalne idee, paradoksy. Myl wodza" jest jednoznaczna: wszystko, co wychodzio spod jego pira, byo rozwiniciem teorii marksistowsko-leninow skiej. Kada wypowied urastaa do rangi programu. Wszystko, co nie zgadza o si z nakrelonymi przeze wytycznymi, byo podejrzane albo wrcz wrogie. Wulgaryzacja, pytko, schematyzm, jednotorowo, bezapelacyjno nadaway pogldom Stalina prymitywno-ortodoksyjny charakter. Jak mona przypuszcza, Stalin nigdy nie wtpi, e to, co mwi, pynie z podszeptu geniuszu. wiadczy j o tym choby jego skonno do cytowania samego siebie. Przy tym wszystkim jednak w sposobie mylenia Stalina mona znale przynajmniej jedn mocn stron, a mianowicie jego praktyczne ukierunkowanie. Kad propozycj teo retyczn gensek stara si powiza z konkretnymi wymaganiami i potrzebami praktyki spoecznej, czego nie da si powiedzie o wszystkich marksistowskich teoretykach. Ale w przypadku Stalina w praktycyzm nie mia wymiaru dialek tycznego. Schematyzm, automatyzm dziaania, czsto graniczcy z fatalizmem, nadawa Stalinowskim pracom wydwik karykaturalny. Wystpujc na pierwszej Wszechrosyjskiej Naradzie Stachanowcw, Stalin owiadczy: Bardzo trudno, towarzysze, y sam tylko wolnoci. (Gosy aprobaty, oklaski). Aby mona byo y dobrze i wesoo, korzyci pynce z politycznej wolnoci po winny czy si z korzyciami materialnymi. Szczeglny charakter naszej rewolu cji polega na tym, e daa ona ludowi nie tylko wolno, ale i korzyci materialne, moliwo dostatniego i kulturalnego ycia. Oto dlaczego yje si u nas wesoo, oto na jakiej glebie wyrs ruch stachanowski22. Komentowa takiej analizy" rde ruchu stachanowskiego nie ma, jak s dz, potrzeby. Wulgarno i prymitywizm dugo nawarstwiay si w wiadomoci Czsto i dzi jeszcze nie zdajemy sobie w peni sprawy z tego, jak cikie i trwae nastpstwa pocigao za sob takie zamulenie" wiadomoci ludzi. Wybr metod walki o socjalistyczn przebudow spoeczestwa czy si w latach 20. ze wzmoon aktywnoci teoretyczn partyjnego kierownictwa.

W Prawdzie" i Bolszewiku" regularnie pojawiay si artykuy Trockiego, Zinowiewa, Kamieniewa, Stalina, Kalinina, Jarosawskiego i innych dziaaczy, prbu jcych spojrze na sytuacj z perspektywy budownictwa socjalistycznego. Nie ktrzy odnosili na tym polu spore sukcesy. Na przykad Trocki w cigu 10 lat po rewolucji zdy wyda 21 tomw swoich prac. Czwartego grudnia 1924 roku Prawda" ogosia, e oddzia leningradzki Pastwowego Domu Wydawniczego przygotowuje wydanie dzie Zinowiewa w 22 tomach. Odpowiedzialna za pub likacj dzie komisja ocenia je jako swego rodzaju robotnicz encyklopedi". Rwnie w Prawdzie" zamieszczona zostaa informacja o ukazaniu si zbioru
Padziernik. Wybrane artykuy W.I. Lenina, N.I. Bucharina i J.W. Stalina. Szczeglnie

duo wychodzio w tym czasie prac Bucharina, takich jak Sprzecznoci wspczes
nego kapitalizmu oraz O Nowej Polityce Ekonomicznej i naszych zadaniach.

Stalin stara si nie pozostawa w tyle, lecz wiksza cz jego artykuw z lat 20. powicona bya raczej polemice z przywdcami rnych ugrupowa, odchy le i frakcji ni popularyzacji leninizmu. Tu Stalin czu si jak ryba w wodzie. By moe wanie dziki walce z opozycj, wytrwaej, gonej krytyce swych wczoraj szych towarzyszy zosta teoretykiem". Tak uwaa Trocki. W swej ksice Stali nowska szkoa falsyfikacji Lew Dawidowicz napisa, e Stalin sta si teoretykiem" na polu walki z trockizmem. W ogniu polemiki, niezliczonych potyczek, dema skowania wyostrza si" umys Stalina. Chocia jego wystpienia na partyjnych zjazdach i konferencjach, plenach, posiedzeniach politbiura byy ostre, zdecy dowane, w wikszoci nieprzejednane, to czasami Stalin, kierujc si wzgldami taktycznymi, pozwala sobie na liberaln pobaliwo". I tak, 11 padziernika 1926 roku, na posiedzeniu politbiura, Stalin wygosi referat O metodach zago dzenia waki wewntrzpartyjnej, cho, co prawda, owe metody zagodzenia" spro wadzay si do sformuowania piciu ultymatywnych punktw, ktre powinni przyj liderzy opozycji, jeli chc pozosta w KC W swej polemice z ideowymi przeciwnikami Stalin przeobraa si: w jego wywodach pojawiaa si elokwencja, cito wypowiedzi, noszcych niekiedy osobisty, obelywy charakter. Okreleniami papla", oszczerca", gmatwacz", ignorant", gadua", potakiwacz" Stalin posugiwa si bez najmniejszego skr powania. Gensek szczyci si nawet reputacj grubiaskiego, lecz nieprzejedna nego bojownika o jedno partii przeciwko frakcjonistom, o czysto leninizmu. Wystpujc z przemwieniem kocowym na XIV Zjedzie WKP(b), podda, jak pamitamy, ostrej krytyce Kamieniewa, Zinowiewa, Sokolnikowa. Przyznajc so bie w istocie prawo do grubiastwa jako atrybutu sekretarza generalnego, Stalin, ku rozbawieniu delegatw, oznajmi: Tak, towarzysze, czowiek ze mnie prosty i grubiaski, to prawda, temu nie zaprzecz" 2 3 . Jak ju wspomniaem, owa prostota i grubiastwo" nabieray niekiedy obraliwego charakteru. Odpowiadajc, na przykad, prawnikowi S. Pokrowskiemu, ktry prbowa wyjani stosunek Stalina do teorii rewolucji proleta riackiej, gensek na samym wstpie swego listu nazwa go zapatrzonym w siebie

impertynentem". Zakoczy podobn nut: (...) Nie zrozumielicie nic a nic - dosownie nic a nic - w kwestii przechodzenia rewolucji buruazyjnej w rewo lucj proletariack (...) Wniosek: trzeba odznacza si bezczelnoci ignoranta i samozadowoleniem ograniczonego ekwilibrystyka, eby tak wywraca rzeczy do gry nogami (...)" 2 4 . Taki by styl i jzyk krytyki Stalina. Nawet powane ar gumenty, po ktre siga w walce z opozycj, gensek okrasza ordynarnymi epite tami. Wyraa przy tym swoje sdy z penym przekonaniem: tu jest prawda, a tam fasz. Jak uj to Rabindranath Tagore: s Jeli zamkniesz drzwi przed wszelkim bdem, prawda pozostanie za drzwiami**. W miar utwierdzania swego autorytetu i wzrostu politycznego znaczenia stanowiska sekretarza generalnego, Stalin coraz czciej wykorzystywa w charak terze argumentw powiedzenia wasnego autorstwa. W takim wypadku staway si one ju prawd wyszej instancji. Im dalej jednak, tym mniej Stalin zdawa sobie z tego spraw. I tak, sprecyzowa tre pojcia leninizmu w swych wyka dach na uniwersytecie w Swierdowsku, a w pracy Zasady leninizmu powtrzy t definicj jako doskona i uniwersaln. W dalszym cigu obficie cytowa samego siebie, dodajc komentarze typu: Wszystko to jest suszne, poniewa w caoci wynika z leninizmu". Z czasem stao si regu, e odsya czytelnika do was nych artykuw i ksiek W 1926 roku na przykad, w polemice na temat moli woci budowy socjalizmu w ZSRR, ktr to ide Lenina przedstawi jako wasn, napisa bez ogrdek: Powinnicie wzi trzeci numer Bolszewika (moskiew skiego) i przeczyta tam mj artyku. Wyjanioby to wam wiele spraw". Przy tej samej okazji poruszy te kilkakrotnie inny temat: klasa robotnicza razem z pracujcym chopstwem moe dobi kapitalistw w naszym kraju"; opozycja twierdzia, e nie uda nam si dobi kapitalistw ani zbudowa socjalistycznego spoeczestwa"; jeli nie zamierzalimy dobi naszych kapitalistw (...), to nie potrzebnie przejmowalimy wadz (...)" 2 5 . Akcent, pooony w 1926 roku na dobijanie" resztek klas wyzyskujcych, jest oczywisty. Wyglda na to, e w owym czasie nie byo to gwnym zadaniem. Z czasem idea dobijania" przeksztaci si w gboko faszyw tez o zaostrzaniu si walki klasowej w miar postpw budownictwa socjalistycznego. Bicie" i dobijanie" stanie si wkrtce podsta wowym zajciem Stalina. Pomimo miernego, prymitywnego poziomu teoretycznych uoglnie, wy chodzcych spod jego pira, Stalin bardzo lubi podawa okrelenia i formuo wa definicje. Zdefiniowa na przykad pojcia leninizmu, narodu, politycznej strategii i taktyki, odchylenia, by wymieni kilka najbardziej znanych. By moe odegray one jak rol w popularyzacji podstaw leninizmu, ale, jako czowiek skaniajcy si ku dogmatycznemu myleniu, Stalin dosownie kanonizowa de finicje i potrafi powici cae przemwienie, by wykaza, e ten lub inny opo zycjonista nie rozumie jakiej kwestii.
* Rabindranath Tagore Zbkane ptaki, tum. R. Stiller.

Najbardziej jednak negatywny aspekt teoretycznej twrczoci" Stalina po lega zapewne na tym, e faktycznie odrzuci on humanistyczn tre socjalizmu, uzasadniajc stopniowo, jeli mona tak powiedzie, ofiarny socjalizm". Te wiatopogldowe wytyczne genseka pozwol mu w przyszoci z lekkim sercem zainicjowa masowe represje, na szerok skal zastosowa przemoc jako gwn spoeczn dwigni w procesie budowy socjalizmu. W istocie analiza teoretycz nych pogldw Stalina, a zwaszcza sposobw i metod ich realizacji, pozwala wy snu wniosek, e gensek stopniowo odszed od socjalizmu. Brzmi to jak paradoks, ale pozostaje faktem. Stalin, pozostajc bolszewikiem, przesta by leninist. Jego socjalizm - to socjalizm biurokratyczny z domieszk dogmatycznego i koszaro wego. Jednym sowem - stalinowski. Dzisiaj wszelako ju wiemy, i nazwa so cjalistycznym spoeczestwa, w ktrym wystpuje wysoki stopie uspoecznienia, w ktrym kolektywne stoi wyej od jednostkowego, w ktrym wszystko planuje si z gry", nie mona. Prawdziwy socjalizm to taki, gdzie w centrum uwagi znajduje si czowiek. Teoretyczna leninowska koncepcja socjalizmu - to demo kracja, humanizm, czowiek, sprawiedliwo spoeczna. Przy takim podejciu nie ma miejsca na przemoc, odsunicie narodu od wadzy, wodza pboga. Takiego socjalizmu jednak ani za ycia Lenina, ani potem zbudowa si nie udao. Gwoli sprawiedliwoci naley powiedzie, e swoje artykuy, przemwienia, repliki gensek pisa sam. wiadectwa jego pomocnikw i innych osb, zatrud nionych w rnych okresach w aparacie generalnego sekretarza, daj podstawy do stwierdzenia, i mimo nawau obowizkw Stalin bardzo duo pracowa nad sob. Codziennie przygotowywano dla niego wybr literatury, przynoszono mu wycigi z artykuw, streszczenia materiaw z prasy partyjnej, przegldy zagra nicznych publikacji i najciekawsze listy. W latach 1924-1928 Stalin wielokrotnie zaprasza do siebie profesorw Aka demii Przemysowej i Komunistycznej, ktrzy udzielali mu konsultacji w zakre sie nauk spoecznych. Czu swoje braki, szczeglnie w filozofii. Histori zna znacznie lepiej. Nie przejawia nadmiernej ochoty do pogbiania wiedzy w dzie dzinie ekonomii. Poza tym w wyniku dowiadczenia, jakiego nabra, sprawu jc przez duszy czas funkcj sekretarza generalnego, gdzie przychodzio mu zajmowa si najrniejszymi sprawami, wyksztaci w sobie subtelne wyczucie, bardzo praktyczny umys, zdolny szybko ocenia sytuacj, waciwie orientowa si w kalejdoskopie zoonych problemw i wyodrbnia ze gwne ogniwa. Wrodzona spostrzegawczo, doskonaa pami do twarzy, nazwisk, faktw, bo gate dowiadczenie obcowania z szerokim krgiem wyksztaconych ludzi z le ninowskiego otoczenia nie mogy nie wpyn na sposb mylenia Stalina i nie nada mu wasnych, niepowtarzalnych cech. Na przykad, cho nie by teorety kiem, przewysza on wielu swych towarzyszy pragmatycznym podejciem do teorii, umiejtnoci poczenia jej z praktycznymi zadaniami. Ju kilka miesicy po mierci Lenina wielu odczuo na sobie tward rk" sekretarza generalnego. Stalin niczego nie zapomina i nie przebacza. Gdy raz

postawi przed sob cel i okreli zadanie, przejawia czasem zdumiewajc wy trwao w ich realizacji. wiadczyy o tym rwnie jego prace literackie. W arty kuach, broszurach zdarzay si, rzecz jasna, poprawki, uzupenienia, zasadniczo 1 jednak z uporem powtarza on to, co powiedzia wczeniej. I tak, kiedy stwierdzi raz, e leninizm to teoria i taktyka proletariackiej rewolucji w ogle, teoria i prak tyka dyktatury proletariatu w szczeglnoci" 2 6 , uczyni z tej definicji dogmat. Bez wtpienia, na etapie bezporedniej walki o przetrwanie nowego ustroju odegrao to swoj rol, pozwolio lepiej zrozumie ideay i cele Lenina. Ale sprowadzenie leninowskich idei tylko do teorii i taktyki dyktatury proletariatu byo wstpem do wielu tragicznych kolizji w dalszej praktyce budownictwa socjalistycznego. W owym czasie stao si j u oczywiste, e leninizm nie jest bezspornym systemem filozoficznych, ekonomicznych i spoeczno-politycznych pogldw na drodze do poznania i rewolucyjnego przeksztacenia wiata. Nawet jednak najmniejsze odstpstwa od stalinowskiej definicji istoty leninizmu traktowane byy jako oportunistyczna herezja ze wszystkimi wynikajcymi z tego konse kwencjami. Bodaje Remarque powiedzia, e kady dyktator zaczyna od upraszczania. Stalin okaza si wielkim mistrzem-upraszczania, nierzadko a do prymitywi zmu. To wanie jemu przypada zasuga" wprowadzenia schematw do teorii marksizmu-leninizmu i historii partii. Biorc pod uwag niski poziom oglnej i politycznej kultury robotnikw, byo to zapewne konieczne, niebawem jednak pod koniec lat 20., inne, powaniejsze prace po prostu nie mogy si ju ukazywa Na cae dziesiciolecia teoretyczna myl w naukach spoecznych popada w stan j gbokiej stagnacji. Na podou uproszczonych, czsto bdnych koncepcji, za czy si bujnie pieni dogmatyczne pogldy. Dogmatyzm mona przyrwna do statku, osadzonego na mielinie. Fale si tocz, a statek stoi w miejscu, cho pozostaje zudzenie ruchu. Stalin podchodzi do ideologii w sposb wyjtkowo pragmatyczny. Uwaa, i obecna ideologia wewntrz kraju powinna spenia funkcj cementu, na zewntrz za - dziaa jak dynamit. Wiele z jego teoretycz nych zalece stao si z czasem przyczyn ogromnych spoecznych nieszcz. Czasami wyobraam sobie, e interesujca, oryginalna myl ma kolorow opra w: pomaraczow, fioletow, purpurow, szmaragdowolazurow... Zupenie tak, jakby promie przebija chmur, mg, mrok, obrysowujc sylwetk, kontu ry upragnionej Prawdy. wiat myli jest zapewne nie tylko wielowymiarowy, ale i wielobarwny. Trzeba jednak umie dostrzega te kolory. Myl Stalina bya szara, a w miar upywu czasu owa szaro nabiera zacza coraz bardziej mrocznych odcieni... W dniach 14-15 stycznia 1924 roku odbyo si plenum KC, na ktrym rozpatrywano cay szereg kwestii. Referat o sytuacji midzynarodowej wygo si Zinowiew. Referent oraz ci, ktrzy zabierali gos po nim, poddali krytycznej analizie niepowodzenia w Niemczech, gdzie, ich zdaniem, nie zostaa wykorzy stana rewolucyjna szansa. Stalin skoncentrowa si na roli, jak odegra w tych

wydarzeniach Radek, przebywajcy wwczas w Niemczech. Jestem przeciwny stosowaniu wobec Radka represji za jego bdy w kwestii niemieckiej - owiad czy. - Popeni ich mnstwo, z czego wymieni tu siedem (...)". Byo to ulubio ne zajcie Stalina - niza cudze bdy na dugi sznur. Nie chc omawia wszyst kich, zajm si tylko tym, ktry Stalin wymieni jako czwarty". Radek sdzi, kontynuowa gensek swoj wyliczank, e gwnym wrogiem w Niemczech jest faszyzm, i uwaa za konieczn koalicj z socjaldemokratami. A nasz wniosek jest taki: naley stoczy miertelny bj z socjaldemokracj (...)" 2 7 . Polityczna krt kowzroczno Stalina w ocenie faszyzmu i socjaldemokracji miaa w przyszo ci drogo kosztowa komunistw i wszystkie siy demokratyczne. Jego szare", a cilej mwic, faszywe postrzeganie problemu wiadczy o sabej umiejtnoci analizy wieloznacznych zwizkw. I jeszcze jeden przykad teoretycznego ograniczenia Stalina. Podczas plenum KC RKP(b) w padzierniku 1924 roku omawiano kwesti pracy na wsi. Referat przedstawi Mootow. Zinowiew, cho rwnie le zorientowany w problematyce wiejskiej, jak Mootow i Stalin, wygosi dugie przemwienie, w ktrym do trafnie oceni sytuacj: Omawiamy w tej chwili nie tylko kwesti pracy na wsi, ale i stosunku do chopstwa w ogle, czyli kwesti bardziej ogln. Bez wtpie nia, nie straci ona na aktualnoci przez wiele najbliszych lat, poniewa cakowi cie rozbija si ona o problem funkcjonowania dyktatury proletariatu w obecnych okolicznociach" 2 8 . Stalin w swoim wystpieniu sprbowa sformuowa duo teoretycznych zalece, w ktrych mona rozpozna zarodki przyszych tragicz nych bdw. Pierwsza rzecz, jak musimy zrobi, stwierdzi, to znw podbi chopstwo". Po drugie, powinnimy zda sobie spraw, e zmienio si pole walki". Po trzecie, naley stworzy na wsi kadry" 2 9 . By rok 1924, a przemwie nie Stalina brzmiao tak, jakby wygasza je w 1929... Tak prezentowa si Stalin jako interpretator" leninizmu, teorii, ktr jeszcze bardziej uproci.

INTELEKTUALNY ZAMT
Filozof Jewgienij Trubecki, ucze Wadimira Soowiowa, w pracy Dwie bestie sformuowa myl, e Rosji gro dwie skrajnoci: czarna bestia reakcji i czer wona bestia rewolucji". Dla wielu przedstawicieli kultury bestie" te nie byy jedynie wytworami wyobrani. Postawy artystyczne i intelektualne cechowaa ogromna rozpito - od cakowitej, jawnej wrogoci wobec samej idei rewolucji po jej entuzjastyczn gloryfikacj. Nie wszyscy jednak potrafili od razu dokona jednoznacznego wyboru. U Kiplinga odnajdujemy przepikne strofy, ktrych sens wyrazi mona tak: potga nocy jest zamana na dugo przed tym, nim wstanie wit... W Rosji pot ga starego zostaa zamana, ale naiwnoci byoby oczekiwa, e wszyscy artyci zaczn natychmiast sawi nadchodzcy wit. I na gwnym bulwarze wielkiej

literatury, i w jej bocznych uliczkach trwa guchy, burzliwy ferment. Podstawo we pytania, nurtujce inteligencj, dotyczyy miejsca kultury w nowej wityni", problemu swobody twrczej, stosunku do duchowego dziedzictwa przeszoci. Niektrzy pisarze naprawd wierzyli, i jedyn przyszoci literatury rosyjskiej jest jej przeszo. Wielu twrcw wystraszya rewolucyjna nawanica, w ktrej dostrzegli grob nie tylko dla siebie, ale i dla caej kultury. Inteligencja w wikszoci nie przyja rewolucji socjalistycznej. Nie znaczy to, e wszyscy, ktry j odrzucili, stali si jej wrogami. Zapewne wielu przed stawicieli inteligencji zadowolioby si zdobyczami buruazyjno-demokratycznej rewolucji lutowej z jak form parlamentu i innymi atrybutami liberalnego pluralizmu. Poczucie niepewnoci, duchowe rozterki towarzyszyy rosyjskiej inteligencji przez kilka lat. Potem zaczy si krystalizowa dwie cakowicie prze ciwstawne tendencje: pena akceptacja idei Padziernika oraz ich zdecydowane odrzucenie, dugie wahania i stopniowe zwroty. Bardzo charakterystyczny by
pod tym wzgldem niewielki zbiorek Zmiana drogowskazw (Smiena wiech), wy

dany w lipcu 1921 roku w Pradze. Jego autorzy, przewanie aktywni dziaacze obozu biaych o orientacji kadeckiej, otwarcie wzywali do kapitulacji. Klucz nikw, Potiechin, Bobriszczew-Puszkin, Ustriaow utrzymywali, e na sku tek okrutnej ironii historii" bolszewicy stali si obrocami rosyjskiej sprawy narodowej". Nawiasem mwic, w swoich wystpieniach w latach 20. Stalin wielokrotnie wspomina Ustriaowa i samo smienowiechowstwo" jako symbol rozkadu wrogiego obozu. Autorzy zbiorku nie ukrywali, i uwaaj bolszewizm za utopi, rozumieli jednak, e z nimi, rosyjskimi uchodcami, rozprawi si i ju rozprawia si historia". Nostalgiczne motywy, pobrzmiewajce sowianofil sk nut, zwiastoway co bardzo wanego: zmian orientacji czci inteligencji, gotowej zaakceptowa socjalistyczn Rosj. Owa niespokojna tsknota za ojczy zn tumia instynkty klasowe, pozwalaa pogodzi si, cho z blem, z now rosyjsk rzeczywistoci. Jednake, powtrzmy raz jeszcze, wiksza cz inteligencji nie przyja bol szewizmu. W 1922 roku pismo Politrabotnik" zamiecio artyku Zbiega Rosja, w ktrym czytamy: Wielka Rewolucja Padziernikowa ma swoj Koblencj (...). Znane s patriotyczne wyczyny oraz styl ycia i mylenia owej zbiegej Rosji. Prno szuka u niej choby ladu owego smutnego pikna pnej jesieni, ktrej pitno mona odnale wrd przedstawicieli gincego feudalnego spo eczestwa w Koblencji Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Tutaj panuj zgnilizna, ndza i ubstwo, niesnaski, mae i wielkie intryganctwo oraz lizusostwo, nazy wane szumnie wrobieniem polityki (..-)" 3 0 . Wyrazicielk skrajnie wrogiej postawy wobec Padziernika staa si Zinaida Gippius. W swojej Szarej ksieczce i Czarnym notatniku cakowicie odrzucaa ide rewolucji, ktra, jej zdaniem, pogrzebaa kultur Rosji:
Wszystko na prno: olep duch, Wszyscymy czerwiom przeznaczeni,

I nie pozosta nawet proch Z Rosyjskiej Prawdy na tej ziemi.

Gippius, charakteryzujc postaw polityczn wasn i ma, Dmitrija Mierekowskiego, powtarzaa z dum: Zapewne pomagamy jedynie ocali biel emi gracyjnych szat". W rodzinnej Rosji oboje widzieli krlestwo Antychrysta". Nawet Trocki, ktry zwykle odnosi si tolerancyjnie do podobnych prze jaww wewntrznej szarpaniny, a duchowe rozterki inteligencji uwaa za nie uniknione, na biadolenie" Zinaidy Gippius zareagowa zoliw replik. Jej twrczo, w ktrej przewaay elementy mistycznego i erotycznego chrze cijastwa, pisa Trocki, ulega przemianie w chwili, gdy podkuty but czer wonoarmisty przydepta jej elegancki pantofelek. Natychmiast zaniosa si krzykiem, w ktrym mona byo rozpozna gos jdzy, optanej ide witej wasnoci" 3 1 . Zakres estetycznych zainteresowa Stalina nie dorwnywa erudycji Tro ckiego, a dekadenckie, obrazoburcze tradycje i tendencje niewiele go obchodziy. Stalin sabo zna twrczo Gippius, Balmonta, Bieego, osskiego, Osorgina, Szmielewa i wielu innych intelektualistw, ktrzy pozostawili swj lad w hi storii literatury rosyjskiej. Jego umys, empiryczny i pozbawiony emocjonalnego bogactwa, spoglda na ca wityni kultury w kategoriach czysto pragmatycz nych: pomaga", nie pomaga", przeszkadza", szkodzi". Kryteria estetycz ne, jeli jakiekolwiek stosowa, nie miay decydujcego znaczenia. Swoje credo w odniesieniu do literatury i sztuki Stalin wyrazi w peni 20 lat pniej w gaze tach Zwiezda" i Leningrad". Dla niego sztuka zawsze pozostawaa zamknita w prymitywnym dwubiegunowym modelu, jako nasza" i obca". Chocia liczba emigrantw ksztatowaa si na dosy wysokim poziomie, obejmujc zapewne ponad 2 500 000 ludzi, w wikszoci przedstawicieli warstw posiadajcych, inteligencji, artystw, bynajmniej nie wszyscy byli wrogo nasta wieni wobec Rosji Radzieckiej. Rnie te wyglday ich dalsze losy. Jedni za koczyli ycie w slumsach Szanghaju lub domach noclegowych Parya. Cz wrcia do Rosji, gdzie niektrych czekaa moliwo podjcia na nowo twrczo ci literackiej, podczas gdy inni nie zdoali przystosowa si do obcego rodowi ska i zamilkli na zawsze. Jeszcze inni dostali si w tryby machiny bezprawia. Ci, ktrzy pozostali w Rosji, te reagowali rnie. Szybko powstaway sto warzyszenia, zwizki twrcze - Zwizek Pisarzy Chopskich, Przecz", Rosyj skie Stowarzyszenie Pisarzy Proletariackich (RAPP), Kunica", Stowarzyszenie Twrcw Rewolucyjnej Rosji (AChRR), Lewicowy Front Sztuki (LEF) i wiele innych. W chodnych salach klubw i paacw toczyy si gorce dyskusje o kul turze proletariackiej, literaturze i polityce, moliwociach wykorzystania wartoci kultury buruazyjnej. W atmosferze intelektualnego fermentu rodziy si spor ne koncepcje, a czasem - bdne pogldy. Powstaa unikalna szansa stworzenia i umocnienia twrczego pluralizmu. Metody nakazowe, ktre dla sztuki i litera tury oznaczay twrcz atrofi, jeszcze si wwczas nie upowszechniy.

Stalin, ktrego z pocztku kwestie te niewiele obchodziy, nie widzia ad nego niebezpieczestwa w mozaice literackich szk, kierunkw, tym bardziej e wikszo artystw mwia (na swj sposb) o rewolucji, nowym wiecie, nowym czowieku. Nawet awangardowe, a czsto sekciarskie zainteresowania radykalnymi metodami" twrczoci wydaway si co najwyej naiwne i zabaw ne. w twrczy pluralizm, spontaniczny jak sama sztuka, w krtkim okresie do starczy kinu, literaturze, malarstwu dzie, ktre na trwae weszy do skarbnicy rosyjskiej kultury duchowej. Rewolucja przyspieszya twrcze dojrzewanie wielu artystw, a czste dys kusje, spory i wspzawodnictwo rnych szk artystycznych byy inspirujce i owocne. Jaka szkoda, e po kilku latach ta atmosfera poszukiwa wyparowaa niemal ze szcztem w tyglu biurokratycznego stylu i zuniformizowanego my lenia, zrodzia cae mnstwo ksiek, o ktrych ju dzi nikt nawet nie pami ta. W dwch numerach Bolszewika" z 1926 roku ukaza si artyku P. Jonowa o kulturze proletariackiej i napostowskiej gmatwaninie", w ktrym autor podda krytycznej analizie stanowisko Wardina i Awerbacha, wyraajcych swoje pogldy w pimie Na posterunku" ("Na postu"; std - napostowcy"). Jonow prbowa dowie, e czysta sztuka", niepodlegjca wpywom spoecznych burz, eko nomicznych wstrzsw i konfliktw klasowych, nie istnieje. Jaki czas pniej Bolszewik" zamieci odpowied Leopolda Awerbacha, ktrej sens sprowadza si do pytania: Kto kogo przerobi - czy masy zdoaj rozbi star kultur na cegy i wzi to, co bdzie im potrzebne, czy gmach starej kultury okae si sil niejszy od jej proletariackiej namiastki?" 3 2 Niebawem ogoszona zostaa teza o koniecznoci administracyjnego zarz dzania procesami kultury. Bardzo charakterystyczny by pod tym wzgldem ar tyku wstpny w Bolszewiku", zatytuowany Kadry przywdcze i rewolucja kultu ralna, w ktrym znalazo si stwierdzenie, e problem wychowania kulturalnych kadr przywdczych budowniczych socjalizmu - to problem polityczny" 3 3 . A gdy tylko kulturalne kadry przywdcze" troch si podcigny, zaczy demolowa cerkwie, rozwizywa niezalene stowarzyszenia twrcze i zmusza do milcze nia wybitne indywidualnoci. Taki smutny los spotka, na przykad, ca grup chopskich poetw", ktrych wybitnym przedstawicielem by Siergiej Jesienin. Wielka szkoda, e przyoy do tego rk, nie wyzbywszy si widocznie swych modzieczych radykalnych pogldw, take i Bucharin. Swoboda twrcza, w coraz wikszym stopniu programowana, zanikaa. A sztuka, oderwana od wol noci i duchowej istoty czowieka, staje si tylko namiastk sztuki. Stalin uwanie ledzi burzliwe procesy w literaturze. Czu, e rewolucja kulturalna, wywoujca ogromne zmiany w wiadomoci spoecznej, nieuchron nie spowoduje te wzrost zainteresowania wartociami kulturalnymi w ogle, a literatur pikn w szczeglnoci. Do poowy lat 20. poziom wyksztacenia spoeczestwa wydatnie si podnis. Szczeglnie uderzajce byy przemiany w republikach narodowych. Do 1925 roku w porwnaniu z rokiem 1922 liczba

robotnikw, ktrzy umieli czyta i pisa, wzrosa w Gruzji 15-krotnie, w Ka zachstanie - piciokrotnie, w Kirgizji - czterokrotnie. Podobnie wygldaa sy tuacja i w innych regionach. Prawdziwymi orodkami owiaty i kultury staway si kluby robotnicze w miastach i czytelnie na wsiach. W porwnaniu z rokiem 1913 trzykrotnie wzrosy nakady czasopism. Zaczo si tworzenie bibliotek na skal masow. W Odessie, Erewanie, Taszkiencie, Baku powstay studia filmowe. Wychodzio wicej literatury piknej. Politbiuro wielokrotnie omawiao kwesti przyblienia masom dbr kultury, umocnienia wrd nich ideowych, bolszewickich wpyww. W czerwcu 1925
roku politbiuro przyjo rezolucj O polityce partii w dziedzinie literatury piknej.

Postanowienie wskazywao na konieczno zwrcenia bacznej uwagi na starych twrcw kultury, ktrzy zaakceptowali rewolucj, a take, na wniosek Stalina, podkrelao znaczenie kontynuowania walki z tendencjami smienowiechowstwa". Dokument stwierdza ponadto, e partia powinna wszelkimi rodkami przeciwstawia si prbom samodzielnego i niekompetentnego administracyjne go ingerowania w sprawy literatury" 34 . Wsppracownicy Stalina informowali go o nowych ksikach i artykuach pisarzy proletariackich. Wszystkiego, rzecz jasna, gensek czyta nie mg. W jego bibliotece zachoway si jednak tomy, ksiki z tamtych lat w taniutkich opra wach, z uwagami skrelonymi czerwonym lub niebieskim owkiem. Nawia sem mwic, wikszo swoich notatek Stalin sporzdza zwykym owkiem, czerwonym bd niebieskim, a wielu towarzyszy, wiadomie lub niewiadomie, naladowao go w tym (zwaszcza Woroszyow). Sdzc po dopiskach, licznych komentarzach, Stalin zapozna si z Czapajewem i Buntem Furmanowa, elaznym potokiem Serafimowicza, opowiadaniami Wsiewooda Iwanowa, Cementem Gadkowa, twrczoci Maksyma Gorkiego, ktrego bardzo ceni, wierszami poetw Biezymienskiego, Biednego, Jesienina i innych znanych mistrzw sowa. Zwrci te uwag na Patonowa i jego powie Na zapas, ale, sdzc z wszelkich oznak, drani go ten utalentowany pisarz, co wyzna pewnego razu Fadiejewowi. Stalin bardzo sabo zna klasyczn literatur zachodnioeuropejsk, z zasady podejrzli wie nastawiony wobec Zachodu i jego demoralizujcej" demokracji. Stalin lubi teatr i kino, cho lubi" je w szczeglny sposb, jak waciciel ziemski swj teatr chopski. W latach 30. i 40. czsto bywa w Teatrze Wielkim, a nocami regularnie oglda na Kremlu lub w daczy pod Moskw nowe filmy. Przy jego pustelniczym trybie ycia stay si one dla niego, zwaszcza kroniki filmowe, swego rodzaju oknem na wiat. Malarstwo lubi mniej i nie ukrywa, e nie odznacza si w tej dziedzinie dobrym gustem. Kwestie kultury omawia cz sto nie tylko z czonkami politbiura, spord ktrych wikszo sabo znaa si na sztuce, ale i ze znanymi pisarzami - Gorkim, Diemianem Biednym, Fadiejewem i, oczywicie, z unaczarskim. W jego przemwieniach motywy kulturowe wystpoway niewspmier nie rzadziej ni u Lenina, Bucharina, Trockiego i niektrych innych dziaaczy

partyjnych. Posugiwa si nimi z reguy w celu wzmocnienia krytycznego wy dwiku swoich wystpie. Jednym z rzadkich tego przykadw moe by wy powied Stalina na poczonym posiedzeniu Komitetu Wykonawczego Midzy narodwki Komunistycznej i Midzynarodowej Komisji Kontroli we wrzeniu 1927 roku. Odpierajc zarzuty czonka Komitetu Wykonawczego, jugosowia skiego komunisty Bujnowicza, Stalin rzuci: Krytyka Bujnowicza nie zasuguje na odpowied". Po czym doda: Przypomina mi to histori z niemieckim poet Heinem. Pewnego razu wyrazi si on o swym dokuczliwym krytyku Auffenbergu w nastpujcy sposb: Pisarza Auffenberga nie znam; przypuszczam, e jest to kto w rodzaju d'Arlincourta*, ktrego take nie znam. Parafrazujc sowa Heinego, rosyjscy bolszewicy mogliby odpowiedzie na krytyczne uwagi Bujnowicza: Bolszewika Bujnowicza nie znamy; przypuszczamy, e jest to kto w rodzaju Ali Baby, ktrego take nie znamy" 3 5 . Przy okazji wielu publicznych wystpie Stalin wyraa swj stosunek do poszczeglnych pisarzy i ich dzie, czynic to, jak zwykle, w sposb kategoryczny i bezapelacyjny. Na przykad w licie do Billa-Bieocerkowskiego jednoznacznie potpi dyrektora Teatru Wielkiego D. Goowanowa za to, e odmwi mecha nicznego odwieenia" repertuaru kosztem klasyki. Gensek scharakteryzowa goowanowszczyzn" jako przejaw antyradzieckich porzdkw" 3 6 . W latach 30. taki osd mg kosztowa gow. W tym samym licie Stalin oceni rw nie sztuk Bieg Buhakowa jako zjawisko antyradzieckie, dodajc, co prawda, agodzcy komentarz nastpujcej treci: Nie miabym zreszt nic przeciwko wystawieniu Biegu, gdyby Buhakow do swoich omiu snw doda jeszcze jeden lub dwa, w ktrych ukazaby wewntrzne, spoeczne przyczyny wojny domowej w ZSRR, aby widz mg zrozumie, e wszyscy ci, uczciwi na swj sposb, Serafimowie i rni tam prywat-docenci zostali wyrzuceni z Rosji nie za spraw kaprysu bolszewikw, ale dlatego, e siedzieli ludowi na karku (...)". Kontynuujc sw analiz" twrczoci Buhakowa, Stalin zapytywa: Dla czego tak czsto wystawia si na scenie sztuki Buhakowa? Zapewne dlatego, e nie wystarcza wasnych sztuk, godnych wystawienia. Na bezrybiu nawet Dni Turbinw - ryba". Po czym stwierdzi, e sztuka ta nie jest a tak za i wicej przynosi korzyci ni szkody. Nie zapominajcie, e zasadnicze wraenie, jakie zostaje widzowi po obejrzeniu tej sztuki, jest korzystne dla bolszewikw: skoro nawet tacy ludzie jak Turbinowie musieli zoy bro i podda si woli ludu oraz uzna swoj spraw za ostatecznie przegran - to znaczy, e bolszewicy s niezwycieni" 37 . Gensek potrafi by surowy rwnie dla tych, do ktrych zwykle odnosi si niemal z szacunkiem. Jako przykad moe posuy Diemian Biednyj, bolsze wik od 1912 roku. Po rewolucji szybko zyska on sobie uznanie jako proletaria cki poeta. Wiele jego bajek, przypiewek, piosenek, wierszowanych felietonw,
* Charles Victor Prevot hrabia d'Arlincourt (1789-1856) - poeta i powieciopisarz fran cuski (przyp. tum.).

opowiada i przypowiastek cieszyo si nieustajc popularnoci wrd szero kich mas. Raptem jednak, w kilku utworach (Zerwanie, Za z pieca, Bez litoci), Biednyj podda krytyce zacofanie i inne negatywne tradycje, ktre spoeczestwo radzieckie czerpao z przeszoci. W wydziale agitacji i propagandy KC oceniono to jako przejaw antypatriotyzmu i wezwano poet na rozmow", Biednyj za poskary si listownie Stalinowi. Odpowied genseka bya szybka i nieubagana: Nagle zaczlicie parska i krzycze o cuglach (...). A moe KC nie ma prawa krytykowa Waszych bdw? A moe decyzje KC nie s dla Was obowizujce? Moe Wasze wiersze s ponad wszelk krytyk? Nie wydaje si Wam, e zarazi licie si pewn nieprzyjemn chorob, ktra nazywa si zarozumialstwem?" Nastpnie Stalin stwierdzi, e krytyka, zawarta w utworach Biednego, jest oszczerstwem przeciwko rosyjskiemu proletariatowi, narodowi radzieckiemu, ZSRR. W tym rzecz, a nie w aosnych narzekaniach tchrzliwego inteligen ta, bekoczcego ze strachem, e Diemiana chc jakoby izolowa, e Diemiana nie bd wicej drukowa (...)" 3 8 . Zaledwie kilka lat wczeniej, w czerwcu 1925 roku, Stalin sam redagowa po stanowienie KC, dotyczce polityki w dziedzinie literatury piknej. Mwio si tam, i naley eliminowa ton literackiej komendy", wszelk pretensjonaln, niedouczon, zadufan komunistyczn but" 3 9 . Pod koniec lat 20. Stalin zapo mnia ju o tych susznych zaleceniach. Kadry przywdcze" dziaay na polu kultury z coraz wiksz energi. Intelektualny ferment i zamieszanie rwnie stopniowo zanikay, poddane administracyjnym rygorom. A przecie zaledwie trzy lub cztery lata wczeniej Stalin prosi, aby przekazano podzikowania Biednemu za jego suszne, partyjne" wersy o Trockim. Wiersz, zamieszczony 7 padziernika 1926 roku w Prawdzie" pod tytuem Wszystko ma swj koniec, zawiera midzy innymi takie oto linijki:
Zbyt dugo partia nasza suy Za celpolitykierstwu zuchwaemu! Czas ju najwyszy kres pooy Bezecestwu temu!

Gensek z zadowoleniem przeczyta wiersz i zatelefonowa do Mootowa oraz kilku innych czonkw politbiura. Wszyscy z aprobat przyjli polityczn satyr Biednego. Stalin zauway: Nasze przemwienia przeciwko Trockiemu prze czyta mniej ludzi ni te wiersze". Pod tym wzgldem mia niewtpliwie racj. Wystarczyo jednak, e poeta troch zmyli rytm", nie kry swojej urazy", by Stalin zmieni ton na chodny, gniewny, wadczy, rozkazujcy. Twrcy, wiadomi tego, e od oceny Stalina zalee moe los poszczegl nych dzie, czsto pisali do niego, proszc o opini. Zwykle bya ona pobaliwa, z obowizkowym wszake wyliczeniem sabych" stron utworu. Czasem Stalin zdobywa si na pochwa. I tak, w licie do Aleksandra Biezymienskiego, napisa: Czytaem i Wystrza, i Dzie naszego ycia. Nie ma w tych utworach nic drobnomieszczaskiego

i antypartyjnego. I jeden, i drugi, zwaszcza Wystrza, mona uwaa za wzr rewolucyjnej sztuki proletariackiej obecnych czasw" 4 0 . Relacje osb, znajcych dobrze Stalina, pozwalaj stwierdzi, e gensek wni kliwie bada polityczne oblicze najwybitniejszych pisarzy, poetw, uczonych, dziaaczy kultury. Doskonale zdawa sobie spraw z tego, e w rodowisku in teligencji twrczej nie wszyscy zaakceptowali rewolucj, o czym wiadczya nie tylko dua liczba emigrantw. Bardzo zaniepokoi go list znanego rosyjskiego pisarza Wadimira Korolenki do ludowego komisarza owiaty i kultury unaczarskiego, opublikowany pomiertnie w Paryu. Korolenko wyraa obaw, e przemoc w porewolucyjnej Rosji zahamuje rozwj socjalistycznej wiadomo ci 4 1 , lecz Stalin uzna list za falsyfikat. Oburzy go rwnie artyku Jewgienija Zamiatina Boj si, opublikowany w jednym z pomniejszych leningradzkich cza sopism Dom Iskusstw". Zamiatin, ktremu w 1932 roku pozwolono wyjecha do Francji, skd nigdy nie powrci, na pocztku lat 20. zapalczywie, lecz trafnie pisa: Prawdziwa literatura moe istnie tylko tam, gdzie tworz j nie sumienni i posuszni urzdnicy, lecz szalecy, samotnicy, heretycy, marzyciele, buntownicy, sceptycy. Boj si, e nie bdzie u nas prawdziwej literatury, dopki na rosyjski demos nie przestan patrze jak na dziecko, ktrego niewinnoci naley strzec. Boj si, e nie bdzie u nas prawdziwej literatury, dopki nie wyleczymy si z tej nowej odmiany katolicyzmu, ktra nie mniej od starego dry przed kadym he retyckim sowem.. ." 4 2 . Pniej Zamiatin napisa do Stalina, i nie moe, nie chce pracowa za kratami". O nastrojach niektrych pisarzy wiadczya te ksika znanego marksistowskiego teoretyka Aleksandra Bogdanowa, ktry stwierdzi, e prawdziwa twrczo jest moliwa tylko wtedy, gdy w stosunkach pomidzy ludmi zniesiony zostaje przymus, gdy system spoeczny nie sankcjonuje wia ry w fetysze, mity i szablony 43 . Bogdanow wprost atakowa koncepcj dyktatury w odniesieniu do twrczoci artystycznej. Tego byo ju nadto dla Stalina, kt ry zdawa sobie spraw, e tacy ludzie jak Bogdanow rozumiej, i rewolucyjny mit, jeli powtarza si go bez koca, niewiele si rni od postulatw biblijnych. A przecie wiele z owych mitw, ktre Stalin przedstawi pniej w Krtkim kur sie, wymagao przyjcia na wiar, bez krytycznego i racjonalnego uzasadnienia. Naleao zatem osadzi" tych nazbyt przenikliwych" intelektualistw. Stalin zacz przemyliwa nad tym, jak w peni wykorzysta twrcz myl, jak za jej pomoc tchn entuzjazm w nard, masy, rozwiza niezliczone prob lemy, z ktrymi boryka si kraj. Ale w pojciu Stalina na ludzi kultury naleao oddziaywa przede wszystkim rodkami administracyjnymi: rozporzdzeniami, represjonowaniem niewygodnych, wprowadzeniem cenzury. Nawiasem m wic, w tej kwestii cakowicie zgadza si on z Trockim, cho nigdy nie przyzna by tego publicznie. Trocki w swej pracy Literatura i rewolucja stwierdzi, e w kraju zwyciskiego proletariatu powinna istnie surowa cenzura" 4 4 . Stalin zamierza zastosowa si do tej rady. Naleao pomc twrcom w dokonaniu waciwego wyboru. Jak? To trzeba byo jeszcze przemyle, ale jednym ze rodkw miaa si

sta polityczna cenzura. Stalin nie potrafi zrozumie, e decydujc rol przy wy borze powinno odegra intelektualne sumienie, nieodczny atrybut prawdziwej demokracji. Niestety, tego rodzaju kryteriw nie brano wwczas pod uwag. Z inicjatywy GPU, za zgod Lenina i przy penym poparciu Stalina, podjta zo staa niezwyka akcja: 160 osb, stanowicych kwiat rosyjskiej kultury - pisarzy, na ukowcw, filozofw, poetw, historykw - zmuszono do wyjazdu za granic. Zna leli si wrd nich: NA Bierdiajew, N.O. osskij, FA Stiepun, L.R Karsawin, J.I. Eichenwald, MA Osorgin i wielu innych. Trzydziestego pierwszego sierpnia 1922 roku Prawda" opublikowaa artyku pod nader wymownym tytuem Pierw sze ostrzeenie, ktry uzasadnia konieczno bardziej zdecydowanej walki z elemen tami kontrrewolucyjnymi na polu kultury. Wprowadzeniu i utwierdzeniu zasady realizmu socjalistycznego towarzyszy opr, brak zrozumienia, duchowy niepokj wielu twrcw. Dziaacze frontu ideologicznego", zamiast pomc artystom odna le swoje miejsce w procesie rewolucyjnej przebudowy ojczyzny, przeksztacali t zasad w dyrektyw, kadc akcent na jej aspekty pragmatyczne. Wygnanie intelektualistw byo bez wtpienia sygnaem. Stalin da wyranie do zrozumienia, e w dziedzinie kultury zamierza zastosowa metody dyktator skie. Sekretarz generalny nigdy nie przejawia braku zdecydowania i siy w po sugiwaniu si wadz. Chyba tylko w stosunku do Maksyma Gorkiego nie mg sobie pozwoli na protekcjonalny, a niekiedy grubiaski ton, jakim rozmawia czsto z innymi pisarzami. Niemal w tym samym czasie, gdy gensek gromi Die miana Biednego za oszczerstwo", Gorki przysa mu z zagranicy list, w ktrym kwestionowa celowo krytyki i samokrytyki w odniesieniu do negatywnych zjawisk radzieckiej rzeczywistoci. Stalin odpowiedzia pisarzowi z przekona niem: Nie moemy obej si bez samokrytyki. W aden sposb nie moemy, Aleksieju Maksymowiczu. Bez niej grozi nam nieuchronny zastj, rozkad apa ratu, wzrost biurokratyzmu (...)". I doda: Oczywicie, samokrytyka dostarcza materiau wrogom. W tym macie cakowit racj. Ale dostarcza nam rwnie materiau (i bodca) do dalszego marszu naprzd ( . . ) " 4 5 . Wsppracownicy skadali czasem wodzowi" sprawozdania na temat litera tury emigracyjnej. Kiedy pokazali mu wielotomow powie biaogwardyjskiego generaa Piotra Nikoajewicza Krasnowa Od dwugowego ora do czerwonego sztan daru, wydan w 1922 roku w Berlinie, Stalin nie wzi jej nawet do rki, tylko mrukn: I kiedy to zdy napisa, kanalia?" Nie bez udziau Stalina pozwolono w rnym czasie wrci do Z S R R Aleksandrowi Kuprinowi, Aleksiejowi Tosto jowi i kilku innym, mniej znanym pisarzom. Kiedy w 1933 roku poinformowano Stalina, e Iwan Bunin jako pierwszy Rosjanin otrzyma Nagrod Nobla, gensek zauway: No, teraz to ju na pewno nie zechce wrci... I o czym on tam m wi w swoim przemwieniu?" Po przeczytaniu krtkiego streszczenia mowy, jak laureat wygasza tradycyjnie podczas bankietu po ceremonii wrczania nagrd w Sztokholmie, w ktrej wielki rosyjski pisarz stwierdzi, e dla artysty naj waniejsza jest wolno myli i sumienia", Stalin si zaduma. Nie potrafi tego

zrozumie: czy Buninowi nie dano moliwoci mylenia zgodnie z jego intelek tualnym sumieniem? Czy on, Stalin, jest przeciwny wolnoci myli, jeli suy ona dyktaturze proletariatu? Wprawdzie gensek nie mg sobie przypomnie, c takiego napisa Bunin, mia jednak niejasne i chyba nie cakiem bdne wraenie, e co tam o tajemnicy mierci i krlestwie boym prawi ten szlachecki pisarz". Wicej nie zaprzta sobie gowy Buninem. Kiedy jaki czas pniej przyniesiono mu plik zagranicznych czasopism, z ktrych jedno - Sowriemiennyje Zapiski" - opublikowao opowiadanie Bunina Czerwony genera, powicone rosyjskiej re wolucji, Stalin nie mia czasu do nich zajrze. Jeli chodzi o ciso, wspominano mu o jeszcze jednym emigrancie, o poe cie Wadysawie Chodasewiczu, e jest bardzo utalentowany, moe nawet bar dziej ni Diemian Biednyj". Stalin wysucha nawet kilku wersw o wysychaniu twrczego rda na obczynie", ale lepa uliczka, w jakiej znaleli si Chodase wicz, Szmielew, Remizow, Osorgin, Muratow i inni wygnacy, zupenie go nie interesowaa. Gensek i radzieckich poetw zna bardzo sabo. Sysza, e kuaccy poeci" Klujew, Kyczkow, Wasiliew wstpili na drog chuligastwa i kontrrewo lucji, ale czy to Awerbach, czy to kto inny z wydziau propagandy KC, przywoa ich do porzdku. Stalin w ogle nie przejawia zbytniego zainteresowania poezj, chocia w modoci zdarzyo mu si napisa ze dwa tuziny naiwnych wierszy. Nie mia czasu wczuwa si w muzyk i filozofi poetyckiego rytmu ani zbyt wielu okazji do czytania poezji. Co prawda raz, jeszcze w Carycynie, w charak terze podstawy do szyfru wykorzysta jaki wiersz Puszkina, aby za jego pomoc informowa Moskw o liczbie wysyanych pocigw ze zboem. Bardziej interesowa go stosunek pisarzy, poetw, dramaturgw, reyserw dziaajcych tu, w Moskwie, Leningradzie i innych miastach, do tego, co dzieje si w kraju. Nieprzyjemne uczucia wywoyway w nim Nagi rok Pilniaka, Armia Konna Babla, utwory Patonowa, Kina, Wiesieego, Tynianowa, Chlebnikowa. Od razu natomiast spodobaa mu si twrczo Furmanowa, Fiedina, Tostoja, Leonowa. Lubi niektre filmy Wiertowa, Kulieszowa, Eisensteina, Pudowkina, Ermlera. Sysza, e z pozytywnym przyjciem spotkay si sztuki Oliver Crom
well unaczarskiego, Wiosenna mio Treniewa, Pocig pancerny 14-69 Wsiewoo

da Iwanowa. Jego ona, Nadieda Allilujewa, ogldaa je razem z pracownikami ludowego komisariatu do spraw narodowoci. Cieszyo go, e wielcy reyserzy, tacy jak Niemirowicz-Danczenko i Stanisawski, wzili si do radzieckich sztuk. Rewolucja w teatrze umacniaa rewolucj w realnym wiecie. Stalin mia gorsze pojcie o tym, co dziao si w malarstwie i muzyce. Z lek cewaeniem patrzy na eksperymenty w dziedzinie malarstwa przemysowego", jak rwnie na wysiki awangardy, konstruktywistw, futurystw, kubistw. Lu dzie, ktrzy tworzyli te niezrozumiae dla niego (a nie wtpi, e rwnie dla innych) dziwactwa", nie byli, jego zdaniem, przystosowani do rzeczywistoci. Wrd artystw trway niekoczce si, zaarte spory. Nie zawsze spierali si o to, czy wspiera rewolucj, czy te nie. Dyskutowali o formach sztuki, swobodzie

wypowiedzi, punktach odniesienia" nowej twrczoci i tak dalej. Na amach gazet pojawiay si nazwy coraz to nowych zwizkw i stowarzysze twrczych. Stalin uwaa, e w tym kalejdoskopie naley zaprowadzi porzdek Co prawda, na razie nie wprowadza tych zamysw w czyn, toczya si bowiem walka to z jedn, to z inn opozycj. unaczarski, jego zdaniem, pozwala na zbyt wiele swobd". Partia potrzebowaa jednoci, potrzebowaa uzgodnionego, przyjtego przez wikszo kursu. Ostatni zjazd zrobi wiele rwnie i w tym kierunku. Dla Sta lina stawao si coraz bardziej jasne, e bez industrializacji i kolektywizacji partia moe nie zapewni ludowi tego, co obiecaa. Dopki panowa znienawidzony car, obszarnicy, buruazja, ciary walki byy usprawiedliwione. Ale od padzierniko wego powstania mino ju 10 lat! Owszem, bolszewicy zlikwidowali wyzysk, dali ziemi chopom, a robotnikom moliwo zarzdzania fabrykami. Dlaczego wic pozostao tak wielu niezadowolonych? Dlaczego sprawy toczyy si wolniej, niby si chciao? Czyby opozycja nie we wszystkim si mylia? Wszyscy mwili o biurokracji. Na przykad Prawda" opublikowaa wanie
referat Liebiedia Sposoby usprawnienia aparatu pastwowego i walki z biurokratyzmem,

utrzymany w bardzo ostrym tonie: Jakie wady ma nasz aparat pastwowy? Gwne spord nich to: przerost etatw i niskie kwalifikacje pracownikw, przy czym to ostatnie odnie naley zwaszcza do terenowego aparatu radzieckiego. Ociao struktury, dublowanie funkcji, biurokratyzm i opieszao, nie zawsze trafny dobr specjalistw, oparty na bdnej ocenie ich kwalifikacji, a wreszcie niedostateczna kontrola wykonywania zada przez wysze organy i kontrola pra cy samych instytucji" 46 . Pisa o tym rwnie i Majakowski... W umyle Stalina zacza dojrzewa idea (cho na razie nie wiedzia, jak wcie li j w ycie), i naley jak najszybciej pozby si ugrupowa opozycyjnych, kt rych wszyscy maj ju serdecznie dosy, i przyspieszy proces socjalistycznych przeobrae. Dopiero wwczas mona bdzie mocniej przycisn inteligencj i w peni wprzc j we wspln spraw industrializacji oraz przebudowy struk tury rolnej. Zmniejszy si wtedy rwnie ferment umysowy wrd artystw. W spoeczestwie klasowym nie ma i nie moe by neutralnej sztuki. Naley, myla Stalin, przecigajc na swoj stron znanych starych twrcw, wychowy wa wasnych, robotniczo-chopskich pisarzy. Dla elementw antyproletariackich nie ma miejsca w radzieckiej kulturze. Stalin coraz czciej traktowa duchowe rozterki intelektualistw po prostu jako kontrrewolucyjn herezj, cho, co prawda, mniej niebezpieczn ni ta, kt r gosi Trocki. Walka z nim wchodzia wanie w kulminacyjn faz. Zanim przejd do analizy jej ostatniego etapu, jeszcze jedna uwaga na temat stosunku Stalina do inteligencji i kultury. Za najbardziej charakterystyczn cech owe go stosunku mona zapewne uzna cakowity brak poszanowania dla wolnoci - swobody twrczej, swobody wyraania pogldw, wolnoci mylenia. Nie by to przypadek. Stalin uznawa tylko wolno wadzy. Uwaa za rzecz naturaln odrzucenie swobody ducha w imi siy i potgi.

KLSKA UZDOLNIONEGO PRZYWDCY"


Trocki lubi podrowa. Lubi te dobrze wypocz i dba o swoje zdro wie. Nawet w najtrudniejszym okresie wojny domowej potrafi znale czas, by wyjecha na wakacje, na polowanie, na ryby. Nie wyrzeka si swych arystokra tycznych, wielkopaskich nawykw. Wiosn 1926 roku wybra si wraz z on do Berlina na konsultacj z lekarzami. Czonkowie politbiura starali si odwie go od tego projektu ze wzgldw bezpieczestwa, lecz Trocki upar si i wyjazd doszed do skutku. Dokumenty podrne wystawiono mu na nazwisko czonka kolegium ukraiskiego ludowego komisariatu owiaty Kuzmienki. Poegnaw szy si na dworcu z Zinowiewem i Kamieniewem, Trocki odjecha do Berlina w towarzystwie ony i sekretarza Sermuksa, byego komendanta jego frontowe go pocigu. Jak ju wspominaem, Trocki by przecitnym politykiem, przede wszyst kim dlatego, e bardzo przecenia swoje wpywy i osobist popularno. W walce ze Stalinem czsto podejmowa najbardziej niekorzystne dla siebie decyzje: nie przyjecha na pogrzeb Lenina, nie pojawia si na wielu plenach KC i posiedze niach politbiura. Za kadym razem odryway go od tych wanych politycznych wydarze wyjazdy na urlop, podre, polowania, dziaalno literacka. Za ka dym te razem Stalin maksymalnie wykorzystywa jego nieobecno dla wzmoc nienia wasnej pozycji. W pniejszych latach Trocki mia duo czasu, aby opisa koleje swego ycia. W jednej z prac stwierdzi, e w trakcie podry do Berlina zwtpi ostatecznie w moliwo zawarcia jakiegokolwiek kompromisu ze Stalinem. Jeden z nich powinien ustpi z drogi, a Trocki nie przestawa wierzy, i tym kim okae si Stalin. Zaczli do niego lgn, wspomina, Zinowiew i Kamieniew, ktrzy uznali, e wsplnie z nim zdoaj odebra inicjatyw sekretarzowi generalnemu. Sdziem, e jeszcze uda nam si nie dopuci do termidoriaskiego wypaczenia - pisa z przekonaniem Trocki. - Naleao zmusi Stalina, by wypeni Leninow sk wol". Oprcz publicznych wystpie przeciwko Trockiemu, Stalin usiowa ogra nicza stopniowo jego wpywy. Jak wspomina Aleksiej Pawowicz Baaszow, pra cownik sekretariatu Stalina, przed posiedzeniami politbiura u genseka zbierali si czsto jego stronnicy, by omawia sposoby osabienia pozycji Trockiego. Na spotkania te nie zapraszano Trockiego, Piatakowa i Sokolnikowa. Wiedzielimy ju - opowiada mi Aleksiej Pawowicz - e Stalin przygotowuje kolejne antytro ckistowskie danie". Pewnego razu Stalin odkry, e w programie szkolenia politycznego dla czer wonoarmistw Trocki po dawnemu nazywany jest wodzem Robotniczo-Chop skiej Armii Czerwonej". Reakcja bya natychmiastowa. Dziesitego grudnia 1924 roku Stalin zwrci si do Frunzego z wnioskiem, by moliwie szybko dokonano zmian w programach. W subowej notatce Frunzego, do ktrej doczony jest

raport szefa wydziau propagandy zarzdu politycznego Rewwojensowietu Aleksinskiego, czytamy, e w programie szkolenia politycznego Trocki nie figuruje ju jako wdz Armii Czerwonej". Stalin doprowadzi rwnie do tego, e od drugiej poowy 1924 roku imieniem Trockiego nie nazywano ju miejscowoci i zakadw pracy, a w prasie pojawiao si coraz mniej pochlebnych wzmianek o nim. W okresie pomidzy XIV a XV Zjazdem partii Stalin, ktrego popiera a wikszo czonkw Komitetu Centralnego, zainicjowa wiele poczonych plenarnych posiedze KC i CKK, a take posiedze KC i politbiura, podczas ktrych omawiano dziaalno opozycji i podejmowano odpowiednie decyzje. W stosunku do Trockiego i jego zwolennikw zastosowano najrniejsze sank cje: ostrzeenia, kary partyjne, wykluczenia ze skadu organw partyjnych. Opo zycja utrzymywaa dotychczasow lini, prowadzc walk o suszny" kurs partii rwnolegle z walk o przywdztwo, ale w jej szeregach pojawiy si niebawem powane wyrwy. Z inicjatywy Stalina i przy poparciu innych czonkw wadz partyjnych w lipcu 1926 roku wykluczono ze skadu Biura Politycznego Zino wiewa, w padzierniku za - Trockiego. Kamieniew zosta zwolniony z obowiz kw kandydata na czonka politbiura, a plenum KC uznao dalsz prac Zino wiewa w Kominternie za niemoliw. Wielu innych opozycjonistw rwnie pozbawiono funkcji partyjnych i pastwowych. Podczas XV Konferencji partyjnej, ktra odbya si w padzierniku i listo padzie 1926 roku, Stalin wygosi referat O opozycji i sytuacji wewntrzpartyjnej, poddajc w nim bezlitosnej krytyce opozycyjn trjk" i jej stronnikw. Te same idee wyoy Stalin w swym referacie na VII rozszerzonym plenum Komi tetu Wykonawczego Midzynarodwki Komunistycznej w grudniu tego roku. Z brudnopisw przemwie wynika, jak starannie przygotowywa si Stalin do zdemaskowania frakcjonistw. Na oddzielnych kartkach wypisane zostay sabe punkty opozycji, jej grzechy":
1. Trocki, Zinowiew, Kamieniew: adnych faktw, jedynie wymysy i plotki. 2. Niech Trocki wyjani, z kim trzyma przed Padziernikiem: z lewicowymi mienszewikami czy prawicowymi mienszewikami? 3. Dlaczego Trocki nie pozosta w szeregach lewicy zimmerwaldzkiej? 4. Czy Stalin naprawd przeladuje pmienszewika Mdiwaniego? Plotka. 5. Na IV Zjedzie partii Kamieniew mwi, e otworzy ogie na lewo" to bd. To Kamieniew jest lewicowcem? 6. Trocki twierdzi, e przewidzia" tezy kwietniowe Lenina... Porwna much z wie! 7. Telegram Kamieniewa do Michaa Romanowa. 8. Zinowiew nalega na przyjcie lichwiarskich warunkw koncesji Urqharta*. 9. Zinowiew: dyktatura partii" itd. * Leslie Urqhart - brytyjski magnat finansowy, ktry w 1923 roku prbowa zawrze umow na wielk koncesj z ZSRR, stawiajc bardzo twarde warunki. Rada Komisarzy Ludo wych odmwia zatwierdzenia tej umowy (przyp. red. wyd. ros.).

Stalin drobiazgowo, skrupulatnie zebra wszystkie mniejsze i wiksze przewi nienia opozycjonistw i w swoich dugich wystpieniach niestrudzenie dorzuca do ognia walki coraz to nowe kompromitujce fakty. Na grudniowym plenum
IKKI wygosi referat Jeszcze raz o socjaldemokratycznym odchyleniu w naszej partii,

trwajcy okoo piciu godzin. Szczeglnie cikie zarzuty przeciwko opozycji zawar w punkcie Leninizm czy trockizm? Zestawiwszy w jedn cao wszystkie antypartyjne" wystpienia, niezliczone platformy", gensek zmusi opozycjoni stw do zacitej obrony. Stalin nie krytykowa, lecz bi" sowami, nie dostrze gajc przy tym, e gromic przeciwnikw, sam coraz czciej staje w opozycji wobec leninizmu. Jego ortodoksyjno uniemoliwiaa praktycznie jakkolwiek dyskusj. Stalin ju wtedy uwaa, i wszelka niezaleno mylenia jest niedo puszczalna. Na razie jeszcze przywdcy opozycji mogli si broni, ale ich wywody brzmiay mao przekonujco. Stenogramy konferencji partyjnych wiadcz, e oprcz wielu cytatw z prac Marksa i Lenina, jak rwnie wasnych, niewiele praktycznie mogli przeciwstawi oskareniom o dziaalno frakcyjn. Nawet Trocki, znany ze swego krasomwstwa, nie potrafi znale dostatecznych argu mentw, ktre usprawiedliwiayby" jego krytyk polityki partyjnej. Pod koniec jednego z rozwlekych, bezbarwnych wystpie powiedzia po prostu: Nie po dzielamy pogldw, ktre si nam wmawia". Przemawiajcy po nim delegat Jurij arin zauway trafnie, e oto nadszed moment, kiedy rewolucja przerasta nie ktrych swoich wodzw". Nastpnie arin stwierdzi, i dugie referaty przed stawicieli opozycji byy tylko literackim sporem o cytaty i rne interpretacje poszczeglnych fragmentw poszczeglnych dzie". Trocki, Zinowiew i Kamieniew zachowywali si nie jak polityczni przywdcy, ale jak nieodpowiedzialni literaci" 47 . Inni mwcy podkrelali rwnie, e opozycjonici chcieliby przepro wadzi industrializacj wycznie kosztem chopstwa, nie mylc o konsekwen cjach spoecznych. Boje z Trockim toczyy si nie tylko w KC i CKK, w prasie, lecz take w Kominternie. Trocki by czonkiem Komitetu Wykonawczego Midzynaro dwki Komunistycznej. Kiedy w maju 1927 roku na forum Kominternu omawia no kwesti rewolucji chiskiej, Stalin postanowi zada Trockiemu cios rwnie i tutaj. Pozwol sobie przytoczy fragment mao znanego przemwienia Stalina, wygoszonego 24 maja 1927 roku na X Plenum IKKI: Postaram si, w miar monoci, odrzuci w polemice elementy osobiste. Perso nalne ataki tow. Trockiego i Zinowiewa na poszczeglnych czonkw politbiura KC WKP(b) i prezydium IKKI nie s warte tego, aby si nad nimi rozwodzi. Bez wtpienia tow. Trocki chciaby przedstawi siebie na posiedzeniach Komitetu "Wy konawczego jako bohatera po to, aby przeksztaci debaty Komitetu Wykonawcze go w kwestii zagroenia wojennego, rewolucji chiskiej itd. - w debat na temat Trockiego. Sdz, i tow. Trocki nie zasuguje na tak wielk uwag (gos z sali: Susznie!"), tym bardziej e przypomina on raczej aktora ni bohatera, a myli

aktora z bohaterem w adnym wypadku nie naley. Nie wspomn ju, i dla Bucharina i Stalina nie ma nic obraliwego w fakcie, e tacy ludzie, jak tow. Trocki i Zinowiew, ktrym VII rozszerzone plenum Komitetu Wykonawczego udowod nio socjaldemokratyczne odchylenie, bez enady rugaj bolszewikw. Przeciwnie, uwaabym za wysoce dla siebie obraliwe, gdyby pmienszewicy pokroju tow. Trockiego i Zinowiewa chwalili mnie, zamiast ruga48. Stalin w swym wystpieniu, pytkim i ubogim w treci, by jak zwykle zo liwy i napastliwy, przykleja etykietki opozycjonistom i deprecjonowa ich jako dziaaczy politycznych. Komitet Wykonawczy przygotowywa si do wykluczenia Trockiego ze swych szeregw, co nastpio 27 wrzenia tego samego roku. Trocki, cakowicie ju izolowany, dalej prowadzi sw mn, cho beznadziejn walk. Po wygnaniu z Z S R R by on zapewne jedynym, ktry ustawicznie, a do 1940 roku, demaskowa, krytykowa i oskara Stalina. Im duej jednak i zapalczywiej rozbrzmiewa jego samotny gos, tym bardziej stawao si oczywiste, e Trocki broni nie tylko rewolucji i jej ideaw, ale take siebie. Trocki ani przez chwil, a do dnia swej mierci w Meksyku, nie pogodzi si z klsk, nie zaakceptowa faktu, e jego, niemal geniusza", wyrzuci za granic podstpny Osetyczyk". Niebawem marksizm i wartoci socjalistyczne zaczy mie dla niego znacze nie tylko w kontekcie ocalenia ich przed zbezczeszczeniem przez Stalina. Dla genseka z kolei Trocki sta si ucielenieniem za, symbolem przeniewierstwa, obiektem gbokiej osobistej nienawici. Tymczasem jednak opozycja nie wycigna adnych wnioskw" i walka trwaa nadal. Wiosn 1927 roku. opozycjonici przedstawili w KC now plat form, podpisan przez 83 stronnikw Trockiego. Po kilku posiedzeniach KC i CKK, w padzierniku 1927 roku Trocki i Zinowiew zostali wykluczeni z Komi tetu Centralnego, w listopadzie za - z partii, co potwierdzi niebawem XV Zjazd WKP(b), ktry odby si w grudniu. Jednoczenie wykluczono te z partii 75 najbardziej aktywnych dziaaczy opozycji, w tej liczbie i Kamieniewa. Zinowiew i Kamieniew, pokajawszy si po raz kolejny, odzyskali jednak swoje legitymacje i nawet wystpili na XVII Zjedzie z pokutniczymi mowami. Trocki zosta nie tylko wykluczony z partii, lecz take pozbawiony pomniej szych stanowisk, mao znaczcych i drugorzdnych, jakie powierzano zwykle w Z S R R przywdcom, ktrzy popadli w nieask, o ile nie czeka ich znacznie gorszy los. Siedemnastego listopada, na wniosek Stalina, Rada Komisarzy Ludo wych Z S R R postanowia: 1. Zwolni tow. Trockiego Lwa Dawidowicza [tak w tekcie - D.W] z obowiz kw przewodniczcego Gwnego Komitetu Koncesyjnego (...). Przewodniczcy Rady Komisarzy Ludowych Zwizku SRR i Rady Pracy i Obro ny Rykow49 Moe to zabrzmie paradoksalnie, ale zapewne nikt nie przyczyni si w takim stopniu do ugruntowania pozycji Stalina, jak Trocki. Narzucajc partii w swej

walce ze Stalinem dyskusj za dyskusj, Trocki mimo woli umacnia jego auto rytet jako nowego przywdcy. Co charakterystyczne, Stalin by jedynym mw c, ktremu podczas XV Konferencji partyjnej delegaci urzdzili owacj, zarw no przy okazji referatu, jak i wystpienia kocowego. Trudno go nawet w tym przypadku oskara o przygotowanie scenariusza", zorganizowanie spektaklu". W oczach wikszoci delegatw Stalin stawa si stopniowo rzeczywistym wo dzem partii, a wraenie to potgoway jeszcze mao przekonujce wystpienia przedstawicieli opozycji, ktrym czsto nie starczao ju odwagi. Jak wspomina pniej ze zoci Trocki: Jedyn trosk Zinowiewa i jego przyjaci byo teraz skapitulowa we waciwym czasie (...). Mieli nadziej, e jeli nie uda im si wrci do ask, to uzyskaj przynajmniej przebaczenie, zrywajc demonstracyjnie ze mn (...)" .
50

Dla wszystkich stao si jasne, e przymierze Trockiego z jego dawnymi prze ciwnikami zawarte zostao na wskiej podstawie koncentracji si przeciwko gen sekowi. Stalin bardzo umiejtnie to wykorzysta. Jego ambicje i wiara we wasne przeznaczenie coraz bardziej rosy i nie zmarnowa tej wyjtkowo dogodnej oka zji. Rozpoczynajc walk na paszczynie ideowej, postanowi cakowicie roz gromi Trockiego politycznie. wiadczy o tym zwaszcza jego przemwienie na poczonym plenum KC i C K K WKP(b) 23 padziernika 1927 roku, kiedy oma wiano porzdek obrad nadchodzcego XV Zjazdu partii. Plenum zdecydowa o, e zjazd powinien zaj si w szczeglnoci kwesti opozycji trockistowskiej. Podczas posiedzenia w sali rozlegy si okrzyki, a czonkom prezydium wrczono karteczki, ktrych tre sprowadzaa si do tego, e KC zatai testament" Lenina i nie wypeni jego woli. Stalin nie mg duej zachowywa w tej sprawie mil czenia. Jego godzinne przemwienie na plenum przepenione byo gniewem i nie skrywan nienawici do Trockiego. Stalin znw przypomnia wszystkie grzechy niedoszego przywdcy, poczynajc od 1904 roku. wiadomy tego, e Trocki pro wadzi swoj walk przeciwko niemu, opierajc si gwnie na Leninowskiej ocenie negatywnych cech genseka, Stalin zaatakowa Trockiego tak sam broni: Opozycja pragnie wyjani" swoj klsk czynnikami osobistymi, grubiastwem Stalina, nieustpliwoci Bucharina i Rykowa itd. Troch zbyt proste wyjanienie! To hochsztaplerstwo, a nie wyjanienie... W okresie od 1904 roku do rewolucji lutowej 1917 roku Trocki pta si przez cay czas wok lub w pobliu miensze wikw, prowadzc zaciek walk przeciwko partii Lenina. W okresie tym partia Lenina zadaa Trockiemu mnstwo klsk Dlaczego? Moe winne jest temu gru biastwo Stalina? Ale Stalin nie by jeszcze wtedy sekretarzem KC, dziaa z dala od zagranicy, toczc walk w podziemiu, przeciwko caratowi, natomiast walka pomidzy Trockim a Leninem rozgrywaa si za granic - c ma wic do tego grubiastwo Stalina?51 Gensek prowadzi swj atak pod sztandarem obrony Lenina, ktrego Tro cki nazwa na pocztku stulecia Maksymilianem Leninem", czynic aluzj do

dyktatorskich zapdw rosyjskiego Robespierre'a. Stalin zada Trockiemu decy dujcy cios, przypominajc, e jego wczesna praca Nasze zadania polityczne po wicona zostaa mienszewikowi Akselrodowi. Gensek, przy akompaniamencie krzykw i gwizdw zebranych, triumfalnie odczyta dedykacj Trockiego: Dro giemu nauczycielowi Pawowi Borysowiczowi Akselrodowi". No c - kontynuowa Stalin - wolna droga do drogiego nauczyciela Pawa Bo rysowicza Akselroda!" Wolna droga! Tylko pospieszcie si, wielce szanowny panie Trocki, poniewa Pawe Borysowicz, biorc pod uwag jego podeszy wiek moe niebawem umrze, a wy moecie nie zdy do nauczyciela"52. Stalin wspomnia rwnie lipcowo-sierpniowe plenum KC i C K K w 1927 roku i zauway z alem, i odwodzi wwczas towarzyszy od natychmiastowego wykluczenia Trockiego i Zinowiewa ze skadu KC. By moe wtedy przedo brzyem i popeniem bd..." By to jeden z rzadkich przypadkw, kiedy Sta lin przedobrzy" i w ogle uy sowa dobro". Zaraz potem jednak zaapelo wa o poparcie dla tych towarzyszy, ktrzy domagaj si wykluczenia Trockiego i Zinowiewa z K C " 5 3 . Co si tyczy Leninowskiego Listu do Zjazdu, to Stalin potraktowa rzecz dosy swoicie: Wykazano i udowodniono, e nikt niczego nie zataja, e testament Lenina by adresowany do XIII Zjazdu, e zosta odczytany na zjedzie, a zjazd jednogonie postanowi go nie publikowa, midzy innymi dlatego, i sam Le nin tego nie chcia i nie da" 5 4 . Analizowaem ju ostatnie listy Lenina, dlatego powtrz jedynie, e w padzierniku 1927 roku Stalin znieksztaca prawd hi storyczn. Nie ma jasnoci w kwestii, do ktrego zjazdu zwraca si Lenin - do XII czy XIII. List odczytano tylko delegacjom, a nie na zjedzie. Zjazd nie pod j jednogonej decyzji, by nie publikowa listu. A co do stwierdzenia, e sam Lenin tego nie chcia", to cakowit odpowiedzialno za nie ponosi wycznie Stalin. Gensek, czujc swoj si i pene poparcie uczestnikw plenum, postanowi rozwiza najbardziej draliw dla siebie kwesti i nie zawaha si przed jawnym faszerstwem. Wykorzysta fakt, i we wrzeniu 1925 roku z inicjatywy politbiura (a przede wszystkim z jego inicjatywy) w Bolszewiku" ukazao si owiadcze nie Trockiego, dotyczce testamentu" Wodzimierza Lenina. Trocki, uginajc si pod naciskiem Stalina, napisa wwczas, e Wodzimierz Iljicz podczas swo jej choroby wielokrotnie zwraca si do kierowniczych organw partii i do zjaz du z propozycjami, listami itp. Wszystkie te listy i propozycje zawsze trafiay do adresatw i byy podawane do wiadomoci delegatw na XII i XIII Zjazd partii i zawsze, co zrozumiae samo przez si, wywieray odpowiedni wpyw na decyzje partii (...). adnego testamentu Wodzimierz Iljicz nie zostawi. Sam charakter jego stosunku do partii, jak rwnie charakter samej partii wykluczay moliwo napisania takiego testamentu, tote wszelkie dyskusje o zatajonym bd nie wypenionym testamencie s zoliwym wymysem, wymierzonym w caoci przeciwko rzeczywistej woli Wodzimierza Iljicza (...)" 5 5 .

Czy Trocki mg wwczas przypuszcza, e prbujc odci si od krcych na Zachodzie plotek, wedle ktrych sekretne papiery Lenina przedostay si na Zachd za porednictwem Trockiego", zapdzi si nieodwracalnie w lep ulicz k podczas rozgrywki ze Stalinem? W oczach uczestnikw plenum lider opozycji sta si obecnie politycznym intrygantem, a Stalin nie przepuci okazji, aby go ostatecznie pogry. Cytujc artyku z Bolszewika", gensek poszed za ciosem: To pisze Trocki, a nie ktokolwiek inny. Na jakiej zatem podstawie Trocki, Zinowiew i Kamieniew strzpi sobie teraz jzyki, utrzymujc, e partia i jej KC zata jaj" testament Lenina? Mwi si [?! - D.W.], e w owym testamencie" tow. Lenin proponowa, majc na wzgldzie grubiastwo" Stalina, aby zjazd rozway moliwo zastpienia Stalina na stanowisku sekretarza generalnego innym towarzyszem. To szczera prawda. Tak, jestem grubiaski, towarzysze, w stosunku do tych, ktrzy bezceremonialnie i wia roomnie niszcz i dziel parti. Nigdy tego nie ukrywaem i nie ukrywam. Moli we, e tym rozamowcom naley okaza nieco agodnoci. Ale z mojej strony si jej nie doczekaj. Ju na pierwszym posiedzeniu plenum KC po XIII Zjedzie prosiem plenum KC, aby zwolnio mnie z obowizkw sekretarza generalnego. Zjazd te rozwaa t kwesti [?! - D.W.]. (...) Wszyscy delegaci jednogonie, w tej liczbie rwnie Trocki, Kamieniew, Zinowiew, zobowizali Stalina do pozostania na sta nowisku. C mogem zrobi? Uciec od swoich obowizkw? Nie ley to w moim charakterze, od adnych obowizkw nigdy nie uciekaem i nie mam prawa ucieka, gdy rwnaoby si to dezercji (...). Rok pniej znw poprosiem plenum o zwol nienie, ale znw zobowizano mnie do pozostania. C mogem zrobi wicej? Potem Stalin owiadczy: To charakterystyczne, e w testamencie nie ma ani jednego sowa, ani jednej wzmianki o bdach Stalina. Mwi si tam tylko o grubiastwie Stalina. Ale grubiastwo nie jest i nie moe by niedocigniciem w politycznej linii lub postawie Stalina" 5 6 . Trocki, wielki mistrz sowa i lawirowania, siedzc pord innych uczestnikw plenum, zda sobie spraw, e ta druzgocca i triumfalna tyrada Stalina oznacza dla niego polityczny koniec. Pniej, w Meksyku, napisa, e po przemwie niu Stalina niemal fizycznie poczu, jak nad jego gow wznosi si n gilotyny. Trocki, podobnie jak inni rewolucjonici tamtych czasw, dobrze zna histori Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Nie mg si zatem powstrzyma, by z ponur satysfakcj nie wspomnie ostatnich sw Robespierre'a, wypowiedzianych 9 termidora w Konwencie: Republika zgina! Nastay rzdy zbirw!" Oczywicie Trocki za Robespierre'a uwaa wwczas siebie. Rnica polegaa na tym, e Tro cki, w przeciwiestwie do Robespierre'a, nie mg liczy na sankiulotw Parya, posplstwo stolicy. Feldmarszaek Trocki", jak z ironi nazwa go w latach wojny domowej Leonid Krasin, pozosta wodzem bez armii. Partia, nastawiona do nie go wrogo i zmczona walk, nie zamierzaa wystpi w jego obronie. Wszystko byo skoczone.

Po tej politycznej klsce Trocki powici si dziaalnoci publicystycznej. Po raz ostatni wystpi jako dziaacz partyjny na padziernikowym plenum w 1927 roku. Wygosi wwczas troch nieskadne, lecz pene pasji przemwienie. Jak napisa pniej, chcia, ale nie zdoa ostrzec lepcw", e triumf Stalina nie potrwa dugo, a upadek jego reimu przyjdzie nieoczekiwanie. Chwilowi zwy cizcy w zbyt wielkim stopniu opieraj si na przemocy. Wyeliminujecie nas, ale nie zdoacie zapobiec naszemu zwycistwu". Trocki, pochylony nad trybun, ca swoj przemow odczyta szybko z kartki (cho czsto kpi ze Stalina i innych przywdcw partyjnych, korzystajcych ze cigaczek"), starajc si przekrzy cze panujcy w sali haas. Zebrani nie suchali go, przerywali mu okrzykami: Potwarz!", garstwo!", Nudziarz!" Kto zawoa: Precz z frakcjonist!" Tro cki prbowa powiedzie wszystko, co napisa: o osabieniu zasad rewolucyjnych w partii, dominacji aparatu, utworzeniu frakcji rzdzcej", ktra prowadzi kraj i parti ku termidoriaskim wypaczeniom. Cho w wielu kwestiach mia racj, w jego przemwieniu zabrako przekonujcych argumentw i jasnych socjali stycznych idei. Natomiast wyczuwalna wyranie nienawi do kierownictwa KC i samego Stalina prawie nie znalaza odzewu ani wrd uczestnikw plenum, ani wrd komunistw, ktrzy zapoznali si z tekstem wystpienia Trockiego, do czonym do materiaw na XV Zjazd WKP(b). W 10. rocznic Padziernika stronnicy Trockiego postanowili urzdzi de monstracj, formujc podczas uroczystych obchodw osobne kolumny i niosc transparenty z hasami, ktrych opozycyjny sens mg poj jedynie wtajemni czony: Precz z kuakiem, nepmanem i biurokrat!", Precz z oportunizmem!", Wypenijmy testament Lenina!", Zachowajmy bolszewick jedno!" Prbowa no nie portrety Trockiego i Zinowiewa. Stalin jednak podj zawczasu odpo wiednie kroki i milicja rozpdzia grupki trockistw. Zinowiew, ktry specjalnie na t okazj wyjecha do Leningradu, i Trocki, objedajcy samochodem ulice i place w centrum Moskwy, przekonali si, e popieraj ich nieliczne jednostki. Gra bya skoczona. Partia i klasa robotnicza odwrciy si od opozycjonistw. By moe Trocki przypomnia sobie w tym momencie, jak 10 lat wczeniej, pod czas II Zjazdu Rad, przy gromkim aplauzie delegatw, rzuci w lad za wychodz cym Martowem: Wasze miejsce jest na mietniku historii!" Teraz podobne sowa kierowano do niego, kiedy na placu Rewolucji prbowa przemwi do kolumny demonstrantw, idcych na plac Czerwony. W jego stron poleciay kamienie, wybijajc szyby w samochodzie. Trocki zrozumia, e obecnie Stalin spuszcza go do rynsztoka historii. Czternastego listopada Trocki zosta wykluczony z WKP(b). Jego imponu jca partyjna kariera, rozpoczta w 1917 roku triumfalnym wzlotem, zakoczya si po 10 latach cakowit katastrof. Trocki jeszcze raz sprbowa zwrci si osobicie do mas, na pogrzebie Adolfa Abramowicza Joffego, dawnego mien szewika, ktry wstpi do partii wraz z Trockim i przez wiele lat pozostawa jego oddanym stronnikiem. Szesnastego listopada 1927 roku Joffe odebra sobie ycie.

W poegnalnym licie do Trockiego napisa: Nie wtpi, e moja mier ode brana zostanie jako protest bojownika, przekonanego o susznoci drogi, ktr wybralicie Wy, Lwie Dawidowiczu (...). Politycznie zawsze mielicie suszno, a teraz macie suszno bardziej ni kiedykolwiek (...). Nieraz ju Wam mwi em, i na wasne uszy syszaem, jak Lenin przyzna, e w 1905 roku to nie on, ale Wy mielicie suszno. Przed mierci si nie kamie, wic powtrz to Wam rwnie i teraz (...). Rkojmi zwycistwa Waszej susznoci jest jak najdalej posunita nieustpliwo, surowa prostolinijno, pene odrzucenie wszelkich kompromisw (...)". Na pogrzebie Joffego zjawio si wielu trockistw, do ktrych przemwili Trocki, Zinowiew, Kamieniew oraz ich zwolennicy. Byo to ostatnie publiczne wystpienie Trockiego w Z S R R i ostatnia publiczna demonstracja opozycji. Ale rezonansu, na ktry liczyli rozgromieni opozycjonici, ich przemwienia nie wywoay. Trocki przekona si ostatecznie, e jest przywdc bez stronnikw, wodzem bez armii. Ju po wydaleniu Trockiego z partii Zinowiew i Kamieniew prbowali go przekona, aby si pokaja, wyzna swoje winy. Naley jednak stwierdzi, e Tro cki, cokolwiek by o nim mwiono i pisano, yjc w teraniejszoci, zawsze spo glda na siebie przez pryzmat przyszoci. Bdc niezwykle ambitnym, a nawet prnym czowiekiem, czsto myla o tym, jak oceni go historycy. Swoj czar goryczy wypili rwnie do dna czonkowie obu rodzin Trockie go. Jego pierwsza ona, Aleksandra Lwowna Sokoowska, jej dwie crki, Zina i Nina, oraz ich mowie byli gorcymi zwolennikami trockizmu. Trocki opuci pierwsz rodzin jeszcze w 1902 roku, kiedy modsza crka miaa zaledwie cztery miesice. Z pocztku pisywa do ony z zagranicy, potem jednak czas i nowa ro dzina odsuny Sokoowsk i jej dwie crki, wedug jego sw, w bezpowrotn dal". Rozumiejc jednak, e historycy napomkn rwnie i o Aleksandrze Lwownie, w 1929 roku, w pierwszym tomie swych wspomnie, napisa: ycie roz dzielio nas, pozostawiajc niewzruszon ideow wi i przyja". Po rewolucji obie crki kpay si w promieniach sawy ojca, by ponie pniej wszystkie konsekwencje jego poraki. Pierwsz rodzin Trockiego czeka smutny los. Za sw nieprawomylno oraz przynaleno do rodziny wroga" (w latach 30. pi sano: elementy spoecznie niebezpieczne z pochodzenia") Zina i Nina zapaciy najwysz cen. Druga ona Trockiego, Natalia Iwanowna Siedowa, te zaczynaa jako re wolucjonistka". Czas jaki mieszkali razem w Sankt Petersburgu pod nazwiskiem Wikientiewych. Pniej Siedowa nie odstpowaa ma, dzielc z nim zarwno triumf jego wzlotu w latach rewolucji i wojny domowej, jak i dug tuaczk na obczynie. Dodam tylko, e do 1917 roku Trocki, bdc synem bardzo zamo nych rodzicw, nie cierpia takich niedostatkw, jak inni rosyjscy emigranci. Trocki mia dwch synw z drugiego maestwa. Starszy, Lew, ktry wsz dzie towarzyszy ojcu, zosta aktywnym trockist i zmar w niewyjanionych

okolicznociach w Paryu ju po wygnaniu Trockiego z ZSRR. Modszy, Sier giej, opuci dom jeszcze w czasach, gdy rodzina mieszkaa na Kremlu, owiad czywszy, e brzydzi si polityk". Nie wstpi do Komsomou, lecz powici si nauce. Siergiej, ktry nie chcia wyjecha z ojcem na wygnanie, w przyszo ci, jako syn Trockiego, pad oczywicie ofiar represji. W styczniu 1937 roku na robotnikw. Siedow, przebywajcy wwczas na zesaniu w Krasnojarsku, ogo szony zosta wrogiem ludu". Podczas wiecu w zakadach maszynowych majster Liebiediew owiadczy: Pracowa u nas w charakterze inyniera syn Trockiego - Siergiej Siedow. Ten nieodrodny potomek zaprzedanego faszyzmowi ojca pr bowa otru du grup robotnikw zakadw gazem z generatora". Na wiecu mwiono rwnie o krewnym Zinowiewa, Zaksie, oraz o ich opiekunie", dy rektorze fabryki Subbotinie. Los ludzi, przeciwko ktrym wysunito tego rodza ju oskarenia, by przesdzony. Tragedia rodziny i mier wszystkich dzieci, ktre w krwawy wir wcigna wal ka ojca ze Stalinem, przyday wygnacowi w oczach Zachodu aureol mczennika. Natalia Siedowa przeya i ma, i Stalina, doczekawszy si XX Zjazdu partii. Pocztkowo gensek, rwnie dla historii", zarzdzi, by nie ruszano krew nych Trockiego", ostatecznie jednak przypad im w udziale gorzki los. Niektrzy z dalszych krewnych ocaleli. Mieszkaj, oczywicie pod przybranymi nazwiska mi, w Moskwie, gdzie udao mi si do nich dotrze. Politycznej klsce byego przewodniczcego Rewwojensowietu Republiki towarzyszya ogromna osobista tragedia, ktra spada na jego rodzin pniej, po wydaleniu Trockiego z ZSRR. W swoich licznych ksikach, a napisa ich na wygnaniu okoo 15, Trocki czsto, zwaszcza tu przed mierci, trca osobiste struny. Historia rewolucji ro
syjskiej, Co dalej?, Zatajony testament Lenina, Ich moralnoci nasza, Moje ycie, Trzecia amach Prawdy" ukaza si artyku: Syn Trockiego Siergiej Siedow prbowa otru

Midzynarodwka po Leninie oraz inne ksiki i broszury nosz na sobie pitno tragicznego egocentryzmu. Trocki ju nie mg y bez tego, by o nim nie m wiono, nie pisano, nie spierano si o niego. Uznanie, popularno, sawa stay si dla waniejsze od chleba. Jego dawni towarzysze - mienszewicy publikowali czasem uszczypliwe artykuy o pokonanym wodzu. Na przykad David Dallin, ju po mierci Trockiego, napisa: Ze wszystkich si stara si Trocki, aby o nim - uchowaj Boe - nie zapomniano. Dzie i noc pisze opase ksiki i malekie artykuliki, wydaje rodzinne biuletyny i powtarza we wszystkich jzykach wariacje na te same tematy: o wiaroomstwie Stalina, o zdradzie chiskiej rewolucji, _o tkliwej mioci Lenina do Trockiego. Ludzko jest jednak niewdziczna - i o Trockim im dalej, tym mniej wspominaj i mwi57. Politbiuro wielokrotnie omawiao kwesti, co zrobi z Trockim, ktry nie przestawa inicjowa ju nie po prostu antypartyjnych, ale wrcz antyradzieckich nastrojw. Ostatecznie zdecydowano, i naley wydali go z Moskwy. Pocztko wo lider opozycji zmuszony by opuci Kreml. Zinowiew, Kamieniew, Radek

i inni opozycjonici rwnie zostali przesiedleni. Joffe, jak ju wspomniaem, popeni samobjstwo. Zinowiew i Kamieniew postanowili pokaja si na na stpnym zjedzie. Lwie Dawidowiczu - przekonywali Trockiego - przyszed czas, kiedy trzeba mie odwag si podda". Gra bya przegrana ostatecznie, lecz oni prbowali utrzyma si na stopniu pocigu historii. Wkrtce zapada decyzja o wysaniu Trockiego do Ama Aty w poudniowym Kazachstanie. Nadzr nad deportacj, wedle niektrych rde, powierzono Bucharinowi. W dniu wyjazdu stronnicy pokonanego wodza prbowali zorganizowa akcj protestacyjn. Trocki nie chcia wyj z domu i wsi do samochodu sam. Zosta wyniesiony na rkach, po czym w ten sam sposb wniesiony do wagonu. Starszy syn przez cay czas krzycza: Towarzysze, patrzcie, jak nios Trockiego!" Siedowa tak opisaa t scen: Na dworcu odbya si ogromna demonstracja. Ludzie czekali, krzyczeli: Niech yje Trocki!" Ale Trockiego nie wida. Gdzie on si podzia? Przy wyznaczonym dla nas wagonie zebra si wzburzony tum. Modzi przyjaciele ustawili na dachu wagonu wielki portret L.D., co przyjto entuzjastycznym hura!" Pocig drgn. Jedno, drugie szarpnicie (...) ujecha kawaek i raptem stan. Demonstranci za biegali drog parowozowi, czepiali si wagonw i zatrzymywali pocig, domaga jc si Trockiego. W tumie rozesza si pogoska, e agenci GPU niepostrzeenie wprowadzili L.D. do wagonu i nie pozwalaj mu pokazywa si odprowadzajcym. Na peronie zapanowao nieopisane wzburzenie. Doszo do star z milicj i agenta mi GPU, po obu stronach byli poszkodowani, dokonano aresztowa58. Stalin, przebywajcy w tym czasie na Kremlu, w napiciu ledzi przebieg caej akcji. Co chwila przynoszono mu szyfrogramy. Gensek czyta w milczeniu doniesienia, po czym rzuca tylko: Nie cacka si! adnych ustpstw! Stron nikw Trockiego rozpdzi! Szybko i bez marudzenia!" Kiedy koczy mwi, podejmowa nerwow przechadzk po gabinecie i o czym intensywnie myla. Kilka lat pniej, w gronie najbliszych towarzyszy, gdy przekazano mu informa cj o ostatnim wystpieniu Trockiego za granic, warkn: Popenilimy wtedy dwa bdy. Trzeba go byo trzyma do czasu w Ama Acie... Ale za granic nie naleao go wypuszcza... I jak to si stao, e pozwolilimy mu wywie tyle papierw?" Gdy Trocki znalaz si w Ama Acie, dalej prowadzi dziaalno politycz n. Co miesic wysya setki listw i telegramw, podtrzymujc gasncy pomie walki frakcyjnej. Zapiski starszego syna pozwalaj zorientowa si w rozmiarach tej sekretnej korespondencji. W okresie od kwietnia do padziernika 1928 roku wysalimy z Ama Aty 800 listw politycznych (...) i okoo 550 telegramw. Otrzymalimy ponad 1000 listw politycznych, duszych i krtszych, i okoo 700 telegramw (...)" 5 9 . Oprcz tego odbywaa si wymiana informacji za po rednictwem kurierw. Trocki prbowa zaktywizowa siy opozycji. Rola popad ego w nieask przywdcy dawaa mu moraln przewag. Zesanie nie zmienio jego sposobu mylenia, nie skonio go do zaniechania prb wywoania fermentu

w partii. Stalin sta si dla przenikliwego Trockiego uosobieniem termidoriaskiego za i zwiastunem przyszych nieszcz. Kilka miesicy pniej, w styczniu 1929 roku, decyzj politbiura, ktre dugo rozwaao rne warianty, Trocki wraz z on i synem Lwem zosta deportowany przez Odess do Konstantynopola. Przypynwszy 12 lutego 1929 roku na poka dzie parowca Iljicz" do portu w Konstantynopolu, Trocki postanowi zwrci na siebie uwag wiatowej opinii publicznej. W licie do prezydenta Turcji, Kemala Paszy, napisa: Szanowny Panie! U wrt Konstantynopola mam honor zakomunikowa Panu, e nad tureck grani c przybyem nie z wasnej woli i e przekroczy t granic mog jedynie, poddajc si przemocy. 12 lutego 1929 r. L. Trocki60 Niebawem niedoszy feldmarszaek" rewolucji wiatowej wyruszy na tu aczk od kraju do kraju, by zakoczy j ostatecznie w Meksyku. Dla Trockiego rozpoczo si dziesiciolecie najbardziej aktywnej walki przeciwko Stalinowi, a czasem rwnie przeciwko pastwu, ktre sam pomaga budowa i ktrego broni. Gwna przyczyna osobistego dramatu Trockiego zawieraa si w tym, e cz sto na pierwszym planie stawia on wasne ambicje i aspiracje. Niebolszewizm" Trockiego, o ktrym mwi Lenin, nie mia w ostatecznym rozrachunku wik szego znaczenia. Rozwizanie przyspieszya ostra personalna rywalizacja dwch najbardziej uzdolnionych przywdcw". Wybitny intelekt w poczeniu z wyg rowanymi ambicjami stopniowo przywid Trockiego do obozu nieprzejedna nych wrogw stalinowskiego socjalizmu. Osobista nienawi, a nawet zo, jak czu do Stalina, przesaniay czasem Trockiemu rzeczywisty obraz wiata, czynic go niewolnikiem utopijnej idei wiatowej rewolucji komunistycznej. Ledwie parowiec wpyn na oowianoszar red Konstantynopola, Trocki sprzeda zachodniej prasie zbir szeciu swoich artykuw pod wsplnym ty tuem Co si zdarzyo i jak. Centralne miejsce w jednym z artykuw zajmowaa idea, ktr jeszcze rok wczeniej Trocki stara si maskowa, e teoria o moli woci budowy socjalizmu w jednym kraju jest reakcyjnym wymysem, gwn i najbardziej zbrodnicz intryg przeciwko rewolucyjnemu internacjonalizmo wi". Teoria ta, zdaniem Trockiego, miaa administracyjne, a nie naukowe podsta wy 6 1 . Stalin, przeczytawszy dwa tygodnie pniej w artyku w porannej poczcie, ktr przynis mu jeden ze wsppracownikw, stwierdzi: Wreszcie przesta udawa, szubrawiec". Po wyjedzie za granic Trocki bardzo dba o swoj reputacj rewolucjoni sty". Kontynuowa wydawanie Dzie zebranych, przedstawiajc z wasnego punktu widzenia Padziernik, Lenina, socjalizm w Rosji. Za gwny cel postawi sobie jak najboleniej zrani Stalina. Chcia w historycznym zwierciadle zaprezentowa

siebie jako czowieka, ktrego Lenin pragn uczyni swoim nastpc, a czemu w zdradziecki sposb przeszkodzi Stalin, pogwaciwszy ostatni wol Lenina. Naley stwierdzi, e Trocki wczeniej ni inni przejrza Stalina i nie ugi si przed nim. Zarazem jednak, walczc ze Stalinem, zniewaa przy okazji cay na rd. W XX tomie swych Dzie zebranych pozwoli sobie na lekcewace uwagi pod adresem narodu rosyjskiego. Jego zdaniem, ani jeden rosyjski m stanu nie wznis si nigdy ponad trzeciorzdn imitacj ksicia Alby, Metternicha lub Bismarcka", a co si tyczy nauki, filozofii i socjologii, Rosja nie daa wiatu zupenie nic". Myl, e te przepojone sowianofobi, szowinistyczne wywody rzucaj wiele wiata na polityczne oblicze czowieka, zakadajcego a priori, i przeznaczone mu jest odgrywa wycznie pierwszoplanowe role w historii. Za granic Trocki nazwa si czowiekiem, dla ktrego caa planeta wreszcie bya do stpna bez wizy. Po dawnemu stara si uchodzi za drugiego geniusza". Z jego ust wyszy sowa: Lenina wieli ku rewolucji w zaplombowanym wagonie przez Niemcy. Mnie wbrew woli wywieli na pokadzie parowca Iljicz do Konstanty nopola. Dlatego nie uwaam swego zesania za ostateczny werdykt historii". Na dal mia nadziej na powrt, lecz nadzieja ta nigdy si nie zicia. Jeden z dwch najbardziej uzdolnionych przywdcw" zosta wygnany na zawsze.

PRYWATNE ZYCIE" GENSEKA


Czy czowiek, ktry znajduje si na wieczniku", w centrum uwagi wsp obywateli, towarzyszy, moe mie prywatne ycie"? Stalin jednak nie zawsze by na wieczniku". Do koca lat 20. gazety wspominay o nim rzadko. Owszem, kadego miesica gubkomy otrzymyway niejedn dyrektyw, rozporzdzenie, pismo oklne z lakonicznym podpisem: J. Stalin". Jeszcze wwczas mogy si z nim nie zgadza, publicznie krytykowa i nie budzio to niczyjego zdziwienia. Wszystkim, ktrzy go znali i ktrzy go nie znali, Stalin wydawa si zwykym czowiekiem, a jako taki powinien prowadzi te zwyczajne, prywatne ycie. Pod owym pojciem rozumiemy zwykle to, co wykracza poza sfer subowych obo wizkw, poza prac. Dla politycznego portretu Stalina aspekt ten nie ma zasadni czego, decydujcego znaczenia, pozwala jednak lepiej zrozumie jego charakter. Wielu ludzi, znajcych i widujcych Stalina, jeli mona tak powiedzie, w warunkach domowych" - lekarzy, czonkw osobistej ochrony, pracownikw jego sekretariatu, pisarzy, dowdcw wojskowych - opowiadao mi, e prywat nym yciem" genseka bya praca. Wolne dni dla niego nie istniay, a porzdek dnia, niezalenie od tego, czy wypada akurat poniedziaek, czy niedziela, nie wiele si zmienia. Inna sprawa, e w pniejszym okresie, kiedy wiek, obowizki i nieludzka sawa zaczy ju Stalinowi ciy, nie zawsze jedzi na Kreml, do Moskwy, a coraz czciej pracowa w podmiejskiej daczy. Tam odbyway si rzad kie posiedzenia politbiura, tam przyjmowa ministrw i dowdcw wojskowych,

tam spotyka si z zagranicznymi gomi, wychodzc czasem do parku, by ode tchn rzekim nocnym powietrzem. Nawyk ustawicznej pracy Stalin wyksztaci w sobie w trudnych latach pore wolucyjnych. W stalinowskim archiwum odnale mona mnstwo dokumen tw - notatek, rozporzdze, telefonogramw i temu podobnych - wiadczcych 0 tym, e dla tego czowieka nie istniao pojcie dzie wolny". To prawda, cza sami, zazwyczaj w niedziele, Stalin wraz z czonkami politbiura i innymi zapro szonymi gomi przesiadywa a do rana przy zastawionym stole. Przy takich okazjach jednak, na og suto zakrapianych, omawiano rwnie, jakkolwiek po wierzchownie i swobodnie", wiele problemw i kwestii, stojcych przed krajem i parti. W latach 20. przywdcy yli raczej skromnie. Pocztkowo Stalin mieszka w niewielkim apartamencie, ktry przydzielono mu zgodnie z rozporzdzeniem Lenina. Zachowa si list Anatolija Wasiliewicza unaczarskiego z 18 listopada 1921 roku z daniem, by znaleziono Stalinowi wygodniejsz kwater. Lenin, za poznawszy si z listem, posa notatk szefowi ochrony A J . Bielenkiemu: Tow. Bielenkij. Dla mnie to nowo. Nie mona znale nic innego? Lenin. Prosz o odpowied" 6 2 . Lenin zwrci si take do sekretarza WCIK Abla Sofronowicza Jenukidzego z prob, by przyspieszy spraw znalezienia mieszkania dla ludowego komisarza do spraw narodowoci Stalina i powiadomi go telefonicznie o rezultatach. Nie bawem przydzielono Stalinowi now kwater na Kremlu - dawne pomieszczenie dla suby z resztkami starego umeblowania, zniszczon podog i maymi okna mi. Rzadko widywaa ona gospodarza, ktry pojawia si tam pnym wieczorem lub gbok noc, a wychodzi wczesnym rankiem. Na pocztku lat 20. Stalin zamieszka w daczy w Zubaowie, a w latach 30. - w Kuncewie. Dacz z polecenia Stalina nieustannie przebudowywano. Pod koniec jego ycia obok duego domu wzniesiono mniejszy, drewniany, i Sta lin przeprowadzi si tam. Jak opowiada mi Aleksander Nikoajewicz Szeliepin, pniejszy szef KGB i czonek politbiura: Po mierci Stalina, kiedy spisywano jego dobytek, okazao si, e jest to do pro ste zadanie. Nie znaleziono adnych cennych przedmiotw, oprcz pastwowego pianina. Nie byo ani jednego dobrego, prawdziwego" obrazu, tylko kartonowe reprodukcje w prostych, drewnianych ramkach. Niedrogie umeblowanie. Ob cignite pokrowcami krzesa. adnych antykw. W salonie, na honorowym miej scu, wisiaa powikszona fotografia, przedstawiajca Lenina i Stalina, zrobiona we wrzeniu 1922 roku w Gorkach przez M.I. Uljanow. Na pododze dwa dywany. Stalin sypia pod wojskowym kocem. Oprcz mar szakowskiego munduru z ubra znaleziono jedynie dwa zwyke garnitury (jeden pcienny), podszyte walonki i chopski kouch... Jak ju wspomniaem, w ascetyzm" by czysto zewntrzny, pozorny. Go spodarz" mia do swojej dyspozycji kilka dacz pod Moskw i na poudniu, liczn

sub i ochron osobist. Kad jego zachciank zaspokajano natychmiast. Stalin robi jednak wszystko, by podkreli proletariack" prostot swych upodoba. Gensek nie lubi rzeczy z importu. Swoj niech do Europy", zagranicy przenis na codzienne sprawy bytowe. Przypadek Stalina potwierdza jednak, e nie istnieje prosta zaleno pomidzy politycznymi i moralnymi aspektami oso bowoci czowieka a jego stosunkiem do ycia, wasnoci, rzeczy. Stalin po prostu umia wydzieli" to, co najwaniejsze, a dla niego najwaniejsza bya wadza - jako cel, rodek i nieprzemijajca warto. Zewntrzne przejawy posiadanej wadzy nie miay dla wikszego znaczenia. W 1938 roku oddano do dyspozycji Stalina drugie mieszkanie na Kremlu, we wspaniaym gmachu senatu, wzniesio nym w XVIII wieku przez architekta Matwieja Kazakowa. w ogromny apar tament z wielkimi oknami, wysokimi sufitami i krconymi schodami zajmowa niemal cae drugie pitro. W jego skad wchodziy pokoje dla goci, dla czonkw ochrony, gabinety przyj. Wyej za znajdoway si pomieszczenia dla suby. Jednak Stalin prawie tam nie mieszka, wola swoj podmiejsk dacz. Mia rw nie jedn pooon nieco dalej, z ktrej te nie korzysta. Na 70. urodziny Beria podarowa Stalinowi dacz nad brzegiem zbiornika wodnego pod Moskw i przekona wodza", aby j obejrza. Starzejcy si dyk tator uleg jego namowom i przyjecha popatrze na przepikny dom, ledwie widoczny spord wysokich sosen i wierkw. - Co to za puapka na myszy? - spyta podejrzliwie Stalin. Nie zdejmujc paszcza, przeszed si po pokojach, obszed dom dookoa, spojrza na towarzy szcych mu ludzi, bez sowa wsiad do samochodu i odjecha. Nigdy wicej nie odwiedzi tego miejsca. Na staro trudno zmienia przyzwyczajenia i nawyki. Niczym niewidzialny przewodnik wiod nas one po wydeptanych ciekach, sta nowicych nieodczn cz zagadkowego wiata kadego czowieka. Gensek prowadzi bardzo niezdrowy tryb ycia. Ju w latach 20. wola praco wa po nocach. Bardzo duo pali. Na rok, moe mniej przed mierci rzuci pa lenie i niezwykle si tym szczyci. Przed obiadem Stalin lubi zwykle wypi tro ch wytrawnego gruziskiego wina. Nie mia, jak to nazywa, arystokratycznego zwyczaju" spdza dugich godzin na polowaniu lub owieniu ryb. Aleksander Hercen napisa kiedy do Nikoaja Ogariewa, e celem ycia czowieka jest roz wija rne aspekty osobowoci, ktra, jak to wyrazi, umie y we wszystkich kierunkach". Stalin y tylko w jednym kierunku". Praca uczynia ze niewol nika obowizku. Ludzie z otoczenia Stalina wspominali, e w tych rzadkich mo mentach, kiedy pojawia si w parku, jego przygarbiona posta opisywaa jeden lub dwa krgi po asfaltowej ciece, po czym zastygaa nagle w bezruchu gdzie przy klombie lub krzaku bzu. Stalin na pozr kontemplowa wieczny cud natury, a w rzeczywistoci myla o wasnych sprawach. Oto przejrza wanie otrzyman od Woroszyowa teczk z dokumenta mi, dotyczcymi najrniejszych kwestii, ktre naleao omwi i rozpatrzy. Czeg tam nie byo: wniosek o zwolnienie z obowizku suby wojskowej

traktorzystw i kombajnistw; propozycja budowy nowego gmachu dla Armii Czerwonej; raport o zbrojnym zamachu Pisudskiego; przegld czechosowa ckiej prasy buruazyjnej; list dowdcy 26. Puku Kaukaskiego o nieporozumie niu z penomocnikiem rzdu Gostincewem; list towarzysza Iljina o koniecznoci przyspieszenia budowy sterowcw oraz nowych instalacji obronnych i tak dalej. A ile telegramw podyktowa dzisiaj! Ostatni pamita dosownie: Riaza, sekretarz obwodu sasowskiego, wie Prosjanyje Poliany. Otrzymano telegram od nauczycielki Szyrinskiej. Naley chroni nauczycielk szkoy tatarskiej przed nieuzasadnionymi, brutalnymi szykanami ze strony peno mocnika kadomskiego RKW Iwanowa, ktry wdziera si do mieszkania pod pre tekstem likwidacji majtku ojca, da wydania niepotrzebnej nikomu szafy, prze szkadza spokojnie pracowa, w wyniku czego myli ona o samobjstwie. Prosz niezwocznie interweniowa, uchroni Szyrinsk od dalszych przelado wa i powiadomi KC o rezultatach. Sekretarz KC J.Stalin 6 3 Towstucha podsuwa mu codziennie kilka podobnych teczek, a chocia z cza sem wikszo tego rodzaju pracy wzili na siebie sekretarze i aparat, Stalin do koca ycia zwyk podejmowa wiele decyzji sam, czsto w drobnych sprawach, zwaszcza takich, ktre dotyczyy nominacji, przejaww samowoli", nieprawo mylnoci bd niesubordynacji poszczeglnych ludzi. Im bardziej rosy wpywy Stalina w aparacie partyjnym i pastwowym, tym gorliwiej podsuwano mu do osobistego rozpatrzenia" najrniejsze kwestie. Czy decyzja o zwolnieniu traktorzystw od poboru lub o budowie nowego domu w stolicy rzeczywicie przerastaa siy odpowiedniego komisariatu? Czy losem nieszczsnej nauczycielki nie powinien si zaj raczej jeden z sekretarzy? Stalin jednak coraz bardziej utwierdza si w przekonaniu, i ludzie nie mog si bez niego obej, on za zdolny jest uczyni wszystko... Stalin czu podwiadomie, e wszechstronna centralizacja, obramowana skom plikowanymi biurokratycznymi rytuaami, czyni go niewolnikiem systemu, a moe nawet opnia i udaremnia realizacj wielkiej idei. Od czego s ludowe komisariaty, gdzie ich sprysto? Czym si zajmuj niezliczone wszechzwizkowe instytucje i urzdy? Stalin doskonale to rozumia, nie chcia jednak, aby co si zmienio. Jedynowadztwo, jeli je podzieli", przestaje by jedynowadztwem. Stopnio wo wszystko koncentrowao si wok niego. Od jego decyzji, a w jakim stopniu rwnie od decyzji jego otoczenia zaleao, czy strumie propozycji popynie dalej swoim korytem, czy te napotka nieprzebyt zapor w postaci odmowy. yjc teraniejszoci, Stalin powraca niekiedy myl do niedalekiej prze szoci, prbowa te zajrze za horyzont dnia jutrzejszego. Zupenie jak w jed nym z listw Seneki do Lucyliusza: My za niepokoimy si tak przyszoci, jak i przeszoci. Wiele dbr naszych wychodzi nam na szkod, albowiem pami wci na nowo sprowadza udrk strachu, a przezorno przewiduje j te na przyszo. Nie ma nikogo, kto by si czu nieszczliwy wycznie ze wzgldu

na teraniejszo" 6 4 . Czy Stalin zastanawia si nad tym? Bardzo wtpliwe. Sene ki nie czyta. Ksiek staroytnych mylicieli w jego bibliotece nie byo. Sprawy biece trzymay genseka w swych objciach stalowym uciskiem. A przyszo, jak uwaa Stalin, naley nie przewidywa, lecz tworzy. Zgodnie z jego wytycz nymi, przedstawionymi na ostatnim zjedzie lub plenum. Jak si wydaje, Stalin gotw by powici prac jedynie dla kina i teatru. Ju od koca lat 20. wchodzio mu stopniowo w nawyk ogldanie jednego lub dwch filmw w tygodniu, zwykle po pnocy. aden z gonych filmw, wywietla nych w Zwizku Radzieckim, nie omin niewielkiego kina na Kremlu, a pniej rwnie sali projekcyjnej w daczy Stalina. Pewnego razu gensek owiadczy gru pie pracownikw wydziau agitacji i propagandy: Kino to tylko iluzja, ale prawa dyktuje mu ycie". Zawsze przyznawa filmowi tylko jedn, wychowawcz funk cj, tak jak i sztuce w ogle. W latach 20. zacz poznawa rwnie teatr, gwnie dziki onie. Nieczsto bywali razem w moskiewskich teatrach, ale po jej mierci teatr, przede wszystkim Wielki, wszed na trwae do jego ycia. Wikszo granych tam sztuk widzia praw dopodobnie wielokrotnie. Jak opowiada mi Aleksiej Trofimowicz Rybin, czonek osobistej ochrony Stalina, a pniej dyrektor administracyjny Teatru Wielkiego, na pocztku lat 50., w przeddzie fatalnego wylewu, Stalin oglda Jezioro abdzie, zapewne 12. lub 13. raz. Zwykle przychodzi do teatru sam i zajmowa miejsce, kiedy na widowni gasy ju wiata. Siada z boku loy, w gbi. Po premierach dzikowa artystom, czasem bywa nawet na prbach generalnych, wspomina Rybin. Jak wida, religijna edukacja, oprcz zamiowania do teoretycznych postu latw, wyksztacia rwnie u Stalina potrzeb obcowania z muzyk. Kino i teatr byy jednak zapewne jedynymi lirycznymi wyjtkami" w jego yciu, podporzd kowanym poza tym w caoci sprawowaniu osobistej wadzy i samodzielnemu podejmowaniu decyzji w najrniejszych sprawach. Jego osobisty udzia w roz wizywaniu wszystkich waniejszych kwestii cementowa stopniowo podstawy biurokracji, ktr w swych przemwieniach potpia ju tylko si przyzwyczaje nia, w rzeczywistoci za uporczywie zaszczepia i umacnia. Zycie osobiste to przede wszystkim rodzina. Nadieda Siergiejewna Alliluje wa bya, jak ju wspomniaem, modsza od ma o 22 lata. Praktycznie zaraz po ukoczeniu gimnazjum zostaa on jednego z przywdcw partii. Dokumenty i wiadectwa ludzi, w tym rwnie jej crki wietlany, wskazuj, e Allilujewa miaa zrwnowaony charakter. Z czasem wstpia do partii, podja prac w lu dowym komisariacie do spraw narodowoci, kontynuowaa nauk. Zdarzao si jej peni obowizki dyurnej sekretarki w Gorkach, przy chorym Leninie. Kiedy zapada decyzja o przeniesieniu stolicy z Piotrogrodu do Moskwy, Stalin zabra ze sob take rodzicw ony, ktrzy dugo dzielili z crk i ziciem niewielkie kremlowskie mieszkanie. Nadieda Siergiejewna szybko przystosowaa si do atmosfery niekocz cych si zebra, wiecw, walki, wyjazdw, z jakich skadao si ycie jej ma.

W stalinowskim archiwum znajduje si wiele listw, rozporzdze, rezolucji, te legramw, napisanych nie tylko przez pracownikw sekretariatu Stalina - Naza retiana, Towstuch, Kannera, Mechlisa, Dwinskiego - lecz take przez Nadied Siergiejewn. Wielkie, dziecice oczy wczorajszej gimnazjalistki z ciekawoci patrzyy na wiat, ktrym y jej m: zjazdy, posiedzenia, nieustanne rozmo wy telefoniczne, nocne narady, spory, stosy dokumentw. Allilujewa widziaa, e m oddany jest pracy i tylko pracy, ale nie rozumiaa z pocztku, jak mao miej sca pozostawi dla niej. Szczliwe maestwo - to most, przerzucony pomidzy dwojgiem ludzi, na ktrym spotykaj si oni przez cae ycie. Stalin nie mia czasu na takie spotkania. Kiedy zwracaa si do niego z wyrzutem: Nie obchodzi ci rodzina, dzieci..." - m przerywa jej brutalnie, czasem w bardzo wulgarny sposb. Nadieda szukaa pocieszenia w pracy, nauce, czstych spotkaniach z o nami innych przywdcw: Polin Siemionown Zemczuyn (on Mootowa), Dor Mojsiejewn Chazan (on Andriejewa), Mari Markown Kaganowicz, Esfiri Isajewn Gurwicz (drug on Bucharina). Stalinowi i Allilujewej urodzio si dwoje dzieci: najpierw, w 1921 roku, Wa silij, a cztery lata pniej Swietana. Potem zamieszka z nimi rwnie syn Sta lina z pierwszego maestwa, Jakow. By on zaledwie o siedem lat modszy od macochy, ktra bardzo kochaa tego pozbawionego ojcowskiej mioci chopca. Poniewa Allilujewa pracowaa, dziemi zajmowaa si niania. W kremlowskim mieszkaniu lub w daczy w Zubaowie regularnie odwiedzali maonkw liczni krewni. Oprcz rodzicw ony czsto bywali tam bracia Allilujewej, Fiodor i Pa we, a take jej siostra Anna z rodzin. Przyjedali te krewni Stalina ze strony pierwszej ony, Jekatieriny Swanide. W latach 30., po mierci Nadiedy, wizyty staway si coraz rzadsze, a potem zupenie ustay. Topnia rwnie krg bliskich. Tylko rodzice Allilujewej umarli mierci naturaln. Wielu krewnych Stalina po oyo gow jako wrogowie ludu". Sam Stalin nie mg, a zapewne nawet i nie chcia zajmowa si wychowa niem dzieci. Widywa si z nimi te niezwykle rzadko: czasem w niedziel, kiedy przywoono je na dacz", lub na poudniu, gdzie przed wojn gensek wielokrot nie spdza wakacje - w Soczi, Liwadii lub Muchaatce. Dzieci prawie nie znay ojca. Nie mia dla nich czasu. Wasilij, wedle relacji wietlany, wyjawi jej kiedy sekret", mwic: Wiesz, nasz ojciec w modoci by Gruzinem". Najbardziej tragicznie potoczyy si losy starszego z synw Stalina, Jakowa. Jego stosunki z ojcem ukaday si le. Stalin uwaa go za czowieka sabego i, jak si okazao w przyszoci, bardzo si pomyli. Nie by zadowolony z wyboru syna, gdy ten dwukrotnie si eni, po raz drugi z Juli Isaakown Melcer. Z obu tych maestw Jakow mia dwoje dzieci. Swietlana Allilujewa wspominaa, e doprowadzony do rozpaczy chodnym traktowaniem ze strony ojca, Jakow pr bowa si nawet zastrzeli. Szczliwie jednak kula przesza na wylot i przey, cho dugo potem chorowa. Stalin, ujrzawszy Jakowa po tym dramatycznym wydarzeniu, rzuci tylko szyderczo: Ha, spudowae!"

Jakw, za zgod ojca, ukoczy Wysz Szko Kolejnictwa w Moskwie, pod j prac w elektrowni fabryki imienia Stalina, po czym owiadczy, e chciaby wstpi do wojska. Z rozporzdzenia wsppracownikw Stalina Jakow Dugaszwili zosta zapisany na kursy wieczorowe, a potem od razu przeniesiony na czwarty rok pierwszego wydziau Akademii Artylerii Armii Czerwonej. W teczce personalnej porucznika J.I. Dugaszwilego zachowaa si opinia, jak wystawili mu oficerowie akademii, Iwanow, Kobria, Timofiejew, Szeremie tow i Nowikow: Stopie uwiadomienia politycznego zadowalajcy. Zdyscypli nowany, cho nie wykazuje dostatecznej znajomoci regulaminw wojskowych w zakresie stosunku do przeoonych. Zaj praktycznych nie odby. Poziom wyszkolenia taktyczno-strzeleckiego saby. Ma due zalegoci akademickie. Eg zaminy pastwowe zdane na dostatecznie i dobrze". I to napisano o synu wszech mocnego wodza"! Jak wida, nawet w tamtych czasach zdarzali si ludzie, ktrzy nie kupczyli swoim sumieniem. I chocia bezporedni przeoeni proponowali powierzy Dugaszwilemu funkcj dowdcy dywizjonu i przyzna mu stopie kapitana, dziekan wydziau Szeremietow mia inne zdanie: Zgadzam si z opi ni, ale uwaam, e stopie kapitana mona przyzna dopiero po rocznym okre sie dowodzenia bateri". Co do jednego panowaa pena jednomylno: Jakow by przyzwoitym, uczciwym i niemiaym czowiekiem, ktremu wrogo ojca jakby podcia skrzyda. Dugaszwili bardzo przeywa fakt, e przeskoczywszy" kilka seme strw, uczy si sabo, czu si niepewnie w roli dowdcy. Moe to te odegrao swoj rol w decydujcym dla jego dalszych losw momencie. W pierwszych dniach wojny Jakow znalaz si na froncie. Jak wynika z do stpnych dokumentw, walczy dzielnie i do koca speni swj obowizek, lecz jednostka, w ktrej suy, znalaza si w okreniu, a on sam trafi do niewoli. W niemieckich archiwach zachowaa si fotografia, przedstawiajca grup ofice rw Wehrmachtu, ktrzy otaczaj kapitana Dugaszwilego i z nieukrywanym za ciekawieniem przygldaj si starszemu synowi Stalina. Najbardziej interesujcy na tym zdjciu jest wyraz twarzy, sama poza Jakowa: z zacinitymi piciami, z nienawici w oczach patrzy na stojcych wok niego wrogw. Niemcy usio wali wykorzysta fakt pojmania Jakowa do celw propagandowych, rozrzucajc ulotki z fotografi Dugaszwilego, lecz ludzie radzieccy uznali j za faszerstwo. Stalin nie tyle przejmowa si losem syna, ile ba si, e w obozie koncentra cyjnym moe si on zaama i zgodzi na wspprac z Niemcami. W swych wy danych w 1985 roku w Barcelonie wspomnieniach Dolores Ibarruri przytoczya mao znany fakt, ktry nie doczeka si jak dotd ani potwierdzenia, ani sprosto wania. W 1942 roku, jak napisaa Ibarruri, za lini frontu wyldowaa specjalna grupa, ktra miaa uwolni Jakowa, przetrzymywanego w owym czasie w Sach senhausen. W skad grupy wchodzi midzy innymi Hiszpan Jos Parro Moiso, posugujcy si dokumentami wystawionymi na nazwisko oficera frankistowskiej Bkitnej Dywizji. Operacja zakoczya si niepowodzeniem, a jej uczestnicy

zginli 6 5 . Natomiast Jakow okaza si czowiekiem znacznie silniejszym, ni s dzi ojciec. On take ba si, e na skutek tortur, psychologicznych rodkw nacis ku, narkotykw moe si zaama i w oczach ojca oraz narodu stanie si zdrajc. Wprawdzie przetrwa pieko Hammelburga, Lubeki, Sachsenhausen, lecz jego siy byy na wyczerpaniu. Czternastego kwietnia 1943 roku Jakow Dugaszwili rzuci si na drut kolczasty i zosta zastrzelony przez stranika. Stalin pomyli si co do syna, podobnie jak co do wielu innych ludzi. Wedug sw wietlany Allilujewej, jej ojciec, ju po stalingradzkim zwycistwie, rzuci mimochodem: Niemcy chcieli wymieni Jasz na ktrego ze swoich (...). Nie bd si z nimi targowa! Nie, wojna - to wojna". Los drugiego syna wodza" by rwnie tragiczny. Po mierci matki wycho waniem chopca zaj si faktycznie Nikoaj Wasik, szef ochrony Stalina. At mosfera pochlebstw i pobaliwoci uczynia z Wasilija czowieka bezwolnego, kaprynego i sabego. Walczy, co prawda, dobrze, lecz nie na tyle dobrze, by zacz wojn jako kapitan, a w 1947 roku zosta ju generaem-porucznikiem. Teczka personalna generaa-porucznika Wasilija Josifowicza Stalina jest wielce wymowna i wiadczy o samowoli, z jak otoczenie wodza", cho za jego zgod, szafowao awansami i zaszczytami. W wieku 20 lat W.J. Stalin otrzyma rang pukownika (rozkaz ludowego komisariatu obrony nr 01192 z 19 lutego 1942 roku). W wieku lat 24 by ju generaem-majorem lotnictwa (rozporzdzenie Rady Komisarzy Ludowych Z S R R z 2 marca 1946 roku), rok pniej - generaem porucznikiem. Bdc zupen roku zosta mianowany szefem inspekcji Si Powietrznych Armii Czerwonej, w styczniu 1943 roku - dowdc 32. Gwardyjskiego Puku Myliwskiego, rok pniej - dowdc 3. Puku, w lutym 1945 roku - dowdc 286. Dywizji My liwcw. W 1946 roku W.J. Stalin zosta dowdc korpusu, potem zastpc i jaki czas pniej dowdc si powietrznych. Imponujca kariera nie znalaza jednak odzwierciedlenia w rzeczywistych zdolnociach i predyspozycjach moralnych. Podczas wojny, jak wynika z rapor tw jego przeoonych, odby 27 lotw bojowych i zestrzeli jeden samolot prze ciwnika, Focke Wulf FW-190; zosta odznaczony dwoma Orderami Czerwonego Sztandaru, Orderem Aleksandra Newskiego, Orderem Suworowa drugiej klasy i wieloma innymi medalami. Oto opinia, jak wystawili mu genera-porucznik lotnictwa Jewgienij Michaj owicz Bielecki oraz genera-pukownik lotnictwa Nikoaj Filippowicz Papiwin: Z usposobienia zapalczywy i porywczy, zdarza mu si traci panowanie nad sob: miay miejsce przypadki rkoczynw w stosunku do podwadnych (...). W yciu prywatnym dopuszcza si postpkw nielicujcych z penion funkcj dowd cy dywizji. Zdarzay si przypadki nietaktownego zachowania na wieczorkach personelu latajcego, grubiastwa wobec poszczeglnych oficerw, lekkomyl nego zachowania - wyjazd na traktorze z lotniska w miecie Szaulian, konflikt i bjka z posterunkiem kontrolnym NKWD. Stan zdrowia, zwaszcza systemu

nerwowego, saby. Bardzo pobudliwy, co wpyno na to, e w ostatnim czasie od by bardzo niewiele wicze w powietrzu (...). Wszystkie wymienione niedostatki w znacznej mierze obniaj jego autorytet jako dowdcy i s nie do pogodzenia z penion funkcj dowdcy dywizji. Pniejsze opinie brzmi podobnie, przy czym wikszo z nich koczy si wnioskiem, e Wasilij Stalin powinien by odesany do akademii na dalsze szko lenie. Synni generaowie (w przyszoci marszakowie) Siergiej Ignatiewicz Rudenko i Jewgienij Jakowlewicz Sawicki nie widzieli wwczas innego sposobu na uwolnienie podwadnych od wystpnego ksicia". Dobroczycy, ktrzy dyli do wasnych celw, obsypywali zaszczytami i awansami modego Stalina, a on niedostrzegalnie dla wszystkich sta si naogo wym alkoholikiem. Nietrudno sobie wyobrazi, ile cierpie przysporzy swoim czterem kolejnym onom ten staczajcy si coraz niej czowiek. Sam w sobie nie wydaje si on specjalnie interesujc postaci, na jego przykadzie mona si jednak po raz kolejny przekona, i naduywanie wadzy kaleczy wszystkich do okoa, w tym rwnie dzieci wadcy. Autokraci, osignwszy szczyty potgi, cz sto pozostawiaj po sobie dzieci sabe na ciele i duszy, wykolawione moralnie jeszcze za ycia dyktatora triumfujc amoralnoci. W wyniku raportw o kompromitujcym zachowaniu Wasilij Josifowicz Stalin musia zrzec si wysokiej funkcji dowdcy si powietrznych Stoeczne go Okrgu Wojskowego i stopniowo stoczy si na samo dno. Nie byo kwesti przypadku, e ju 21 dni po mierci wodza" rozkazem ministra obrony Z S R R nr 0726 32-letni genera-porucznik WJ. Stalin zosta zwolniony z wojska i po zbawiony prawa noszenia munduru. Wszyscy machnli na niego rk i byy pilot wojskowy zmar kilka lat pniej, wyniszczony alkoholem. Aleksander Nikoajewicz Szeliepin, moje gwne rdo informacji o Wasi liju, opowiada mi, e po mierci ojca Wasilij trafi do wizienia: przypomniano sobie o jego dawnych grzechach, naduywaniu wadzy i tak dalej. Jak twierdzia crka WJ. Stalina, Nadieda Wasiliewna, nie odby si aden sd ani dochodze nie, lecz po prostu skazano go na osiem lat, by jak najszybciej pozby si czowie ka, ktry opowiada wszystkim dookoa, e jego ojciec zosta otruty. Chruszczow poprosi mnie wspomina dalej Szeliepin bym pojecha do Lefor towa, dokd przewieziono Wasilija z wadimirskiego wizienia. Wizie co tam majstrowa przy warsztacie (wychowanie przez prac"). Kiedy przyprowadzili go do mnie, pad na kolana, zapaka: Przebaczcie, przebaczcie, nie zawiod was wi cej (...)". Opowiedziaem o spotkaniu Chruszczowowi. Ten pomilcza i mwi: Przywiecie go do mnie". Nazajutrz Wasilija Stalina doprowadzili do Chruszczowa. Znowu pad do ng: baga, paka, zaklina si. Chruszczow, obejmujc Wasilija, te zapaka, dugo rozmawiali o ojcu. Po spotkaniu postanowili Wasilija niezwocznie zwolni. Przy gotowali nakaz, wypucili. Przy wypisce nalegali, by przybra sobie inne nazwisko - Wasiliew [nazwiskiem tym wdz naczelny podpisywa podczas wojny niektre

dyrektywy - D.W.]. Wasilij Stalin, przy caej swojej saboci, stanowczo odmwi. Wrci do domu. Crce, Nadiedzie, powiedzia, e chciaby pracowa jako kie rownik pywalni (...)". Niebawem jednak, pod wpywem starych przyjaci, Wa silij wrci do dawnego stylu ycia. Miesic po wyjciu z wizienia, prowadzc sa mochd w stanie nietrzewym, spowodowa wypadek. Chruszczow dugo kl, na czym wiat stoi, pyta: Co robi? Posadzi - zginie. Nie posadzi - te zginie". Postanowili go zesa. Wybrali miejsce - Kaza. Wasilij pojecha na zesanie" z ko lejn on. Dosta jednopokojowe mieszkanie, mia okazj popatrze na swoje krt kie ycie z jego wzlotami i upadkami. Tam zastaa go wie o usuniciu ciaa jego ojca z mauzoleum, co nastpio 31 padziernika 1961 roku. Wizienie, choroba, wdka, bezduszno dawnych przyjaci" uczyniy ze kompletnego inwalid. Los syna wodza" ilustruje w miniaturze moraln jaowo stalinizmu. Wasilij zmar 19 marca 1962 roku. Zosta pochowany niejako Stalin", cho nazwisko to no si przez cae ycie, nie Wasiliew", ktrym mia si sta z yczenia wadz, lecz Dugaszwili". Pozostawi siedmioro dzieci: czworo wasnych i troje adoptowanych. Dyktator, ktrego sowo wystarczao, by w zadziwiajco krtkim czasie wy kopano ogromny kana, wzniesiono paac lub przeniesiono setki tysicy ludzi z wolnoci" za kolczaste druty obozw, okaza si cakowicie bezsilny jako oj ciec. Za tragiczny los modszego syna odpowiedzialno ponosi przede wszyst kim sam wdz". Podobny zarzut wysun przeciwko niemu historycy, opisujcy koleje ycia jego crki wietlany. Na ile mona stwierdzi, dopki bya jeszcze uczennic, Stalin kocha j bardziej ni synw. Nierzadko pisa do niej, zazwyczaj w bardzo ciepym tonie: Mojej pani - Sietance [tak w tekcie - D.W.] - pozdrowienia! Wszystkie Twoje listy otrzymaem. Dzikuj za listy! Nie odpowiadaem dlatego, e byem bardzo zajty. Jak spdzasz czas, jak Twj angielski, czy dobrze si czu jesz? Ja jestem zdrw i wes, jak zawsze. Smutno bez Ciebie, ale co robi, jako to znosz. Cauj moj pani. 22 lipca 1939 r. Wojna oddalia ojca od crki i to, jak si okazao, na zawsze. Bliskoci, rodzin nego ciepa przywrci si nie udao. Dorastajca wietana, jak wszystkie dziew czta w jej wieku, przeya pierwsz mio. Jej wybranek, dziennikarz i reyser filmowy Aleksander Jakowlewicz Kapler, zosta aresztowany i skazany na pi lat, a potem na kolejne pi. Z obozu napisa list: Drogi Jzefie Wissarionowiczu! Osdzono mnie w trybie specjalnym za antyradzieckie wypowiedzi. Nie przyzna em si do nich i nie przyznaj. Zostaem odznaczony Orderem Lenina i otrzyma em Nagrod Stalinowsk pierwszego stopnia. Braem udzia w realizacji filmw:
Oni broni Ojczyzny, Kotowski i Dzie wojny. Mog si przyzna jedynie do braku

skromnoci. Pozwlcie mi i na front, bagam Was o to. 27 stycznia 1944. A Kapler

Stalin zada od Berii informacji na temat Kaplera. Otrzyma nastpuj c notatk: Kapler ma siostr we Francji. Spotyka si z amerykaskimi kore spondentami Shapiro i Parkerem. Nie przyzna si do winy, ale jest podejrzany o szpiegostwo (...). 16 marca 1944 roku" 6 6 . Stalin zawsze wierzy podobnym podejrzeniom". Dwa maestwa Swietany okazay si nieudane, podobnie jak trzecie, gdy polubia cudzoziemca. Jej m umar w Moskwie, a kiedy w 1966 roku Allilujewa zabraa jego prochy do ojczyzny na pogrzeb, zdecydowaa si pozosta za granic. Nie bya tam szczliwa i w 1984 roku wrcia do ZSRR. Nie zdoaa si jednak przystosowa do radzieckiej rzeczywistoci, wic ponownie wyjechaa na Zachd. By moe dzieci wodza" wyrastayby w innej atmosferze, gdyby ya ich matka, Nadieda Siergiejewna Allilujewa. wiadectwa, ktrymi dysponuj, wskazuj, e Stalin przyczyni si porednio (czy naprawd tylko porednio?) do jej mierci. Noc z 8 na 9 listopada 1932 roku Allilujewa odebraa sobie ycie. Do tak dramatycznej decyzji skonia j, jak mona przypuszcza, ktnia, ledwie zauwaona przez postronnych, ktra miaa miejsce podczas maej uroczystoci z udziaem Mootowa, Woroszyowa, ich on oraz innych osb z otoczenia genseka. Kolejnej ordynarnej uwagi Stalina Nadieda ju nie zniosa. Posza do swo jego pokoju i si zastrzelia. Karolina Wasiliewna Til, gospodyni domowa, ktra przysza obudzi Allilujewa nastpnego ranka, znalaza j martw. Na pododze lea pistolet typu Walter. Natychmiast wezwano Stalina, Mootowa i Woroszy owa. S podstawy do przypuszcze, e samobjczyni zostawia list poegnalny, lecz na ten temat mona jedynie snu domysy. Stalin by wstrznity, kiedy dowiedzia si o tym wydarzeniu. I w tym przy padku jednak pozosta wierny swemu amoralnemu credo: nie czu si odpowie dzialny za postpek ony, ale uzna go za zdrad, jakiej si dopucia wobec niego. Zapewne nie pomyla nawet, e to jego oscho, brak ciepa i zainteresowania tak gboko zraniy Allilujewa, i w chwili gbokiego zaamania i depresji zdecy dowaa si na ten desperacki krok. Poegnawszy si z on na cywilnej ceremo nii pogrzebowej, Stalin nie pojecha na cmentarz. Niebawem ludzie z jego oto czenia sprbowali zaaranowa kolejne maestwo Stalina - z krewn jednego z bliskich towarzyszy wodza". Wydawao si, e wszystko zostao ju ustalone, z przyczyn jednak znanych tylko wdowcowi lub nie doszed do skutku. W jego yciu byy jeszcze kobiety z krgw artystycznych, ale ostatnie lata Stalin przey samotnie, powierzajc trosk o siebie gospodyni domowej, nalecej do licznej obsugi". Walentina Wasiliewna Istomina roztoczya sta opiek nad wdowcem, towarzyszc mu rwnie podczas wakacji nad Morzem Czarnym. Kiedy umar, w obecnoci czonkw politbiura przypada do jego piersi i wybuchna paczem. Najwidoczniej znaczy on dla niej wicej ni dla towarzyszy broni. Pod koniec ycia Stalin zacz przejawia oznaki szacunku wobec pami ci ony. W jadalni i w gabinecie daczy, jak rwnie w mieszkaniu na Kremlu

pojawiy si fotografie Allilujewej. By moe, cho trudno w to uwierzy, w ob liczu zbliajcej si mierci obudzio si w nim sumienie? Nie ma najmniejszych wtpliwoci, e Nadieda Siergiejewna Allilujewa ko chaa ma i na miar swych si staraa si pomaga mu w pracy. Wedle relacji krewnych, w ostatnich latach ycia przechodzia gbok wewntrzn depresj. Zapewne Stalin te kocha j na swj sposb, lecz pochonity obowizkami, pla nami, prac, upojony wadz nie zostawi w swym sercu miejsca dla ony, dzieci, najbliszych. Caymi tygodniami mg nie zauwaa nikogo z rodziny, nie inte resowa si samopoczuciem, zdrowiem bliskich. Wielu ze swoich wnukw nigdy nie widzia ani nie stara si zobaczy. Na przykad dzieci Wasilija z pierwszego maestwa - Nadieda i Aleksander - nigdy nie dostpiy zaszczytu poznania czowieka, o ktrym pisarze tworzyli legendy: Stalin myli o nas". Zawsze pro ciej jest myle" o wszystkich ni o konkretnych ludziach. Kiedy aresztowany zosta Aleksander Siemionowicz Swanidze, brat jego pierwszej ony, Stalin nie pomyla nawet, jak czowiek, ktrego zna od dziecka i z ktrym utrzymywa bliskie stosunki, mg okaza si wrogiem". W samej strukturze moralnoci wodza" ziay ogromne wyrwy. Jego postpki, zachowa nie, stosunek do otoczenia i krewnych pozwalaj przypuszcza, e Stalinowi obce byy wdziczno, lito, wielkoduszno, wspczucie, wyrozumiao, skrucha, poczucie winy... W duszy Stalina nie sposb byo znale i trci jakiekolwiek struny ludzkich uczu. Powtrz raz jeszcze: ta strona politycznego portretu Stalina, ukazujca mo ralne cechy jego osobowoci, nie jest" zapewne najwaniejsza. Co znamienne, sam Stalin odnosi si lekcewaco do moralnoci i moralizatorstwa". Zawsze przed kada polityk nad moralno i na tym wanie polega jedna z tajemnic" jego niezwykle zoonego charakteru. Lekcewaenie oglnoludzkich wartoci moral nych zaczo si u niego przejawia bardzo wczenie. Pogardza litoci, wsp czuciem, miosierdziem, cenic jedynie oznaki siy. Duchowe ubstwo Stalina, przeradzajce si w niespotykan obojtno, a pniej w bezwzgldno, kosz towao ycie jego on i zrujnowao ycie jego dzieciom. Co gorsza, w polityce Stalin rwnie nie znajdowa miejsca dla wartoci moralnych. Szczytem szlachet noci byo dla niego, gdy kto demaskowa" koleg jako wroga ludu". Kiedy Beria, za zgod Stalina, aresztowa on jego zaufanego sekretarza Poskriebyszewa, Bronisaw Solomonown, to na wszystkie proby ma, aby j uwolniono, Sta lin, jak opowiadaa mi crka Poskriebyszewa, Galina Aleksandrowna, mia jedn odpowied: To nie ode mnie zaley. N i c nie mog zrobi. W NKWD to wyja ni". Wysunito przeciwko niej standardowe, absurdalne zarzuty o szpiegostwo. Nieszczsna kobieta, matka dwojga dzieci, po trzyletnim pobycie w wizieniu zostaa rozstrzelana. A tymczasem ojciec tych dzieci po 14-16 godzin na dob nie odstpowa Stalina, przynosi dokumenty, przygotowywa raporty, wzywa ludzi, przekazywa polecenia wodza"... Nawet Beria, z rozkazu ktrego dokonano aresztowania, nadal bywa u nas w domu - wspominaa Galina Aleksandrowna.

- Bywao u nas zreszt take wiele innych znanych osb: Szaposznikow, Ro kossowski, Kuzniecow, Chruliew, Miereckow. Stalin zna osobicie moj matk i, rzecz jasna, zdawa sobie spraw, e oskarenie o szpiegostwo (brat matki je dzi za granic po sprzt medyczny - gwny punkt oskarenia - i oczywicie te zosta rozstrzelany) nie ma adnych podstaw". Przysza mi kiedy do gowy osobliwa na pozr myl: by moe Stalin, zarz dzajc aresztowania krewnych, bliskich, on ludzi ze swego otoczenia, wyprbo wywa w ten sposb ich lojalno i wiernopoddacze uczucia. Kalinin, Mootow, Kaganowicz, Poskriebyszew i wielu innych, na ktrych rodziny spada katastrofa, musieli zachowywa si tak, jakby nic si nie stao. Stalin bacznie ich obserwo wa, a ulego, jak okazywali, sprawiaa mu wyrane zadowolenie. W kracowo amoralnej osobowoci Stalina dominoway cechy potworne w swej nikczem noci i okruciestwie. Nic witego, szlachetnego, przyzwoitego nie skrywao si pod mask Wielkiego Aktora, jak go wczeniej nazwaem, po mistrzowsku grajcego wiele rl w yciu, przypominajcym raczej filmy grozy. Przecie Po skriebyszew wierzy jego sowom, kiedy Stalin zapewnia go uroczycie: To nie ode mnie zaley". Beria, ktry nadal bywa w domu u Poskriebyszewa, mwi mu z pewnoci to samo. Ludzie z otoczenia Stalina yli w wiecie kamstwa, cynizmu i okruciestwa. Przyzwyczailimy si z czasem do myli, e humanizm, moralno, oglno ludzkie normy przyzwoitoci to pojcia ze sfery drobnomieszczaskiego mora lizatorstwa". A przecie moralno wyprzedza wiadomo polityczn, prawn czy nawet religijn. Pojawia si ona wraz z potrzeb ycia w spoeczestwie. Bez niej czowiek nigdy nie staby si czowiekiem. Stalin by silnym czowiekiem" z gatunku tych, ktrzy uparcie d tylko do wielkoci, nieograniczonej wadzy. Ale rzdy terroru - jak pisa Nikoaj Bierdiajew - to nie tylko dziaania fizycz ne: aresztowania, tortury, egzekucje, lecz przede wszystkim dziaania psychicz ne (...)" 6 7 . Stalinowska praktyka stopniowo uwicia przemoc, nie troszczc si o jej moralne podstawy. Prywatne ycie czowieka to bilet wizytowy" jego zasad moralnych, ktre w przypadku Stalina podporzdkowane zostay kryteriom kla sowym. Moralne fundamenty rewolucji i budowy nowego wiata byy dla nie go jedynie buruazyjnym moralizatorstwem". Najstraszniejsze jest to, e Stalin nie wtpi w swoj racj moraln. W jednej z ksiek Michaia Aleksandrowicza Bakunina gensek podkreli zdanie: Nie tracie czasu na wtpienie w siebie, po niewa jest to najbardziej jaowe zajcie ze wszystkich, jakie wymyli czowiek". C mona do tego doda? Zapewne Bakunin mg tak myle; nie by przecie sekretarzem generalnym wielkiej partii.

CZ IV

DYKTATURA CZY DYKTATOR?

Kult witoci to dyktatura wiatopogldu, ktra zawsze wymaga ortodoksji, zawsze wyklina heretykw. Nikoaj Bierdiajew

Drugiego grudnia 1929 roku Stalin ukoczy 50 lat. Nie byo jeszcze wtedy bezgranicznego ubstwienia, klczenia przed otarzem wodza" i przypisywania mu wszystkich moliwych zasug. Jeszcze nie wydawano 1000-stronicowych peanw pochwalnych na jego cze, w dziesitkach tysicy kolektyww nie ukadano listw dzikczynnych pod jego adresem, nie rozpoczynano i nie ko czono jego imieniem wszystkich artykuw wstpnych we wszystkich gazetach. Te czasy miay dopiero nadej. J u wwczas jednak dobra poowa jubileuszowego" numeru Prawdy" zo staa powicona Stalinowi. Znalazy si tam artykuy Stalin i partia Kaganowicza,
Nieugity bolszewik Ordonikidzego, Stalin i uprzemysowienie kraju Kujbyszewa, Stalin i Armia Czerwona Woroszyowa, Sternik bolszewizmu Kalinina, Stalowy o

nierz partii bolszewickiej Mikojana i wiele innych. KC i C K K WKP(b) zoyy y czenia najlepszemu leninicie". Gazetowe nagwki nazyway Stalina wiernym kontynuatorem dziea Marksa i Lenina", organizatorem i realizatorem socjali stycznej industrializacji i kolektywizacji", wodzem partii proletariatu" i tak dalej. Jubileusz wypad bardzo w por: zwrci powszechn uwag na czowieka, kt ry zdecydowanie rozprawi si z kolejn opozycj, czyli, jak wwczas mawiano, odchyleniem". Popularno Stalina zacza gwatownie rosn. Przenikliwi ob serwatorzy ju wtedy zauwayli, e do koca lat 20., do dnia swych 50. urodzin, Stalin nabra pewnoci siebie, sta si apodyktyczny i stanowczy. Mootow i Kaganowicz proponowali w bardziej uroczysty sposb uczci j u bileusz uznawanego ju niemal przez wszystkich wodza". Stalina powstrzymy waa nie skromno, lecz pami o 50. rocznicy urodzin Lenina. Leninowskie sowa o nim, Stalinie, zwykle przychodziy mu do gowy, gdy naleao dokona zasadniczego wyboru. Prawdziwy wybr wymaga, by podmiot potrafi postawi

si na miejscu tych, ktrych w wybr dotyczy. Lenin umia w mylach wcieli si w kogo innego; umiao to rwnie wielu jego towarzyszy. Ale nie Stalin. Trud no sobie nawet wyobrazi, by Stalin mg postawi si, przypumy, na miejscu swojej ofiary. Jego prostolinijne mylenie nie dopuszczao tego rodzaju zderze. Natomiast powstrzyma si potrafi, zwaszcza na pocztku swej drogi na szczyt. A w dniu 50. urodzin powstrzyma go Lenin, czy raczej wspomnienie o nim. Pidziesite urodziny Wodzimierza Iljicza obchodzono w moskiewskim komitecie partii, cho, co prawda, pod nieobecno samego jubilata. Jako pierw szy wystpi Aleksander Fiodorowicz Miasnikow. Dugie, lecz mao wyraziste przemwienie wygosi Kamieniew. Przemawiali Gorki, unaczarski, Olmin ski, recytowa swoje wiersze proletariacki poeta Wasilij Dmitrijewicz Aleksan drowski. Potem Miasnikow odda gos Stalinowi. Chcia on powiedzie co oryginalnego i nieoczekiwanego w dniu jubileuszu Lenina. Zacz wic mwi o tym, jak Wodzimierz Iljicz umia przyznawa si do wasnych bdw. Wy liczy kilka przykadw i zakoczy sw przemow stwierdzeniem: Czasem tow. Lenin w kwestiach o ogromnym znaczeniu potrafi przyzna, e si pomy li. Ta bezporednio szczeglnie nas ujmowaa. To wszystko, towarzysze, co chciaem wam powiedzie". Suchacze nagrodzili piciominutowe wystpienie Stalina skpymi oklaskami, nieco skonsternowani mao jubileuszowymi so wami ludowego komisarza do spraw narodowoci. I wwczas do sali wkroczy Lenin. Jego przemwienie byo krtkie, dynamiczne, zapadajce w pami. Przede wszystkim powinienem podzikowa wam za dwie rzeczy: po pierwsze, za y czenia, wygoszone dzisiaj pod moim adresem, a po drugie, jeszcze bardziej za to, e oszczdzilicie mi pochlebstw". Nastpnie stwierdzi, i jubileusze naley ob chodzi inaczej, i zacz mwi o sytuacji w partii. Sukcesy rewolucji, odniesio ne przez nas zwycistwa, z czasem odwrciy nasz uwag od zada, ktre stoj przed nami w bardzo wielu dziedzinach... Czeka nas olbrzymia praca, wymaga jca jeszcze wicej wysiku ni do tej pory. Pozwlcie mi zakoczy yczeniem, aby w adnym razie nasza partia nie popada w samozadowolenie" 1 . Dlaczego Stalin wybra wanie t okazj, by wytkn Leninowi jego bdy"? Wwczas nie potrafi odpowiedzie sobie na to pytanie. Czy chcia pokaza, e narkomnac nie jest niczyj marionetk? Wyrni si? A moe wiedzia, i Lenin nie boi si adnej prawdy? Niezalenie od przyczyny, wspomnienie tamtego wieczoru budzio w nim uczucie zakopotania. Kiedy zastpca dyrektora Centralnego Archi wum Partyjnego, Wadimir Wiktorowicz Adoratski, zwrci si do Stalina z prob, by pozwoli mu wczy jego wystpienie do zbioru artykuw pod wsplnym ty tuem O Leninie, Stalin odmwi. W uzasadnieniu napisa: Tow. Adoratski. Prze mwienie jest zapisane w zasadzie prawidowo, chocia wymaga redakcji. Nie chciabym go jednak drukowa: niezrcznie jest mwi o bdach Iljicza"2. Pniej jednak przemwienie Stalina, przeredagowane", weszo do jego Dzie zebranych. Uczucie zakopotania te niebawem mino. Ju na pocztku

1925 roku Stalin zgodzi si z wnioskiem Mootowa o pierwsze znaczce uwiecz nienie swego imienia. W lad za tym przewodniczcy CKW Z S R R Michai Kali nin oraz sekretarz CKW Abel Jenukidze podpisali zarzdzenie Prezydium Cen tralnego Komitetu Wykonawczego, stwierdzajce: Przemianowa miasto Carycyn - na Stalingrad; guberni carycysk - na stalin gradzk; powiat carycyski - na stalingradzki; gmin carycysk - na stalingradzk i stacj kolejow Carycyn - na Stalingrad3. By 10 kwietnia 1925 roku, od mierci Lenina min zaledwie rok Nieba wem podobne inicjatywy stay si norm. Stalin y, a jego imieniem nazywano powiaty, miasta, obwody, zakady przemysowe, parki, gazety, okrty, paace kul tury. Czy nie tak przejawia si pretensja do niemiertelnoci? Stalin wiedzia, e przeyje swj czas. y, a ju stawa si niemiertelny. Ale niemiertelno - to jeszcze nie wieczno. Taki by czowiek, ktry z wyroku historii stan na czele ogromnego chop skiego pastwa.

LOS CHOPSTWA
Niemal wszyscy Rosjanie wywodz si z chopstwa. Kiedy sigamy pamici w jasne obszary dziecistwa, pojawia si natychmiast zapach topniejcego niegu, czerwono upierzone gile na pocie, ciemniejcy ld na rzece, cienki, poszarpany zarys Sajaskich Gr na poudniu, skrzyp sa na wiejskiej ulicy. I twarze ludzi, ktrzy dawno odeszli... Prawie nie znamy naszych przodkw. Kto potrafi przypomnie sobie imiona swych prababek i pradziadkw? Czas unis je ze sob w niebyt. Nawet mylami trudno powrci do utraconego na zawsze wiata dziecistwa. Czasem chciao by si zgromadzi wszystkich antenatw przy jednym dugim rodzinnym stole. Pociemniae ikony patrzyyby wwczas na siedzcych na awach chopw. Broda ci wieniacy w pciennych koszulach ze zgrubiaymi od cikiej pracy domi, agodne i pokorne oczy ich on, starych ju w wieku 40 lat, rodzcych czsto wprost na polu; mnstwo jasnowosych dzieci, z ktrych poowa umieraa jesz cze w niemowlctwie. Za stoem siedzieliby z pewnoci dwaj lub trzej sdziwi weterani wojny tu reckiej, japoskiej, niemieckiej z Orderem witego Jerzego na piersi. Ci nie pimienni ludzie wyznawali tradycyjn moralno wsplnoty, gdzie centralne miejsce zajmoway prawosawie, praca, rodzina, ojczyzna. By moe znalazby si wrd nich jeden, ktry umia czyta i prenumerowa ilustrowany magazyn Niwa". Chopi, baby, wieniacy... Po tych muzykach pozostao dzi jedynie to, co zachowalimy w pamici, i zapewne rwnie to, co przetrwao w niektrych z nas chopskiego: gorliwo w pracy, oszczdno, ufno, gotowo do przyjcia z pomoc" krajanowi ca gromad.

W takim chopskim wiecie jeszcze na pocztku lat 30. ya przewaajca wikszo naszych rodakw. I w wiecie tym odbya si prawdziwa rewolucja, a raczej co w rodzaju usankcjonowanego odgrnie ludobjstwa. Co prawda, pierwsze gwatowne wstrzsy na wsi miay miejsce w trakcie nacjonalizacji majtkw obszarniczych, dworskich i klasztornych. Utworzone w poowie 1918 roku komitety biedoty wyday wojn kuakom, ktrych pozba wiono ponad poowy ziemi. Skonfiskowane maszyny i ywy inwentarz rozdzie lono pomidzy redniakw i biedot. Zmniejszya si liczba kuakw, na wsi za czli przewaa redniozamoni chopi. Nowa Polityka Ekonomiczna daa wsi moliwo prowadzenia handlu po zapaceniu ustalonego podatku. Jeszcze za ycia Lenina, pod koniec 1923 roku, Rosja Radziecka sprzedaa innym pastwom ponad 2 000 000 ton pszenicy. Sama myl, e mona kupowa zboe, wydawaa si wwczas niepojta. Sprzedawa je - byo rzecz naturaln. W okresie odbudowy udao si nieco podnie produkcj zboow kraju, cho nie zbliya si ona nawet do poziomu przedwojennego. Wzrost ten do tyczy gwnie spoycia wewntrznego, natomiast ziarna towarowego pastwu jeszcze brakowao. Powodoway to niskie ceny skupu oraz brak artykuw prze mysowych dla wsi. Spdzielczo na wsi stawiaa dopiero pierwsze kroki. Nowa Polityka Ekonomiczna sprzyjaa rozwojowi gospodarstw rednio- i maorolnych, cho, rzecz jasna, umocnia take pozycj kuakw. Nie stanowili oni jednak nie bezpieczestwa dla pastwa, ktrego podstaw politycznej wadzy bya dyktatura proletariatu. Warto w tym miejscu podkreli, e ideaw socjalistycznych nie naley utosamia z ndz i odrzuceniem zamonoci. Marksizm wystpowa przeciwko bogactwu, osignitemu kosztem cudzej pracy. Znaczna cz kua kw rozwijaa swe gospodarstwa prac wasnych rk. Lenin przewidzia, i socjalistyczne przeobraenia napotkaj najwiksze przeszkody na wsi. Wierzy jednak w propagandow si elektryfikacji, trakto rw i ksiek. Zdawa sobie spraw z tego, e aby doprowadzi poprzez N E P do szerokiego udziau chopstwa w spdzielczoci, potrzebna jest caa histo ryczna epoka. Moemy doj do szczliwego koca tej epoki w cigu jednego lub dwch dziesicioleci" 4 . W jednej ze swych ostatnich prac Lenin sformuowa niezwykle wan tez: Obecnie mamy prawo stwierdzi, i sam rozwj sp dzielczoci jest dla nas tosamy (...) z rozwojem socjalizmu (...). Po osigni ciu penego uspdzielczenia stanlibymy obiema nogami na socjalistycznym gruncie" 5 . Ma si rozumie, e leninowski plan uspdzielczania rolnictwa nie uwzgldnia wszystkich szczegw, etapw, praktycznych trudnoci na drodze do jego realizacji. W 1923 roku byo to jednak niemoliwe. Obnienie podatkw pozwolio redniakom i kuakom zgromadzi wiksze nadwyki produktw rolnych, przede wszystkim zboa. Wzrosa sia nabywcza chopstwa jako caoci. Zarazem jednak w kraju nasila si gd towarw. Jest za tem zrozumiae, e chopi niechtnie sprzedawali zboe; nie potrzebowali papie rowych pienidzy, lecz maszyn i innych wyrobw przemysowych, ktrych ceny

byy bardzo wysokie. Pojawiy si trudnoci w zaopatrzeniu miast. Na pocztku 1927 roku zacz narasta kryzys zboowy. Kuacy, a take redniacy przetrzymy wali zboe, oczekujc na korzystniejsze ceny i potrzebne im towary. Opozycja prbowaa wykorzysta do wasnych celw rosnce trudnoci w sto sunkach pomidzy pastwem a chopstwem. I tak, Kamieniew, wystpujc na XV Zjedzie partii, oskary kierownictwo o to, e nie docenio elementw kapitali stycznych na wsi, i faktycznie nawoywa do zaostrzenia kursu wobec kuakw. Przedstawiciele opozycji ju wczeniej domagali si przymusowego odebrania kuakom i redniakom 2 500 000-3 000 000 ton zboa, potrzebnych do wyrw nania wewntrznego deficytu, politbiuro, dyskutujce nad referatem, ktry Stalin zamierza wygosi na zjedzie, miao na tyle rozsdku, by odrzuci t propozycj. W politycznym sprawozdaniu Stalin stwierdzi jednoznacznie: Myl si ci towa rzysze, ktrzy sdz, e mona i naley skoczy z kuakiem przy uyciu rod kw administracyjnych, z pomoc GPU: wyda zarzdzenie, przystawi piecz i kropka. To metoda atwa, ale mao skuteczna. Kuaka trzeba pokona rodkami ekonomicznymi i w oparciu o zasady radzieckiej praworzdnoci. A radziecka praworzdno to nie pusty frazes" 6 . Kt nie zgodziby si dzisiaj z podobnymi wywodami? Wprost trudno uwierzy, e powiedzia to Stalin. Rzecz jednak w tym, i sowa Stalina czsto nie szy w parze z czynami. I nie tylko w tym. Stalin po prostu sabo orientowa si w kwestii chopskiej. W cigu caego ycia tylko raz odwiedzi regiony wiejskie. Byo to w 1928 roku, podczas wyjazdu na Syberi w zwizku z dostawami zboa. Wycznie teoretyczna wiedza na temat rolnictwa ze szczegln si daa o sobie zna pniej, znajdujc wyraz w wielu na wskro bdnych decyzjach, majcych daleko idce konsekwencje. Na XV Zjedzie, ktry przyj kurs na kolektywizacj rolnictwa, przedstawia no rzeczowe propozycje, zmierzajce do przezwycienia trudnoci aprowizacyj nych, z jakimi boryka si kraj. Anastas Mikojan stwierdzi w swym wystpieniu, e masa towarowa zalega w miastach, nie docierajc na wie, gdzie jest na ni ogromny popyt: Aby osign rzeczywisty przeom w kwestii dostaw zboa, po trzebny jest decydujcy zwrot. Przeom ten powinien polega na przerzuceniu towarw z miast na wie, nawet kosztem czasowego (na okres kilku miesicy) ogoocenia rynkw miejskich, aby w ten sposb uzyska zboe od chopw. Jeli nie dokonamy takiego przewrotu, bdziemy mie ogromne trudnoci, ktre od bij si na caej gospodarce" 7 . Istniaa szansa, e w celu umocnienia sojuszu klasy robotniczej i chopstwa, rozwizania zasadniczych problemw wsi, zastosowane zostan rodki nie tyl ko polityczne, lecz take ekonomiczne, tak jak przewidywa plan Lenina. Jego zdaniem, to wanie system cywilizowanych spdzielcw" pozwoli mia na maksymalne sprzenie interesw jednostkowych i spoecznych. Naleao poo y nacisk nie tylko na metody siowe, nakazowe, lecz przy realizacji najwaniej szego, historycznego programu kolektywizacji rolnictwa uwzgldni take prawa ekonomii i umiejtnie zastosowa dwignie ekonomiczne.

fil

W referacie o zadaniach partii na wsi, ktry wygosi Wiaczesaw Mootow, sekretarz KC WKP(b), odpowiedzialny za prac na odcinku wiejskim, znala zy si zasadniczo suszne wnioski. Mootow podkreli zwaszcza, e rozwj gospodarki indywidualnej na drodze do socjalizmu to proces powolny, proces dugi. Trzeba wielu lat, aby przej od indywidualnego do uspoecznionego (ko lektywnego) rolnictwa". W procesie tym niedopuszczalne jest uycie przemocy, kontynuowa Mootow. Ten, kto proponuje nam teraz polityk odbierania, przy musowej rekwizycji 2 500 000-3 000 000 milionw ton zboa, choby od 10% gospodarstw chopskich, a wic nie tylko kuackich, ale i czci redniackich, jest - niezalenie od dobrych intencji, jakie kryj si za t propozycj - wrogiem ro botnikw i chopw, wrogiem sojuszu robotnikw i chopw..." Po tych so wach referenta Stalin gono zawoa: Susznie!", a w dalszym cigu referatu jeszcze kilkakrotnie wspiera Mootowa podobnymi okrzykami 8 . Wydawao si, e zjazd wypracowa lini, przewidujc szerokie zastosowanie rodkw ekonomicznych w kolektywizacji, przestrzeganie zasady dobrowolno ci, stopniowoci. Rezolucja, przyjta w zwizku z referatem Mootowa, stwier dzaa wprost, e dowiadczenie w peni potwierdzio suszno spdzielczego planu Lenina, zgodnie z ktrym to wanie socjalistyczny przemys prowadzi bdzie indywidualne chopskie rolnictwo do socjalizmu" 9 . Co wicej, zjazd zde cydowanie potpi prby zastosowania metod nakazowych w kwestii chopskiej. Tym wiksze zdziwienie budzi musiaa decyzja Stalina i tego Mootowa, dotyczca przyspieszenia procesu nie tyle uspdzielczania, ile kolektywizacji wsi. Wkrtce po XV Zjedzie Stalin zacz mwi o koniecznoci zwikszenia tempa" industrializacji i kolektywizacji. Bardzo podoba mu si artyku przysze go akademika Strumilina, w ktrym sformuowa on zasady ekonomiki naka zowej": nie chodzi o to, by uczy si ekonomii, lecz o to, by j zmienia; partia nie jest zwizana adnymi reguami; nie ma takich twierdz, ktrych nie mogliby zdoby bolszewicy; o tempie decyduj ludzie 1 0 . Stalin niejednokrotnie cytowa, zapoycza podobne stwierdzenia, zaklina za ich pomoc czytelnikw i sucha czy. Artyku Strumilina wyjtkowo trafnie wyraa jego wasne intencje. Stalin rozpocz szybki zwrot ku rodkom nadzwyczajnym. A to oznaczao rwnie atak na N E P - rynkowy model socjalizmu. Pod koniec grudnia 1927 i w styczniu 1928 roku po guberniach rozesane zostay zowieszcze dyrektywy z podpisem Stalina, nakazujce zwikszenie na cisku na kuakw i rozpoczcie bezporedniej pracy w kierunku kolektywizacji. By moe decyzj tak usprawiedliwiay czciowo trudnoci zboowe, ale prba rozwizania problemu aprowizacji drog sztucznego forsowania procesu uspo ecznienia bya powanym odstpstwem od leninowskiego planu. Wydaje si, e rozmach i zasig rewolucji spoecznej na wsi, ktr posta nowi przeprowadzi Stalin, nie mogy nie zapewni mu poparcia wikszoci partii. Radykalne, lewackie nastroje utrzymyway si w szeregach komunistw jeszcze dugo po rewolucji. Idea rozwizania odwiecznych problemw jednym

zdecydowanym posuniciem bardziej trafiaa im do przekonania ni zrwnowa one, spokojne podejcie, jakiego wymagaa sytuacja. Stalin by z natury niezwykle ostrony. Mimo to, po dugich i bolesnych roz mylaniach, podj ogromne ryzyko - zdecydowa si na cakowit kolektywizacj milionw gospodarstw chopskich, wiedzc, e masa niepimiennych chopw nie jest jeszcze na to przygotowana. Utopijne, dogmatyczne pogldy Stalina na kwesti chopsk znalazy odzwierciedlenie w prbie sprowadzenia indywidual nego wytwrcy do roli bezmylnego trybu w maszynie agrarnej. W tym celu na leao wywaszczy chopa, pozbawi go rodkw wytwarzania i moliwoci dys trybucji produktw rolnych. Praktycznie rzecz biorc, Stalin postanowi zmieni status spoeczny chopa, przeksztaci go z wolnego wytwrcy w pozbawionego praw robotnika. Aby to osign, by zmuszony zastosowa rodki nadzwyczajne i uczyni z nich powszechn norm. W lipcu 1928 roku plenum KC poparo Stalina. Partia zgodzia si na wczenie przemocy w system. Prawa ekonomiczne zastpiy metody nakazowe, zabijajce" stopniowo NEP, materialne zainteresowanie chopw, ich przedsibiorczo i ch do pracy. Niektrzy z odsunitych od ask przedstawicieli lewicowego odchylenia, zwiza ni wczeniej z Trockim, rwnie odnieli si z aprobat do zdecydowanych kro kw" wobec wsi i udzielili poparcia Stalinowi. Piatakow, Kriestinski, Antonow-Owsiejenko, Radek, Prieobraenski i inni wyrazili skruch i zostali ponownie przyjci do partii. Piatakow obj funkcj prezesa Banku Pastwowego, a potem zastpcy ludowego komisarza przemysu cikiego. Jednak i on musia w 1937 roku wypi do dna sw czar goryczy. Przejaww wolnomylicielstwa" Stalin nie przebacza nikomu. Pierwszy plan picioletni przewidywa, e w cigu tego okresu uspdzielczone zostanie 85% gospodarstw chopskich, w tym okoo 20% w formie kochozw. Pod naciskiem z gry jednak na Ukrainie, pnocnym Kaukazie oraz na Powou postanowiono skrci w termin do jednego roku. Kurs na szerokie zastosowa nie przemocy, zarwno wobec kuakw, jak i w caym procesie kolektywizacji, oznacza faktycznie koniec NEP-u. W styczniu 1928 roku Stalin przyjecha na Syberi. W swych wystpieniach przed aktywem partyjnym i wiejskim kad szczeglny akcent na uycie siy prze ciwko kuakom. Odbywa t podr niczym dowdca, dokonujcy inspekcji podlegych mu garnizonw. Po przyjedzie na miejsce wzywa lokalnych funk cjonariuszy partyjnych i radzieckich, wysuchiwa ich zwizych raportw i nie odmiennie wyraa t sam opini: Pracujecie le! Wakonicie si i pobaacie kuakom. Przyjrzyjcie si, czy i wrd was nie ma kuackich agentw... Nie mo emy duej cierpie podobnego skandalu". Po tej gniewnej tyradzie nastpoway zwykle konkretne zalecenia: Przyjrzyjcie si kuackim gospodarstwom - spichlerze i stodoy pene zboa, ziar no ley pod okapami, bo nie ma gdzie go przechowywa, nadwyki zboa sigaj 50 000-60 000 pudw na gospodarstwo...

Wszystkie swoje wystpienia Stalin koczy tak samo: Proponuj: a) zada od kuakw, by natychmiast dostarczyli wszystkie nadwyki zboa po cenach pastwowych; b) w przypadku, gdyby kuacy nie zechcieli podporzdkowa si prawu, pocig n ich do odpowiedzialnoci zgodnie z .artykuem 60 kodeksu karnego RSFRR i skonfiskowa im nadwyki zboowe na rzecz pastwa, przy czym 25% skon fiskowanego zboa rozdzieli wrd biedoty i gorzej sytuowanych redniakw () Naley bezwzgldnie poczy najmniej produktywne indywidualne gospodar stwa chopskie w gospodarstwa kolektywne, kochozy (...)". Tego rodzaju metody szeroko stosowano i zalecano. Teoretyczne i politycz ne uzasadnienie hasa, rzuconego przez niektrych gorliwych administratorw - O zwikszenie tempa kolektywizacji!", zawarte byo w artykule Stalina Rok wielkiego przeomu. Widoczna zmiana nastrojw, opinii spoecznej na korzy uspoecznienia - niekoniecznie kochozw, bdcych tylko jedn z jego form - zostaa zinterpretowana przez genseka jako powszechna gotowo redniakw do poczenia si w kochozy. W lad za tym nastpiy nowe kategoryczne dyrek tywy i zarzdzenia. Tydzie po swych 50. urodzinach Stalin wystpi na konferencji agronomw marksistw, gdzie, zanim jeszcze KC uchwali odpowiedni rezolucj, owiad czy: (...) od polityki ograniczania eksploatatorskich tendencji kuactwa prze szlimy do polityki likwidacji kuactwa jako klasy" 1 2 . Bya to zgubna decyzja, kt ra w najbardziej tragiczny sposb wpyna na losy milionw ludzi. W powszechnej wiadomoci rok 1937 stanowi apogeum przemocy i bez prawia w naszym kraju. Represje dotkny przede wszystkim wyksztaconych warstw spoeczestwa, dlatego te trudno si dziwi, e tak wiele na ten temat napisano, nadajc wydarzeniom tamtego okresu wymiar szczeglny. Pod koniec lat 20. i na pocztku 30. elazny obcas" dyktatury proletariatu zdepta jednak znacznie wiksz liczb ofiar, wrd ktrych znalazo si prawdopodobnie nie mao rzeczywistych wrogw systemu, ale znacznie wicej ludzi najzupeniej nie winnych: redniakw, traktowanych na rwni z kuakami, zwykych upartych chopw i czonkw ich rodzin. Uspdzielczenie drobnych gospodarstw byo zapewne historyczn koniecznoci. Ale czy w ekonomiczny przewrt wymaga zastosowania przemocy na skal masow? Z ca pewnoci nie. Proces uspdzielczania powinien si odbywa dobrowolnie. Aby uatwi rozkuaczanie", sporzdzono pod naciskiem Stalina dokument, okrelajcy parametry kuaka: roczny dochd przewyszajcy 300 rubli na go w (ale nie mniej ni 1500 na rodzin); prowadzenie handlu; wynajmowanie inwentarza, maszyn i pomieszcze; posiadanie mynw, olejarni i tak dalej. Chop, speniajcy choby jeden z wymienionych warunkw, stawa si automa tycznie kuakiem. Jak widzimy, wzito pod uwag nie kryterium spoeczne, lecz

majtkowe, niewystarczajce do zdefiniowania klasy w myl teorii marksistow skiej. W efekcie powstaa moliwo podcignicia pod kategori kuaka najr niejszych elementw socjalnych. Zatriumfowaa bezprzykadna przemoc. Masy chopstwa przeyy najciszy w XX wieku wstrzs. Ucierpieli zwaszcza najaktywniejsi, najzdolniejsi, najbar dziej produktywni i przedsibiorczy. Oczywicie znaleli si wrd nich i tacy, ktrzy odnosili si nieufnie do nowej wadzy. Jednak Stalin i jego pomocnicy wszystkich ich uznali za wrogw socjalizmu, ktrych naleao unieszkodliwi. Do stycznia 1930 roku specjalna komisja KC przygotowaa projekt rezolucji
0 tempie kolektywizacji i metodach pomocy pastwu w tworzeniu kochozw. Zapro

ponowane w projekcie terminy Stalin osobicie skrci o poow. Bez adnego racjonalnego uzasadnienia, nie biorc pod uwag wszystkich czynnikw pozy tywnych i negatywnych, gensek przynagla do coraz wikszego popiechu. Od komitetw gubernialnych i powiatowych domagano si sprawozda, zestawie, statystyk. Na wie wyruszyy zastpy penomocnych komisarzy. Niektrzy jedy nie obiecywali: Traktory, nafta, sl, zapaki, mydo - wszystko bdzie, gdy tyl ko zapiszecie si do kochozu!" Inni dziaali w sposb bardziej zdecydowany: Kto nie chce wstpi do kochozu, jest wrogiem wadzy radzieckiej!" Rozgo rzay namitnoci, konflikty, dochodzio do zabjstw funkcjonariuszy partyjnych i kochozowych aktywistw, do Moskwy popyny niezliczone skargi i petycje. Obiektywna potrzeba kolektywizacji, znajdujca swj wyraz w licznych formach dobrowolnych, zostaa umocniona" caym systemem rodkw o charakterze ad ministracyjnym, politycznym i prawnym. Naduycia byy na porzdku dziennym. Do jzyka rosyjskiego weszo na trwae zowieszcze sowo rozkuaczanie". Procesem tym objto ponad 1 000 000 gospodarstw chopskich, nie tylko zreszt kuackich. Wedug niektrych staty styk, na pocztku masowej kolektywizacji w oglnej liczbie gospodarstw indy widualnych zaledwie 3%, czyli okoo 900 000, stanowiy gospodarstwa kuackie. Wiele setek tysicy rodzin, po uprzednim odebraniu im rodkw produkcji, co cenniejszych rzeczy i nieruchomoci, wysiedlono do odlegych regionw. Bardzo wtpliwe, czy kiedykolwiek uda si ustali dokadn liczb ofiar tej fali bezpra wia. Zamiast ekonomicznych metod ograniczania wpyww kuaka na wsi, sig nito po najbardziej bezlitosne rodki jego likwidacji. Wedle szacunkowych da nych, w 1929 roku na Syberi, na pnoc zesano ponad 150 000 rodzin kuakw, w 1930 - 240 000, w 1931 - ponad 285 000. A przecie rozkuaczanie rozpoczo si w 1928 roku i trwao take i pniej, po roku 1931. Wedug moich oblicze rozkuaczaniem objto 8 500 000-9 000 000 mczyzn, kobiet, starcw i dzieci, spord ktrych wikszo wysiedlono z miejsc zamieszkania, gdzie pozostay groby przodkw, rodzinny dom, cay niewyszukany chopski skarb. Wielu roz strzelano za stawianie oporu, wielu zgino na bezdroach Syberii i dalekiej p nocy. W niektrych rejonach, si inercji rozptanej przemocy, a czasem osobistej zawici i zej woli, rozkuaczaniu podlegali rwnie redniacy. Ogem, wedug

moich oblicze, w wir rozkuaczania wcignitych zostao w takiej lub innej for mie od 6-8% gospodarstw chopskich. Oczywicie setki tysicy kuakw nie przyjmoway tego procesu biernie. Wo bec tych kuakw, ktrzy przeciwstawiali si otwarcie wadzy radzieckiej, nalea o, jak si wydaje, zastosowa surowe rodki administracyjne. A przecie wiksz cz gospodarstw kuackich mona byo wczy w proces kolektywizacji, uspo eczniania rodkami fiskalnymi, takimi jak zrnicowane obcienia podatkowe i obowizkowe dostawy. Nie uczyniono tego jednak, stawiajc kuaka przed po nurym wyborem: walczy lub z pokor oczekiwa swego losu - rozkuaczenia i zsyki. Popiech i bezwzgldno w rozwizywaniu problemw, dotyczcych milionw ludzi, doprowadziy do tragedii. W zwizku z kwesti kuakw warto, jak sdz, przytoczy fragment roz mowy Stalina z Churchillem, ktra miaa miejsce 14 sierpnia 1942 roku. Po zakoczeniu oficjalnych negocjacji Stalin zaprosi brytyjskiego premiera na kolacj do swego kremlowskiego mieszkania. Podczas dugiej rozmowy przy stole obecni byli Mootow i tumacz. Churchill tak opisa t scen w swych pamitnikach: - Prosz mi powiedzie, czy obecna wojna przysparza panu takich samych proble mw, jak polityka kolektywizacji? Na te sowa marszaek natychmiast si oywi. - Och, nie - odrzek. - Polityka kolektywizacji to bya straszna walka. - Tak wanie sdziem - odparem - poniewa musielicie si upora nie z kil koma dziesitkami tysicy arystokratw lub wielkich wacicieli ziemskich, lecz z milionami zwykych ludzi. - Z 10 000 000 - przyzna, unoszc rce. - To byo co strasznego. Cigno si cztery lata. Aby oszczdzi Rosji powtarzajcych si okresw godu, naleao za ora ziemi traktorami. Musielimy zmechanizowa nasze rolnictwo. Kiedy dali my chopom traktory, zepsuy si w cigu kilku miesicy. Tylko kolektywne go spodarstwa z warsztatami mogy z nich korzysta. Najwicej kopotw sprawio nam wyjanienie tego chopom. Nie byo sensu dyskutowa z nimi. Kiedy ju wyuszczyo si chopu istot problemu, mwi, e musi i do domu i poradzi si ony, poradzi si popa. - To ostatnie pojcie byo dla mnie nowoci w tym kontekcie. - Kiedy ju porozmawia z nimi, odpowiada nieodmiennie, e nie chce kolektywizacji i obejdzie si bez traktorw. - To ich nazywalicie kuakami? - Tak - odpar, ale nie powtrzy tego sowa. Po chwili doda: - Zadanie byo bar dzo cikie i trudne, ale konieczne. - Co stao si potem? - No c - odpar. - Wielu z nich poparo nas. Niektrym dalimy ziemi do indywidualnej uprawy w guberni tomskiej lub irkuckiej lub dalej na pnocy, jed nak wikszo z nich bya tak znienawidzona, e zlikwidowali ich sami parobcy (...).

Za spraw Churchilla liczba 10 000 000 si upowszechnia. Moim zda niem jest ona nieco zawyona, cho fakt ten w aden sposb nie umniejsza skali ogromnej ludzkiej tragedii. By to pierwszy masowy krwawy terror, rozptany przez Stalina we wasnym kraju. -ata kolektywizacji stanowiy dramatyczny punkt zwrotny w losach chopstwa z daleko idcymi konsekwencjami spoecz nymi. Historyczna szansa na dobrowolne uspdzielczenie i rynkowy rozwj na nepowskich zasadach zostaa zaprzepaszczona. Nadzwyczajne, siowe metody nabray decydujcego znaczenia w ksztatowaniu systemu, oddalajcego si coraz bardziej od leninowskiego ideau. Tymczasem kolektywizacja trwaa nadal. Stalin otrzymywa dziesitki tysicy listw, wypenionych skargami, blem, niezrozumieniem, strachem i nienawi ci, ale puszczona w ruch maszyneria bezprawia wci cieraa ludzkie istnienia na proch. Dopiero 2 marca 1930 roku Stalin, ktry nie mg nie zdawa sobie sprawy z rozmiarw moralnego protestu i spoecznego sprzeciwu chopstwa, wy stpi na amach Prawdy" ze synnym artykuem Zawrt gowy od sukcesw. Jego drugi akapit brzmi dzisiaj niczym zowieszcza oda na cze socjalnego przymusu: Jest faktem, e do 20 lutego br. skolektywizowano 50% gospodarstw chopskich w ZSRR. Znaczy to, e do 20 lutego 1930 roku przekroczylimy picioletni plan kolektywizacji ponaddwukrotnie". Stalin zapewne nigdy nie zastanawia si nad tym, e za oficjalnymi statystyka mi kryj si ludzkie losy. Nie przytoczy przecie innych danych: ilu ludzi zesano, rozkuaczono, unicestwiono, rozstrzelano. Mwi si czsto, e proces tak gigantycz nych przeobrae nie mg zosta przeprowadzony bezbolenie, gadko i bez b dw. Ostatecznie kolektywizacja dotyczya prawie 4/5 caej ludnoci naszego kraju. Kto jednak da Stalinowi prawo odbiera zwykemu czowiekowi wolno wyboru i decydowa za niego? A przecie Lenin przestrzega: Nie wolno komenderowa!" Stalin zapomnia rwnie o wasnych sowach: Kuaka trzeba pokona rodkami ekonomicznymi i w oparciu o zasady radzieckiej praworzdnoci". Krtko mwic, dla Stalina stao si norm traktowa jako fikcj wszelkie decyzje, wnioski, zalecenia, jeli w danym momencie nie odpowiaday one jego planom. W artykule Stalin stwierdzi jednoznacznie (jakby w tej sprawie przeprowa dzono w kraju referendum), e ani towarzystwo wsplnej uprawy ziemi, ani ko muna nie odpowiadaj biecym potrzebom socjalistycznego przeobraenia wsi. Jedyn dopuszczaln form organizacji produkcji rolnej s kochozy, zdecydowa agronom" Stalin, ktry nigdy wicej nie wyjecha na wie. W przyszoci mia on poznawa rolnictwo - jak owiadczy na XX Zjedzie partii Nikita Chruszczow - tylko w kinie". Bya to, rzecz jasna, przesada. Trudno jednak wyobrazi sobie przywdc, ktry potrafiby podj waciw decyzj w dowolnej kwestii, nie opuszczajc swego gabinetu. Najsmutniejsze jest to, e Stalin nigdy nie przy znawa si do wasnych bdw. Nawet w jego artykule winni wypacze", oszo omienia sukcesami", biurokratycznego dekretowania" znajdowali si wycznie na prowincji: w gubkomach, instytucjach powiatowych i kochozach.

Po Zawrocie gowy od sukcesw do Stalina zacz napywa nowy potok li stw od chopw. Gensek zmuszony by jeszcze raz wyjania stanowisko partii w kwestii kolektywizacji, dyskredytujc niekiedy, wiadomie bd niewiadomie, swymi wynurzeniami sam ide restrukturyzacji rolnictwa w drodze stopniowe go uspdzielczania. W odpowiedzi pisa do kochonikw: Niektrzy myl, e artyku Zawrt gowy od sukcesw jest rezultatem osobistej inicjatywy Stalina. To, oczywicie, nonsens. By to gboki zwiad K C " . I dalej: Trudno zatrzyma w trakcie szaleczego biegu i zawrci na waciw drog ludzi, pdzcych na eb, na szyj ku przepaci (...)" 1 4 . Warto zauway, e poruszajc kwestie spoeczne, ekonomiczne, kulturalne, Stalin zwyk posugiwa si terminologi wojskow: zwiad", front", natarcie", odwrt", przegrupowanie si", podciganie rezerw". Dotyczyo to, rzecz jasna, rwnie likwidacji kuactwa jako klasy". Jakby podsumowujc swoje rozumienie sensu i metod przeksztacania wsi, w grudniu 1929 roku, na konferencji agrono mw marksistw, Stalin owiadczy, e aby maorolna wie posza za socjalistycz nym miastem, naley wprowadzi na wsi wielkie socjalistyczne gospodarstwa w rodzaju sowchozw i kochozw (.. . ) " 1 5 . Faktycznie byo to haso do likwidacji caej grupy spoecznej w obrbie chopstwa bez przedyskutowania tej decyzji na plenum KC, bez rozwaenia wszystkich nastpstw. Nawiasem mwic, 10 lat pniej artyku redakcyjny w Bolszewiku" skomentowa to agrarne" przem wienie Stalina w nastpujcy sposb: Partia bolszewicka pod przywdztwem towarzysza Stalina daa zdumiewajcy przykad rozwizania kwestii chopskiej (...). Triumfem stalinowskiego programu socjalistycznej przebudowy rolnictwa jest pena kolektywizacja i dokonana na jej podstawie likwidacja kuactwa jako klasy. Ten odwany program przebudowy rol nictwa na zasadach socjalistycznych towarzysz Stalin przedstawi w dokumencie o ogromnym znaczeniu teoretycznym, swoim przemwieniu na konferencji agro nomw marksistw (...) 1 6 . W wyniku prac specjalnej komisji politbiura pod przewodnictwem Mootowa w styczniu 1930 roku, pod naciskiem Stalina, Komitet Centralny uchwali kolektywizacj. Ta partyjna dyrektywa przyczynia si do wzrostu napi na wsi, zamykajc drog do kochozw kuakom, ktrych sytuacja staa si obecnie roz paczliwa. W stosunku do tej czci chopstwa zastosowano najostrzejsze rodki - pen konfiskat mienia i zesanie rodziny wywaszczonego w odlege rejo ny kraju. W konsekwencji nasiliy si wystpienia kuakw przeciwko wadzy radzieckiej, osigajce niekiedy znaczny rozmach. Represje stosowane wobec najzamoniejszej czci chopstwa wywoay z kolei fal protestu, bandytyzmu, zbrojnego oporu. Natychmiast spada produkcja zb, a w lad za ni - hodowla. Przede wszystkim za podcita" zostaa przedsibiorczo chopw; wydajno pracy w kochozach bya znacznie nisza anieli w gospodarstwach indywidualnych,
rezolucj O metodach ikwidacji gospodarstw kuackich w rejonach objtych cakowit

co pocigno za sob bardzo powane nastpstwa. W wielu rejonach rozpocz si masowy ubj byda: do 1933 roku jego pogowie zmniejszyo si dwu-, a na wet trzykrotnie w porwnaniu z rokiem 1928. Aby nie dopuci do peklowania misa, drastycznie ograniczono sprzeda soli. Skurczy si area ziemi uprawnej. Setki tysicy rodzin zostay wysiedlone z rodzinnych wsi i pozbawione dachu nad gow. Stalina na bieco informowano o tym, co dzieje si na wsi. Gensek rozu mia powag sytuacji, obce mu jednak byy wszelkie sentymenty. Wierzy, e tak wanie trzeba. Raz, kiedy niemal zwtpi w suszno swego wyboru, przy pomnia sobie sowa starego anarchisty Bakunina, ktrego w gbi duszy bar dzo powaa: Wola jest wszechmocna; nie ma dla niej rzeczy niemoliwych". Wol Stalin rzeczywicie ceni wyej ni wszelkie inteligenckie" cnoty. Wielki cel zawsze usprawiedliwia dla niego dowolne rodki, wiodce do jego osig nicia. Gensek uwaa, e chopi po prostu nie rozumiej, co si im proponuje. Ludzie, ktrzy wystpowali przeciwko forsowanemu przeze programowi, byli w jego oczach nie tyle gupkowatymi wieniakami, ile politykami, niezdolnymi dostrzec wszystkich korzyci, pyncych z prowadzonej na wsi ofensywy. To, e celem owej ofensywy sta si czowiek w chopskiej, pciennej koszuli, nierzad ko w apciach, niepimienny, z wasnymi tradycjami i troskami, przywizany p powin do swego spachetka ziemi, niewiele Stalina obchodzio. Rosyjski muzyk by rodkiem do osignicia wielkiego celu. A cel - uwica wszystko. Przez cay ten okres, zwaszcza od pocztku 1928 roku, kiedy Stalin wyjecha na Syberi (16 stycznia-2 lutego); w politbiurze toczya si zacita walka. Polityce Stalina, zrazu ostronie, potem coraz bardziej zdecydowanie, przeciwstawia si Bucharin, ktrego wspierali Rykw i Tomski. Nie bya to nowa prawicowa" opozycja, jak j niebawem nazwano. Po prostu dziaacze ci, zgodnie ze swymi pogldami i przekonaniami, zajmowali bardziej wywaone i umiarkowane sta nowisko w kwestii chopskiej. W wystpieniach Stalina i Bucharina zacza si pojawia wzajemna krytyka, wyraana ezopowym jzykiem i bez wymieniania nazwisk. I tak, 28 maja 1928 roku Stalin wygosi przemwienie w Instytucie Czerwonej Profesury, gdzie Bu charin, ktry niedawno zosta jedynym akademikiem wrd wyszych przywd cw, cieszy si szczeglnie du popularnoci. Stalin uzna za stosowne tam wanie poda w wtpliwo podejcie Bucharina do kwestii chopskiej i prob lemu zboowego, przedstawiajc adwersarza jako obroc kuactwa". W swym dugim wystpieniu, do ktrego starannie si przygotowywa, Stalin pozwoli sobie na kilka zakamuflowanych osobistych wycieczek pod adresem Bucharina. Wszyscy, rzecz jasna, wiedzieli, kogo mia na myli: S ludzie - czyta tekst Stalin - ktrzy widz wyjcie z sytuacji w powrocie do go spodarstw kuackich, w rozwoju i popieraniu gospodarstw kuackich (...). Ludzie ci uwaaj, e wadza radziecka mogaby si opiera na dwch przeciwstawnych klasach jednoczenie - na klasie kuakw (...) i na klasie robotnikw (...).

Dalej Stalin stwierdzi: Czasem ruch kochozowy przeciwstawiaj ruchowi spdzielczemu, uwaajc za pewne, e kochozy - to jedno, a spdzielczo - drugie. Takie podejcie jest, oczywicie, niesuszne. Niektrzy posuwaj si nawet do tego, e przeciwstawiaj kochozy leninowskiemu planowi uspdzielczania. Nie ma sensu tumaczy, e takie przeciwstawienie nie ma nic wsplnego z rzeczywistoci17. Bucharin lepiej ni ktokolwiek inny rozumia, dlaczego Stalin upiera si przy forsownej kolektywizacji: kolektywnym gospodarstwom atwiej jest ode bra zboe. Tu Stalin si nie pomyli. Kiedy produkcj roln wczono w system nakazowy, nie byo trudno wrci do praktyki komunizmu wojennego". Oto niektre dane. W 1928 roku, na pocztku kolektywizacji, przy zbiorach wysoko ci 75 000 000 ton zboa, chopi sprzedali pastwu 10 000 000 ton. W 1932 roku, kiedy zbiory wyniosy 72 500 000 ton, pastwo otrzymao ju 22 000 000 ton. Przy zblionej produkcji globalnej, pastwo zdoao podwoi towarow mas zboa, uzyskanego od chopw. Ale za jak cen! Pnocny Kaukaz, Ukrain, Powoe i inne regiony kraju nawiedzia kata strofalna klska godu. Trudno dzi ustali dokadn liczb ofiar, zapewne bya ona jednak niewiele mniejsza ni podczas rozkuaczania. Gd spowodowaa nie tylko susza, ktra dotkna najwaniejsze rejony rolnicze, lecz take dezorgani zacja indywidualnego rolnictwa w wyniku kolektywizacji, rekwizycje produktw rolnych i niezrwnowaony charakter gospodarki narodowej jako caoci. Licz ba ludnoci miejskiej zwikszaa si kadego roku o 2 000 000-2 500 000 ludzi. Przy niskich cenach skupu, rolnictwo uspoecznione nie zdoao, rzecz jasna, zapewni pastwu wystarczajcej iloci zboa. Od samego pocztku istnienia kochozw z zasady materialnego zainteresowania chopstwa nie pozosta nawet lad. W dodatku pastwo nadal eksportowao zboe, gdy potrzebowao twardej waluty, by mc kupowa za granic maszyny i sprzt. Stalin przynagla, naciska, a jego zarzdzenia, ma si rozumie, wykonywano. W wielu regionach, zwaszcza na Ukrainie, nie zwaajc na gd, wybierano pene kontyngenty zboa. Cena industrializacji bya straszliwa, tragiczna. Industrializacja - to nie tylko wytona praca klasy robotniczej, ale i niezliczone ofiary spord chopw. Gd zmusza ludzi do kradziey ziarna. Sidmego sierpnia 1932 roku, z ini cjatywy Stalina, wydano dekret o ochronie socjalistycznej wasnoci. Redagujc go, gensek wasnorcznie dopisa: (...) wszyscy, ktrzy porywaj si na wasno spoeczn, winni by traktowani jak wrogowie ludu (...)" 1 8 . Za przywaszczenie mienia kochozowego grozio rozstrzelanie lub 10 lat obozu. Na podstawie de kretu o kosach, jak nazywano go na wsi, bezlitonie karano tysice godujcych. Stalin domaga si bezwzgldnego przestrzegania dekretu, tote do koca 1932 roku osdzono ponad 50 000 osb. Zgodnie z zarzdzeniem Stalina nie wolno byo pisa o godzie, ktry nawie dzi obszary, zamieszkiwane cznie przez 2 5 0 0 0 0 0 0 - 3 0 0 0 0 0 0 0 ludzi. Szcze glnie ucierpiay Ukraina i Powoe. Pomimo wielkiego nieurodzaju, plany

przymusowych dostaw ziarna i innych produktw rolnych utrzymano na do tychczasowym poziomie. Co wicej, nowe kolektywne gospodarstwa, ktre nie stany jeszcze w peni na nogi, objte zostay podwyszonymi normami w za kresie kontyngentw zboowych. Ich niewykonanie traktowane byo jak sabota, podrywanie polityki partii na wsi". W wielu rejonach szerzyy si niepokoje. Bierny opr chopw przejawia si w rnych formach, w tym take odmow wyjcia do pracy. Gd i bezprawie doprowadziy do tego, e kochozy dopuszczay si najroz maitszych naduy, aby w jaki sposb pomc godujcym. Wadze ostro pit noway podobne praktyki. Jedna z gazet informowaa na przykad, e z rejonu pnocnego Kaukazu przychodz doniesienia o samolubnych, kuackich tenden cjach, przejawianych przez poszczeglne kochozy i sowchozy w dziedzinie do staw zboa. W kochozie chutoskim, nie baczc na niewykonanie planu o 1000 kwintali, kierownictwo zarzdzio mcenie ziarna, aby rozda je kochoni kom". Stalin, przemawiajc w lutym 1933 roku na I Wszechrosyjskim Zjedzie Kochonikw Przodownikw Pracy, nawet nie zajkn si o godzie, jedynie wspomnia mimochodem o wystpujcych na wsi trudnociach i niedoborach". Podstawowe zadanie, jakie postawi przed kochonikami gensek, zostao sfor muowane jasno: Od was wymaga si tylko jednego - macie uczciwie praco wa, dzieli kochozowe dochody wedug pracy, dba o majtek kochozu, dba o traktory i maszyny, doglda koni, wypenia zadania, jakie stawia przed wami wasze robotniczo-chopskie pastwo, umacnia kochozy i przegania precz z kochozw wszelkich kuakw i podkuacznikw" 1 9 . O pomocy godujcym - ani sowa. Socjalizm na wsi umacnia si si. To bya podstawowa metoda Stalina. Po tga pastwa rosa kosztem osobistej wolnoci jego obywateli. To prawda, aby kupowa za granic maszyny dla przemysu, poprawi zaopatrzenie szybko roz rastajcych si miast, stworzy pastwowe zapasy, potrzebne byo zboe. Ale na leao je zdobywa w inny sposb. Od tej pory metody nakazowe cakowicie wypary ekonomiczne. Zlikwidowano nie tylko kuaka, lecz indywidualnego rol nika w ogle, a wszystko to przy uyciu siy. Na jednym z posiedze KC w 1934 roku Stalin stwierdzi jednoznacznie: Musimy stworzy takie warunki, w kt rych indywidualnemu, pracujcemu na wasnej ziemi rolnikowi yoby si gorzej i miaby on mniejsze moliwoci ni kochonik (...). Naley przykrci rub podatkow (,..)" 2 0 . I ruba ta coraz mocniej dusia nie tylko rolnikw indywidualnych, ale i ko chozy, czynic chopw nie gospodarzami na wasnej ziemi, lecz pozbawionymi praw pastwowymi niewolnikami. Powsta nowy typ chopa, oderwanego od ziemi i owocw swojej pracy. Ludzie stracili prawo do decydowania o sobie. Brak zrozumienia, niepokj ustpiy miejsca apatii. Tego wanie obawia si Bucharin.

Wwczas, w Instytucie Czerwonej Profesury, znieksztacajc nie do pozna nia pogldy Bucharina, nazywajc go obroc kuaka" i czowiekiem, ktry nie zrozumia istoty leninowskiego planu uspdzielczania, Stalin po raz pierwszy ujawni fakt, e pomidzy nim a Bucharinem wystpuj powane rnice zda. Bucharin ze swej strony, take nie wymieniajc nazwisk, publicznie potpia stosowanie metod nakazowych w ekonomii. Gwny teoretyk partii podkrela uparcie, e bez kwitncego rolnictwa nie da si zrealizowa programu industria lizacji; tworzenie kochozw metodami nacisku, przymusu i rekwizycji jest nie dopuszczalne. Na pocztku 1928 roku trudno byo jeszcze stwierdzi, kto wygra w tym sporze. Pocztkowo Stalina popierali jedynie Mootow i Woroszyow, Bu charina za - Rykow i Tomski. Kujbyszew, Kalinin, Mikojan i Rudzutak wahali si, prbowali pogodzi dwch najbardziej wpywowych czonkw politbiura. W istocie, wynik walki zalea od postawy owego centrowego" jdra. Jak zwykle jednak Stalin wykaza si wiksz zrcznoci i subtelnoci w dziaaniach za kulisowych i w rezultacie kwietniowe, lipcowe, a potem listopadowe plena KC i C K K WKP(b) zajy twarde stanowisko wobec propozycji, przedstawianych przez Bucharina w kwestii chopskiej. Stalin nie mg nie zdawa sobie sprawy, e jego kurs na uspoecznienie rol nictwa prowadzi faktycznie do odrodzenia zasad komunizmu wojennego". Stay podatek zastpiy obowizkowe dostawy, a nie sprzeda zboa. System ten mia si utrzyma przez dugie dziesiciolecia. Bucharin natomiast proponowa ewolucyjn drog restrukturyzacji rolnictwa, w toku ktrej sektor spdzielczy, uspoeczniony, powinien wypiera stopniowo gospodarstwa indywidualne rodkami ekonomicznymi, si przykadu. Nie we wszystkim mia racj, zwaszcza jeli chodzi o okrelenie historycznych perspek tyw przeobrae i ich tempa. Zakada bowiem, e proces w potrwa wiele lat. Historia nie daa krajowi a tak duo czasu. Tak czy inaczej, walce Bucharina przeciwko naduywaniu przemocy, stosowanej wobec milionw obywateli ra dzieckich, trudno odmwi susznoci, zarwno z moralnego, jak i politycznego punktu widzenia. Powtrzmy raz jeszcze: w toku restrukturyzacji wsi z ca pewnoci mona byo unikn terroru i tragedii, ktre nie ustpoway, a pod wieloma wzgldami - biorc pod uwag przede wszystkim skal i nastpstwa - przewyszay repre sje z lat 1937-1938. Oczywicie, i w jednym, i w drugim przypadku przemoc miaa charakter na wskro zbrodniczy. Udana likwidacja kuactwa jako klasy" umocnia jednak autorytet Stalina. Kiedy poczu swoje dyktatorskie moliwoci, nie zawaha si przed tym, by raz na zawsze rozprawi si ze wszystkimi, ktrzy kiedykolwiek wystpili lub mogli wystpi przeciwko niemu. Dokonana przez Stalina rewolucja agrarna" skazaa radzieckie rolnictwo na dugie dziesiciolecia zastoju. Krwawy eksperyment kosztowa miliony istnie ludzkich i nie przynis krajowi oczekiwanej poprawy. W istocie, na wie wr cia praktyka komunizmu wojennego", cho nigdy o tym gono nie mwiono.

Na niezliczonych posiedzeniach i zebraniach Stalin opisywa sukcesy systemu kochozowego. W rzeczywistoci bezpatne rekwizycje zboa stay si prawem, a wolny handel szybko zamar, poniewa kochozom nie starczao ziarna towa rowego. A Stalin nadal narzuca zmuszonym do milczenia wsiom metody naka zowego zarzdzania. Na kolejnych plenarnych posiedzeniach KC podejmowano kolejne decyzje, zmierzajce do zasadniczej poprawy sytuacji w rolnictwie. Tym czasem sytuacja pogarszaa si coraz bardziej. Pogbiao si oderwanie kocho nika od ziemi, rodkw produkcji, dystrybucji, zarzdzania. Na wsi zapanowa y strach i apatia. Kochozami kierowano za pomoc dyrektyw i nikt nawet nie wspomina o ich rzekomo spdzielczym charakterze. Pierwsz ofiar stalinizmu stao si chopstwo. Tak umara Nowa Polityka Ekonomiczna, a wraz z ni - umiarkowana li nia w kierownictwie politbiura. O zasadzie kolektywnego przywdztwa w partii zapomniano na dugie lata, przewayo uparte denie Stalina do rozstrzygania wszystkich kwestii osobicie. Ogromna sia przycigajca socjalizmu, wyzwolona w Padzierniku, zacza si wyczerpywa. Przeciwnicy socjalizmu do tej pory wskazuj na problem chopski, kiedy chc ugodzi nas najboleniej. Nie da si ukry, e Stalin dostarczy dosy amunicji i wakich argumentw dla zdyskredy towania atrakcyjnych niegdy idei. W kulminacyjnym momencie Wielkiej Rewolucji Francuskiej, kiedy wik szo jej przywdcw nie dostrzegaa grocego niebezpieczestwa, Saint-Just, czujc podziemne wstrzsy zbliajcego si kryzysu, owiadczy: Rewolucja skostniaa (...)". Stalin, decydujc si na bezprecedensowe uycie przemocy przeciwko wasnemu narodowi, podci yy ogromnej grupie spoecznej, ktra tak wiele otrzymaa od rewolucji, lecz za spraw despotyzmu Stalina nie moga cieszy si jej owocami. Rewolucja skostniaa" na chopskich polach w ela znych kleszczach stalinowskiego systemu administracyjno-nakazowego. Pod koniec 1928 roku w biografii Stalina rozpocz si nowy rozdzia. Nie tylko wyeliminowani zostali wszyscy jego rywale w obrbie kierownictwa, ale pojawiy si rwnie pierwsze oznaki czego, co zwyklimy nazywa kultem jednostki". Usunicie Bucharina byo istotnym etapem tego procesu.

DRAMAT BUCHARINA
Polityczny portret Stalina byby, jak sdz, niepeny, gdybymy nie przyjrzeli si nieco bliej ludziom z jego otoczenia - towarzyszom broni, zwyczajnym kon formistom, potakiwaczom i przeciwnikom. Aby ukaza jeszcze jeden rys charak teru Stalina, opisz pokrtce dramat Bucharina, ktry rozegra si w atach 20. Tragedia tego czowieka miaa miejsce pniej. Przez duszy czas Stalin i Bucharin pozostawali ze sob w bliskich, kolee skich stosunkach. Chwilami wydawao si wrcz, e czy ich trwaa przyja.

W 1927 roku, za namow Stalina, Bucharin zamieszka na Kremlu, a po mierci ony genseka nawet zamienili si mieszkaniami. Stalin tumaczy to chci uwol nienia si od wspomnie ostatniej fatalnej nocy. Nikoaj Iwanowicz Bucharin, bardzo subtelny z natury, pielgnowa uczucia przyjani, lojalnoci i szczeroci w stosunkach ze Stalinem. Zawsze mwili sobie na ty". Stalin zwraca si do Bucharina Nikoaj", Bucharin za zwykle nazywa genseka Kob". W okresie od 1924 do 1928 roku Stalin uwanie sucha Bucharina i wielokrotnie pod krela publicznie, e j e g o teoretyczny umys wysoko ceni Lenin", e partia szczyci si tym samorodkiem. Dla Bucharina osobista przyja bya czym nie zwykle wzniosym, niemal witym, i nie potrafi si jej wyrzec tak po prostu, jak w kwietniu 1929 roku uczyni to do nieoczekiwanie Stalin na poczonym plenum KC i CKKWKP(b). Przemawiajc na plenum, Stalin ju w pierwszych sowach nawiza do swych stosunkw z Bucharinem: Towarzysze! Nie bd tu porusza wtkw osobistych, chocia w przemwieniach niektrych towarzyszy z grupy Bucharina wtki osobiste odgryway do istotn rol. Nie uczyni tego, poniewa wtki osobiste to gupstwo, a nad gupstwami nie warto si rozwodzi. Bucharin mwi o osobistej korespondencji ze mn. Przeczy ta kilka listw, z ktrych wynika, e my, jeszcze wczoraj bliscy przyjaciele, obecnie rozchodzimy si w polityce... Myl, e wszystkie te skargi i lamenty niewarte s zamanego grosza. Nie jestemy zgromadzeniem rodzinnym ani klubem towarzy skim, lecz parti polityczn klasy robotniczej21. Parafrazujc sowa Marksa, odnoszce si do Dantona, Stalin prbowa prze kona politbiuro i KC, e Bucharin, cho znajduje si na szczycie Gry, jest prze de wszystkim przywdc Bagna*. Na pozr trudno odmwi susznoci stwier dzeniu, i dobro sprawy jest waniejsze od stosunkw osobistych. Uderza jednak ton lekcewaenia i wzgardy, zawarty w sowach Stalina o przyjani niewartej za manego grosza". Naiwny idealista Bucharin otrzyma od Stalina kolejn lekcj makiawelizmu: jego uczucia i opinie to, jak si okazao, dla Stalina gupstwo". A przecie nie zawsze tak byo. Jak opowiada mi Aleksiej Pawowicz Baaszow, pracownik sekretariatu Stali na, gensek, kiedy przynoszono mu kartki z wynikami gosowania czonkw po litbiura, czsto, nie podnoszc gowy znad papierw, pyta: Jak Bucharin, za?" Stalin, wspomina Baaszow, zawsze bra pod uwag opini Nikoaja Iwanowicza, zanim okreli wasny stosunek do konkretnej kwestii. Jakim czowiekiem by Bucharin? Dlaczego spord wszystkich towarzyszy Lenina, ktrzy po jego mierci utrzymali si na stanowiskach partyjnych, wanie Bucharin zostawi po sobie najcieplejsze wspomnienia, doprawione przejmuj c gorycz? Dlaczego Lenin nazwa go ulubjecem partii", Stalin za zniszczy ostatecznie tego wybitnego dziaacza? * Gra i Bagno - zwyczajowe nazwy stronnictw w Konwencie podczas rewolucji francu skiej (przyp. tum.).

Stalin w swoim gigantycznym kremlowskim gabinecie pod portretem Karola Marksa.

Na zdjciu z roku 1903 krzyykiem zaznaczono Stalina w grupie politycznych zesacw w syberyjskiej wiosce Kurejka.

W aktach policyjnych, jak na formularzu carskiej ochrany z marca 1910 roku, opisywano dokadnie znaki szczeglne Stalina: twarz gsto pokryta bli znami po przebytej w dziecistwie ospie wietrznej, wyranie krtsza i nieco usztywniona lewa rka oraz zronite dwa palce lewej stopy.

Stalin, Rykw, Kamieniew, Zinowiew. Piotrogrd, pocztek lat 20.

Lenin powracajcy do zdrowia po pierwszym z trzech wyleww w swoim domu w Gorkach pod Moskw i Stalin, sierpie 1922 roku.

Zmczony Stalin w rozpitym mundurze odpoczywa na leance. Zdjcie z pocztku lat 30.

Podczas rodzinnych wakacji w 1933 roku w swojej wiejskiej posiadoci niedaleko Soczi Stalin niesie na rkach omioletni crk wietan.

Stalin w rzadkiej chwili rozbawienia gra fotografowi na nosie. Zdjcie z koca lat 30.

Stalin w roku 1934 w trakcie zwiedzania jednego z kochozw w towarzystwie crki Swietany i Siergieja Kirowa.

Zim tego samego roku Stalin w kondukcie aobnym za trumn Kirowa.

Bezterminowe zesanie... Tak wdz" rozporzdza losami ludzi, 1935 rok.

Umiechnity Grigorij Ordonkidze w futrzanej czapce u boku swego gruziskiego towarzysza.

Stalin nioscy trumn ze zwokami Grigorija Ordonkidzego, 1937 rok.

Wiwatujce uczestniczki wiecu on dowdcw Armii Czerwonej, zorganizowanego w Moskwie zim 1937 roku, wycigaj rce, by ucisn do umiechnitego dyktatora. Zaledwie kilka miesicy pniej Stalin przeprowadzi masow czystk, w wyniku ktrej zgino tysice oficerw.

Stalin, rami w rami z niemieckim ministrem spraw zagranicznych von Ribbentropem, obserwuje podpisanie przez Mootowa paktu o nieagresji, 1939 rok.

Nikoaj Iwanowicz Bucharin urodzi si w 1888 roku w Moskwie, w rodzinie nauczyciela szkolnego, ktry dosuy si rangi radcy dworu. Koleje losu Bucharina potwierdzaj raz jeszcze, e wikszo przywdcw rewolucji padzierniko wej nie miaa wiele wsplnego z klas robotnicz. atwo to wyjani: nie sposb zosta przywdc bez poznania osigni kultury wiatowej. Przyswoi je sobie, rozwin, opracowa metodologi ich wykorzystania w praktyce spoecznej mo gli w owych czasach tylko ludzie wywodzcy si z warstw mniej lub bardziej zamonych. W 1906 roku Bucharin wstpi do partii. O modoci przyszego teoretyka zachoway si ciekawe wspomnienia jego przyjaciela z tamtych lat, Ilji Erenburga. Student Wydziau Prawa Uniwersytetu Moskiewskiego Bucharin zajmowa si dziaalnoci propagandow wrd robotnikw i studentw. Jego drobn, ru chliw, szczup posta z rzadk brod i rudymi wosami nad wysokim czoem czsto mona byo zobaczy nie tylko na wiecach studenckich, lecz take w za kadach przemysowych w robotniczej dzielnicy za rzek. Aresztowany w 1910 roku, uciek z Onegi, maego miasteczka w guberni archangielskiej, i niebawem znalaz si za granic. Do Rosji wrci dopiero po rewolucji. Za granic przey sze, jak si okazao, niezwykle owocnych lat. Tam spotka Lenina, ktry zawsze odnosi si do Bucharina nie tyle ciepo, ile z wielkim uczu ciem, co nie przeszkadzao mu prowadzi z nim gwatownych sporw. Pocztku jcy teoretyk spdza wikszo czasu w bibliotekach, szybko uczc si niemie ckiego, francuskiego i angielskiego. Tam te powstay rkopisy dwch wikszych a imperializm. Charakteryzujc pastwo, ktre dostao si w rce tyrana, Bucharin, wykorzystujc wizj literack, zapoyczon od Jacka Londona*, napisa proroczo, e dyktator depta bdzie swym elaznym obcasem" po twarzach ludzi. W Nowym Jorku Bucharin pozna Trockiego. Pomimo czstych teoretycz nych i politycznych rozbienoci, przez cae niemal dziesiciolecie utrzymyway si midzy nimi ciepe osobiste stosunki. W Nowym Jorku zastaa Bucharina wie o rewolucji lutowej. Droga do Rosji bya duga. W Japonii Bucharin zosta aresztowany, a pniej znalaz si pod stra ju w ojczynie, we Wadywostoku, za agitacj wrd onierzy. Do Moskwy zdoa dotrze dopiero w maju 1917 roku. Niebawem obj redakcj Prawdy" i pozostawa na tym stanowisku przez prawie 12 lat z jedna krtk przerw. Jako redaktor gwnej gazety partyjnej bra aktywny udzia w wypracowywaniu polityki partii i jej propagandzie. Bucharin nie umia intrygowa ani robi dyplomacji". I tak, w 1918 roku, pod czas dramatycznych tygodni walki o podpisanie traktatu pokojowego z Niemcami, Bucharin sta si faktycznie przywdc antyleninowskiej opozycji. Przez dwa mie sice przewodzi rozlicznym grupom lewicowych komunistw", wystpujcych przeciwko pokojowi brzeskiemu i goszcych haso wojny rewolucyjnej.
* Nawizanie do powieci Jacka Londona elazna stopa (przyp. red. wyd. pol.). prac teoretycznych - Ekonomia polityczna klasy niepracujcej i Gospodarka wiatowa

Jego lewicowe" cigoty nie byty przypadkowe. W latach wojny domowej sta si uosobieniem najbardziej radykalnej linii i jednym z ideologw polityki ko munizmu wojennego". W pracy Ekonomia okresu przejciowego Bucharin nazwa elementy przemocy i dekretowania w sferze ekonomicznej kosztami rewolucji". Koszta" te staway si w istocie rewolucyjnym prawem". Rewolucja proletaria cka, wedug Bucharina, najpierw niszczy gospodark, a potem odbudowuje j w szybkim tempie. Jego pogldy jako teoretyka komunizmu wojennego" wyraone zosta y w sposb najpeniejszy w szeroko znanej pracy ABC komunizmu, napisanej wsplnie z Jewgienijem Prieobraenskim, innym zdolnym modym teoretykiem. Na pocztku lat 20. Stalin wysoko ceni ten katechizm" komunistw. "W ABC, jak w encyklopedii, zestawione zostay podstawowe twierdzenia na temat rewo lucji, walki klasowej, roli klasy robotniczej, programu komunistw i tak dalej. Praca odniosa wielki sukces take za granic i doczekaa si okoo 20 wyda. Dziki tej popularnej ksieczce, ktra przedstawiaa zasadnicze problemy ruchu rewolucyjnego z bardzo radykalnych, lewicowych pozycji, Bucharin sta si zna ny w partii i w kraju rwnie dobrze jak Trocki, Zinowiew, Kamieniew, na Zacho dzie za dugo uwaano go za kapana ortodoksyjnego marksizmu". Opinia ta nie bya bezpodstawna. Oto co pisa Bucharin w zbiorze teoretycz nych artykuw Atak, wydanym w 1924 roku. Wielki wiatowy przewrt, ktry zblia si nieuchronnie, zawiera w sobie i obronne, i zaczepne wojny, prowadzone przez niezwyciony proletariat: obronne - aby oderwa si od atakujcych impe rialistw, zaczepne - aby dobi cofajc si buruazj". Rewolucja wiatowa bdzie ogarnia jeden kraj po drugim, czemu nie przeszkodz wszystkie te ligi narodw i temu podobne bzdury, ktre wychwalaj zgodnym chrem bandy socjal-zdraj cw (.. . ) " 2 2 . Podczas rewolucji i wojny domowej Bucharin da si pozna jako re wolucyjny radyka lub, jeli kto woli - romantyk, gotowy zaakceptowa najbardziej skrajne rodki. Trudno go jednak za to wini, poniewa w tym czasie wszelkie po nadpastwowe, ponadnarodowe, oglnoludzkie idee traktowane byy po prostu jako buruazyjne, i to nie tylko przez ortodoksyjnych marksistw". Tym dziwniejsza wydaje si raptowna metamorfoza, jakiej ulegy pogldy Bu charina w cigu kilku nastpnych lat. Sam Bucharin nie ukrywa, e ewolucja jego zapatrywa nastpia pod wpywem Lenina, a przede wszystkim ostatnich jego prac. Bucharinowi udao si przy tym gbiej wnikn w istot NEP-u ni wik szoci pozostaych przywdcw partii. Podczas choroby Lenina Bucharin czsto go odwiedza i wielokrotnie omawia z nim sam na sam najbardziej palce prob lemy teorii i praktyki budownictwa socjalistycznego. Cho na temat treci owych rozmw mona jedynie snu domysy, pozostaje faktem, e w latach 1922-1923 Bucharin doczy do umiarkowanego skrzyda bolszewickiego kierownictwa, po wicajc szczeglnie wiele uwagi kwestiom ekonomiczno-spoecznym. Warto zatrzyma si przy tym duej rwnie i dlatego, e w naszej historii na najwyszych stanowiskach partyjnych i pastwowych znajdowali si zwykle

ludzie (jaskrawym tego przykadem jest Stalin), ktrzy ekonomi i jej prawa pojmowali w sposb prymitywny i wulgarny. Czsto umiejtno dyktowania, a nawet zwykego podpisywania dyrektyw, goszenia hase w rodzaju Ekonomia powinna by ekonomi", formuowania programw, niemajcych adnego od zwierciedlenia w rzeczywistoci, wystarczaa, aby decydowa o losach milionw. Kiedy dzi zapoznajemy si z licznymi pracami Nikoaja Iwanowicza Bucharina, ktrych przez cae 50 lat w Zwizku Radzieckim nie wydawano, widzimy, e by on przywdc nowego, postpowego typu: przewidujcym, wyksztaconym, utalentowanym. Jeli Trocki postrzega N E P jako pierwsz oznak zwyrodnienia bolszewizmu", to Bucharin przeciwnie, dojrza wielk historyczn szans poczenia no wych moliwoci, jakie stwarza socjalizm ekonomii, spoeczestwu, z twrczym potencjaem starych, odrzuconych struktur. Wystpujc w kwietniu 1925 roku na zebraniu aktywu moskiewskiej organizacji partyjnej, Bucharin owiadczy: Obecnie chodzi o to, by rozwj drobnomieszczaskich bodcw ekonomicz nych odbywa si w takich warunkach, ktre, wraz z rzeczywistym wzrostem zamonoci, w coraz wikszym stopniu umacniayby nasz gospodark (...). Im wiksze bdzie obcienie naszych fabryk, tym bardziej masowa bdzie nasza pro dukcja, tym bardziej miasto prowadzi bdzie wie; tym agodniej, a jednoczenie tym pewniej klasa robotnicza prowadzi bdzie chopw do socjalizmu" 2 3 . Pewnego razu, gdzie na pocztku 1925 roku, pomidzy Stalinem a Bucharinem doszo do powanej ekonomicznej" rozmowy, o ktrej Bucharin wspo mnia pniej w swoich zapiskach. Stalin ustawicznie podkrela, e N E P zadusi elementy socjalistyczne i odrodzi kapitalizm". Gensek nie rozumia zasady dzia ania praw ekonomicznych i wierzy raczej w proletariacki upr", dyrektywy partii", wypracowan lini", powstrzymanie potencjalnych wyzyskiwaczy" i tak dalej. Rozmowa trwaa dugo i ju wtedy Bucharin zda sobie spraw, e Stalin patrzy podejrzliwie na Now Polityk Ekonomiczn, widzc w niej, podobnie jak Trocki, zagroenie dla zdobyczy rewolucji. Bucharin, zbity z tropu rozmow, postanowi przedstawi swj pogld na N E P w prasie. Niebawem na amach Bolszewika" ukaza si powany artyku O Nowej Polityce Ekonomicznej i naszych zadaniach, w ktrym Bucharin wykorzysta tezy swego referatu, wygoszonego na zebraniu aktywu moskiewskiej organizacji partyjnej. Przytocz dwa fragmenty tego artykuu: Sens Nowej Polityki Ekonomicznej; ktr Lenin w swej pracy o podatku w na turze nazwa suszn polityk ekonomiczn (...), sprowadza si do tego, e cay szereg czynnikw ekonomicznych, ktre wczeniej nie mogy zapadnia si na wzajem, poniewa zostay zamknite na klucz komunizmu wojennego, obecnie jest w stanie zapadnia si nawzajem i tym samym sprzyja wzrostowi gospodar czemu (...). NEP to mniej przemocy, wicej wolnoci handlu, poniewa wolno ta nie jest dla nas niebezpieczna. Mniej oddziaywania administracyjnego, wicej walki

ekonomicznej, wiksze obroty handlowe. Walczy z pojedynczym kupcem to nie szykanowa go i zamyka jego sklep, ale sprzedawa samemu i sprzedawa taniej, lepiej i wicej ni on .
24

Tych linijek Stalin nie podkreli w artykule, cho tekst jest upstrzony jego uwagami. Gensek nie potrafi zrozumie, jak mona dawa swobod dziaania sektorowi prywatnemu. Czy to nie podkopywanie dyktatury? Wskie i prymi tywne mylenie ekonomiczne Stalina przesdzio w kocu o jego wyborze na korzy nakazowo-biurokratycznego systemu zarzdzania gospodark narodow z jednoczesnym odrzuceniem ogromnych moliwoci, jakie stwarzaa Nowa Po lityka Ekonomiczna. Stalin sucha i czyta Bucharina, na razie nie protestowa, ale gdzie w gbi duszy czu coraz wiksze rozdranienie z powodu ekono micznego kapitulanctwa" teoretyka. Po mierci Lenina Bucharin zosta penoprawnym czonkiem politbiura. Jego autorytet opiera si przede wszystkim na reputacji nowego teoretyka marksi zmu, zdumiewajcej agodnoci i wyjtkowej przystpnoci. Pod tym wzgldem by cakowitym przeciwiestwem Stalina. Bucharin dugo nie angaowa si w walk frakcji, grup opozycyjnych. Nie przypadkiem Zinowiew, po jednej z nieudanych prb zapewnienia sobie jego poparcia w walce ze Stalinem, nazwa go pogardliwie pacyfikatorem". Bucharin, ktry a do 1928 roku pozostawa lojalnym wobec wszystkich, stara si trzy ma z daleka od wewntrzpartyjnych sporw. Uwaa, i przede wszystkim na ley wytyczy zasadnicze tendencje spoeczno-ekonomicznego rozwoju kraju, drogi jego gruntownej rekonstrukcji. Na tym tle musia wystpi zdecydowanie przeciwko tak zwanemu prawu Prieobraenskiego, narzucanemu kierownictwu partii. Gosio ono, e forsowna industrializacja w takim kraju, jak Rosja, jest moliwa tylko metod wyciskania" rodkw od chopstwa. Gwoli sprawiedliwo ci wypada stwierdzi, e sam Prieobraenski odrzuca przemoc w stosunku do chopstwa, uwaa jednak za konieczne szerokie stosowanie nierwnej wymiany w relacjach pomidzy przemysem a rolnictwem. Bucharin nieustannie powtarza, e miasto nie powinno grabi wsi", e tyl ko sojusz polityczny w poczeniu z sojuszem ekonomicznym moe przyspie szy rozwj przemysu i rolnictwa. Innymi sowy, teoretyk Nowej Polityki Eko nomicznej opowiada si za bardziej harmonijnymi stosunkami midzy miastem a wsi, dopuszczajc, co prawda, niewielkie wychylenie w kierunku pozyskiwa nia rodkw od chopstwa na pocztkowym etapie. Inaczej mwic, Bucharin uwaa, e przemys powinien rozwija si szybciej, ale metody przepompowy wania" rodkw z sektora rolniczego musz by umiarkowane: Mog pojawia si szalecy, ktrzy chcieliby urzdzi chopskiej buruazji noc w. Bartomieja, i mog prbowa udowadnia, e jest to w peni zgodne z lini klasow i w peni wykonalne. Jest tylko jeden problem: w ostatecznym rozrachunku byoby to gu pie. W adnym razie nie musimy tego robi. Nic bymy na tym nie zyskali, a stra cilibymy bardzo wiele. Powinnimy pozwoli chopskiemu burujowi rozwija

wasne gospodarstwo, ale bra bdziemy od niego znacznie wicej, ni bierzemy od redniaka" 2 5 . W 1925 roku takie pogldy nie budziy podejrze genseka. Naley szczeglnie podkreli, e w kolektywizacji rolnictwa Bucharin wi dzia moliwo ograniczenia wpyww chopskiego buruja", ale nie rodka mi administracyjnymi, tylko ekonomicznymi. W istocie bya to konkretyzacja leninowskiego planu uspdzielczenia, ale bez przemocy, rekwizycji, naciskw i grb. Ju jednak w 1928, a zwaszcza w 1929 roku i pniej idee Bucharina w kwestii kolektywizacji rolnictwa Stalin ocenia nie tylko jako odstpstwo od leninizmu, ale wrcz wrogie dywersyjne plany prawicowego odchylenia", opor tunistyczn herezj wrogich socjalizmowi elementw". Bucharin prbowa udowadnia, e w Rosji Radzieckiej nie ma ju wik szych zorganizowanych wrogich si politycznych, ktre stanowiyby powane niebezpieczestwo dla socjalistycznego pastwa. Przemoc zastosowana wobec chopstwa spowoduje daleko idce cikie nastpstwa, ostrzega. Historia po twierdzia, e si nie myli. Bucharin zapomnia jednak o dwch rzeczach: po pierwsze, powolne tempo kolektywizacji, obliczonej na dziesiciolecia, zagraao samemu istnieniu socjalizmu w Rosji; po drugie, industrializacja kraju wymagaa ogromnych rodkw, ktrych moga dostarczy tylko wie. Optymalne rozwi zanie kryo si zapewne gdzie porodku. A co si tyczy humanistycznej strony koncepcji Bucharina, to trudno nie szanowa jej autora za wysoki zmys etyczny, gboko suszne, leninowskie rozumienie twrczych aspektw dyktatury prole tariatu. W latach 1925-1927 Stalin i Bucharin byli najbardziej wpywowymi postacia mi w partii. Bucharin wydatnie pomg Stalinowi w rozgrywce z Trockim, Zino wiewem i Kamieniewem, cho zarazem stara si utrzymywa z nimi poprawne stosunki. Wraz z wykluczeniem Trockiego, Zinowiewa i Kamieniewa ze skadu politbiura udzia Stalina i Bucharina w rozstrzyganiu biecych i strategicznych kwestii znacznie wzrs. Nieco wczeniej, kiedy opozycjonici atakowali Bucha rina, Stalin odpowiedzia im zapalczywie: Chcecie krwi Bucharina? Nie damy wam jej, wiedzcie o tym!" Zwraca uwag nie tylko sam fakt obrony Bucharina, lecz take krwawa" metafora. Wwczas wydawao si, e to tylko sowa... W jakim sensie dwaj najbardziej wpywowi czonkowie politbiura jakby uzu peniali si nawzajem. Stalin decydowa o wszystkich sprawach organizacyjnych i politycznych, natomiast Bucharin zajmowa si wypracowywaniem i uzasad nianiem teoretycznych zaoe polityki partii. Bez przesady mona powiedzie, e do pocztku 1928 roku Stalin polega na Bucharinie w rozwizywaniu kwestii ekonomicznych, a nawet kierowa si jego opiniami. Przejawiaa si w tym cha rakterystyczna cecha Stalina, ktry czsto zapoycza idee od innych przywd cw, po czym staway si one jego ideami. Wiemy, e Stalin przej wiele hase Trockiego, podobnie te wzbogaci sw wiedz o problemach agrarnych poglda mi Bucharina. Czym wic wytumaczy fakt, e poczynajc od 1928 roku, Stalin zacz odwraca si od Bucharina? Dlaczego gensek, ktry do tej pory podziela

zapatrywania Bucharina, uzna je nagle za prawicowe odchylenie"? Dlaczego ich osobista przyja tak szybko przeksztacia si w otwart wrogo? Wydaje si, e przyczyn byo kilka. Po pierwsze, Stalina niepokoia rosnca w kraju i w partii popularno Bucharina jako teoretyka, dziaacza politycznego, obdarzonego osobistym urokiem przywdcy. W tym momencie Bucharin cieszy si w partii niewiele mniejszym autorytetem ni Stalin. Czujno Stalina obudzi zwaszcza jeden z artykuw Bucharina, powicony Leninowi i zawierajcy taki oto ustp: Poniewa nie mamy Lenina, nie mamy jedynego autorytetu. W chwili obecnej moemy mie jedynie autorytet kolektywny. Nie mamy czowieka, ktry powiedziaby: jestem bez grzechu i mog ze stuprocentow susznoci interpre towa leninowsk nauk. Wszyscy prbuj, ale ten, kto roci sobie pretensje do penych stu procent, ten nieco zbyt wielkie znaczenie przypisuje wasnej oso bie" 2 6 . W sowach tych Stalin usysza przytyk pod swoim adresem: bd co bd, w wykadach o podstawach leninizmu, ktre wygosi na uniwersytecie w Swier dowsku, wystpi jako interpretator caej leninowskiej nauki. Czy nie byo to oczywiste? A poza tym, co to znaczy, e nie ma jedynego autorytetu? A autorytet sekretarza generalnego? Stalina niepokoia rwnie dua liczba zdolnych ucz niw Bucharina, wrd ktrych znaleli si midzy innymi Astrow, Sliepkow, Cajtlin, Zajcew, Goldenberg, Pietrowski, udzielajcy si coraz aktywniej w pra sie, na wyszych uczelniach, w aparacie partyjnym. Sliepkow i Astrow byli re daktorami Bolszewika", Marecki i Cajtlin pracowali w Prawdzie", Goldenberg - w Leningradzkiej Prawdzie", Zajcew - w C K K i tak dalej. Stalin obawia si wzrostu politycznych, teoretycznych wpyww Bucharina na procesy ideolo giczne zachodzce w partii i w kraju. Druga przyczyna krya si w arbitralnych i despotycznych cechach charakteru Stalina. Kolektywizacja krwawa odgrna rewolucja w rolnictwie zacza si le piej, ni oczekiwano, ni przewidywa Bucharin. Nadchodzce raporty, statystyki, sprawozdania aparatu przekonyway stopniowo Stalina, e wstpne oceny, dotycz ce kolektywizacji, mog by radykalnie zrewidowane. A co najwaniejsze, ta droga, zdaniem Stalina, obiecywaa szybkie przezwycienie kryzysu zboowego. Tymczasem kryzys narasta. Stalin coraz czciej powtarza w wskim krgu: Bez decydujcego przeomu na wsi nie bdzie chleba". Gorliwie przytakiwali mu Mootow i Kaganowicz. W umyle Stalina powoli, lecz nieuchronnie doj rzewaa idea skrcenia terminu restrukturyzacji rolnictwa dwu- albo nawet trzy krotnie. W sytuacji, gdy przemoc budzia guchy, ale powszechny opr chopstwa, zwaszcza kuakw, nieoczekiwanie przyszo mu do gowy genialne" rozwiza nie - naley przyspieszy likwidacj kuactwa jako klasy" czysto administracyj nymi, politycznymi metodami. W politbiurze rozgorzay na ten temat jeszcze gwatowniejsze spory. Jak ju wspomniaem, Stalina popierali Mootow i Woroszyow, Bucharina - Rykow i Tomski. Stronnicy Bucharina te opowiadali si za kolektywizacj i ofensyw przeciwko kuakowi", ale bez wywaszczania i przymusu. Wierzyli, e na dusz

met najbardziej efektywne oka si ekonomiczne metody nacisku. Kalinin, Rudzutak, Mikojan i Kujbyszew si wahali. Kto wie, gdyby lepiej orientowali si w sytuacji i poparli lini Bucharina, sprawy mogyby przybra zupenie inny obrt. W kocu Bucharin nie sprzeciwia si ani industrializacji, ani kolektywi zacji. Nie zgadza si natomiast przede wszystkim z siowymi metodami rozwi zywania tych historycznych zada. A poniewa chodzio o ycie ludzi, nie bya to rzecz baha. W ostatecznym rozrachunku, rozumowa Bucharin, wszystkie przeobraenia winny suy czowiekowi, socjalizmowi, a nie odwrotnie. Inte lektualne sumienie tych czonkw politbiura, od ktrych zaleao przyjcie op tymalnego (a nie koniecznie radykalnego) rozwizania, nie byo jednak a tak wyczulone, jak w przypadku Bucharina. Jeszcze jedna szansa zostaa zaprzepasz czona. Jak powiedzia Cezar po jednej z bitew z Pompejuszem: Dzisiaj zwyci stwo naleaoby do naszych przeciwnikw, gdyby mieli wrd siebie takiego, co umie zwycia" 2 7 . Nawet Trocki, obserwujcy teraz z boku walk w politbiurze, oznajmi swym zwolennikom: Prawicowcy mog zaszczu Stalina". Nie byo to bynajmniej niemoliwe, biorc pod uwag fakt, e mieli po swojej stronie sze fa rzdu, przewodniczcego zwizkw zawodowych i gwnego teoretyka partii. Tak czy inaczej, stan chwiejnej rwnowagi nie utrzymywa si dugo, cho przez krtk chwil rzeczywicie si wydawao, e umiarkowana linia Bucharina we mie gr. Stalin jednak ju wtedy okaza si niedocignionym mistrzem, jeli chodzi o umiejtno rozstrzygania gry na swoj korzy. Rykow, nastpca Lenina na stanowisku przewodniczcego Rady Komisarzy Ludowych, i Tomski, ktry niemal od pocztku sta na czele radzieckich zwiz kw zawodowych, nie uznawali w Stalinie niekwestionowanego przywdcy, a Bucharina popierali nie z pobudek osobistych, lecz, jak to si mwi, z przeko nania. Stalin prbowa skoni ich do zmiany stanowiska, ale jego wysiki nie od niosy skutku. Pewnego razu Piatakow nie bez racji nazwa Rykowa i Tomskiego zdeklarowanymi nepowcami". Problem polega jednak na tym, e walka prze ciwko Stalinowi toczya si w zamknitych cianach gabinetw, w wskim krgu cisego kierownictwa. Co wicej, dla Bucharina i jego stronnikw moliwo, i zostan uznani za frakcjonistw", nie bya wcale abstrakcyjna. Mimo to Bu charin, gboko przewiadczony o zgubnych skutkach agrarnej polityki Stalina, nie znalaz szerokiego poparcia wrd tych, ktrzy nie godzili si na przemoc, dyktatur, nadzwyczajne rodki". Prbowa powrci do spokojnego dialogu ze Stalinem, lecz ten gotw by zaakceptowa tylko cakowit kapitulacj. Odsuni tego od ask ulubieca partii" drczyy wtpliwoci: Czasem zastanawiam si, czy mam prawo milcze? Czy nie jest to brak odwagi?" 2 8 Nie omieli si jednak przemwi. Odnoszc si z szacunkiem, a pniej z pogard do Stalina, Bucharin do koca swoich dni ywi nadziej - zudn, jak ju teraz wiemy - e odzyska on rozsdek, przyzwoito, tolerancj. Stosunki pomidzy nimi znacznie si pogorszyy, kiedy 30 wrzenia 1928 roku na amach Prawdy" ukaza si znany artyku Bucharina Uwagi ekonomisty.

Uparty Bucharin znowu wskazywa na potrzeb i moliwo bezkolizyjnego roz woju zarwno przemysu, jak i rolnictwa, nazywajc awanturnictwem" wszelkie inne metody rozwizywania problemw ekonomicznych. Powinnimy zmobili zowa i uruchomi maksimum czynnikw gospodarczych, dziaajcych na rzecz socjalizmu - pisa Bucharin. - Wymaga to wszechstronnego poczenia osobistej, grupowej, masowej, spoecznej i pastwowej inicjatywy. Troch zanadto wszyst ko scentralizowalimy". W cigu tygodnia politbiuro potpio wystpienie Bu charina, a Stalin przeszed do decydujcej ofensywy. Dugie i burzliwe dyskusje nie doprowadziy do kompromisu. Wielu posiedze nie protokoowano, zapisu jc jedynie rezolucje, ktre wiadcz o tym, e Stalin coraz bardziej bra gr. Bu charin znalaz si w mniejszoci. W kilku punktach poszed na ustpstwa Rykow. Zachwia si Tomski. Stalin zacz si domaga, aby Bucharin skoczy z taktyk opniania kolektywizacji". Podczas ostrej wymiany zda Bucharin zapalczywie nazwa Stalina drobnym wschodnim despot". Stalin nie odpowiedzia, w du chu jednak zdecydowa, e nie potrzebuje ju Bucharina. Napite stosunki pogarszay si coraz bardziej. Jeszcze wczeniej jednak, wi dzc, e siy umiarkowanych" topniej, Bucharin wykona nieprzemylane, jak mogoby si wydawa, posunicie. Mianowicie zjawi si nieoczekiwanie 11 lipca 1928 roku w mieszkaniu Kamieniewa i sprbowa nawiza nieoficjalne kontakty z by opozycj, ktr uprzednio sam pomg Stalinowi rozgromi. Pniej Bu charin jeszcze dwa razy odwiedzi Kamieniewa. W spotkaniach nie uczestniczy nikt oprcz nich. O czym dokadnie rozmawiali dwaj dawni towarzysze broni Lenina, nigdy si zapewne nie dowiemy. Co prawda, jeli wierzy Trockiemu, Ka mieniew zanotowa, i Bucharin by wcieky i zniechcony zarazem. Nieustan nie powtarza, e rewolucja jest zgubiona", e Stalin to intrygant najgorszego pokroju". Nie wierzy, by cokolwiek mogo si jeszcze zmieni. Co znamienne, tre tej rozmowy stronnicy Trockiego rozpowszechniali w nielegalnej ulotce, datowanej 20 stycznia 1929 roku, za jej prawdziwo trudno jednak rczy. Stalin, rzecz jasna, dowiedzia si o tych spotkaniach i na kwietniowym ple num wykorzysta je w charakterze najciszych argumentw" przeciwko Bu charinowi. Kontakty z Kamieniewem nic umiarkowanym" nie day, natomiast Stalin przypi Bucharinowi etykietk frakcjonisty". Nieco wczeniej Bucharin, czujc, e traci grunt pod nogami, postanowi odwoa si do opinii publicz nej. Dwudziestego czwartego stycznia 1929 roku na amach Prawdy" ukaza si artyku Bucharina Polityczny testament Lenina, ktry by streszczeniem referatu wygoszonego na aobnym posiedzeniu, powiconym pitej rocznicy mierci Wodzimierza Iljicza. W artykule bya mowa o Leninowskim planie budowy socjalizmu, o znacze niu Nowej Polityki Ekonomicznej, o potrzebie podejmowania decyzji w sposb demokratyczny i tak dalej. Bucharin pisa, e Leninowskie prace wytyczaj kurs na industrializacj kraju na bazie oszczdnoci, na bazie podniesienia jakoci pracy przez kolektywizacj rolnictwa, co jest najatwiejszym, najprostszym sposobem

wcignicia chopstwa do budownictwa socjalistycznego bez odwoywania si do przemocy w jakiejkolwiek formie". W formule tej zawierao si sedno pogldw Bucharina na problemy, tak nurtujce parti w owym czasie. Przede wszystkim jednak tytu artykuu przypomina komunistom (tym, ktrzy wiedzieli i ktrzy pamitali), e Lenin proponowa przeniesienie Stali na z funkcji sekretarza generalnego na inne stanowisko. Bya to ostatnia kropla, przepeniajca czar, tym bardziej e Bucharin stwierdza z gorycz: Sumienia nie mona oddzieli od polityki, wbrew temu, co myl niektrzy". Oczywicie, chylc czoa przed mdroci i przenikliwoci Bucharina, na ley pamita, e on rwnie popenia bdy. Zbyt pno przejrza Stalina. Nie zawsze by konsekwentny w pogldach. Zdarzay mu si powane potknicia". Na przykad w artykule Zoliwe uwagi, opublikowanym 12 stycznia 1927 roku w Prawdzie", niesprawiedliwie zaatakowa Jesienina, nazywajc jego poezj ,jesieninszczyzn", zjawiskiem muycko-kuackim", dajc jakby sygna do nagonki na tego i innych chopskich poetw". C, tak byo i mona nad tym tylko ubo lewa. Stalin jednak zwraca uwag na inne bdy" Bucharina. Gensek uwaa, e bucharinowskie haso Bogacie si!" wyraa sam istot kuackiego wiatopogl du, a jego koncepcja przycigania" kuactwa do socjalizmu jest po prostu wroga. Na kolejnych posiedzeniach plenarnych KC i C K K w kwietniu i listopadzie 1929 roku, kiedy to omawiano kwesti prawicowego odchylenia" w WKP(b), dokona si ostatecznie rozpoczty przez Stalina pogrom grupy Bucharina". W trzygodzinnym przemwieniu Stalin gwatownie zaatakowa Bucharina za odrzucenie zaproponowanego mu 7 lutego przez politbiuro kompromisu, rw noznacznego z kapitulacj. Oznacza to, skonstatowa Stalin, e obecnie w partii j e s t linia KC oraz inna - linia grupy Bucharina". Gensek, ktry zdy ju zapo mnie, e do stycznia 1928 roku cile wsppracowa z Bucharinem, wyrni kilka etapw narastania rozbienoci" pomidzy nimi. Sypa przy tym hojnie okreleniami w rodzaju: brednie", bzdury", ksieczki Bucharina", niemarksistowskie podejcie", hochsztaplerstwo", podrabiany marksista", gldzenie", panarchistyczne boto Bucharina" i tak dalej. Poniewa po mierci Lenina Bucharin nie bez racji uchodzi za gwnego teoretyka w partii, Stalin postanowi strci go z piedestau: Nie jest on w pe ni marksistowskim teoretykiem, a eby nim zosta, musi si jeszcze duo na uczy" 2 9 . W tym miejscu Stalin nie omieszka odwoa si do Leninowskiej cha rakterystyki Bucharina, kadc szczeglny nacisk na drug jej cz: (...) ma on w sobie co ze scholastyka (nigdy nie studiowa i, wydaje mi si, nigdy do koca nie zrozumia dialektyki)". By to wic teoretyk bez dialektyki, teoretyk scho lastyk". Dalej Stalin dugo wylicza wszystkie nieporozumienia pomidzy Leni nem a Bucharinem, ktry, w ujciu Stalinowskim, prbowa uczy naszego na uczyciela Lenina". Nic w tym zreszt dziwnego, stwierdzi sarkastycznie Stalin, skoro jeszcze niedawno teoretyk scholastyk" terminowa u Trockiego... jesz cze wczoraj szuka porozumienia z trockistami przeciwko leninistom i zakrada

si do nich tylnymi drzwiami!" 3 0 Tak wanie oceni Stalin spotkania Bucharina z Kamieniewem, o ktrych zdy si do tego czasu dowiedzie. W podobnym duchu utrzymane byo cae wystpienie Stalina, ktry oprcz Bucharina podda te druzgoccej krytyce Rykowa i Tomskiego. Nawiasem m wic, przemwienie ukazao si drukiem dopiero wiele lat pniej, w kolejnej edycji Dzie zebranych Stalina. Bucharin i Rykow zostali usunici ze stanowisk, ale na razie jeszcze nie wykluczono ich z politbiura. Poniewa uchwalona na plenum rezolucja dotara do wszystkich lokalnych organizacji partyjnych, w ca ym kraju rozpocza si nagonka na opozycjonistw. Prawda" oraz inne organy prasowe regularnie publikoway materiay, pitnujce przywdcw prawicowe go odchylenia". Stao si to zarazem sygnaem do przyspieszenia kolektywizacji ze wszystkimi towarzyszcymi jej aktami przemocy i systematycznym niszcze niem odwiecznego ukadu stosunkw wiejskich. Nikt j u nie mwi o zasadzie dobrowolnoci. Bucharin i pniej nie przestawa twierdzi, e 20-procentowy wzrost produkcji przemysowej to granica, po ktrej przekroczeniu rolnictwo nie wytrzyma tempa industrializacji. Stalin, jak wiemy, uwaa inaczej i kilkakrotnie podwyszy ten wskanik. W listopadzie 1929 roku potwierdzona zostaa generalna linia partii w odnie sieniu do powszechnej kolektywizacji, Stalin za napisa, e chopi wstpuj do kochozw nie pojedynczymi grupami, jak miao to miejsce wczeniej, ale cay mi wsiami, gminami, powiatami, a nawet okrgami" 3 1 . Mimo to Bucharin nadal nie chcia si pokaja", jak tego od niego wymagano, tote 17 listopada zosta wykluczony ze skadu politbiura. Co prawda tydzie pniej Bucharin, Rykw i Tomski, drczeni wyrzutami sumienia z powodu swej maodusznoci, napisali do KC krtki list, w ktrym, wyraajc skruch, potpili zajmowane uprzednio stanowisko: Uwaamy za swj obowizek owiadczy, e w sporze tym racj mieli partia i jej KC. Nasze pogldy okazay si bdne. Uznajc swoje bdy, bdziemy prowadzi zdecydowan walk przeciwko wszelkim odchyleniom od generalnej linii partii, a przede wszystkim przeciwko odchyleniu prawicowemu32. Stalinowi nie spodoba si fakt, e w owiadczeniu nie znalaza si ani jedna wzmianka o jego, genseka, susznoci, ale niech tam. Nie miao to w kocu a tak wielkiego znaczenia. Za to Bucharin by skoczony. Zapewne wwczas mao kto przeczuwa nie tylko zbliajcy si upadek Bucharina, ale i klsk umiarkowanego skrzyda partii w ogle. Trzeba jednak przyzna, e przeciwnicy radzieckiego ustroju za granic okazali si bardziej przewidujcy. W kwietniu 1931 roku, w 8 numerze mienszewickiego pisma Socyjalisticzeskij Wiestnik", wydawanego w Berlinie przez Martowa, ukaza si ar tyku, analizujcy rezultaty Nowej Polityki Ekonomicznej, ktry podkrela, e Stalin robi wszystko, aby odebra nadzieje na powrt NEP-u, odebra nadzieje na ewolucj". Gensek, stwierdza artyku, j u nieraz prbowa uj w karby pra wicowych komunistw, ale z rnych przyczyn wewntrznych rozprawa do tej

pory nie odbya si i gwatowny koniec Rykowa, Bucharina, Tomskiego zosta odroczony. Proces ich ostatecznego wykluczenia nie tylko z aparatu, lecz take z partii jeszcze si nie zakoczy. Zwolennicy NEP-u, wyczuleni na potrzeby chopstwa (cho psychologicznie niezdolni do zerwania z dyktatur), zostali ju usunici ze stanowisk, ale jeszcze nie ogoszono ich wrogami ludu. Dyktator jed nak czyni przygotowania i niebawem si do nich dobierze" 3 3 . Nikoaj Iwanowicz Bucharin, kiedy si pokaja", bardzo przeywa swj brak konsekwencji. Dlaczego, zadawa sobie pytanie, nie zdoa przekona politbiura? Rozumia, e nie we wszystkim mia racj. Kurs na industrializacj by niewtpli wie konieczny, a ofiary nieuniknione. Ale jakie? Przecie nie ofiary z ludzkiego ycia. Bucharin do koca nie mg pogodzi si z metodami totalnej przemo cy, jakie zastosowano wobec chopstwa. Likwidowa, a raczej kontrolowa ku akw mona byo tylko rodkami ekonomicznymi. Dramat Bucharina jeszcze nie przerodzi si w tragedi. Z ca pewnoci nikt w partii nie mg wwczas przypuszcza, e zbliaj si krwawe lata 30. Ostatni akt mia si rozegra prawie 10 lat po kapitulacji Bucharina w listopadzie 1929 roku.

O DYKTATURZE I DEMOKRACJI
Ju na pocztku lat 30. co bardziej przenikliwi zdawali sobie spraw, e Leni nowskie sowa: (...) aparat (...) nie naley do nas, lecz my naleymy do niego" 3 4 - oddaj prawdziwy stan rzeczy. Rodzia si dyktatura biurokracji, kolektywnej biurokracji. Biurokracja za stopniowo rodzia elit, ca hierarchi przywdcw. Dyrektywy stay si jednym z podstawowych rodkw komunikacji spoecznej. O wszystkim decydowano w gabinetach. Zebrania, sesje, zjazdy, posiedzenia ple narne jedynie aproboway" i popieray". Ludowadztwo byo pustym frazesem. Tryby biurokratycznej maszynerii krciy si niespiesznie, lecz nieodwracalnie. Przy gwnym pulpicie zasiada Stalin, patrzcy z okien Kremla na swoje dzieo. Droga do socjalizmu staa si drog do stalinizmu. Stalin nigdy nie zrozumia, lub nie chcia zrozumie, sensu demokracji pro letariackiej, samej istoty ludowadztwa. Jego notatki, zapiski, stenogramy prze mwie wiadcz, e demokracja bya dla co najwyej wolnoci popierania - i tylko popierania - decyzji partii. A poniewa parti uosabia on, sekretarz generalny, to prawdziwa demokracja polegaa na przyjmowaniu, aprobowaniu jego wnioskw, decyzji, zamierze. Pocztkowo nie wszyscy zauwayli, e Stalin, rozprawiajc si z Trockim, Zinowiewem, Kamieniewem, Bucharinem, Piatakowem, Rykowem i innymi przywdcami partii, ktrzy myleli inaczej ni on, podkrela przy tym nie ich rozbienoci z nim, Stalinem, ale z leninizmem. Jed nym z najzrczniejszych, a zarazem najbardziej antydemokratycznych chwytw Stalina byo utosamianie wasnych opinii, pogldw, decyzji z leninowskimi. Nie wszyscy te zauwayli od razu, e dziki takiemu podejciu nikt nie mg

mm

dowie swych racji w polemice ze Stalinem, gdy rwnaoby si to dyskredyto waniu Lenina. Oczywicie, zdarzay si sytuacje, kiedy stanowisko Stalina znajdowao swo je gbokie uzasadnienie, jak choby w przypadku tezy o moliwoci budowy socjalizmu w Z S P R . Ostatecznie jednak gensek potrafi wykaza, e nawet jego bdy w kwestii narodowej, negatywny stosunek do pnego" NEP-u, faszywa koncepcja walki klasowej, niezrozumienie sensu kolektywizacji i wyolbrzymia nie roli aparatu w politycznej strukturze pastwa s jedyn suszn interpretacj prawdziwego leninizmu. Pewnego razu, podczas ostrej sprzeczki z Bucharinem w przeddzie jego wykluczenia z politbiura, Stalin rzuci gniewnie: Caa wasza kompania to nie marksici, lecz szarlatani. Nikt z was nie zro zumia Lenina! -A co, tylko ty zrozumiae?! - Powtarzam, nie zrozumielicie Lenina! Czyby zapomnia, ile razy Lenin gromi ci za lewactwo, oportunizm i mcicielstwo? Niemal tymi samymi sowami Stalin karci" Bucharina na kwietniowym plenum KC i C K K w 1929 roku. Sens jego rozwlekych wywodw sprowadza si do jednego: on, Stalin, broni leninizmu. Fakt, i Stalin uzurpowa sobie wy czne prawo do interpretowania leninowskich postulatw, by istotnym rd em wielu przyszych nieszcz. Nikt nie zdoa wwczas wykaza bezzasadno ci dogmatycznych roszcze Stalina do roli jedynego obrocy" leninowskiego dziedzictwa. Podsumowujc na poczonym plenum KC i C K K w styczniu 1933 roku osignicia pierwszej piciolatki, Stalin wczy do swego referatu ustp o zada niach i rezultatach kampanii przeciwko niedobitkom wrogich klas". Chocia mowa bya o niedobitkach", Stalin wzywa do bezlitosnej walki" w celu ich zniszczenia. Ani sowem nie wspomnia natomiast o reedukacji, wczeniu przed stawicieli byych klas posiadajcych do nowego ycia, ktry to proces szybciej i efektywniej mg zmieni ich wiatopogld oraz instynkty klasowe". Krelc obraz socjalistycznego spoeczestwa po pierwszej piciolatce, Stalin stwierdzi: Niedobitki umierajcych klas: prywatni przedsibiorcy i ich sualcy, prywatni kupcy i ich pomagierzy, dawna szlachta i popi, kuacy i podkuacznicy, dawni biali oficerowie i podoficerowie, byli policjanci i andarmi (...) rozpezli si po naszych zakadach i fabrykach, po naszych urzdach i instytucjach publicznych, po przed sibiorstwach transportu kolejowego i wodnego, a przede wszystkim - po ko chozach i sowchozach. Rozpezli si i ukryli, przywdziawszy mask robotnikw" i chopw", przy czym niektrzy z nich wliznli si nawet do partii. Z czym do nas przyszli? - kontynuowa Stalin. - Oczywicie, z uczuciem nienawi ci do wadzy radzieckiej, z uczuciem nieprzejednanej wrogoci do nowych form gospodarowania, ycia, kultury... Jedyne, co im pozostao, to paskudzi i szkodzi robotnikom, kochonikom, wadzy radzieckiej, partii. Wic paskudz, jak tylko mog, dziaajc z ukrycia. Podpalaj skady i niszcz maszyny. Organizuj sabota.

Organizuj szkodnictwo w kochozach, sowchozach, przy czym niektrzy z nich, w tym take pewna liczba profesorw, w swojej niszczycielskiej pasji posuwaj si do tego, e zaszczepiaj bydu w kochozach i sowchozach zarazki cholery, wglika, sprzyjaj szerzeniu si zapalenia opon mzgowych wrd koni i tak dalej" .
35

Tak mroczna wizja sytuacji, panujcej w kraju na pocztku 1933 roku, wpra wiaa uczciwych obywateli w osupienie. Dookoa wrogowie, szkodnicy, niedo bitki klas wyzyskujcych, ktrzy z jakiego powodu s tak samo niebezpieczni, jak w pierwszych latach wadzy radzieckiej. Oczywicie, ludzi wrogo usposo bionych, nieuznajcych wadzy radzieckiej, byo nadal sporo, nie stanowili oni jednak tak straszliwego zagroenia, jak to opisa Stalin. A uczyni to tylko dlatego, by mc na zakoczenie powiedzie: Silna i potna dyktatura proletariatu - oto, czego teraz potrzebujemy, jeli chcemy rozbi w proch ostatnie niedobitki umie rajcych klas i udaremni ich zdradzieckie knowania" 3 6 . Tym samym gensek sta wia na dalsze umocnienie karzcej, represyjnej funkcji dyktatury proletariatu. Podobnych przemwie pod koniec lat 20. i na pocztku 30. Stalin wygasza wiele. Z wolna formowaa si wiadomo spoeczna, w ktrej obok rewolucyj nej arliwoci, entuzjazmu i zbiorowego optymizmu zaczy wyrasta nasiona podejrzliwoci, nieufnoci wobec otoczenia, gotowoci, by da wiar najbardziej nawet niedorzecznym legendom na temat wrogw ludu". Prawdziwe szalestwo lat 1937-1938 nigdy nie miaoby miejsca, gdyby wiadomo spoeczna powoli si na to nie przygotowywaa. Miliony ludzi, yjcych w warunkach rzeczywiste go kapitalistycznego okrenia, przyzwyczajay si stopniowo do myli, e wrd przyjaci, towarzyszy, kolegw z pracy, uczelni, jednostki wojskowej, stowarzy szenia twrczego przyczaili si, czekajc swojej godziny, wrogowie. Wezwanie, haso, dyrektywa mogy pchn wielu do tego, by, jak mawia Stalin, dobi ostat nie niedobitki kapitalizmu". Std by ju tylko krok do terroru, a przynajmniej - zgody na terror. Stalin uwaa, e zastosowanie przemocy jest organicznym elementem budownictwa socjalistycznego. Represje - owiadczy latem 1930 roku na XVI Zjedzie partii - s nieodzownym warunkiem postpu" 3 7 . Stalin wiele rozmyla o demokracji i dyktaturze. Nie mia najmniejszych wtpliwoci, e dyktatura ma pierwszestwo przed demokracj. W aden spo sb nie mg zrozumie, dlaczego socjaldemokratyczna prasa za granic, a take zwalczajcy j zaciekle Trocki - tak gwatownie atakuj aparat partyjny, dyktatur. Czyby nie wiedzieli, e jest to najwaniejszy instrument wadzy? Stalin wci na nowo przekonywa siebie samego o swej historycznej racji: aparat to bro dyktatury. A bez dyktatury nie mona nawet mwi o socjalizmie i demokracji. Dzisiaj ju jednak wiemy, e Stalin umacnia nie tyle dyktatur proletariatu, ile dyktatur biurokraty. Stalin wiele mwi o rwnoci, interesach spoecznych jako podstawowych przesankach demokracji socjalistycznej. Rozmawiajc w 1936 roku z grup pra cownikw KC, odpowiedzialnych za przygotowywanie podrcznikw, Stalin podkreli:

Nasza demokracja powinna zawsze na pierwszym miejscu stawia interesy spo eczne. Osobiste przy spoecznych - prawie si nie licz. Dopki s obiboki, wro gowie, kradziee socjalistycznej wasnoci, to znaczy, e s ludzie obcy socjalizmo wi, to znaczy, e konieczna jest walka... Osobiste przy spoecznych - prawie si nie licz". Stopniowo przyzwyczai limy ludzi do myli, e wszyscy jestemy gospodarzami oglnonarodowej was noci. A to, co naley do wszystkich - nie naley do nikogo. Poczucie wasno ci jakby zaniko. Stopniowo wziy gr zasady egalitaryzmu. Robotnik, ktry dokona wynalazku, nie mg za otrzyma kilku tysicy rubli nagrody, nawet jeli jego innowacja przynosia milionowe zyski, poniewa dla jednego czowieka byoby to za duo". Stopniowo uformowa si typ robotnika, bojcego si prze pracowa", czowieka, patrzcego spokojnie na faszowanie danych, kanciarstwo, jawn kradzie: A co, pastwo od tego zbiednieje?" Tak upowszechniaa si" stalinowska teza: Osobiste przy spoecznych - prawie si nie licz". A stalinow ska demokracja" utrzymywaa ludzi w tym stanie wiadomoci. Kieroway nimi, przede wszystkim, przymus, rodki administracyjne, strach i inne dwignie sy stemu, na ktrego szczycie sta jedynowadca. Stalin nie wystpowa przeciwko demokracji, poniewa rozumia j tak, jak moe rozumie despota. Przecie liczni dyktatorzy te chtnie tworzyli posuszne parlamenty z ich tradycyjn atrybucj, wyborami, przysigami, formaln repre zentacj. Demokracja jako wyraz socjalistycznego ludowadztwa bya dla Stalina do przyjcia tylko w takim stopniu, w jakim umacniaa jego osobist dyktatu r. Podczas rozmowy z Herbertem George'em Wellsem w centrum wszystkich swoich wywodw Stalin umieci wadz J a k o dwigni przeobrae", dwigni praworzdnoci, nowego porzdku. Stalin nade wszystko kocha wadz: pen, nieograniczon, uwicon mioci" milionw. I tu odnis sukces. adnemu czowiekowi nie udao si, i nigdy si zapewne nie uda, dokona, zdawaoby si, niemoliwego: unicestwi miliony wspobywateli i uzyska w zamian lep mi o reszty spoeczestwa. Wszystko to miecio si jednak w Stalinowskim rozu mieniu wzajemnych relacji pomidzy dyktatur a demokracj. Z czasem ofiarno" staa si dla Stalina jednym z nieodcznych atrybu tw socjalizmu. Kiedy przygotowywany by projekt nowej budowy na pnoc nej Syberii, to w planach uwzgldniano element ubytku naturalnego". Organy NKWD wyznaczay nawet kontyngenty" w poszczeglnych regionach, swego rodzaju rezerw przymusowych robotnikw dla socjalistycznych budw". Od koca lat 20. taniej siy roboczej (rekrutujcej si czsto spord skazacw) nie brakowao. Stalin wspiera wszelkie inicjatywy, zwizane z zatrudnianiem wi niw. Zwykle albo wyraa zgod ustnie, albo podpisywa si na dokumencie, co oznaczao, e propozycja danego resortu, dotyczca wykorzystania dziesitkw, setek, tysicy wrogw ludu" w tym lub innym rejonie, zostaa zaakceptowana. Wybiegajc nieco w przd, pozwol sobie na niewielk dygresj. Beria w swych raportach dla Stalina czsto zwraca uwag, e zadania NKWD w dziedzinie

budownictwa s tak ogromne, i nie starcza siy ywej" 3 8 . Stalin wszcz odpo wiednie kroki. Dwudziestego pitego sierpnia 1938 roku na posiedzeniu Prezy dium Rady Najwyszej Z S R R omawiano kwesti przedterminowego zwalniania winiw za dobr prac. Stalin zaprotestowa: Czy nie mona zrobi tak, eby ludzie zostawali w obozie? Jeli ich wypucimy, wrc do domw i wkrocz na star ciek. W obozie atmosfera jest inna, tam trudno zej na z drog. Mamy przecie dobrowolno-przymusow poyczk. Wprowadmy te dobrowolno-przymusowy pobyt" 3 9 . Zalecenie wodza" brzmiao jasno. Przyjto zatem dekret o obozach NKWD, zgodnie z ktrym skazany, odbywajcy kar w obozach NKWD ZSRR, powi nien odsiedzie wydany przez sd wyrok do koca". Tak funkcjonowaa stali nowska demokracja. Rezultatem penej atrofii demokratycznych zasad byo stworzenie machiny przymusu i silnego aparatu represji. W naukach spoecznych, ideologii, propa gandzie szybko rozprzestrzenia si dogmatyzm. Co najwaniejsze jednak, de ficyt ludowadztwa prowadzi nieuchronnie do przeceniania roli jednostki, wy chwalania jej zasug, przedstawiania Stalina jako mitycznego mesjasza. Interesujcy by stosunek samego Stalina do przejaww wywyszania jego osoby, na co zwrcio uwag wiele osb, zanim jeszcze kult jednostki osign swe apogeum. Przytocz fragmenty rozmowy genseka z Emilem Ludwigiem, ktra miaa miejsce 13 grudnia 1931 roku: Ludwig: Ludzie za granic wiedz, z jednej strony, e ZSRR to kraj, w ktrym o wszystkim powinno si decydowa kolegialnie, a z drugiej strony, e o wszyst kim decyduje jeden czowiek. Kto wic decyduje? Stalin: Decyzje jednoosobowe to zawsze lub prawie zawsze - decyzje jednostron ne. W kadym kolegium, w kadym kolektywie znajduj si ludzie, z ktrych opi ni naley si liczy... Nigdy, w adnych okolicznociach, nasi robotnicy nie cierpieliby obecnie wadzy jednego czowieka. Ludwig spyta, jak Stalin ocenia metody jezuitw. Stalin: Ich podstawowa metoda to ledzenie, szpiegowanie, waenie do duszy, wy szydzanie; co moe w tym by pozytywnego? Ludwig: Niejednokrotnie wystawia si pan na ryzyko i niebezpieczestwo, by pan przeladowany. Bra pan udzia w walce. Wielu paskich bliskich przyjaci zgino. Pan pozosta przy "yciu... Czy wierzy pan w przeznaczenie? Stalin: Nie, nie wierz... To przesd, bzdura, przeytek mitologii... Na moim miejscu mgby si znale kto inny, a kto powinien tu zasiada... W mistyk nie wierz40. Jak wida, Stalin potrafi udziela waciwych odpowiedzi. Nie znaczyo to jednak, e sowa odzwierciedlay jego przekonania. Jedn z zasadniczych przy czyn wielu ludzkich niedoli jest dualizm, rozdwojenie osobowoci, jak u molie rowskiego Tartuffe'a. Sowa nie zawsze pokrywaj si z czynami. Dla Stalina stao si to norm: potpia wodzostwo i umacnia sw osobist wadz, krytykowa

metody jezuitw i stosowa je w praktyce, mwi o kolektywnym przywdztwie i sprowadza je do penego jedynowadztwa. Dualizm - pochodna kamstwa, produkt antyprawdy - to jedna z podstaw ubstwienia autokratw. Ju na pocztku lat 30. Stalin powanie ograniczy (i bez tego niezwykle rzad kie) wyjazdy w teren, do fabryk i jednostek wojskowych. Z jednej strony, sabo zna si na produkcji i nie chciao mu si wnika w przyziemne" sprawy zwi zane z technologi, wydajnoci pracy, rentownoci i tak dalej. Z drugiej strony, nieustannie przeladowao go uczucie, e jego yciu zagraa niebezpieczestwo. Mia przecie wrogw, a Trocki lub kto z byych" mg posun si do ostatecz noci. Organy" nieustannie przed tym ostrzegay. Oto znw Ulrich donosi: Sekretarz KC WKP(b) tow.J.W. Stalin. Dnia 16 grudnia br. po dwudniowej rozprawie przy drzwiach zamknitych Kole gium Wojskowe Sdu Najwyszego ZSRR wydao wyrok w sprawie grupy szpie gw i terrorystw, przygotowujcych na zlecenie obywatela niemieckiego akt ter rorystyczny na placu Czerwonym w dniu 7 listopada 1935 roku. Na rozstrzelanie skazani zostali G.I. Szur, W.G. Freiman, S.M. Pewzner, W.O. Lewiski (.. .) 4 1 . Stalin nie czyta dalej, pomyla, poluj na mnie. Ale nie uda im si, gdy on wypleni ich z korzeniami. Stalin rzadko ukazywa si" ludowi rwnie dlatego, e bdc na swj spo sb czowiekiem przenikliwym, rozumia jedno: im rzadziej wystpuje publicz nie, tym atwiej jest mu tworzy taki wizerunek wasnej osoby, jaki chciaby za prezentowa. Zagadkowo, tajemniczo, skryto chodz w parze ze witym, legendarnym, nadludzkim... Dlatego, zamiast odwiedza kolektywy fabryczne, uwanie studiowa dokumenty, regularnie oglda kroniki filmowe, wysuchiwa niezliczonych referatw i, o czym mao kto wie, caymi godzinami rozmyla przed map. Stalin uwielbia sta przed map, ogldajc, niczym wadyka, gigantyczny kraj. Wyobraa sobie wwczas, jak pracuj miliony ludzi, wcielajc w ycie jego, wo dza, nakazy. Czasem wodzi palcem po mapie: Turksib, Magnitka, Dnieproges, Kana Biaomorsko-Batycki, Kuzbas; dugo przyglda si rejonom koymskim. Aby na nie popatrze, musia przej kilka krokw w prawo... Po jednej z takich samotnych medytacji nieoczekiwanie zatelefonowa do Woroszyowa i spyta: czy w Armii Czerwonej ucz geografii? Czy czerwonoarmici dobrze znaj map kraju? Przecie samo patrzenie na map ojczyzny, rozmyla na gos Stalin, na pawa dum, oddaniem naszej sprawie, idei. Woroszyow, nieprzygotowany na tak niecodzienne pytanie, odpowiedzia co bez zwizku i obieca sprawdzi. Ju nazajutrz, na jego polecenie, Zarzd Polityczny Rewolucyjnej Rady Wojennej sporzdzi raport: Tow. Stalin. W odpowiedzi na Wasze zapytanie o znajomo geografii wrd czerwono armistw zawiadamiam, e wszyscy czerwonoarmici ucz si geografii na

obowizkowych kursach wedug specjalnych programw. Cho nauka geografii wchodzi w skad oglnego przygotowania, przedmiot ten wykadany jest take na zajciach politycznych. Szczegln uwag zwraca si przy tym na znajomo mapy. W tym roku, niezalenie od tego, co posiaday poszczeglne jednostki, PUR roze sa 220 000 map geograficznych, 10 000 atlasw geograficznych, 8000 map z opi sami w jzykach narodowych i 10 000 globusw. 28 czerwca 1935 r. K. Woroszyow42 Stalin z zadowoleniem przeczyta raport i nie podnoszc si z krzesa, po patrzy na map. Cho do ciany byo dosy daleko, widzia, gdzie znajduj si Stalingrad, Stalino, Stalinsk, Stalinabad... Wkrtce po mierci Lenina rozpowszechnia si poaowania godna prakty ka nadawania imion dziaaczy partyjnych, pastwowych, kulturalnych miastom, okrgom, zakadom przemysowym, wyszym uczelniom, teatrom i temu po dobnym obiektom. Gazety nieustannie donosiy o przedterminowym wykonaniu planu kwartalnego przez Zakady Chemiczne im. Stalina w Moskwie, Fabryk Wkiennicz im. Woroszyowa w Twerze, pierwsz i trzeci Wytwrni Papieru im. Zinowiewa w Leningradzie, Zakady im. Bucharina w Gus-Chrustalnom i tak dalej. Do koca lat 20. praktycznie nie byo ju w kraju obwodu, w ktrym jaka instytucja bd placwka administracyjna, przemysowa, kulturalna nie nosiaby imienia Stalina. W ten sposb w wiadomoci spoecznej niezauwaalnie utwier dzao si przekonanie o wyjtkowej, czasem trudnej do ogarnicia rozumem roli Stalina w historii narodu, kraju, jego przyszoci. Pochway pod adresem wodza" mona byo usysze w dowolnym raporcie subowym lub wystpieniu, gdzie przy okazji wywysza si i lokalny wdz". Modlitewne zaklcia, ktre stay si nieodcznym elementem ycia spoecz nego w czasach Stalina, okazay si na tyle ywotne, e przetrway cae dziesi ciolecia po jego mierci. Dziki tej praktyce dokonywao si nie tylko ubstwie nie przywdcy, lecz take ponienie narodu, ktry z gospodarza przeistacza si w dzikczynnika". Mimo woli nasuwa si wraenie, i ludzie, wyrzekajc si Boga w niebie, stwarzali go ponownie na ziemi. I rzeczywicie by to akt stworzenia. Najbardziej aktywn rol w goszeniu kultu wodza" odgrywali Mootow, Woroszyow i Kaganowicz. Ponadto, jakkol wiek moe si to wyda paradoksalne, w chrze pochlebcw daway si niekiedy sysze gosy Zinowiewa, Kamieniewa, Bucharina oraz niektrych innych odsu nitych od ask przywdcw. Przykro czyta ich przemwienia i artykuy, zwasz cza Zinowiewa, pokornie bijcego si w piersi za dawne grzechy i wysawiajcego przenikliwo i mdro wodza partii towarzysza Stalina". Nawet Bucharin nie powstrzyma si od pochlebstw. Kt potrafi stwierdzi, czy ludzie ci naprawd przestali wierzy w spraw, za ktr walczyli, czy te po prostu instynkt samoza chowawczy kaza im wyrzec si zdrowego rozsdku? Szczeglnie gorliwie stara

si Karol Radek, o ktrym Stalin wyrazi si kiedy w wskim krgu najbliszych towarzyszy: Drobny trockista, a do tego bez adnych przekona". W 1934 roku Radek napisa broszur o Stalinie, zatytuowan Budowniczy socja listycznego spoeczestwa i utrzyman w formie wykadu z wyimaginowanej historii, ktry, jak fantazjowa autor, wygoszony zostanie w 1967 roku z okazji 50. rocznicy rewolucji padziernikowej w szkole stosunkw midzyplanetarnych". Radek wy razi tym samym yczenie, by Stalin, ju od 12 lat sprawujcy funkcj sekretarza generalnego, sta u steru partii i pastwa przez kolejne 33 lata. Caa broszura utrzy mana jest w takim stylu, jak przytoczony poniej urywek: Polityczni wodzowie zajmuj swoje miejsce w partii i w historii nie na zasadzie wyborw, nie na zasadzie nominacji, chocia w demokratycznej partii, jak jest WKP(b), wybory i nominacje s konieczne do tego, by zaj miejsce wodza. Wdz proletariatu wyania si w walce o bojow lini partii, o zapewnienie jej przyszych zwycistw. A Stalin, znajdujcy si jeszcze za ycia Lenina wrd pierwszych w kierownictwie, sta si jej uznanym i ukochanym wodzem (...) 4 3 . Powiadaj, e kiedy Radkowi, niedawnemu trockicie, kto z nieprzejedna nych" przypomnia jadowicie, i jeszcze niedawno mwi o Stalinie co zupenie innego, ten odpar: Gdyby tacy jak ja opozycjonici yli w czasach Robespierre'a, to kady z nas ju dawno zostaby skrcony o gow". Radek przewidzia to, co miao go spotka trzy lata pniej: wychwalanie Stalina nie pomogo ani jemu, ani Zinowiewowi, ani Kamieniewowi, ani wielu innym, ktrzy, po przyznaniu si do ideowej klski, gotowi byli speni kade yczenie ukochanego wodza". Rwnolegle z wysawianiem w oficjalnej literaturze, niemal niezauwaalnie rozpocz si proces rewidowania historii i powoli ja ksztatowa si myl, i byo dwch wodzw Padziernika - Lenin i wszechobecny Stalin. W przedmo wie do szeciotomowego wydania dzie Lenina Adoratski stwierdzi, e Leninow skie teksty naley studiowa wraz z pracami Stalina, e skondensowany wykad Leninowskich idei zawarty zosta w Podstawach leninizmu Stalina i tak dalej. W sierpniu 1931 roku, zanim jeszcze kult jednostki sign zenitu, pojawiy si prby uniemiertelnienia Stalina rwnie i w politycznej biografii. W stalinow skim archiwum zachowa si list od Jarosawskiego, zawierajcy taki oto ustp: Dzisiaj przed wyjazdem dzwoni do mnie Sergo, e rozmawia [tak w tekcie - D.W.] z Wami na temat ksiki Stalin, ktr zamierzam napisa (...)". Niej znajduje si odpowied genseka, skrelona, jak zawsze, owkiem: t. Jarosawski. Jestem przeciwny. Myl, e jeszcze nie czas na biografie. 1 VIII 1931. J. Stalin44 Decyzja wielce wymowna: Jeszcze nie czas na biografie". Triumf jednostki dopiero si zaczyna. Chopstwo nie zostao do koca zamane, las fabryk do piero zacz wyrasta, nadal ya wiksza cz leninowskiej gwardii", a przede wszystkim ci, ktrzy pamitali, kim by Stalin zaledwie 10 lat wczeniej. Dopiero zaczy ukazywa si artykuy, podobne do panegiryku Woroszyowa z okazji 50.

rocznicy urodzin wodza". Naleao dziaa stopniowo, konsekwentnie, w spo sb nieodwracalny, sprawia na ludziach wraenie skromnego i powcigliwego. Jak choby ostatnio, na kolejnym zebraniu, kiedy usiad nie w pierwszym, ale w drugim rzdzie za stoem prezydialnym i natychmiast oklaski zabrzmiay ze zdwojon si. Wszyscy wspinali si na palce, by dojrze jego niewielk posta. Czas na biografie" jeszcze przyjdzie... Ju teraz jednak wdz otrzymywa wiernopoddacze listy, ktrych z kadym dniem napywao coraz wicej. Na przykad 7 kwietnia 1931 roku Komuna im. Stalina wioski Casuczej obwodu oowiannikowskiego we wschodniej Syberii wysaa do Moskwy raport, opublikowany nastpnie w Prawdzie": (...) Realizujc plan powikszania obszarw uprawnych, komuna zamiast prze widywanych 262,5 ha zasiewa 320 ha (...). Popieramy generaln lini partii pod przewodnictwem bolszewickiego KC i najlepszego leninisty - tow. Stalina! Po pieramy haso wykonania piciolatki w cztery lata i likwidacji kuactwa na bazie powszechnej kolektywizacji!45 Niebawem podobne listy ukadano ju na kadym zebraniu w kadym przed sibiorstwie, kochozie, sowchozie, wyszej uczelni i instytucji. Rozpocza si deformacja wiadomoci spoecznej, ktra odtd karmia si wycznie kulto wymi mitami. Propaganda kada coraz silniejszy akcent na wiar: wszystko, co powiedzia, wyrazi, sformuowa Stalin, jest suszne, prawdziwe, nie wymaga udowadniania. Innymi sowy, Stalin sta si pbogiem. Koniec kocw te mity, stanowice podstaw caego ycia spoecznego, sprowadzone zostay do dwch prostych postulatw. Po pierwsze, przywdca partii i narodu jest czowiekiem nieskoczenie mdrym, zdolnym si swego intelektu odpowiedzie na wszyst kie pytania przeszoci, zrozumie teraniejszo i wejrze w przyszo: Stalin - to Lenin dzisiaj". Po drugie, przywdca partii i narodu jest ucielenieniem ab solutnego dobra, troski o kadego obywatela. Odrzuca zo, ignorancj, wiaroomstwo, okruciestwo. To umiechnity czowiek z wsami, trzymajcy na rku ma dziewczynk z czerwon chorgiewk...

ZJAZD ZWYCIZCY"?
Przeom drugiego i trzeciego dziesiciolecia XX wieku okaza si bardzo wa nym etapem w yciu kraju i Stalina. Znaczco wzrs autorytet genseka. Dawni opozycjonici, midzy innymi Bucharin, szukali okazji i sposobw, by podkreli sw lojalno wobec przywdcy, swoje nawrcenie" i pen akceptacj gene ralnej linii partii". Kamieniew i Zinowiew, na przykad, wielokrotnie prbowa li przywrci poprzednie dobre" stosunki ze Stalinem i raz jeszcze odwiedzili genseka w jego daczy, aby zawrze pokj". Wielu ludzi traktuje utrat wysokiego stanowiska jako osobist tragedi i ci polityczni dziaacze nie stanowili pod tym wzgldem wyjtku. Kamieniew, ktry

nie tak dawno przekroczy czterdziestk, jakby od razu posun si w latach, po siwia i wyglda jak mody starzec". W rzadkich rozmowach ze Stalinem, te lefonicznych lub osobistych, Kamieniew nieodmiennie znajdowa pretekst, by wspomnie o wsplnym pobycie na zesaniu, o tym, e on, Zinowiew i Stalin byli najbliszymi towarzyszami broni Lenina, o dramatycznych wydarzeniach, zwizanych z zatwierdzeniem Stalina na stanowisku sekretarza generalnego. Ka mieniew nie przestawa liczy na powrt do najwyszych krgw hierarchii par tyjnej. Stalin doskonale rozumia, w czym rzecz, i reagowa w sposb pobaliwy, a zarazem protekcjonalny. Czasem nawet dawa odsunitym od ask towarzy szom cie nadziei. W gbi duszy czu jednak, e ci, ktrym w znacznej mierze zawdzicza swoj obecn pozycj, nie tylko nie s mu potrzebni, ale mog te okaza si niebezpieczni. Zinowiew i Kamieniew zbyt dobrze go znali, a gensek nie lubi ludzi, ktrzy wiedzieli o nim wicej, ni zalecaa oficjalna propaganda. Na pocztku lat 30., w miar jak zblia si XVII Zjazd partii, caa jego uwaga koncentrowaa si wszake na rewolucji w rolnictwie, forsownej industrializacji, konsolidacji stronnikw. XVII Zjazd WKP(b), ktry odby si na przeomie stycznia i lutego 1934 roku, w stalinowskiej propagandzie nazwany zosta zjazdem zwycizcw". Sam Stalin w wygoszonym w imieniu KC referacie sprawozdawczym okreli sukcesy partii w kraju jako wielkie i niezwyke". Bezsprzecznie, do 1934 roku kraj wykona ogromny skok naprzd. Kiedy przeglda si brudnopis referatu, nad ktrym pra cowa Stalin, zwraca uwag fakt, i gensek, starannie redagujc tekst, kad stron i kady akapit, stara si uwypukli przede wszystkim osignicia. Uwaa, e olbrzymie ofiary, jakie ponis kraj, powinny przynie rezultaty. Cae stronice referatu Stalin przepisywa na nowo, aby pokaza narodowi i partii, jak owocne, pomylne i zwyciskie jest jego przywdztwo. Stalin pooy szczeglny nacisk na to, e w cigu trzech i p roku od XVI Zjazdu produkcja przemysowa kraju si podwoia. W stosunkowo krtkim cza sie powstay nowe gazie wytwrczoci: przemys maszynowy, samochodowy, traktorowy, chemiczny. Z S R R produkowa obecnie silniki, samoloty, kombaj ny, syntetyczny kauczuk, azot, wkno sztuczne. Gensek z dum podkreli, e uruchomiono tysice nowych zakadw, a wrd nich takie giganty, jak Dnieproges, kombinaty magnitogorski i kuzniecki, fabryk maszyn na Uralu, fabryk traktorw w Czelabisku, fabryk samochodw w Kramatorsku i wiele innych. W referacie znalazo si wyjtkowo duo cyfr, wykresw, schematw. Stalin mia o czym opowiada delegatom. Ostatnio przywyklimy ocenia lata 30. jedynie w tragicznym wymiarze, a przecie by to rwnie okres niesychanego entuzjazmu, ofiarnoci, heroizmu pracy na skal masow. Dzisiaj trudno sobie czasem wyobrazi, jak miliony ludzi, zadowalajcych si czsto niezbdnym do normalnego ycia minimum, mogy wierzy, e s prawdziwymi twrcami komunistycznej przyszoci, e od tego

samopowicenia zaley nie tylko ich los, lecz take los wiatowego proletariatu. Oto kilka doniesie Prawdy" z tamtych lat. Gensek zawsze czyta je w caoci, nie wybirczo, podkrelajc owkiem niektre fragmenty: Kolektywne sprawozdanie bakijskich nafciarzy, omwione na 40 wiecach przez 20 000 nafciarzy, uzupenione 53 lokalnymi sprawozdaniami i 254 listami robot nikw, stwierdzao, e naftowa piciolatka dziki wysikom robotnikw i specjali stw i pod dowiadczonym kierownictwem leninowskiej partii zostaa ukoczona w dwa i p roku. Doniesienie z Magnitogorska: W sekcji budowlanej na wydziale wielkich piecw powsta zupenie nowy typ brygady - pracujca na wasny rachunek brygada adowaczy. Przejcie na was ny rozrachunek dao wspaniae rezultaty (...). adowacze pobili wiatowy rekord w zaadunku ciarwek. Notatka z Tatarii: Zbieranie i dostarczanie zboa odbywa si pod hasem przygotowa do II Wszech tatarskiego Zjazdu Kochonikw i zdobycia prawa do wczenia swego przedsta wiciela w skad delegacji, ktra pojedzie ze sprawozdaniem do towarzysza Stalina. Zaj pierwsze miejsce na Wszechzwizkowej czerwonej tablicy - to popularne haso w kochozach Tatarii. Z perspektywy dnia dzisiejszego mona mwi o naiwnoci i lepej wierze w Stalina milionw ludzi, ktrzy zbudowali dla nas wszystko to, na czym obec nie stoimy. Nie wolno jednak nie dostrzega niezomnego entuzjazmu, dumy z osigni, przekonania o tym, e przyszo spoczywa w ich rkach. Niesy chana ofiarno i wysokie poczucie odpowiedzialnoci, cho czsto obramowane kultowymi rytuaami, skaday si na ogromny potencja spoeczny, jaki zrodzia wiara w sprawiedliwo i lepsz przyszo. Zawsze, i teraz, i w nastpnych stule ciach, powinnimy pamita o tych ludziach, twrcach, budowniczych, ktrych wdz" nazywa zwykle masami", a czasem - rubkami". W tym samym czasie na amach Prawdy" mona byo spotka doniesienia, ktre dzisiaj, kiedy tyle ju wiemy, przejmuj dreszczem. W poowie lipca 1933 roku Prawda" donosia: Towarzysze Stalin i Woroszyow przybyli do Leningradu i tego samego dnia wraz z towarzyszem Kirowem pojechali obejrze Kana Biaomorsko-Batycki. Po za poznaniu si z postpami prac i stanem instalacji hydroenergetycznych wyruszyli z biaomorskiego portu Soroka do Murmaska. Dwa tygodnie po wizycie Stalina ukazao si postanowienie Rady Komisarzy Ludowych Z S R R o otwarciu Kanau Biaomorsko-Batyckiego im. tow. Stalina oraz postanowienie Centralnego Komitetu Wykonawczego Z S R R o nagrodach dla wyrniajcych si przy budowie kanau. Orderami Lenina nagrodzonych zostao osiem osb: G.G. Jagoda, zastpca przewodniczcego O G P U ; L.I. Kogan, kierownik budowy; M.D. Berman, szef Zarzdu Gwnego Obozw Pracy Wy chowawczej O G P U ; NA Frenkel, asystent kierownika budowy; J . D . Rapoport,

zastpca kierownika budowy; S.G. Firin, komendant Biaomorsko-Batyckiego Obozu Pracy Wychowawczej; S.J. Zuk, zastpca gwnego inyniera projektu; K.A. Wierzbicki, zastpca gwnego inyniera budowy 4 6 . Przemawiajc na XVII Zjedzie, Siergiej Mironowicz Kirow stwierdzi: Zbudowa taki kana, w tak krtkim czasie i w takim miejscu - to naprawd he roiczna praca i musimy odda sprawiedliwo" naszym czekistom, ktrzy kiero wali tym przedsiwziciem, ktrzy dosownie czynili cuda" 4 7 . Naleaoby raczej powiedzie, e cudw dokonyway setki tysicy winiw. Wadze nie mogy si uskara na brak rk do pracy. Po zlikwidowaniu ponad miliona kuackich i red niackich gospodarstw, zaostrzeniu walki z niedobitkami klas wyzyskujcych", w dyspozycji O G P U znalazo si do rezerw ludzkich, by wybudowa nie tylko Kana Biaomorsko-Batycki. Funkcje nagrodzonych Orderami Lenina wiad cz a nadto wymownie, w jaki sposb i kto budowa Kana im. Stalina. Idea szerokiego wykorzystania winiw w gospodarce narodowej nie bya niczym nowym. Przypomn, e ju w poowie lat 20. Trocki, rozwijajc koncepcj mili taryzacji pracy, doradza, by wrogie pastwu elementy (...) kierowa masowo do miejsc budowy socjalistycznego pastwa". Jak wida, rada jednego z najbardziej uzdolnionych przywdcw" nie zostaa zapomniana. Mwi o osigniciach w rolnictwie byo Stalinowi trudniej. Owszem, utwo rzono ponad 200 000 kochozw i 5000 sowchozw. Gensek musia jednak przy zna, i rozwj sektora wiejskiego postpowa wiele razy wolniej ni przemysu". Stalin przyzna rwnie, e w gruncie rzeczy, omawiany okres by dla rolnictwa nie tyle okresem potnego zrywu i szybkiego rozwoju, ile tworzenia warunkw dla takiego zrywu i takiego rozwoju w najbliszej przyszoci" 4 8 . Rozgromiwszy w cigu 10 lat od mierci Lenina niezliczone odchylenia", Stalin pozosta w kocu bez pracy". Nawet wspomnia o tym w swym referacie: jeli na XVI Zjedzie musielimy dobija sympatykw najrniejszych ugrupo wa, to na obecnym zjedzie nie ma kogo bi". Chocia w tym miejscu, aby, uchowaj Boe, nie osabia czujnoci, przeczc samemu sobie, stwierdzi, e pozostaoci ich ideologii yj w gowach niektrych czonkw partii" i w od powiednim czasie trzeba je bdzie wypleni. Stalin jednak rzadko bi" po ideo logii, skupia si raczej na tych, ktrzy j wyznawali. Oznajmiwszy, e kraj dy do utworzenia bezklasowego, socjalistycznego spoeczestwa", wysnu z tego nieoczekiwany wniosek, i do bezklasowego spoeczestwa mona doj tylko drog wzmocnienia organw dyktatury proletariatu, drog nasilania walki kla sowej" 4 9 . Jak si wydaje, Stalin, gboko przekonany o uniwersalnym charakterze rod kw przymusu, o tym, e dyktatura proletariatu to przede wszystkim instrument przymusu, po prostu nie chcia zrozumie, jak zgubna jest ta koncepcja. Na zjedzie zwycizcw", kiedy, wedug jego sw, niedobitki klas wyzyskujcych zostay praktycznie zlikwidowane", wzywa do jeszcze mocniejszego przykrce nia ruby, wzmocnienia organw karzcych. Znaczenia demokratycznej ewolucji

Stalin nie chcia zrozumie z bardzo prostej przyczyny: jakiekolwiek umocnienie rzeczywistego ludowadztwa w takim samym stopniu osabiaoby jego osobist wadz. Dodam jeszcze, e Stalin by czowiekiem o autorytarnym, despotycznym charakterze, w ktrym zawsze dawao si wyczu co wschodniego, odlegego w czasie. Nie przypadkiem w 1928 roku Bucharin nazwa go Czyngis-chanem". Nie bez wiedzy Stalina, wrd 1225 delegatw znalazo si wielu takich, kt rzy w swoim czasie naleeli do najrniejszych ugrupowa, frakcji, opozycji", odchyle". Wszyscy oni ju dawno si pokajali, wyrazili skruch, a teraz szukali moliwoci, by znw odzyska wzgldy Stalina. Nie wszyscy z rozgromionych" byli oportunistami bez zasad. Wielu dawnych opozycjonistw" szczerze wy znao swoje czsto mao znaczce grzechy", nie chcc pozostawa poza parti. Wspierali potem kurs na forsown budow socjalizmu. Stalin poleci Kaganowiczowi, by zadba o obecno na zjedzie licznej grupy osb, ktre swymi pokutnymi wystpieniami jeszcze bardziej umocniyby auto rytet wodza", obecnie ju stojcego najwyej w hierarchii wadzy. Czytajc po latach te przemwienia, nietrudno sobie wyobrazi upokorzenie ludzi, biczu jcych si" jak w religijnej ekstazie tylko po to, aby zaspokoi prno jednego czowieka. Dostrzego to wielu delegatw. Kirow stwierdzi, na przykad, e byli opozycjonici prbuj (...) przyczy si do uroczystoci, staraj si maszero wa w nog, w takt tej samej muzyki, wesprze nasz pochd (...). Wemy takiego Bucharina. Moim zdaniem, piewa jakby z nut, ale gos nie ten. Nie wspomn ju o towarzyszu Rykowie, o towarzyszu Tomskim" 5 0 . Co mwili na zjedzie zwycizcw" ci ludzie, jeszcze wczoraj czonkowie politbiura, towarzysze broni i uczniowie Lenina? Bucharin, byy ulubieniec partii" i jej teoretyk: Stalin mia cakowit racj, gdy zdruzgota, byskotliwie posugujc si markso-leninowsk [tak w tekcie - D.W] dialektyk, cay szereg teoretycznych postulatw prawicowego odchyle nia, sformuowanych gwnie przeze mnie (...). Obowizkiem kadego czonka partii jest (...) skupi si wok towarzysza Stalina, bdcego ucielenieniem ro zumu i woli partii, jej przywdcy, jej teoretycznego i praktycznego wodza" 5 1 . Wprost wierzy si nie chce, e mg to powiedzie czowiek, ktremu inte lektualne sumienie podpowiadao zapewne zupenie inne sowa... Rykow, pierwszy po Leninie przewodniczcy Rady Komisarzy Ludowych: Chciabym scharakteryzowa rol towarzysza Stalina w pierwszym okresie po mierci Wodzimierza Iljicza (...) [opowiedzie] o tym, jak z niezomn si ujaw ni si on w tym czasie jako wdz i organizator naszych zwycistw. Chciabym scharakteryzowa to, czym towarzysz Stalin wyrni si natychmiast w tamtym okresie spord wczesnego kierownictwa" 52 . I to mwi czowiek, ktry zawsze szczyci si swoj szczeroci, uczciwoci, odwag cywiln... Tomski, przewodniczcy zwizkw zawodowych: Mam obowizek owiad czy przed parti, i tylko tym, e towarzysz Stalin by najbardziej konsekwentnym,

najzdolniejszym z uczniw Lenina, tylko tym, e towarzysz Stalin by najbardziej przewidujcy i najbardziej dalekowzroczny, najbardziej nieustpliwie prowadzi parti suszn, leninowsk drog, tym, e gromi nas najtwardsz rk, e by naj lepiej teoretycznie i praktycznie przygotowany do walki z opozycj - tym i tylko tym wyjani mona ataki na towarzysza Stalina" 5 3 . Sowa te wypowiedzia czowiek znany dotd ze swej wiernoci partyjnym zasadom i umiejtnoci trwania przy nich do koca... Warto przytoczy te fragment wystpienia ponownie przyjtego do partii, wielokrotnie gromionego" Zinowiewa, ktry jako pierwszy wymieni obok sie bie cztery nazwiska - Marksa, Engelsa, Lenina i Stalina: Obecnie wszyscy ju wiemy, e w walce, ktr towarzysz Stalin prowadzi w sposb niezwykle pryncy pialny i na niebywale wysokim poziomie teoretycznym - e w walce tej nie byo nawet ladu jakichkolwiek motyww osobistych..." Zinowiew nazwa referat Stalina arcydzieem", dugo i z przekonaniem mwi o triumfie kierownictwa, o triumfie tego, kto stoi na czele kierownictwa". Zinowiew przypomnia, e kie dy na powrt przyjmowano go do partii, Stalin owiadczy mu: W oczach partii szkodziy wam i szkodz nie tyle odstpstwa od zasad, ile nieszczero wobec partii, narastajca w was przez wiele lat". (W tym momencie w sali rozlegy si okrzyki: Susznie, susznie powiedziane!"). Nastpnie byy pretendent do roli przywdcy oznajmi: Widzimy obecnie, jak najlepsi przedstawiciele przoduj cego kochozowego chopstwa przybywaj do Moskwy, na Kreml, aby spotka si z towarzyszem Stalinem, zobaczy go na wasne oczy, moe nawet dotkn, usysze z jego ust bezporednie wskazania, ktre chc ponie do mas" 5 4 . I to mwi czowiek, ktry przez wiele lat zna osobicie Lenina, uczy si od niego, uwaa za jego towarzysza. Tylko strach, i mgby zosta ostatecznie wy rzucony na polityczny mietnik, kaza Zinowiewowi wypowiada te upokarza jce sowa. W taki sam sposb, drwic z godnoci wasnej i sumienia, schlebiali wodzowi" Kamieniew, Radek, Prieobraenski, ominadze i inni pokonani przez Stalina w walce frakcyjnej". Stalin, siedzc, jak zwykle, w drugim rzdzie, z pozorn obojtnoci obserwowa wchodzcego na mwnic Kamieniewa. Przypomnia sobie, jak ten, przewodniczc we wczeniejszym okresie zjazdom, posiedzeniom politbiura i innym zebraniom, niecierpliwymi uwagami prbowa skierowa" przemawiajcych we waciw stro n. Pewnego razu, kiedy stosunki pomidzy nimi ju si popsuy, Kamieniew rzuci pod adresem Stalina, wyliczajcego w swym wystpieniu bdy opozycji": - Towarzyszu Stalin! Jakbycie owce liczyli: pierwsze, drugie, trzecie... Wa sze argumenty te nie s mdrzejsze od owiec (...). -Jeli przyj - szybko odparowa Stalin - e jestecie jedn z tych owiec... Co teraz powie Kamieniew? Kamieniew za kaja si pokornie, aonie-, wrcz nieprzyzwoicie:
Epoka, w ktrej yjemy i w ktrej odbywa si obecny zjazd, to zupenie nowa epoka (...), przejdzie ona do historii, nie ma co do tego wtpliwoci, jako epoka

Stalina, tak jak poprzednia epoka przesza do historii pod mianem epoki Lenina, a na kadym z nas, zwaszcza na nas, spoczywa obowizek wszelkimi rodkami, wszystkimi siami, z ca energi przeciwdziaa choby najmniejszym zachwia niom owego autorytetu (...). Stojc na tej trybunie, pragn powiedzie, e tego Kamieniewa, ktry pomidzy rokiem 1925 a 1933 walczy przeciwko partii i jej kierownictwu, uwaam za politycznego trupa, e chc i naprzd, nie wlokc za sob, jeli wybaczycie mi biblijne wyraenie, tej starej skry... Niech yje nasz, nasz wdz i przywdca towarzysz Stalin55. Stalin z nieskrywanym zainteresowaniem i zadowoleniem sucha wszystkich tych panegirykw. Doskonale wiedzia, e Kamieniew w rozmowie z Trockim nazwa go brutalnym dzikusem", a Zinowiew we wasnym krgu mwi o nim jako o krwioerczym Osetyczyku". Bucharin nieraz dotkliwie urazi Stalina, wytykajc mu nieznajomo jzykw obcych, Radek w pierwszym wydaniu ksiki Portrety i pamflety nawet nie wspomnia o przyszym genseku, Prieobra enski za, uwaajcy si za wybitnego teoretyka, w 1922 roku, w jednym ze swych przemwie, nazwa Stalina nieukiem". Zemsta? Nie, to maostkowe, myla triumfator. Wystarczy, jeli caa partia przekona si, e we wszystkich kwestiach spornych, we wszystkich dyskusjach, we wszystkich momentach przeomowych racj mia tylko Stalin. I mwi to nie on, lecz oni, jego byli oponenci. Niech wszyscy si dowiedz, e gensek wy kazuje nie tylko polityczn wol i zdolnoci organizacyjne, co w partii uznano ju dawno, lecz take niezwyk mdro, przenikliwo, umiejtno przewidy wania i tward rk. Zjazd zwycizcw? A moe naleaoby raczej powiedzie: zjazd zwycizcy? Gdyby Stalin dobrze zna histori swego kraju, wspomniaby zapewne jeden wymowny epizod. Po klsce Napoleona senat postanowi nada Aleksandrowi I tytu Bogosawionego" w uznaniu szczeglnych zasug dla oj czyzny. Aleksander jednak uprzejmie, ale stanowczo odmwi. Stalin za oczekiwa coraz to nowych epitetw, porwna, pochlebstw. Nikt, co prawda, nie wpad na to, by powiedzie: odbywa si zjazd zwycizcy". Lu dziom nie zawsze starcza wyobrani. Wiele jednak powiedziano na tym zjedzie po raz pierwszy. Chruszczow i Zdanow, na przykad, jako pierwsi nazwali Stalina genialnym wodzem". Zinowiew zaliczy go do klasykw naukowego socjali zmu. Kirow okreli genseka mianem najwikszego stratega wyzwolenia ludzi pracy w naszym kraju i na wiecie". Woroszyow powiedzia, e Stalin, ucze i przyjaciel" Lenina, by take jego giermkiem". To ju zakrawao na absurd: przyjaciel i giermek! Nieco zmczony nawa epitetw - mdry", genialny", wielki", przewi dujcy", elazny" - Stalin ze szczegln uwag sucha delegatw z armii. Ponie wa od kadego z mwcw oczekiwa ju nieumiarkowanego wysawiania, nie przyjemnie zaskoczyo go skpe w pochwaach przemwienie Tuchaczewskiego, ktry znw snu swoje projekty" technicznej restrukturyzacji si zbrojnych. Powiedziano mu ju, by przesta fantazjowa, a on wci o tym samym...

Stalinowi przypomnia si obszerny list, ktry otrzyma od Tuchaczewskiego na pocztku lat 30. Dowdca Leningradzkiego Okrgu Wojskowego wyraa w nim swoje niezadowolenie ze sposobu, w jaki Stalin i Woroszyow odnieli si do jego propozycji modernizacji armii. Tuchaczewski pisa: Na rozszerzonym posiedzeniu Rewolucyjnej Rady Wojennej ZSRR tow. Woro szyow odczyta Wasz list nawizujcy do mojego projektu rekonstrukcji RKKA. Raport sztabu RKKA, do ktrego doczono mj projekt, w ogle nie by mi znany (...). Obecnie, zapoznawszy si z wyej wymienionym raportem, w peni rozumiem Wasze wzburzenie fantastycznoci moich" wywodw. Musz jed nak stwierdzi, e w raporcie sztabu RKKA nie ma nic mojego. Moje propozycje przedstawiono nawet nie w sposb karykaturalny, ale po prostu w formie zapi skw obkanego"56. Stalin ju wtedy zorientowa si, e Tuchaczewski, pozostajcy w napitych stosunkach z Woroszyowem, polemizuje nie z ludowym komisarzem obrony, ale z nim, sekretarzem generalnym. Nieprzyjemnie uderzya go niezaleno sdw wyszego oficera, patrzcego zapewne o wiele dalej ni zaskorupiay na poziomie dowiadcze wojny domowej ludowy komisarz. Kiedy wystpi Woro szyow, Stalin wiedzia ju, o czym bdzie mwi czowiek, ktry sta si legend heroicznej przeszoci, poniewa w przeddzie zjazdu ludowy komisarz przy nis mu tekst swego przemwienia. Woroszyow zdoa wynale nowy epitet: stalowy Stalin". I, rzecz jasna, Woroszyow nie obszed si bez wykrzyknikw: Skoro mamy tak dowiadczo nego, mdrego i wielkiego wodza, jakim jest nasz Stalin", nie przestraszy nas a den wiski lub jeszcze bardziej wredny ryj, gdziekolwiek by si pojawi (...)" 5 7 . Stalin poczu si uraony wulgarnoci i brakiem taktu ludowego komisarza: mdry", wielki wdz", a obok jakie tam ryje"... Stalin z przyjemnoci wysucha za to wypowiedzi Dolores Ibarruri, Beli Kuna, Wilhelma Knorina i innych przywdcw midzynarodowego ruchu ko munistycznego, ktrzy utrzymywali zgodnie, e jest nie tylko wodzem bolszewi kw, ale i wodzem wiatowego proletariatu". Ostatniego dnia obrad zjazdu Stalin poczu nagle, jak kruche i efemeryczne jest wszystko na naszym szybko zmieniajcym si wiecie. Na pozr chodzio o zwyk formalno: wybr czonkw KC i nowej (w miejsce CKK) komisji partyjnej i radzieckiej kontroli. Skad osobowy organw kierowniczych zosta, rzecz jasna, omwiony" za wczasu na posiedzeniu politbiura i, jak si wydawao, triumfalna uroczysto na cze wodza" zmierzaa gadko do z gry ustalonego finau. Komisja skrutacyj na, wybrana na zjedzie, koczya swoj prac, gdy nagle wypadki przybray nie oczekiwany obrt. Do pokoju, gdzie czeka Stalin, wpadli wzburzeni i wystrasze ni Kaganowicz oraz przewodniczcy komisji skrutacyjnej Wadimir Piotrowicz Zatonski. Zanim jednak przedstawi dalszy opis wydarze, kilka sw na temat rda tej informacji.

Przebieg zjazdu opisa szczegowo w swych wspomnieniach Anastas Iwanowicz Mikojan, byy kandydat na czonka i czonek politbiura od 1926 do 1966 roku, delegat na wszystkie zjazdy partii - od X do XXIV. Mwi o tym rwnie wiele innych pamitnikw. W Historii KPZR, wydanej w 1962 roku, czytamy, e nienormalna sytuacja, jaka wytworzya si w partii, budzia zaniepokojenie cz ci komunistw, zwaszcza starych leninowskich kadr. Wielu delegatw na zjazd, przede wszystkim ci spord nich, ktrzy znali testament W.I. Lenina, uwaao, e nadszed czas, by pozbawi Stalina funkcji genseka i przenie go na inne sta nowisko". Wedle relacji Mikojana (ktry dowiedzia si o tym od starych bol szewikw A. Sniegowa, O. Szatunowskiej i czonka komisji skrutacyjnej N. Andreasjana), wystraszony Kaganowicz poinformowa Stalina o nieoczekiwanych rezultatach gosowania: spord 1225 delegatw trzech oddao gosy przeciw" Kirowowi i okoo 300, prawie l/4(!), przeciw" Stalinowi. Wprost trudno byo w to uwierzy! Nikt dzi nie potrafi powiedzie, jak zareagowa Stalin, ale, zgodnie z relacj Mikojana, szybko zapada decyzja, by zostawi trzy gosy przeciw" Stalinowi i trzy przeciw" Kirowowi, a pozostae kartki zniszczy. Dodam, e wedle usta lonej praktyki na kartkach do gosowania umieszczano nazwiska dokadnie tylu kandydatw, ilu naleao wybra. Innymi sowy, byy to wybory bez wyboru", gdzie wymagana jest zwyka wikszo. Stalin, nawet gdyby uznano 300 gosw przeciw", i tak wszedby w skad KC i zapewne zostaby gensekiem*. Trudno jednak oceni efekt polityczny, jaki wywoaoby ogoszenie wynikw. Wszyscy poczuliby natychmiast, e wielko wodza" jest zudna. Wedug tych samych rde, gdy grupa starych bolszewikw dowiedziaa si o rezultatach gosowania przed ich oficjalnym ogoszeniem, zaproponowaa Ki rowowi, by zgosi swoj kandydatur row odmwi i podobno opowiedzia o wszystkim Stalinowi. W tej niejasnej do koca dramatycznej historii mona mimo wszystko zna le okolicznoci, ktre nadaj jej dostatecznie wysoki stopie prawdopodobie stwa. Przede wszystkim, na zjedzie znalazo si wielu byych opozycjonistw", wystpujcych poprzednio przeciwko Stalinowi. Poza tym wielu czonkw par tii, uczestnikw zjazdu, miao ju okazj odczu na sobie bezceremonialno, grubiastwo i dyktatorskie zapdy Stalina. Sytuacja w partii bya jednak taka, e nikt nie mg poddawa Stalina otwartej krytyce, a tym bardziej proponowa, by usunito go ze stanowiska. Ludzie ci mieli jednak moliwo wyraenia swe go rzeczywistego stosunku do Stalina za pomoc tajnego gosowania. Jeli wia dectwo Mikojana, oparte na relacjach grupy starych bolszewikw, w tym rw nie czonkw komisji skrutacyjnej XVII Zjazdu partii, zostanie kiedykolwiek
* Po XVII Zjedzie partii nie wybierano sekretarza generalnego KC WKP(b). Co wicej, Stalin nie uywa odtd tytuu genseka, ktry przesta si pojawia w dokumentach partyjnych i pastwowych. Tym samym, a do mierci Stalina partia bolszewicka nie miaa praktycznie sekretarza generalnego (przyp. red. wyd. ros.).

potwierdzone, pomoe to rwnie wyjani wtpliwoci w kwestii jednego z najbardziej nikczemnych, przestpczych posuni Stalina przeciwko partii. Nie wspomn ju (bdzie o tym mowa w innym rozdziale) o tragicznym losie prze waajcej wikszoci delegatw na zjazd zwycizcw", poniewa od tej pory Stalin w kadym z nich widzia potencjalnego przeciwnika. Kolejn poszlak w tej zagadkowej sprawie jest naga zmiana stosunku Stalina do Kirowa, ktry stal si teraz w jego oczach rzeczywistym rywalem.

STALIN I KIROW
Wystpujc na XVII Zjedzie WKP(b), Abel Sofronowicz Jenukidze powie dzia midzy innymi: Towarzysz Stalin potrafi otoczy si najlepszymi ludmi w naszej partii, potrafi wraz z nimi rozstrzyga i rozwizywa wszelkie kwestie, potrafi stworzy z tej grupy tak potn si, jakiej nie zna historia adnej partii rewolucyjnej (...)" 5 8 . Trudno zaprzeczy, e w owych latach w otoczeniu Stalina rzeczywicie znalazo si kilka interesujcych postaci, a wrd nich Siergiej Mi ronowicz Kirow. Co prawda, niezupenie nalea on do otoczenia", poniewa pracowa na Zakaukaziu, a potem w Leningradzie. Mimo wszystko jednak Kirow pozostawa czowiekiem bliskim Stalinowi. Jenukidze, ktry rwnie by przyja cielem Stalina, troch przesadzi, twierdzc, e wok genseka zawsze znajdowali si najlepsi ludzie w naszej partii". Otaczali go bowiem zarwno utalentowani, byskotliwi, bezwzgldnie uczciwi towarzysze broni, jak i potakiwacze, ktrzy ni gdy mu si nie sprzeciwiali i ktrych gwn trosk byo odgadn i speni kade yczenie wodza". Na nieszczcie dla kraju i partii, u boku Stalina, zwaszcza pod koniec lat 30. i w latach 40., znaleli si te osobnicy, ktrych nie mona nazwa inaczej, jak przestpcami. Stalin nie by czowiekiem gupim. Chcia zgromadzi wok siebie lojalnych, oddanych przyjaci, towarzyszy, a przede wszystkim - gorliwych wykonawcw, rozumiejcych w p sowa jego yczenia, intencje, zamysy. Chocia na uytek publiczny zawsze stara si podkrela, e od stosunkw, opartych na osobistej lojalnoci, waniejsza jest wierno zasadom. Na przykad, odpowiadajc na list czonka partii Szatunowskiego, Stalin pisa: Mwicie o Waszym oddaniu" mojej osobie. By moe to tylko taki zwrot, wtr cony bez zastanowienia, przypadkiem. By moe... Lecz jeli nie jest to przypad kowy zwrot, radzibym Wam odrzuci precz zasad" oddania osobom. To nie po bolszewicku. Bdcie oddani klasie robotniczej, jej partii, jej pastwu. Tak trzeba i naley. Nie mylcie jej jednak z oddaniem osobom, z tym pustym i niepotrzeb nym inteligenckim gupstwem59. Suszne sowa, nieznajdujce jednak, niestety, odzwierciedlenia w czynach. Stalin by wielkim hipokryt i z reguy otacza si ludmi, ktrzy nie przysparzali mu kopotw. Dotyczyo to przede wszystkim najbliszych wsppracownikw.

Przypomn ich nazwiska: Nazaretian, Towstucha, Baanow, Kanner, Marin, Dwinski, Poskriebyszew. Najbardziej przywiza si do dwch: Towstuchy i Poskriebyszewa. Iwan Pawowicz Towstucha rozumia go w p sowa. Jako czowiek z nie zym przygotowaniem teoretycznym by zdolny sformuowa ide lub dostrzec w tekcie zasadniczy bd. Stalin ceni go za wyjtkowy zapa do pracy. W stali nowskim archiwum zachowaa si notatka dla Zinowiewa, Kamieniewa i Bucharina, w ktrej gensek pisa: Towstucha nie chce jecha na urlop. W teczce jest mj wniosek o natychmiastowy urlop dla tow. Towstuchy, ktry nie przekaza go pod gosowanie (.. .) B 6 . Wkrtce potem Stalin zbeszta Towstuch za to, e opo wiada Kamieniewowi o swoim niedoszym urlopie. W kocu zdenerwowany Towstucha sporzdzi oficjaln notatk: Dla Stalina. Kopia dla Kamieniewa. Owiadczam, e ani tow. Kamieniewowi, ani nikomu innemu nigdy nie mwiem, e chciabym wzi urlop, ale tow. Stalin mnie nie puszcza. Towstucha Na tej samej kartce Kamieniew dopisa artobliwie owkiem: Potwierdzam, e nigdy, nigdzie i w adnej formie Towstucha nie wspomina mi o urlopie, jedynie o tym, e mgby wicej pracowa nad Leninem [tak w tekcie - D.W.], gdyby swoj prac w KC rozpoczyna wczeniej. Prosz mnie nie wini za mier Towstuchy. L. Kamieniew61 Przez krtki okres w sekretariacie Stalina zatrudniony by Borys Gieorgijewicz Baanow, wywodzcy si z rodziny inteligenckiej. Gensek szybko na bra do niego szacunku. Niebawem Baanow zacz sporzdza stenogramy z posiedze politbiura, jednak nie umia kry swoich prawdziwych pogldw. W 1928 roku udao mu si uciec do Persji, a stamtd do Anglii. Przez kilka dziesicioleci zarabia na ycie, komentujc z pocztku to, o czym wiedzia, a pniej fabrykujc najrniejsze domysy na temat naszego kraju i jego kie rownictwa. Do dugo Stalin trzyma przy sobie Lwa Zacharewicza Mechlisa, ktry przez jaki czas by sekretarzem wodza". Mechlis urodzi si w Odessie, zaczyna jako mienszewik, wstpi do partii w 1918 roku, a w latach wojny domowej po zna Stalina. Zajmowa wiele wanych stanowisk w aparacie partyjnym, w Praw dzie", peni funkcj ludowego komisarza kontroli pastwowej i szefa Gwnego Zarzdu Politycznego Armii Czerwonej. Mechlis, niepozbawiony zdolnoci, lecz odznaczajcy si mentalnoci policjanta, by jednym z tych, ktrzy regularnie dostarczali Stalinowi wiarygodnych informacji" o innych przywdcach partii. Trudno go jednak nazwa czowiekiem idei. Pewnego razu zwrci si do Stalina z prob o dedykacj w dopiero co wydanej ksice genseka O Leninie i leninizmie. Stalin szybko skreli na stronie tytuowej:

Modemu przyjacielowi w pracy t-szowi Mechlisowi od autora. 23.05.24

Co najciekawsze, Mechlis, otrzymawszy autograf, nigdy nie otworzy ksiki: wyschnite ju i poke stronice pozostay nierozcite. O wpywach Mechlisa wiadczyy nie tyle zajmowane stanowiska, ile stosu nek Stalina do niego. Mechlis czsto odwiedza Stalina i dugo przebywa z nim sam na sam. Stalin powierza mu najbardziej delikatne misje. Zachowa si cay tom jego osobistych raportw z rnych miejsc, do ktrych posya go wdz", setki szyfrogramw, depesz, pisemnych sprawozda na jeden i ten sam temat: wrogowie nie prnuj", wszdzie beztroska", agodno gubi spraw", na ley zastosowa ostrzejsze rodki". Stalin wierzy Mechlisowi, zapewne bardziej ni innym. Mechlis potrafi znale wrogw" tam, gdzie nikomu nie przyszoby do gowy ich szuka. W lipcu 1937 roku, kiedy odznaczony Orderem Czerwo nego Sztandaru zesp pieni i taca goci na wschodzie, Stalin otrzyma szyfro wany telegram nastpujcej treci:
Donosz: w zespole pieni i taca sytuacja cika. Mj wniosek: w zespole dzia a grupa szpiegowsko-terrorystyczna. Przyapaem na gorcym uczynku 19 osb. Prowadz ledztwo. W zespole s byli oficerowie, dzieci kuakw, elementy anty radzieckie. Wcignem do pracy naczelnika oddziau specjalnego. Puszcza zesp do jednostek wojskowych? Mechlis
62

Myl, e ostatnie pytanie byo zbdne: aresztowano p zespou, kogo wic puszcza"? Tak prezentowa si czowiek, ktry w cieniu wodza" odgrywa wasn, szczegln, zowieszcz rol. Wrodzona podejrzliwo Stalina znalaza w Mechlisie idealne rdo inspiracji. Najwikszym jednak zaufaniem i wzgldami wodza" cieszy si zapewne Aleksander Nikoajewicz Poskriebyszew, ktrego Chruszczow na XX Zje dzie partii nazwa wiernym giermkiem" Stalina. Poskriebyszew, byy felczer z Wiatki, syn szewca, j u od 1922 roku pracowa w KC, a w 1928 roku zosta sekretarzem Stalina, kierujcym sekcj specjaln. Podczas wojny Stalin miano wa czonka KC i delegata do Rady Najwyszej Z S R R Poskriebyszewa genera em-majorem. Poskriebyszew wyrnia si niezwyk pracowitoci i sumien noci. Jego starsza crka, Galina Aleksandrowna Jegorowa, opowiadaa mi, e pracowa po 16 godzin na dob. Cho niedugo przed mierci Stalina Berii udao si usun go z Kremla, Poskriebyszew do koca swoich dni pozosta od danym sug gospodarza". Nawiasem mwic, pierwsza ona Poskriebyszewa bya dalek krewn Trockiego, co w ostatecznym rozrachunku zakoczyo si dla niej tragicznie. Jak opowiadaa Galina Aleksandrowna, Poskriebyszew bardzo aowa, e nie prowadzi dziennika, bo tyle przecie wiedzia. Po namyle jednak zawsze

dochodzi do wniosku, e gdyby pozwoli sobie na tak nieostrono, to ju dawno nie byoby go pord ywych. Wszelkie informacje, niezalenie od ich charakteru, trafiay do Stalina przez Poskriebyszewa, ktry wiedzia nie gorzej od swego pana, co dzieje si w kraju i w partii. By idealnym wykonawc: nie zadawa pyta, nie wyraa wtpliwo ci, o kadej porze znajdowa si pod rk. Jednake Poskriebyszew odgrywa w kuluarach wadzy znacznie waniejsz rol, ni wynikaoby to z jego oficjalne go statusu, a to z powodu szczeglnych wzgldw, jakimi darzy go Stalin. Cho Poskriebyszew nie by okrutny z natury, ludzie schlebiali mu, poniewa wiele zaleao od tego, w jaki sposb i kiedy przedstawi spraw wodzowi". Byy ludowy komisarz transportu Iwan Wadimirowicz Kowaliew, ktry przez ca wojn, czasem po trzy lub cztery razy dziennie, informowa Stalina o ruchach pocigw wojskowych, nazwa Poskriebyszewa niezmordowanym". O dowolnej porze, kiedy tylko Stalin by wezwa - opowiada Kowaliew - ysa wa gowa jego sekretarza zawsze pochylaa si nad stert papierw. Czowiek ten odznacza si komputerow pamici. Potrafi udzieli dokadnej odpowiedzi na kade pytanie, jednym sowem - encyklopedia". Wszystko to byli bliscy Stalinowi ludzie, jak czasem mawia, z obsugi". Ale i inni spord najbliszych towarzyszy - Malenkow, Kaganowicz, Woroszyow -wyrniali si gwnie tym, e zawsze i cakowicie zgadzali si z wodzem". We wszystkim. Woroszyow, na przykad, przy rozstrzyganiu dowolnych kwestii, najbardziej bahych i najbardziej wakich, stara si wspiera Stalina i okazywa mu sw bez graniczn lojalno. Kiedy wybitny dowdca wojskowy Iona Emmanuiowicz Jakir zosta aresz towany i skazany na rozstrzelanie, napisa do Stalina list, w ktrym stwierdzi, e nie jest winny zarzucanych mu przestpstw. Stalin skwitowa list sowami: Kanalia i prostytutka", Woroszyow za, poniewa przywyk zgadza si ze Sta linem bez wzgldu na okolicznoci, doda: Bardzo trafne okrelenie" 6 3 . Jakir by podwadnym Woroszyowa, jednym z najzdolniejszych radzieckich dowdcw, ktrego ludowy komisarz obrony dobrze zna. Mootow, Kaganowicz oraz Woroszyow, nalec do najbliszego otoczenia Stalina, bezwarunkowo pochwalali kady jego krok. Zdarzali si jednak i tacy, kt rzy pozostawali z nim w rwnie bliskich stosunkach, a jednak zdoali ocali swoje dobre imi. Jednym z nich by Siergiej Mironowicz Kirow, bolszewik leninow skiego formatu, bezgranicznie oddany sprawie, czowiek bezporedni i wraliwy. Wszdzie tam, gdzie przychodzio mu pracowa, zdobywa sobie powszechn sympati jako przystpny i skromny przywdca. Kiedy Kirow z rekomendacji Lenina wyjecha do Azerbejdanu, w jego aktach personalnych napisano: Nie ugity pod kadym wzgldem (...). Energiczny pracownik (...). W wykonywaniu powzitych decyzji bardziej ni konsekwentny. Zrwnowaony i odznaczajcy si wielkim politycznym taktem (...). Znakomity publicysta (...). Pierwszorzdny

i znakomity mwca (...)" 6 4 - Pracujc przez kilka lat na Zakaukaziu, Kirw pozo stawi po sobie dobre wspomnienia. Po XIV Zjedzie partii, kiedy nowa opozy cja" prbowaa uczyni z leningradzkiej organizacji partyjnej swoje zaplecze, KC wysa Kirowa do Leningradu, gdzie wybrano go na sekretarza komitetu miejskie go i obwodowego. Jak stwierdzi biograf Kirowa, J. Pompiejew, po przyjedzie Siergieja Mironowicza do Leningradu jeden z jego najbliszych przyjaci, Sergo Ordonikidze, napisa do komitetu obwodowego list, zawierajcy ciekaw charak terystyk nowego pierwszego sekretarza leningradzkiej organizacji partyjnej: Drodzy Przyjaciele! Wasza awantura kosztowaa nas bardzo drogo: zabrano nam tow. Kirowa. Dla nas to bardzo wielka strata, ale za to Was wzmocnili jak naley. Nie mam najmniejszych wtpliwoci, e dacie sobie rad i za jakie dwa miesice wszystko bdzie zaatwione. Kirow to wyjtkowo rwny chop, tylko, oprcz Was, nikogo nie zna. Wierzy, e ob darzycie go przyjacielskim zaufaniem. Z caej duszy ycz Wam penego sukcesu. PS Chopcy, zadbajcie o naszego Kirycza jak naley, bo inaczej bdzie si pta bez mieszkania i bez jedzenia (...)65Stalin zna Kirowa od dawna, od padziernika 1917 roku. Trudno powiedzie, dlaczego Stalina z jego osch, zimn, a chwilami wrcz lodowat natur tak cig no do wiecznie umiechnitego, tryskajcego energi Kirowa. Cho zwykle znaj dowali si daleko od siebie, czsto jedzili razem na wakacje, a ich rodziny si przy janiy. W jednym z listw do Ordonikidzego, napisanych z Soczi, Stalin, ktry nigdy nie interesowa si zdrowiem innych, pyta o Kirowa i jego kuracj: Drogi Sergo! (...) A co tam porabia Kirow? Leczy swj wrzd odka narzanem? Przecie w ten sposb mona si wykoczy. Jaki znachor mu to zaleci"? Pozdrowienia dla Ziny. Pozdrowienia od Nadii dla Was wszystkich. Twj Stalin. Soczi, 30 czerwca 1925 r.66 adnemu chyba towarzyszowi partyjnemu Stalin nie okazywa tyle troski, a nawet uczucia, co Kirowowi. Podoba mu si ten szczery i otwarty czowiek. Gdziekolwiek pojawia si Kirow, wok niego natychmiast zbierali si ludzie. Mona powiedzie, e by, w najlepszym sensie tego sowa, dusz kadego to warzystwa: partyjnego, robotniczego, studenckiego, czerwonoarmijnego. Kirow na tle nieprzeniknionego Mootowa, przypochlebnego z samego wyrazu twarzy Kaganowicza, zawsze gotowego do posug Woroszyowa mg uchodzi za wcie lenie normalnych, serdecznych stosunkw midzyludzkich. Stalin bardzo niewielu ludziom rozdawa swoje ksiki z wasnorcznym au tografem. Kirow jednak otrzyma egzemplarz O Leninie i leninizmie z niezwyk, biorc pod uwag, kto pisa te sowa, dedykacj: Dla S.M. Kirowa, mego przyjaciela i ukochanego brata, od autora. 23.05.24. Stalin

Prawie kady dyktator ma swoje saboci. W przypadku Stalina wyraao si to intuicyjnym zaufaniem do bardzo wskiego krgu ludzi: Poskriebyszewa, Me chusa, Mootowa, Kirowa i by moe jeszcze dwch-trzech osb. Uczucia sym patii i przywizania bardzo trudno wyjani i uzasadni, poniewa nale w cao ci do sfery psychologii. Stalin lubi umiech Kirowa, jego szczer rosyjsk twarz, prostoduszno, zamiowanie do pracy. Grajc ktrej niedzieli z leningradzkim przywdc w krgle, Stalin spyta gocia: - Co najbardziej kochasz, Siergiej? Zdziwiony Kirow popatrzy na Stalina i odpowiedzia ze miechem: - Bolszewik powinien kocha prac bardziej ni on! - A c o jeszcze? - Oczywicie, ide - odpar Kirow z powanym wyrazem twarzy. Stalin machn niecierpliwie rk, ale nie pyta wicej. Zastanawia si zapew ne, jak mona kocha ide". Moe Kirow powiedzia to dla efektu? Stalin wie dzia jednak, e Kirow nie umie udawa. Wiedzia rwnie, e Kirow, jak chyba nikt inny, ma wpyw take na niego. Najlepszym tego przykadem bya sprawa Riutina. Stalin pozna Martemiana Nikitycza Riutina, dawnego chorego carskiej armii, na pocztku lat 20. W 1918 roku Riutin dowodzi wojskami Irkuckiego Okrgu Wojskowego, w 1920 zosta sekretarzem irkuckiego gubkomu, w drugiej poowie lat 20. - sekretarzem kras nopriesnienskiego komitetu dzielnicowego w Moskwie, czonkiem kolegium redakcyjnego Krasnoj Zwiezdy", kandydatem na czonka KC WKP(b). Potem Riutin zbuntowa si". W 1932 roku doniesiono Stalinowi, e Riutin jest jed nym z autorw kolportowanego nielegalnie dokumentu Do wszystkich czonkw WKP(b). Odezwa wymierzona bya przede wszystkim w Stalina, nazywanego w dokumencie dyktatorem" z antyleninowskim kagacem" w rkach. Na po siedzeniu politbiura Stalin domaga si nie tylko wykluczenia Riutina z partii, ale proponowa rwnie skaza go na kar mierci. By to pierwszy wypadek, kiedy Stalin prbowa zadecydowa o losie czowieka przed rozpraw sdow. Czonkowie politbiura milczeli. Z jednej strony, rzeczywicie wygldao na to, e Riutin usiowa stworzy kontrrewolucyjn organizacj", ale z drugiej strony - kara mierci?! W kierownictwie partyjnym zapanowaa konsternacja. I wwczas przemwi Kirow: Nie wolno tego robi. Riutin nie jest czowiekiem straco nym, jedynie pobdzi... Czort jeden wie, kto przykada rk do tego listu... Ludzie nas nie zrozumiej (...)". Z jakiego powodu Stalin natychmiast si zgodzi. Riutina skazano na 10 lat wizienia i dopiero w 1937 roku zosta rozstrzelany. Stalin zapamita jednak, e Kirow potrafi miao wygasza wasne opinie, nie liczc si nawet z jego zda niem. Kiedy przewodniczcy obradom XVII Zjazdu partii Pawe Piotrowicz Postyszew oznajmi na kolejnym posiedzeniu: Gos ma towarzysz Kirow", sala zareagowaa owacj. Wszyscy zerwali si z miejsc, nawet Stalin. Delegaci dugo

oklaskiwali jeszcze jednego ulubieca partii". Chyba tylko Stalin spotka si z rwnie gorcym przyjciem. Przemwienie Kirowa byo pene wyrazu, barwne i treciwe, cho, jak niemal wszystkie na tym zjedzie, gsto przetykane pochwal nymi epitetami pod adresem sekretarza generalnego. Zapewne pod tym wzgl dem Kirow przecign nawet wielu innych mwcw. Mona nad tym, rzecz jasna, ubolewa, nie wolno jednak zapomina, e zachowanie odbiegajce od przyjtych norm zawsze graniczy z aktem obywatelskiego heroizmu. Ani Kirow, ani nikt inny nie zdoby si na to na zjedzie, gdzie na oczach delegatw i z ich pomoc utwierdza si kult jednostki. Jak ju wiemy, wybory do kierowniczych organw partii miay swoisty punkt kulminacyjny, ktry nieprzyjemnie zaskoczy Stalina. Jego triumf zosta mocno przymiony, lecz Stalin, ktry potrafi przywdziewa mask obojtnoci w naj bardziej krytycznych sytuacjach, nie pokaza tego po sobie. Ju dawno zrozumia, e wywiera to na otaczajcych o wiele wiksze wraenie ni ekscytacja, udawa na energia, wadcza" poza. Kiedy otrzyma sygna, e nie wszystkich delegatw cieszy umocnienie jego pozycji jako jedynego przywdcy, Stalin zachowa po zorny spokj. Dalej wszystko potoczyo si zgodnie z planem. Na plenum KC, ktre zwoano po zakoczeniu zjazdu, Kirow zosta wybrany na czonka politbiura i orgbiura, sekretarza KC WKP(b), utrzyma te dotychczasowe stanowi sko sekretarza leningradzkiej organizacji partyjnej. Pierwotnie Stalin zamierza przenie Kirowa po zjedzie z Leningradu do Moskwy, obecnie jednak zmieni zdanie. Kirowowi przybyo teraz obowizkw. Jako sekretarz KC zajmowa si spra wami przemysu cikiego i drzewnego, w zwizku z czym czsto przyjeda do Moskwy. Stalin, tak jak poprzednio, telefonowa do Kirowa, kiedy ten przebywa akurat w Moskwie, i wielokrotnie spotyka si z nim, by omwi biece kwestie i problemy. Na pozr nic si nie zmienio i Kirow po dawnemu pozosta przy jacielem i ukochanym bratem". Niektrzy historycy utrzymuj, co prawda, e w stosunkach pomidzy Stalinem a Kirowem pojawi si chd, bardziej oficjalny ton, e leningradzkiemu sekretarzowi dostao si nieraz od wodza" za rne, czasem bardzo drobne, potknicia. Moliwe. Dokumenty, ludzie, ktrzy znali wwczas Stalina i Kirowa, a z ktrymi udao mi si porozmawia, nie potwier dzaj jednak niczego podobnego. Stalin potrafi gboko ukrywa swoje prawdzi we uczucia i zamiary. Tym wikszym zaskoczeniem bya wstrzsajca, tragiczna wiadomo, e 1 grudnia 1934 roku w gmachu rady leningradzkiej (dawnym Instytucie Smol nym) zamordowany zosta Siergiej Mironowicz Kirow: W wyniku wstpnego dochodzenia ustalono, e sprawc, zabjc towarzysza Kirowa jest Leonid Wasiliewicz Nikoajew, urodzony w 1904 roku, byy pracownik leningradzkiej In spekcji Robotniczo-Chopskiej. ledztwo w toku" 6 7 . Miny zaledwie dwa dni, odkd Kirow wraz z grup leningradczykw czonkw KC powrci z Moskwy po zakoczeniu plenum, na ktrym zapada

wana i przyjta z radoci decyzja o zniesieniu kartek na chleb i inne artykuy ywnociowe. W pocigu z oywieniem roztrzsali ten dugo oczekiwany krok, wymieniali si opiniami na temat obejrzanej wanie sztuki Buhakowa Dni Turbinw, rozmawiali o zbliajcym si zebraniu leningradzkiego aktywu partyjnego, wyznaczonym na 1 grudnia. Kirow przyjecha do Leningradu w podniosym na stroju, peen zapau do dalszej pracy. W dniu zebrania aktywu, mniej wicej o wp do pitej, gdy ukoczy przy gotowywanie referatu, Kirow przyjecha do Smolnego. Ruszy po schodach na gr, wymieniajc pozdrowienia i komentarze z licznymi znajomymi. Skrci w lewo, w wski korytarz, prowadzcy do jego gabinetu. Z przeciwnej strony szed ku niemu korytarzem niewyrniajcy si niczym szczeglnym mczy zna. Gdy Kirow dotar do drzwi gabinetu, rozlegy si dwa strzay. Ludzie, ktrzy zbiegli si w chwil potem, ujrzeli lecego twarz do podogi Kirowa i miotaj cego si histerycznie zabjc z rewolwerem w rku. Dwie godziny pniej Stalin, Mootow, Woroszyow, Jeow, Jagoda, Zdanow, Kosariew, Agranow, akowski i inni funkcjonariusze partyjni wyjechali do Lenin gradu specjalnym pocigiem. Na dworcu Stalin obrzuci oczekujcych stekiem niecenzuralnych wyzwisk, a Miedwiedia, naczelnika leningradzkiego wydziau NKWD, uderzy w twarz. Miedwied, podobnie jak jego zastpca Zaporoec, zo stali przeniesieni na Daleki Wschd, a w 1937 roku, kiedy machina terroru pra cowaa ju pen par, rozstrzelani. Wedug niektrych rde, pierwsze przesu chanie Nikoajewa przeprowadzi sam Stalin w obecnoci grupy przybyych wraz z nim z Moskwy osb. Od samego pocztku wiele okolicznoci, zwizanych ze mierci Kirowa, podkrelao zagadkowy charakter sprawy. Mwi o tym na XX Zjedzie partii Chruszczow: Trzeba przyzna, e okolicznoci zabjstwa Kiro wa do dzi dnia pozostaj niejasne i niezrozumiae i wymagaj skrupulatnego zbadania. S podstawy do podejrze, e zabjcy Kirowa - Nikoajewowi - po maga kto z ludzi, do ktrych obowizkw naleaa ochrona Kirowa. Ptora miesica przed zabjstwem Nikoajew zosta aresztowany z powodu podejrza nego zachowania, wypuszczono go jednak i nawet nie zrewidowano. Niezwykle podejrzana jest rwnie i ta okoliczno, e kiedy czekist, wchodzcego w skad osobistej ochrony Kirowa, wieziono 2 grudnia 1934 roku na przesuchanie, zgi n on w wypadku samochodowym, w ktrym nie ucierpia aden z pozosta ych pasaerw. Po zabjstwie Kirowa - kontynuowa Chruszczow - najwysi funkcjonariusze leningradzkiego NKWD otrzymali bardzo niskie wyroki, ale w 1937 roku zostali rozstrzelani. Mona przypuszcza, e rozstrzelano ich po to, by zatrze lady, prowadzce do rzeczywistych organizatorw zabjstwa Kirowa". Czekista, ktry zgin w katastrofie samochodowej, Borysw, sta na czele osobi stej ochrony Kirowa i wedug niektrych relacji uprzedzi Siergieja Mironowicza o moliwoci zamachu na jego ycie. W ten sposb czowiek, ktry dwukrotnie zatrzyma uzbrojonego Nikojewa, gdy ten ledzi Kirowa, a nastpnie wypuci go na czyj rozkaz, zosta usunity, zanim zdy zoy zeznania.

W archiwach, do ktrych uzyskaem dostp, nie ma materiaw pozwalaj cych z wikszym stopniem prawdopodobiestwa wypowiedzie si w sprawie Kirowa". Pewne jest tylko, e morderstwa nie popeniono na polecenie Trockie go, Zinowiewa czy Kamieniewa, jak zacza niebawem gosi oficjalna wersja. Wiedzc jednak to, co wiemy dzi o Stalinie, jego zawzitoci, przewrotnoci i wiaroomstwie, mona miao zaoy, i za ca spraw sta wanie on. Jednym z dowodw porednich jest fakt usunicia wszystkich potencjalnych wiadkw, byo to bowiem dziaanie w najlepszym" stalinowskim stylu*. Proces Nikoajewa zorganizowano w ogromnym popiechu. Ju 27 dni po zabjstwie opublikowany zosta akt oskarenia, stwierdzajcy, e Nikoajew jest aktywnym czonkiem podziemnej trockistowsko-zinowiewowskiej organizacji terrorystycznej. Pod dokumentem podpisali si zastpca prokuratora generalne go Z S R R Andriej Januarowicz Wyszyski, z ktrego imieniem wiza si bdzie jeszcze wiele tragicznych i mrocznych epizodw najbliszej przyszoci, oraz s dzia ledczy do spraw szczeglnego znaczenia Lew Romanowicz Szejnin. Jak na leao oczekiwa, wszyscy oskareni cznie z Nikoajewem zostali rozstrzelani. Dlaczego jednak: J a k naleao oczekiwa"? Rzecz w tym, e ju w dniu zabjstwa Kirowa z inicjatywy Stalina (bez oma wiania tej kwestii na posiedzeniu politbiura) wszed w ycie dekret CKW ZSRR, wprowadzajcy zmiany w obowizujcym kodeksie karnym. Stalin tak bardzo si spieszy, e dekretu nie zdy" nawet podpisa przewodniczcy CKW Z S R R Michai Iwanowicz Kalinin, penicy funkcj nominalnej gowy pastwa. Pod dokumentem, stanowicym credo bezprawia, zmuszony by zoy swj podpis sekretarz CKW Z S R R Abel Sofronowicz Jenukidze. Dekret gosi:
1. Wadzom ledczym poleca si prowadzi sprawy oskaronych o przygotowanie bd dokonanie aktw terrorystycznych w trybie przyspieszonym. 2. Organom sdowym poleca si nie wstrzymywa wykonywania wyrokw mier ci ze wzgldu na proby przestpcw wymienionej kategorii o zastosowanie prawa laski, poniewa Prezydium CKW ZSRR nie uwaa za moliwe przyjmowa po dobnych prb do rozpatrzenia. 3. Organom komisariatu spraw wewntrznych poleca si wykonywa wyroki mierci na przestpcach wymienionej kategorii natychmiast po wydaniu wyro kw .
68

Mnstwo spraw", rozpatrywanych w Moskwie i w innych miastach, przy spieszono obecnie na podstawie nowych zarzdze. Poniewa zabjstwo Kirowa miao miejsce w Leningradzie, w ledztwie za powizano ten akt z zinowiewow cami, ju w grudniu 1934 roku dua grupa spiskowcw" na czele z Zinowiewem i Kamieniewem (Grigorij Jeriemiejewicz Jewdokimow, Iwan Piotrowicz Bakajew, Aleksander Siergiejewicz Kuklin, Siergiej Michajowicz Hessen i inni) zasiada na awie oskaronych. adnych bezporednich dowodw i poszlak, wiadczcych
* Szerzej na ten temat: Robert Conquest Stalin i zabjstwo Kirowa, Warszawa 1989 (przyp. tum.).

o udziale tych osb w zabjstwie Kirowa, przedstawi si nie udao. Po XVII Zje dzie partii Zinowiew, cho nie zosta wybrany do KC, znacznie si oywi. Uzna, e burza" przesza bokiem i mog jeszcze nasta dla niego lepsze czasy. Napisa nawet i opublikowa w Bolszewiku" artyku (jak si niebawem okazao, ostat
ni), zatytuowany Midzynarodowe znaczenie biecego dziesiciolecia. I nagle przyszo

aresztowanie. Kiedy Zinowiew przeczyta wiadomo o zabjstwie Kirowa, opa trzon komentarzem, i w spraw zamieszani s trockistowsko-zinowiewowscy szubrawcy", wszystko w nim zamaro. Zrozumia, e teraz moe spodziewa si najgorszego. Pod naciskiem ledczych, a pniej prokuratora Zinowiew zmuszony by przyzna, e w sensie najbardziej oglnym" dawna grupa antypartyjna ponosi polityczn odpowiedzialno" za to, co si stao. Jego zeznanie" w zupenoci wystarczyo: adnych innych argumentw i dowodw wymiar sprawiedliwoci" nie potrzebowa. Odbya si prba generalna przed przyszymi procesami politycz nymi. Zinowiewa skazano na 10 lat wizienia, Kamieniewa - na pi, pozostaych - na podobne kary. Wyroki zostay uprzednio uzgodnione ze Stalinem. By to za pewne pierwszy wypadek kiedy pogldy polityczne, odmienne od oficjalnie go szonych, uznano publicznie za przestpstwo kryminalne. Tak rozpocz si dramat dwch dawnych towarzyszy broni Lenina, pr nych, niekonsekwentnych, zapewne nieszczerych w swej skrusze, ale z ca pew noci nie przestpcw. Zabjstwo Kirowa zwiastowao nadejcie zowieszczej epoki. Nard uwierzy w wywrotow, terrorystyczn dziaalno byych opozycjonistw". Jak mona przypuszcza, zoyy si na to dwie przyczyny. Po pierwsze, w spoeczestwie pozostaa zapewne bliej nieokrelona liczba szkodnikw, defraudantw, wrogw systemu. Po drugie, brak obiektywnej informacji, elementarnej jawnoci stwarza idealne warunki do manipulowania wiadomoci milionw. Na niezliczonych wiecach domagano si podjcia zdecydowanych dziaa przeciwko terrorystom. W latach 30. ludzie nie utracili jeszcze wiary w wielk ide, mona ich byo at wo porwa wezwaniem, hasem, rozpali umysy wizj wietlanej przyszoci. Rwnie atwo jednak - kaza im uwierzy we wrogw", szpiegw", dywer santw" i terrorystw". W kraju narastao napicie, ktre, jak wyrazi si jeden z represjonowanych w latach 30., w dowolnym momencie mogo rozadowa si masowym terrorem, gdzie gwnymi ofiarami staliby si niewinni ludzie". Prasa nieustannie podgrzewaa atmosfer, demaskowaa", donosia o nowych wrogich orodkach", spiskach", grupach terrorystycznych". Pierwszego grudnia 1934 "roku raptownie wzroso znaczenie", jak zwyk mawia Stalin, organw karzcych. Szybko powiksza si stan osobowy NKWD, rozszerzyy si te jego penomocnictwa. Stopniowo organy" zajy rwno rzdn pozycj z komitetami partyjnymi, a potem zdominoway je, wymykajc si spod kontroli. Ulubionym tematem artykuw prasowych staa si potrze ba umocnienia czujnoci", a propaganda zacza szczodrze rozsiewa nasiona podejrzliwoci i nieufnoci wobec kadego. Wielu przywdcw poddawano

inwigilacji. Stalin, ktry, jak pamitamy, bardzo ba si zamachu na swoje y cie, znacznie wzmocni ochron osobist i ograniczy do minimum wystpienia publiczne. U wielu prostych ludzi zrodzio si przekonanie, e w kadej fabryce, w kochozie, na wyszej uczelni czaj si ukryci wrogowie. Kade niepowodze nie, katastrof, wypadek lub awari kojarzono natychmiast z sabotaem. Stop niowo w kraju dojrzewaa atmosfera, w ktrej Stalin mg przeprowadza swoje krwawe czystki, liczc na poparcie zdezorientowanych mas. Jeszcze przed zabjstwem Kirowa wiele stanowisk, majcych kluczowe zna czenie w mechanizmie walki z wrogami ludu" i partii, objli, na wniosek Stalina, ludzie, ktrym przyszo odegra nader zowieszcz rol w bezprawiu nadchodz cych lat. Byli to przede wszystkim Nikoaj Iwanowicz Jeow, czonek orgbiura, a od pocztku 1935 roku sekretarz KC, jeden z organizatorw czystki w partii w latach 1935-1936, oraz Andriej Januarowicz Wyszyski, dawny mienszewik, ktry zosta zastpc, a potem prokuratorem generalnym ZSRR. Z imieniem tego czowieka wi si haniebne procesy polityczne z lat 1937-1938. Dyrektywy, oklniki, prasa wzyway do szukania i demaskowania wrogw". Jak si okazao, znaleziono ich wielu. Atmosfera podejrzliwoci, nieufnoci, strachu pomoga szybko podnie fal terroru, ktra wezbraa wysoko w latach 1937-1938. Do centrali napyway niezliczone doniesienia o wykrytych i zdema skowanych wrogach". Oto kilka z nich, zachowanych w archiwum Sdu Naj wyszego ZSRR: KC WKP(b) tow. Stalin J.W. RKL ZSRR tow. Mootow W.M. Zarzd Bezpieczestwa Pastwowego UNKWD okrgu pnocnego zakoczy ledztwo w sprawie kontrrewolucyjnego ugrupowania terrorystycznego, przygo towujcego akt terrorystyczny przeciwko czonkowi KC i sekretarzowi komitetu okrgowego WKP(b), czonkowi CKW tow. W. Iwanowowi. W charakterze obwinionych w niniejszej sprawie pocignito do odpowiedzial noci i oddano pod sd siedem osb: N.G. Rakitina, P.W. Zaostrowskiego, P.N. Popowa, G.N. Lewinowa, N.I. Iwliewa, A.W. Zaostrowskiego, N.A Koposowa. Z obwinionych w peni przyzna si do winy jedynie RN. Popow. Spraw Rakitina i in. proponujemy rozpatrzy podczas sesji wyjazdowej Kole gium Wojskowego Sdu Najw. ZSRR w Archangielsku z zastosowaniem dekretu z 1 grudnia 1934 roku. Uwaamy za konieczne skaza gwnych obwinionych: Rakitina, P.W. Zaostro wskiego, Lewinowa na rozstrzelanie, a pozostaych obwinionych na kary pozba wienia wolnoci w rnym wymiarze. Prosimy o wytyczne. 23 stycznia 1935 r. A. Wyszyski W. Ulrich

Sekretarz KC WKP(b) J.W. Stalin. Po rozpatrzeniu sprawy L.I. Bieozir skazana zostaa na rozstrzelanie za to, e bdc czonkiem kontrrewolucyjnej podziemnej organizacji terrorystycznej ukraiskich nacjonalistw, zwerbowaa do wspomnianej organizacji Szczerbina i Tereszczenk, ktrzy podczas obchodw Padziernika w 1934 roku w Kijowie mieli dokona aktu terrorystycznego przeciwko tow. Postyszewowi i Balickiemu. Bieozir na wszystkich przesuchaniach uparcie odmawiaa zezna, a take owiad czya, e nie poprosi o ask. W zwizku z powyszym prosz o pozwolenie wyko nania wyroku na oskaronej L.I. Bieozir. Tt. AJ. Wyszyski i WA. Balicki uwaaj wykonanie wyroku za moliwe. 3 lutego 1935 r. W. Ulrich Sekretarz KC WKP(b) Towarzysz J.W. Stalin 9 marca br. podczas sesji wyjazdowej Kolegium Wojskowego Sdu Najwysze go ZSRR pod moim przewodnictwem rozpatrzono na zamknitym posiedzeniu w Leningradzie spraw wsplnikw Leonida Nikoajewa: Mildy Draule, Olgi Draule i Romana Kulinera. Milda Draule na moje pytanie: jaki przywieca jej cel, kiedy staraa si o przepust k na zebranie aktywu partyjnego Leningradu w dniu 1 grudnia br., gdzie mia wygasza referat tow. Kirow, odpowiedziaa, e chciaa pomc Leonidowi Nikoajewowi". W czym? To by zaleao od okolicznoci". W ten sposb ustalilimy, e podsdni chcieli pomc Nikoajewowi w dokonaniu aktu terrorystycznego. Wszyscy troje zostali skazani na najwyszy wymiar kary - rozstrzelanie. W nocy 10 marca wyrok wykonano. Prosz o instrukcje: czy dawa owiadczenie do prasy. 11 marca 1935 r. W. Ulrich Wymiar sprawiedliwoci dziaa byskawicznie: dziewitego sd, noc dzie sitego rozstrzelanie, jedenastego rano sprawozdanie dla Najwyszego Kapana. J u po dwch-trzech zdaniach raportu Ulricha byo wida, jak powierzchownie rozpatrywano sprawy w sdzie. Niebawem miao si to sta norm.
69

Przy ostatniej sprawie" warto zatrzyma si nieco duej. Na rok-ptora przed tragedi pojawiy si uporczywe pogoski, e Milda Draule, bya ona N i koajewa, nawizaa szczeglne stosunki" z Kirowem. Ludzie, znajcy Kirowa, kategorycznie odrzucali sam moliwo takiego zwizku. Komu byy potrzebne tego rodzaju pogoski? Niewykluczone, e kto chcia nastawi neurastenika Ni koajewa przeciwko Kirowowi. Kiedy Jakow Agranow i Lew Szejnin - pracowni cy NKWD - rozpoczli ledztwo, Nikoajew owiadczy w pierwszym momencie, e zabjstwa dokona z zemsty. Niebawem jednak przyzna si", i dziaa na pole cenie podziemnej grupy trockistowsko-zinowiewowskiej. Zapewne organizatorzy

zamachu posuyli si nazwiskiem Draule, by uczyni Nikoajewa bardziej zde cydowanym". Potem za zarwno Milda, jak i Olga Draule mogy si po prostu okaza niebezpieczne, postanowiono je wic usun. I tak si te stao. Stalin wzmaga napicie. W poowie 1935 roku ukaza si jego wywiad z Her bertem George'em Wellsem, przeprowadzony rok wczeniej. I,jak mona sdzi, nie przypadkiem. Stalin znw przypomnia, e istot dyktatury proletariatu jest przemoc. Na pytanie Wellsa: Czy wasza propaganda nie wydaje si troch staro modna, skoro jest to propaganda aktw przemocy?" - Stalin odpar: Komunici nie idealizuj bynajmniej stosowania przemocy. Komunici nie chc jednak po zwoli zaskoczy si znienacka, nie mog liczy na to, e stary wiat sam zejdzie ze sceny, widz, e stary porzdek broni si przy uyciu siy i dlatego mwi kla sie robotniczej: bdcie gotowi odpowiedzie przemoc na przemoc (...). Komu potrzebny jest dowdca, usypiajcy czujno swojej armii, dowdca, ktry nie rozumie, e przeciwnik si nie podda, e naley go dobi?" 7 0 Jak Stalin lubi to sowo: dobi"... W niezliczonych przemwieniach na kazywa dobija" opozycj, resztki klas wyzyskujcych, kuakw, renegatw, dwulicowcw, szpiegw, terrorystw. I sam ich dobija", podobnie jak dobija" potencjalnych rywali. Pki dziaay hamulce postanowie XIII Zjazdu partii, wy raajcych wol delegatw, ktrzy zapoznali si z Leninowskim Listem, pki Sta lin mia wieo w pamici Leninowskie ostrzeenie, traktowa opozycjonistw" jak przeciwnikw ideowych. Tych, gdy si pokajali, zwykle szybko przyjmowano z powrotem do partii, przydzielano im odpowiedzialne funkcje, publikowano ich artykuy. Zinowiew i Kamieniew, na przykad, po odzyskaniu legitymacji partyj nych w czerwcu 1928 roku, otwarcie wyraali nadziej, e partii jeszcze przyda si ich dowiadczenie", majc bez wtpienia na myli kierownicze stanowiska. Bucharin, Rykow i Tomski, cho nadal okrelani w prasie jako poplecznicy kuactwa", na XVI Zjedzie partii zostali wybrani do KC. Ta daleko posunita tolerancja bya nie tylko godna pochway, odzwierciedlaa rwnie leninowskie rozumienie demokracji w partii i w pastwie. Stalinowi, ktry prawie nigdy nie uywa sowa demokracja" (jedyny wyjtek to jego referat na temat nowej Kon stytucji ZSRR), owa niekoczca si szamotanina" poszczeglnych osb szybko jednak obrzyda. Demokracja i dyktatura byy dla niego nie do pogodzenia. Stalin postawi niebawem na utrzymywanie spoeczestwa w stanie perma nentnej wojny domowej". Narodem, ktry nieustannie trwa w pogotowiu" i patrzy podejrzliwie na kadego, atwiej jest rzdzi i manipulowa. Do ko ca ycia dyktator z pomoc swego otoczenia robi wszystko, by podtrzymywa w kraju spoeczne i polityczne napicie. Nawet gbokie i szczere przywizanie (znajdujce potwierdzenie w faktach), jakim Stalin darzy Kirowa, nie powstrzymao go przed usuniciem popularne go przywdcy, potencjalnego przeciwnika. W przypadku Stalina podejrzliwo, bezwzgldno i apodyktyczno zawsze bray gr, kiedy musia dokona wy boru pomidzy elementarn przyzwoitoci a likwidacj tego, co zagraao jego

wadzy. Zabjstwo Kirowa dostarczyo znakomitego pretekstu do zaostrzenia kursu w sferze polityki wewntrznej. Stalin nie potrafi zapomnie, i 1/4 delega tw na XVII Zjazd partii zagosowaa przeciw niemu. Wwczas jeszcze mao kto zdawa sobie spraw, e spord 1225 delegatw z prawem gosu, 1108 znajdzie si niebawem w wizieniu, po czym wikszo z nich zginie w piwnicach NKWD i obozach pracy przymusowej. Na 139 czonkw i kandydatw na czonkw KC partii, wybranych podczas zjazdu, 97 zostao aresztowanych i rozstrzelanych. A przecie znaczn cz tych ludzi stanowili aktywni uczestnicy rewolucji pa dziernikowej, odbudowy kraju ze zniszcze wojennych i historycznego przesko ku od sochy do nowoczesnego uprzemysowionego pastwa. Bya to wiadoma likwidacja starej leninowskiej gwardii", ktra zbyt duo wiedziaa. Stalin po trzebowa gorliwych wykonawcw, funkcjonariuszy modszego pokolenia, ludzi, nieznajcych jego przeszoci. Nie dziwi zatem fakt, e w poowie 1935 roku Stalin popar wniosek o likwi dacj Zwizku Starych Bolszewikw oraz Zwizku Byych Winiw Politycz nych i Zesacw. Archiwa tych stowarzysze przeja komisja, w skad ktrej wchodzili: Jeow, Szkiriatow i Malenkow. W strasznych latach 30. wielu spo rd starych bolszewikw oskarono o przestpstwa", popenione wier wieku wczeniej. Niewykluczone, e w fabrykowaniu zarzutw pomogy ledczym ma teriay z przejtych archiww. Na wspomniany okres przypada te pocztek kariery awrientija Pawowicza Berii, penicego w tym czasie funkcj pierwszego sekretarza KC Komunistycz nej Partii Gruzji. W poowie 1935 roku nakadem wydawnictwa KC WKP(b) kaziu. Wydana na dobrym papierze, w twardej oprawie (co byo wwczas rzad koci), ksika skadaa si w jednej poowie ze Stalinowskich cytatw, w dru giej za z nieumiarkowanych pochwa pod adresem wodza. Na co jednak przede wszystkim chc zwrci uwag, w pracy" Berii znalaz si najzwyklejszy donos na dwch wybitnych bolszewikw - Jenukidzego i Oracheaszwilego. I chocia ten pierwszy, czonek KC i CKW, od dawna przyjani si ze Stalinem, los obu by przesdzony. Stalin zawsze wierzy donosom i Beria szybko to sobie przyswoi. Co prawda, Oracheaszwili prbowa protestowa. Napisa do Stalina osobisty list, z doczonym do projektem sprostowania, ktre zamierza opublikowa w Prawdzie". W odpowiedzi Stalin da jednoznacznie do zrozumienia, e nie przyjmuje do wiadomoci wyjanie starego bolszewika: Towarzyszu Oracheaszwili. List otrzymaem. 1. KC nie zamierza podnosi (nie ma podstaw podnosi!) kwestii Waszej pracy w IMEL-u*. Unielicie si i postanowilicie j rzuci. Nie ma po co. Zostacie w IMEL-u i pracujcie.
* IMEL - Instytut Marksa-Engelsa-Lenina (przyp. dum.). ukazaa si praca" Berii Przyczynek do dziejw organizacji bolszewickich na Zakau

2. List" do redakcji Prawdy" naleaoby wydrukowa, ale tekst Waszego listu" jest, m o i m zdaniem, nieodpowiedni. Na Waszym miejscu wyrzucibym z listu" wszystkie polemiczne upikszenia", wszystkie dygresje" historyczne oraz sta nowczy protest" i powiedziabym prosto i krtko, e bdy (takie a takie) rzeczy wicie popeniono, ale ocena bdw, jak przedstawi tow. Beria, jest, p o w i e d z m y sobie, troch zbyt ostra i nieusprawiedliwiona charakterem popenionych bdw. L u b co w tym rodzaju. Pozdrowienia! 8 VIII 35 r. J. Stalin
71

Kraj i parti czekay straszne dowiadczenia. Czowiek, uznajcy w dyk taturze proletariatu jedynie przemoc, zosta dyktatorem. Cho nazywano go ukochanym wodzem", genialnym przywdc", mdrym budowniczym", nic nie mogo przesoni jego na wskro despotycznej natury. Wwczas jednak lu dzie tego nie rozumieli i miny cae dziesiciolecia, zanim nastpio olnienie. Tymczasem koczy si tragiczny 1934 rok. Najpierw zjazd zwycizcy", a po tem sygna do rozptania krwawego terroru. Dyktatura proletariatu, jako jeden z wynaturzonych przejaww demokracji-wikszoci, w coraz wikszym stopniu ustpowaa przed jedynowadztwem dyktatora i dyktatur biurokracji. Nasiona przyszej tragedii wydaway ju swj zowieszczy plon. By moe naprawd rok 1937 rozpocz si, na przekr wszelkim "kalendarzom astronomicznym, 1 grud nia 1934 roku?

CZ V

W TODZE" IMPERATORA

Stalin - to wadca wschodniego, azjatyckiego typu. Nikoaj Bierdiajew

poowie lat 30. pogldy Stalina na rol wodza w procesie rozwoju spo ecznego przeszy znamienn ewolucj. Stalin pamita zapewne sowa Plechanowa o roli jednostki w historii. Przed laty, gdy tworzy swoj bibliotek, przyzna Plechanowowi pite miejsce na licie mylicieli, po Leninie, Marksie, Engelsie i Kautskym. Dziea Plechanowa upstrzone s Stalinowskimi uwagami. Kto wie, moe gensek wertowa tomy Plechanowa rwnie i wtedy, gdy w grud niu 1930 roku jecha na spotkanie z czonkami komrki partyjnej na Wydziale Filozofii i Przyrodoznawstwa w Instytucie Czerwonej Profesury? By moe. Na pewno wiadomo tylko tyle, e nakazujc rozrzuci i przekopa cae to ajno, ktre nagromadzio si w filozofii", Stalin wyda midzy innymi takie zalecenie: Naley zdemaskowa Plechanowa, jego filozoficzne twierdzenia. On zawsze lekcewaco odnosi si do Lenina Przypuszczam, e Stalin zna sowa Plechanowa: Wielki czowiek jest przede wszystkim inicjatorem, poniewa widzi dalej ni inni i chce wicej ni inni". Ta myl filozofa, ktrego przysza pora zdemaskowa", bardzo mu si podobaa. Natomiast jej przeduenie: wdz nie moe zatrzyma ani zmieni przyrodzo nego biegu rzeczy" 2 - nie wywaro na nim wikszego wraenia. Przecie uwa a si teraz za czowieka, ktrego sta na wiele, jeli nie na wszystko, jedynego w kraju wodza. Jeli w latach 20. sowo wdz" miao do szerokie zastosowanie w charak terze swego rodzaju epitetu w odniesieniu do innych - wdz Armii Czerwo nej Trocki", wodzowie rewolucji Zinowiew i Kamieniew", wdz czerwonych zwizkw zawodowych Tomski", wdz midzynarodwki", wodzowie Ko munistycznego Zwizku Modziey" i tak dalej - to obecnie miano takie no si tylko on, Stalin. Jak mona sdzi, Lenin, ktry take posugiwa si sowem wodzowie", okrela nim nie tyle osobiste, ile polityczne cechy przywdcw.

Dla Lenina, jak wynika z analizy jego prac, wdz - to przede wszystkim czoowy przedstawiciel klasy, grupy spoecznej. Niczego kultowego, mitycznego, zwiza nego z personifikacj wadzy Lenin nie bra pod uwag. W swojej pracy Aktualne zadania naszego ruchu, napisanej jeszcze w 1900 roku, przyszy wdz podkrela: adna klasa w historii nie osigna przewagi, jeli nie wyonia swoich politycz nych wodzw, swoich czoowych przedstawicieli, zdolnych zorganizowa ruch i przewodzi mu" 3 . Dla Lenina wdz - to wyraziciel interesw ludzi pracy, wal czcy z powiceniem za ich spraw. Kady ywotny ruch robotniczy wyania takich wodzw robotnikw, swoich Proudhonw i Vaillantw, Weitlingw i Beblw. I nasz rosyjski ruch robotniczy nie bdzie si rni pod tym wzgldem od europejskiego" 4 . Lenin mwi jednak o wielu wodzach jako synonimie przywd cw proletariatu. Natomiast logika dziaa Stalina i jego otoczenia sprowadzaa si do tego, by stworzy w kraju i w partii odpowiedni system stosunkw poli tycznych i spoecznych oraz umocni pozycj - tu znw posu si terminem zapoyczonym od Plechanowa - przywdczej osobowoci" 5 .

PRZYWDCZA OSOBOWO"
Jak wiadomo, w cigu pierwszych szeciu lat po Padzierniku, zgodnie z partyjnymi normami i koniecznoci "polityczn, zwoano sze zjazdw, pi konferencji partyjnych i 43 posiedzenia plenarne KC. Nie odczuwao si jesz cze nacisku ze strony autorytetw, komunici mieli mono swobodnie wy raa swj punkt widzenia, formuowa stanowisko w takiej czy innej kwestii. Najwaniejsze dokumenty pene byy kolektywnych wysikw i kolektywnej woli. W procesie podejmowania decyzji brano pod uwag najrniejsze podej cia i opinie. wiadczyy o tym zaarte spory, kompromisy, niezliczone dyskusje nad zasadniczymi problemami, dotyczcymi wewntrznej i zewntrznej poli tyki partii. Kiedy po XVII Zjedzie WKP(b) zaczy si pojawia coraz wyraniejsze oznaki kultu jednostki, wdz" podj kroki w kierunku drastycznego ograni czenia zasady kolegialnoci przy podejmowaniu decyzji. Nie potrzebowa ju cudzych opinii. Pomidzy 1934 a 1953 rokiem odbyy si tylko dwa zjazdy, jedna konferencja i 22 posiedzenia plenarne KC, z czego wikszo przed wybuchem wojny. Od XVIII do X I X Zjazdu partii mino 13 lat. Byway lata - 1941, 1942, 1943, 1945,1946,1948,1950, 1951 - kiedy Komitet Centralny nie zebra si ani razu. Z czasem Stalin, czego wiadectwem s jego decyzje i sposb postpowa nia, zacz widzie w KC nie areopag mdroci", jak nazwa go jeszcze w 1931 roku 6 , lecz po prostu kancelari partyjn, dogodny podrczny aparat do realizacji jego dyrektyw. W istocie, partia staa si posuszn maszyn, wypeniajc pole cenia przywdczej osobowoci". A przecie, przygotowujc si do XIV Zjazdu partii w 1925 roku i redagujc projekt Statutu WKP(b), Stalin podkreli na znak

szczeglnej wanoci sowa: Kolejne zjazdy zwoywane s co roku. Komitet Centralny zbiera si na posiedzeniu plenarnym co najmniej raz na dwa miesi ce". Nasilenie biurokratycznych tendencji w partii umacniao specyficzne podej cie Stalina do kwestii jednoci partyjnej. Wiadomo, e w latach 20. partia na potkaa powane trudnoci w realizacji swej polityki ze strony poszczeglnych grup komunistw. Bynajmniej nie wszyscy oni byli wrogami". Czsto odmien ne od oglnie przyjtych pogldy i stanowiska, kursy", platformy" wynikay z nieszablonowej oceny sytuacji, innego rozumienia perspektyw ruchu, a czasem z rnicy charakterw konkretnych jednostek. Dzisiaj jednak, rozpatrujc cae spektrum opozycji" i ugrupowa", w coraz wikszym stopniu dochodzimy do przekonania, i jednym z gwnych powodw rozbienoci i zacitych star byy problemy wyboru drg rozwoju demokracji, wzajemnych relacji pomidzy wo dzem a parti, roli mas w procesie rewolucyjnym, cho po czci kamuflowane innymi wzgldami i motywami. W wielu przypadkach opozycjonici" po prostu nie akceptowali autorytaryzmu, nie godzili si na jednomylno w znaczeniu duchowej uniformizacji, do czego zawsze dy Stalin. W owych latach niemao byo, rzecz jasna, rwnie i takich, ktrzy wiado mie stawiali przed sob cele niemieszczce si w programowych postulatach par tii. Z reguy mieli oni inne ideay i odmienne priorytety spoeczne. W warunkach chaosu, zewntrznego zagroenia, rozwoju licznych ugrupowa opozycyjnych na X Zjedzie RKP(b) w marcu 1921 roku, z inicjatywy Lenina, uchwalono pa mitn rezolucj. Po referacie, ktry wygosi Wodzimierz Iljicz, zjazd zgodzi si niezwocznie rozwiza wszystkie ugrupowania frakcyjne. Rezolucja stwierdzaa jasno, e w chwili obecnej jedno i zwarto szeregw partii, pene zaufanie pomidzy czonkami partii i praca rzeczywicie wsplna, rzeczywicie wyraajca jedn wol awangardy proletariatu, s niezbdnie konieczne 7 . Postanowienie to odegrao istotn rol w utwierdzaniu monopolu na myl. Miao zapobiega r nicom pogldw, a skierowane byo przeciwko grupom frakcyjnym i platformom politycznym, nie zawsze zgodnym z programowymi i statutowymi celami partii. Stalin czsto powoywa si na t rezolucj, zwalczajc opozycje" i odchyle nia". Stopniowo sowa opozycja", opozycjonista" nabray w jego ustach szcze glnego znaczenia, tosamego z pojciem przeciwnik", wrg". W przyszoci kad, nawet prywatn opini ktrego z przywdcw, kwestionujc polityk partii ub niezgodn z jego stanowiskiem, wdz" ocenia jako walk z parti", wrog dziaalno". Walczc o jedno, pojmowan wszake nie dialektycznie, lecz dogmatycznie, Stalin doprowadzi z czasem do penej likwidacji zdrowej wymiany pogldw, swobody wyraania opinii, krytyki wyszych organw par tyjnych. Norm staa si niebawem bezmylna jednomylno". Pod sztandarem walki o monolityczno" partii Stalin powoli, stopniowo, ale systematycznie niszczy demokratyczne zasady wyciu wewntrzpartyjnym. Rozumiejc jedno jako obowizkowo, bezwarunkowe posuszestwo dyrektywom, gotowo

podporzdkowania si kadej decyzji wyszych organw, Stalin umacnia w par tii nawyki dogmatycznego mylenia, a zarazem zabija twrcz inicjatyw mas. Czsto najmniejsze nawet odstpstwo od narzuconych z gry kanonw roz patrywane byo nie tylko na paszczynie doktrynalnej. Malenkow, wystpujc na styczniowym plenum KC w 1938 roku, poda przykad komunisty Kuszcze wa z saryczyskiej organizacji partyjnej w Kamucji. Na zajciach politycznych Kuszczewowi zadano pytanie: - Czy mona zbudowa socjalizm w jednym kraju? - Zbudowa socjalizm w jednym kraju mona i zbudujemy go - odpar Kuszczew. - A czy zbudujemy komunizm w jednym kraju? - Komunizm w jednym kraju zbudujemy... - A peny komunizm? - Zbudujemy. - A ostateczny komunizm zbudujemy? - Ostatecznego, chyba nie - zamyli si Kuszczew - bez wiatowej rewolucji. Zreszt sprawdz w Podstawach leninizmu, co pisze na ten temat towarzysz Stalin8. Za t ostatni odpowied, za swoje wtpliwoci, Kuszczew zosta wydalony z partii i pozbawiony pracy. Malenkow jednak dostrzeg w tym nie przejaw dogmatyzmu, nie kultowe wynaturzenie, wymagajce religijnej, politycznej prawomylnoci, lecz knowania wrogw", ktrzy okopali si w kadym przedsibior stwie, kochozie i sowchozie". Kuszczew odrobin zboczy" z jedynej susznej drogi, a wrogowie" natychmiast to wykorzystali, wykluczajc go z partii. Tak logik posugiwa si Malenkow. Podobne interpretacje wypaczay demokratyczne rozumienie jednoci, za kadajce syntez kolektywnej woli z jednoczesn moliwoci swobodnego wyraania wasnych pogldw. Ostatecznie X Zjazd, uchwalajc sw rezolucj o jednoci, przewidywa, e partia nieustannie i przy uyciu wszelkich rodkw prowadzi bdzie walk przeciwko biurokratyzmowi, o rozszerzenie demokra cji i twrczej inwencji 9 . Obecnie kady komunista, ktry omieliby si wyst pi z now propozycj, inicjatyw lub nie zgodzi si z jakimkolwiek aspektem polityki partii, ryzykowa, e zostanie spotwarzony albo wrcz zaliczony w po czet wrogw". Od komunistw w coraz wikszym stopniu wymagano jedynie popierania" i aprobowania", w coraz mniejszym za - rzeczywistego udziau w rozwizywaniu najwaniejszych problemw ycia partyjnego i spoecznego. A wszystko to automatycznie coraz wyej wynosio wodza" ponad parti, czy nic ze przywdcz osobowo". Na XVII Zjedzie partii, zgodnie z propozycj Stalina, zlikwidowano Cen traln Komisj Kontroli, uprawnion do nadzorowania prac KC i politbiura. Za daniem nowo utworzonej Komisji Kontroli Partyjnej byo gwnie czuwanie, czy organizacje partyjne wypeniaj zarzdzenia organw centralnych, a przede wszystkim zalecenia samego Stalina.

Stopniowo decyzje Stalina zaczto utosamia z decyzjami partii. Ju w poo wie lat 30. jego dyrektywy traktowane byy jak postanowienia KC lub rozporz dzenia oklne. Wadza partyjnego wodza" staa si praktycznie nieograniczona. Przytocz charakterystyczny przykad. W przededniu i podczas wojny, kiedy we szy w zwyczaj nocne czuwania" w gabinetach przywdcw, Stalin nierzadko zaprasza niektrych czonkw i kandydatw na czonkw politbiura na obiad do swojej daczy w Kuncewie. Najczciej byli to Mootow, Woroszyow, Kaganowicz, Beria i Zdanow. Rzadziej zjawiali si Andriejew, Kalinin, Mikojan, Szwernik i Wozniesienski. Przy stole omawiano kwestie pastwowe i partyjne oraz sprawy natury wojskowej, a Stalin podsumowywa zwykle wyniki rozmowy". Malenkow, a czasem Zdanow spisywa pniej protok, nadajc nocnym biesia dom rang posiedze" politbiura. Sporw i dyskusji nie byo. Palatynowie stara li si zawczasu odgadn, co na dany temat myli wdz", lub w por przytakn. Pryncypialne nieporozumienia ze Stalinem nigdy si nie zdarzay, co czasem iry towao nawet samego Jedynowadc". I tak, kiedy w przeddzie XVIII Zjazdu partii rozmowa zesza na programowy referat Stalina, obecni zgodnym chrem zaczli go wychwala. Stalin sucha, sucha i nagle rzuci szorstko: Daem wam wersj, ktr odrzuciem, a wy piewacie hymny (...). Wersja, ktr wygosz, jest zupenie inna!" Wszyscy umilkli i zapado niezrczne milczenie. Jeden Beria nie straci przytomnoci umysu: Ale i tutaj czuje si Wasz rk. Jeli przerobi licie nawet tak wersj, mona sobie wyobrazi, jaki bdzie referat!" Politbiuro, wybrane po XVII Zjedzie partii - tworzyli je Andriejew, Kaganowicz, Kalinin, Kirow, Kosior, Kujbyszew, Mootow, Ordonikidze, Stalin i Woroszyow - zbierao si jeszcze w miar regularnie, cho nie zawsze w pe nym skadzie. Wikszo decyzji zapadaa w wszym krgu, przy udziale Stali na, Mootowa, Kaganowicza, Woroszyowa, pniej - take Zdanowa lub Berii. Z czasem Stalin zacz tworzy w obrbie politbiura najrniejsze komisje: tak zwane pitki, szstki, sidemki, dziewitki. Jak wyjani w swym referacie na XX Zjedzie partii Chruszczow, system ten, nawizujcy do terminologii karcianej, zosta zatwierdzony specjalnym postanowieniem politbiura. Owszem, naleao rozwizywa wiele problemw i zawsze, nawet za ycia Lenina, w KC powsta way liczne komisje. Niezalenie jednak od ich wanoci, wszystkie zasadnicze decyzje powinny by podejmowane przez politbiuro lub Komitet Centralny w penym skadzie. Natomiast sprowadzenie kierowniczej funkcji partii do opi nii pitki", w ktrej, rzecz jasna, przewaao zdanie przywdczej osobowoci", deprecjonowao kolegialno. Stalin lubi sucha, jak inni wyraaj swoje pogl dy, zostawiajc sobie ostatnie sowo, ktre w przewaajcej wikszoci wypadkw byo decydujce. Na licznych przedkadanych mu dokumentach Stalin pisa zwykle: zgoda", za", mona", a czasem przesya poszczeglne dokumenty swoim towarzy szom, aby zasign ich opinii. Z reguy jednak punkt widzenia innych nic dla niego nie znaczy.

W kwietniu 1936 roku, na przykad, Piatakow napisa do Stalina list z prob o zgod na prbny lot balonu stratosferycznego SO-35-1 przy sprzyjajcych wa runkach meteorologicznych". Stalin dopisa na licie, jakby proszc o rad: Tow. Woroszyow. Co robi? J. St. Woroszyow odpowiedzia: Tow. Stalin. Myl, e mona si zgodzi. 7.4.36 K. Woroszyow Niej na tym samym dokumencie widnieje kategoryczny dopisek: Jestem przeciwny. J. St.10 Podobna bezapelacyjno sdw doprowadzia stopniowo do sytuacji, kiedy wielu czonkw i kandydatw na czonkw politbiura starao si przede wszyst kim przewidzie decyzje Stalina. Niektrym doskonale si to udawao, zwaszcza Berii. Kolegialno przeksztacia si w kolegialn automatyczn aprobat wnio skw i zalece wodza". Pooone zostay podwaliny biurokratycznego absolu tyzmu. Zaznajamiajc si z wynikami wielu imiennych ankiet, zaocznego gosowa nia w takiej lub innej kwestii, nie spotkaem si z ani jednym wypadkiem, kiedy ktokolwiek choby porednio poda w wtpliwo w oczywisty sposb bdn, a czasem nawet zbrodnicz decyzj Stalina. Nikt nie chcia (lub nie mg) sprze ciwi si Stalinowi, choby w najdelikatniejszej formie. Nierzadko, stojc ju na granicy oddzielajcej ycie od mierci, wielu pokornie godzio si ze stano wiskiem wodza", cho doskonale wiedzieli, e nie wpynie to na zagodzenie ich wyrokw. A przecie Komitet Centralny skada si nie tylko z potakiwaczy, zawdziczajcych swe wyniesienie Stalinowi. Wzajemne relacje pomidzy parti a wodzem naleao zdaniem Stalina utrwa li w masowych, atwo dostpnych publikacjach. Takie zadanie speniaa Histo
ria WKP(b). Krtki kurs, wydana w 1938 roku, a 10 lat pniej - Krtka biografia

J.W Stalina. W 1937 roku w 9 numerze Bolszewika" Stalin opublikowa list do kompilatorw podrcznika historii WKP(b), zalecajc im, by pooyli gwny ak cent na walk partii z frakcjami i ugrupowaniami oraz antybolszewickimi tenden cjami. Mia w tym swj cel, poniewa przy takim ujciu centralne miejsce w hi storii partii zajmowa on, Stalin. Przecie to wanie on rozgromi" Trockiego, Zinowiewa, Kamieniewa, Bucharina, ugrupowania i odchylenia", ktrym prze wodzili. Dziki prostemu metodologicznemu wybiegowi - ukazaniu historii partii przez pryzmat walki z opozycjami" na pierwszy plan wysuwa si zwycizca, Stalin. Bezsprzecznie, walka z licznymi, najczciej jednak nie antyleninowskimi, lecz raczej antystalinowskimi ugrupowaniami bya nieodczn czci wewntrz partyjnego ycia, ale historia partii nie sprowadzaa si tylko do tego. 274

Stalin bez skrpowania doradza autorom podrcznika (jak wiemy, prakty kowa to ju od dawna), aby jak najczciej powoywali si na jego idee. Poleci im, na przykad, wykorzysta list Engelsa do Bernsteina z 1882 roku, przyto czony w pierwszym rozdziale mojego referatu na VII rozszerzone plenum IKKI 0 socjaldemokratycznym odchyleniu w WKP(b), i moje komentarze do niego". Bez tych komentarzy, pisa dalej Stalin, walka frakcji i tendencji w historii WKP(b) bdzie wyglda jak niezrozumiaa sprzeczka, a bolszewicy - jak niepoprawni i niezmordowani pieniacze i awanturnicy" 11 . Zesp autorw na polecenie KC w niedugim czasie przygotowa Krtki kurs, ktry na wiele nastpnych lat sta si podstawow, a czsto i jedyn pomoc w ideowo-teoretycznej edukacji milio nw obywateli radzieckich. Ksika, wydana w naszym kraju w cznym naka dzie prawie 43 000 000 egzemplarzy, przesiknita jest apologia Stalinowskiego geniuszu", jego mdroci" i przenikliwoci". W przedmowie do pierwszego wydania podkrelano: Komisja Komitetu Centralnego WKP(b) pod przewod nictwem towarzysza Stalina i przy jego aktywnym osobistym udziale przygoto waa Krtki kurs historii WKP(b)". Takie stwierdzenie nie zadowolio jednak Sta lina. W wydanej pniej Krtkiej biografii, ktr starannie redagowa, uzupenia i ucila, pojawia si nowa formua: W 1938 roku ukazaa si ksika Historia WKP(b). Krtki kurs, napisana przez towarzysza Stalina i zatwierdzona przez ko misj KC WKP(b)" 1 2 . Stalina nie peszya ju okoliczno, e ksika, wysawiajca go ponad wszelk miar, zostaa, jak si okazuje, napisana przez niego. Tak dokonywao si ideolo giczne uzasadnienie absolutnej roli wodza", jego kontroli nad parti i pastwem. Co wicej, Stalin, usunwszy do tego czasu praktycznie wszystkich wybitniej szych towarzyszy broni Lenina, wymaza ich take z kart historii. W Krtkim kursie, oprcz Lenina i Stalina, nie ma ju waciwie adnych konkretnych osb - twrcw rewolucji i socjalizmu. S tylko wrogowie". Ksika, ktra staa si obowizkow lektur dla komunistw, studentw wyszych uczelni, podstaw caego systemu partyjnego wychowania i edukacji politycznej, ustalaa w sposb jednoznaczny kilka stalinowskich aksjomatw": byli dwaj wodzowie rewolucji - Lenin i Stalin; gwna zasuga w budowie so cjalizmu, w Z S R R przypada Stalinowi; po Leninie partia miaa tylko jednego wodza - mdrego", dalekowzrocznego", miaego", zdecydowanego" i tak dalej - Stalina. Dziki tej masowej publikacji stalinowska wersja historii partii dotara do caego spoeczestwa. Prostota, prymitywizm wywodw, elementarny schematyzm uczyniy Krtki kurs dostpnym dla kadego. W systemie edukacji ludzi radzieckich, ktry uksztatowa si w latach 30., pozycja ta zaja centralne miejsce. Po ukazaniu si ksiki, 1 padziernika 1938 roku, zwoano narad propagandystw Moskwy i Leningradu, na ktrej wystpi Stalin. Jednym z zada publikacji - owiadczy - jest wypenienie luki pomidzy marksizmem a leninizmem". Nastpnie da do zrozumienia, e jak dotd istnieje tylko jedna ksika,

przedstawiajca marksizm-leninizm w ujciu caociowym. Ksika Stalina O podstawach leninizmu - bez cienia zakopotania cign referent - prezentuje te nowe i szczeglne pogldy, jakie wnis do marksizmu Lenin. Nie twierdz, e jest tam zawarte wszystko, ale ksika Stalina prezentuje zasadniczy wkad Lenina do marksizmu" 1 3 . Zapominajc zupenie o skromnoci, o ktrej tak lubi m wi, Stalin wystawi swojej pracy najwysz ocen. Do tego czasu sam zdy ju uwierzy w siebie jako w jedynego mdrego przywdc i wielkiego teoretyka. Swetoniusz, opisujc koleje ycia rzymskiego imperatora Tyberiusza, utrzy mywa, e tyran w jasnowidzeniu przyszoci przejrza swe losy i na dugo na przd wiedzia, jak wielka i kiedy czeka go nienawi i haba" 1 4 . Stalin nawet o tym nie pomyla. Jego archiwum - zapiski, rezolucje, listy, fotografie, kroniki filmowe, stenogramy przemwie - jest wiadectwem wiary wodza" we wasn niemiertelno i nieprzemijajc pami narodu. Po XVII Zjedzie WKP(b) Sta lin, nie tak przenikliwy jak Tyberiusz, a do ostatnich dni utwierdza sw saw" na wieki. Stopniowo samowadztwo wodza" w odniesieniu do partii i pastwa umacniane byo niezliczonymi kultowymi aktami i obrzdami. I tak, na przy kad, wprowadzono stalinowskie stypendia i stalinowskie nagrody (uchwaa Rady Komisarzy Ludowych o ustanowieniu nagrody im. W.I. Lenina, podjta nie bez udziau Stalina jeszcze w sierpniu 1925 roku, zostaa zwyczajnie zapomnia na, a nagrody nie przyznawano a do wrzenia 1956 roku). Hymn pastwowy, ktrego redagowaniem zajmowa si osobicie Stalin, odzwierciedla jego rol w dziejach ojczyzny: wychowa nas Stalin w wiernoci ludowi, Do wielkich zapali nas trudw i dzie. Siergiej Wadimirowicz Michakow i Garold Gabrielewicz El-Registan przy gotowali na zlecenie wodza" tekst hymnu i wrczyli go Stalinowi. Ten przy siad nad wersami i wprowadzi poprawki, ktrych lady zachoway si w stali nowskim archiwum. Zamiast: Szlachetny nasz zwizek narodw swobodnych" Stalin wpisa: Niezomny nasz zwizek republik swobodnych". Druga zwrotka ulega zasadniczej przerbce. Pierwotnie brzmiaa ona tak: Skro burze wiecio nam soce swobody, Prowadzi nas Lenin, wskazywa nam cel, wychowa nas Stalin - wybraniec narodu, Do wielkich zapali nas trudw i dzie. Kiedy po tekcie przeszed owek Stalina, druga i trzecia linijka wyglday tak: Nas wid wielki Lenin, wskazywa nam cel, wychowa nas Stalin w wiernoci ludowi... Z jakiego powodu Stalinowi nie spodobay si sowa wybraniec narodu". Cho, jeli si nad tym zastanowi, nard istotnie go nie wybiera. Nie znalaz te jego uznania zaproponowany przez autorw refren: Chwaa ci na wieki, ziemio socjalizmu, Niechaj pokj wiatu niesie sztandar nasz,

Chwaa ci na wieki, przesawna Ojczyzno, Nad tob nasz nard wiern peni stra. Cay ten czterowiersz Stalin natychmiast odrzuci, nie wyjaniajc nawet, dlaczego. By moe nie przypad mu do gustu zwrot pokj wiatu"? 1 5 Stalinowskie poprawki zaakceptowali od razu nie tylko Michakow i El-Registan, lecz take Mootow, Woroszyow, Beria, Malenkow i Szczerbakow obecni wieczo rem 28 padziernika 1943 roku u Stalina. W hymnie nie byo nawet sowa o partii, niezbdne okazay si natomiast wzmianki o wodzu. Stopniowo w wiadomoci lu dzi radzieckich utwierdzao si przekonanie, e Stalin to nie tylko przywdca partii, ale i wdz caego narodu. W grudniu 1939 roku ide t wyrazi publicznie w skon densowanej formie czonek politbiura KC WKP(b) Nikita Chruszczow: Wszystkie narody Zwizku Radzieckiego widz w Stalinie swego przyjaciela, ojca i wodza. Stalin - to przyjaciel narodu w swojej prostocie. Stalin - to ojciec narodu w swojej mioci do niego. Stalin - to wdz narodw w swojej mdroci przywdcy walki narodw16. Jemielian Michajowicz Jarosawski, nadworny komentator stalinizmu, jeden z rozdziaw swej ksiki O towarzyszu Stalinie tak wanie zatytuowa - Wdz narodw. Jej myl przewodnia jest prosta: Poczynajc od koca lat 90., obok Le nina, zawsze razem z Leninem, zawsze t sam drog, nigdy nie zbaczajc z tej drogi, kroczy towarzysz Stalin ( . . ) " 1 7 . W owej ksice panegiryku zdarzaj si jednak rwnie i suszne stwierdzenia, ktre, jak mona przypuszcza, autor wy razi mimo woli. W kilku miejscach, na przykad, Jarosawski pooy nacisk na bezwzgldno Stalina w stosunku do wrogw". Trudno zaprzeczy, wdz" by bezwzgldny wobec wszystkich, ktrych uwaa za wrogw. Stalin, czytajc podobne dziea", coraz bardziej utwierdza si w przekona niu, e nieprdko osignie szczyt swoich moliwoci. Podniesienie" zdawao si nie mie koca. adnego z rosyjskich imperatorw nie sawiono tak, jak jego. Ostatecznie Stalin sam uwierzy w swoj rol nieomylnego, wszechwiedzce go, wszechmocnego mesjasza. Korzenie narodowej tragedii tym gbiej wrastay w spoeczne podoe, im bardziej uroczyste formy przybiera triumf wodza". Naley stwierdzi, e wszystkie te kultowe wynaturzenia, umacniajce abso lutn wadz Stalina, odgryway take rol stabilizujc, zespalajc, nawet jeli od bywao si to na dogmatycznej podstawie. Dzisiaj ju wiemy, e zjednoczy nard, doprowadzi go do jednoci moralno-politycznej mona rwnie na innej podsta wie. Wwczas jednak, kiedy po rewojucji kraj nie mia okazji zazna prawdziwej demokracji socjalistycznej, krzewienie wiary w wodza", jego mdro, nieomyl no szybko przynioso rezultaty. Pomimo straszliwych represji w drugiej poowie lat 30., totalitarnych tendencji w rozwoju pastwa i jednostkowej dyktatury, funda menty radzieckiego spoeczestwa pozostaway dostatecznie mocne. Dzisiaj, kilkadziesit lat po mierci Stalina, kiedy opublikowano tak wiele ma teriaw o nim, jego czasach, dziaalnoci i zbrodniach, s jeszcze ludzie, ktrzy

si duchowej, spoecznej, moralnej inercji nie przestaj uwaa go za wielkie go reformatora, mdrego wodza z tward rk". Wynika to, jak sdz, przede wszystkim z faktu, e przez dugie lata cay system propagandy, wychowania, edukacji gosi z uporem: Socjalizm - to Stalin". Dlatego w znacznym stopniu wierno Stalinowi utosamiana jest z wiernoci tamtej dawnej, przyswojonej w modoci idei. W imi owej idei poniesiono tak wiele ofiar, i nagle okazao si, e symbol socjalizmu by faszywy. Nieatwo wyrzec si faszywych bogw" - nadal przecie pozostaj bogami. Rzecz nie sprowadza si jedynie do osobistych przymiotw Stalina. Sam nie mgby tak zmieni duchowych i socjalnych struktur spoeczestwa, nawet przy swej nieograniczonej wadzy i wpywach. Sama spoeczna praktyka, strate gia i taktyka wywyszania jednostki wytworzyy stopniowo odpowiedni system relacji. Tylko w takim systemie autorytet wodza mg generowa procesy, ktre od dawna nazywamy kultem jednostki. Tylko w takim systemie wszystko (lub prawie wszystko) mogo pracowa na umocnienie autorytetu wodza. Oczywi cie, szczeglnie aktywn rol odegrao tu rwnie bezporednie otoczenie wo dza, stajc si nieodcznym komponentem jego autorytetu. Innymi sowy, za wykrzywienie relacji wdz i partia" win ponosia nie tylko jednostka. Naley to podkreli dlatego, e najczstszym, najbardziej powszechnym bdem przy okrelaniu genezy, natury kultu jednostki jest akcent pooony na subiektyw ne cechy czowieka, przedmiotu owego kultu. Bez wtpienia, ich wpyw jest wielki, ale gwne przyczyny ujawniania si negatywnych cech konkretnej jed nostki tkwi w zoonym systemie stosunkw spoecznych, politycznym me chanizmie wadzy. System totalitarny w kadym wypadku znalazby swojego Stalina. Poniewa nader czsto (i susznie!) wskazuje si na ogromn rol, jak w kul towych wynaturzeniach odegray osobiste cechy Stalina, postaram si wydzieli w niniejszym szkicu te, ktre charakteryzuj jego intelekt. Jest to zapewne naj mniej znany aspekt tak zoonej osobowoci, jak by Stalin.

INTELEKT STALINA
Mitologia antyczna pozostawia nam wizerunek Minerwy - bogini mdro ci. Staroytni wyobraali j sobie pod postaci urodziwej niewiasty, ktra wy skoczya z gowy Jupitera w penym rynsztunku wojennym: na gowie hem, w jednym rku wcznia, w drugim tarcza. U stp bogini siedzi sowa - wity ptak, uosobienie bezszelestnego wzlotu myli. Myl, jak wierzyli ludzie, yj cy w zamierzchej przeszoci, zawsze unosi si nad czowiekiem, nad histori. Odpowiadajc na jeden z listw, Stalin przytoczy sowa Hegla: Sowa Minerwy wylatuje tylko noc" 1 8 , komentujc je jako wyraz nieuchronnego rozziewu po midzy wiadomoci a bytem realnym.

W ostatnich latach, niewtpliwie pod wpywem nowych informacji o Stali nie, jego yciu i dziaalnoci, zaczo narasta przekonanie, i umysowe zdolno ci tego czowieka nie wykraczay ponad przecitny poziom. Niektrzy twierdz jeszcze kategoryczniej, e przedstawiona przez Trockiego charakterystyka Stali na jako wybitnej miernoty" jest w gruncie rzeczy trafna. Nie sposb si z tym zgodzi. Gdybymy przyjli taki punkt widzenia, niezwykle trudno byoby nam zrozumie, dlaczego czowiek, niewyrniajcy si adnymi zaletami umysu, od 1912 roku wchodzi w skad kierowniczych organw partii, jak Lenin mg na zwa go jednym z najbardziej uzdolnionych przywdcw", jak udao si Stali nowi, w skomplikowanym splocie przeciwiestw i konfliktw lat 20., zwyciy w walce z ludmi, stojcymi pod tyloma wzgldami wyej od niego. Caa rzecz w tym, e przy ocenie osobowoci Stalina na pierwszy plan wybijaj si zwykle jego zbrodnie, przewrotno, okruciestwo, bezwzgldno wobec tych, ktrych uwaa za wrogw. Wszystkie wymienione cechy jednak zaledwie porednio charakteryzuj intelekt, w wikszym stopniu za - moralno czowieka. W tym sen sie niepospolity umys Stalina (a sdz, e taki wanie by) zosta jakby obramowany licznymi atrybutami antyhumanizmu. Na oglnoludzkiej, moralnej paszczynie in telekt Stalina deprecjonuj jego organiczne zwizki z manifestacjami za. Gdybymy chcieli scharakteryzowa go moliwie krtko, to najblisza prawdy wydaje si for mua: niepospolicie zy umys". Moim zdaniem moralne upoledzenie to ogromny uszczerbek dla intelektu, ktry pogrony jest w mroku bez gwiazd i przebyskw dobra. Posunbym si wrcz do stwierdzenia, e moralne wyrwy w strukturze oso bowoci mog zredukowa nawet wybitny intelekt do funkcji maszyny liczcej, lo gicznego mechanizmu, do poziomu racjonalnego bezdusznego aparatu. Stalin, przeywszy jeszcze przed rewolucj w intelektualnych sporach z opo nentami wiele przykrych, a nawet upokarzajcych momentw, nie pogodzi si z rol statysty w tego rodzaju dyskusjach, lecz stara si maksymalnie rozszerzy zakres swej politycznej i teoretycznej wiedzy. Pomimo nawau obowizkw, bar dzo duo pracowa nad podniesieniem swego poziomu intelektualnego. W sta linowskim archiwum zachowa si bardzo interesujcy dokument, ktry nie ba czc na jego objto, przytocz w caoci. W maju 1925 roku Stalin postanowi zgromadzi dla siebie dobry, prywatny ksigozbir i obarczy tym zadaniem Towstuch. Po chwili wahania Towstucha spyta, jakie ksiki powinny si znale w bibliotece. Stalin ju zacz dyktowa, nagle jednak zmieni zdanie, siad za biurkiem i w obecnoci sekretarza, prawie si nie namylajc, w cigu 10-15 minut zwykym owkiem na kartce papieru, wyrwanej ze szkolnego zeszytu napisa, co nastpuje: Notatka dla bibliotekarza. Moja rada (i proba): 1. Sklasyfikowa ksiki nie wedug autorw, lecz wedug zagadnie: a) filozofia; b) psychologia; c) socjologia;

d) ekonomia polityczna; e) finanse; f) przemys; g) rolnictwo; h) spdzielczo; i) historia Rosji; j) historia innych krajw; k) dyplomacja; 1) handel zagraniczny i wewn.; ) sprawy wojskowe; m) kwestia narodowa; n) zjazdy i konferencje (a take rezolucje) partyjne, kominternowskie i inne dekretw i statutw); 0) sytuacja robotnikw; p) sytuacja chopw; r) Komsomo (wszystko, co w rnych publikacjach dotyczy Komsomou); s) historia rewolucji w innych krajach; t) o 1905 roku; u) o rewolucji lutowej 1917 r.; v) o rewolucji padziernikowej 1917 r.; w) o Leninie i leninizmie; x) o historii RKP i midzynarodwki; y) o dyskusjach w RKP (artykuy, broszury); z) zwizki zawodowe; ) beletrystyka; l) krytyka artystyczna; 2) czasopisma polityczne; 3) czasopisma przyrodniczo-naukowe; 4) sowniki rne; 5) pamitniki. 2. Z powyszej klasyfikacji wyczy ksiki (umieci oddzielnie): a) Lenina (oddzielnie) b) Marksa (- - -) c) Elgelsa ( ) d) Kautsky'ego ( ) e) Plechanowa ( ) f) Trockiego ( ) g) Bucharina ( ) h) Zinowiewa ( ) i) Kamieniewa ( ) j) Lafargue'a ( ) k) Luksemburg ( )

1) Radka (- - -) 3. wszystkie pozostae sklasyfikowa wedug autorw (wyczajc z klasyfikacji i odkadajc na bok: wszelkie .podrczniki, drobniejsze czasopisma, antyreligijn makulatur itp.). 29 V 25r. J. Stalin19 Zwaywszy na to, e lista zostaa sporzdzona praktycznie na poczekaniu, a take biorc pod uwag poziom cywilizacji ksikowej" w tamtych czasach, nie sposb odmwi Stalinowi szerokich horyzontw. Jak widzimy, du wag Sta lin przywizywa do podstawowych dzie naukowego socjalizmu, historii, nie ktrych gazi wiedzy, zwizanych przede wszystkim z dziaalnoci polityczn i walk przeciwko opozycji. Znacznie ubosza jest lista nazwisk, gdzie oprcz Lenina znaleli si twrcy naukowego socjalizmu oraz ci, z ktrymi Stalin polemizowa. Zabrako nato miast Hegla, Kanta, Feuerbacha, Rousseau, Kartezjusza, Diderota i innych wiel kich mylicieli. Bardzo trudno jest snu rozwaania na temat dawno zgasego umysu. Pozo stay jednak idee, zmaterializowane w czynach, dokonaniach, pozwalajce sdzi o tajnikach i osobliwociach intelektu. W przypadku Stalina sporo materiau do rozmyla dostarcza jego ksigozbir i lady", jakie w nim pozostawi. Na kartach wielu ksiek z biblioteki na Kremlu, w Kuncewie, w mieszkaniu widniej podkre lenia, uwagi, notatki na marginesach. Na licznych znajduje si ekslibris: Biblio teka nr... J.W Stalina". Nadmieni, e we wszystkich tomach pierwszego wydania dzie zebranych Lenina a roi si od podkrele, ptaszkw i wykrzyknikw. Do nie ktrych ksiek Stalin najwidoczniej wraca nieraz, poniewa poszczeglne zdania podkrelone zostay wielokrotnie czerwonym, niebieskim i zwykym owkiem. Najbardziej interesoway go przemylenia Lenina na temat dyktatury proletariatu, jego walki z mienszewikami i eserowcami oraz wystpienia na zjazdach partii. Z prac jemu wspczesnych Stalin najczciej siga po Bucharina i Trockie zmu, wydana w 1932 roku, jest caa upstrzona czerwonym owkiem wodza", zwaszcza wywody na temat si wytwrczych i stosunkw produkcji. W ksice M. Smoleskiego Trocki, ktra ukazaa si w Berlinie w 1921 roku, podkrelone s wszystkie miejsca, gdzie autor krytycznie ocenia nieprzejednanego wroga Sta lina: Trocki jest zoliwy i nietolerancyjny", to natura wadcza ze skonnoci do dominacji", Trocki to genialny .polityczny awanturnik" 2 0 i temu podobne. Zapewne wiele argumentw do walki z Trockim znalaz Stalin w jego broszurze Terroryzm i komunizm, wydanej w 1920 roku. Dokadnie te przestudiowa prace
Wojna i kryzys socjalizmu Zinowiewa, N.G. Czemyszewski Kamieniewa, Zasadnicze etapy rozwoju partii komunistycznej w Rosji Bubnowa, Z historii walki bolszewizmu z luksemburgizmem Narwskiego, W kwestii stabilizacji kapitalizmu Stena i wiele in go. Na przykad broszura Bucharina Technika i ekonomia nowoczesnego kapitali

nych. Nic, co dotyczyo walki", nie uszo uwagi Stalina.

Stalin przez cae ycie przejawia niesabnce zainteresowanie literatur hi storyczn, przede wszystkim ywotami imperatorw i carw. Ksiki Wykad ro
syjskiej historii Belliarminowa, Dzieje Imperium Rzymskiego Wippera, Iwan Grony

Tostoja, zbir Romanowowie zna prawie na pami. W latach 30. i 40. do jego biblioteki trafiy podrczniki historii dla szk rednich i wyszych uczelni wszystkie nosz lady jego owka 2 1 . Jak atwo si domyli, w nauczaniu (w od powiedni sposb) historii ojczystej Stalin widzia jedn z najwaniejszych dwig ni jedynowadztwa, ksztatowania wiadomoci spoecznej. Sekretarze informowali Stalina o wszystkich interesujcych ich zdaniem ar tykuach z magazynw i miesicznikw W trakcie pracy wdz" robi sobie cza sem 30-, 40-minutowe przerwy i wertowa nowe powieci lub czyta artykuy w gazetach. Niekiedy podczas czytania naciska przycisk dzwonka, a kiedy zja wia si sekretarz, prosi, by zatelefonowa do tego lub innego pisarza, przewod niczcego stowarzyszenia twrczego i przekaza jego gratulacje i uwagi. Zdarzao si, e sam chwyta za piro. Gdy przekartkowa W stpach Ukrainy Korniejczuka, natychmiast napisa krtki list: Wielce Szanowny Aleksandrze Jewdokimowiczu! Przeczytaem Wasze W stepach Ukrainy. Nadzwyczajna rzecz - artystycznie jedno lita, zabawna, przezabawna. Boj si tylko, e troch zbyt zabawna; istnieje niebez pieczestwo, e nadmiar wesooci w komedii moe odwrci uwag czytelnika od jej przesania. Nawiasem mwic: dodaem kilka sw na str. 68. To dla wikszej jasnoci. Pozdrowienia! J. Stalin Wstawki Stalina byy nastpujce: 1) (...) podatek bd teraz bra nie od liczby byda, ale od iloci hektarw kocho zowej ziemi..." 2) (...) miej, ile chcesz kochozowego byda, podatek zostanie taki sam (...)" 2 2 . Pragmatyczny umys Stalina ujawni si i tutaj: wdz" nie przepuci okazji, by ustami Korniejczuka wyjani jedno z ostatnich postanowie KC, a take da do zrozumienia, e nie wszystko mu si podobao. Przeczytawszy sztuk Erdmana Samobjca, Stalin napisa do Stanisawskiego: Wielce Szanowny Konstantinie Siergjejewiczu! Nie mam zbyt wysokiego mniemania o sztuce Samobjstwo [tak w tekcie - D.W]. Moi najblisi towarzysze uwaaj, e jest gupia, a nawet szkodliwa (...). Nie wykluczam, e teatrowi uda si osign cel. Kultprop (tow. Stecki) pomoe Wam w tej kwestii. Bd towarzysze, ktrzy znaj si na sprawach artystycznych. Ja jestem w nich dyletantem. Pozdrowienia! 9 XI 31 J. Stalin23 Starajc si uchodzi w krgach artystycznych za liberaa", Stalin kokieto wa swym dyletanctwem, w rzeczywistoci jednak jego opinie na temat sztuk,

ksiek, filmw, muzyki i architektury byy niezwykle kategoryczne. Pozycja pierwszej osoby w pastwie, obowizanej wiedzie jeli nie wszystko, to przy najmniej bardzo duo, istotnie czynia ze uniwersalnego dyletanta". Czasem jednak owo dyletanctwo umacniao jego reputacj uniwersalnego", wszechwie dzcego wodza. Stalin uwanie ledzi te publikacje, ktre ukazyway si za granic. Tu maczono dla niego (w jednym egzemplarzu) niemal wszystko, co wychodzio spod pira Trockiego. Stalin przeglda te wydawnictwa emigracyjne. W grud niu 1935 roku B. Tal, kierujcy wydziaem prasy i publikacji KC, zwrci si do czonkw politbiura:
Prosz mnie powiadomi, ktre z niej wymienionych wydawnictw biaoemigra cyjnych zaprenumerowa dla Was w 1936 roku: 1. Poslednije Nowosti" 2. Wozrodienie" 3. Socyjalisnczeskij Wiestnik" 4. 5. 6. 7. 8. 9. Znamia Rossii" Biulleten' Ekonomiczeskogo Kabineta Prokopowicza" Charbinskoje Wremia" Nowoje Russkoje Sowo" Sowremiennyje Zapiski" Illustrowannaja Rossija" .
24

Stalin, zapoznawszy si ze spisem, rzuci pospiesznie: Wszystkie, wszystkie prenumerowa!" W specjalnej szafie w gabinecie Stalina znajdowao si sporo biaoemigracyj nej, wrogiej" literatury. Mia praktycznie wszystkie ksiki Trockiego, z niezli czonymi zakadkami i podkreleniami. Kady wywiad, ktrego udziela Trocki dla prasy buruazyjnej, natychmiast tumaczono i przedkadano Stalinowi. Trze ba przyzna, e bardzo uwanie ledzi on wszystko, co pisali jego przeciwnicy za granic. Nader znamienny jest stosunek Stalina do literatury antyreligijnej, ktr ot warcie nazywa makulatur". Cokolwiek by mwiono, religijne wyksztacenie przejawiao si u niego przez cae ycie. Nierzadko do przemwie i pism Stalina wkraday si motywy religijne. Wystarczy przypomnie jego dramatyczne wyst pienie radiowe z 3 lipca 1941 roku, kiedy zwrci si do narodu z niezwykymi dla wielu ludzi radzieckich sowami: Bracia i siostry!" Po uroczystych obcho dach swych 50. urodzin w 1929 roku Stalin wasnorcznie napisa podzikowa nie dla Prawdy", utrzymane w biblijnym tonie: Wasze yczenia i pozdrowienia odnosz do wielkiej partii klasy robotniczej, ktra stworzya mnie i wychowaa na obraz swj i podobiestwo" 2 5 . Podczas spotkania z Churchillem w Moskwie w sierpniu 1942 roku, kiedy rozmowa zesza na Lloyda George'a, jednego z ini cjatorw interwencji przeciwko Rosji Radzieckiej w latach wojny domowej, Sta lin pomilcza chwil i westchn, jakby zamyka bilans wspomnie o tamtych

odlegych czasach: Wszystko to odnosi si do przeszoci, a przeszo naley do Boga" 2 6 . Nie chc bynajmniej przez to powiedzie, e w wiatopogldzie Stalina istot n rol odgryway elementy religijne. Jest jednak wysoce prawdopodobne, i wy ranie widoczny dogmatyzm jego mylenia mia swoje podoe w religii. Stalin uwielbia formuy, definicje, ustalone twierdzenia. Potrafi godzinami szuka u klasykw odpowiedniego sowa lub zwrotu, by nieodwoalnie", jak uwaa, pognbi", zmiady swych oponentw. I tak, na kwietniowym ple num KC i C K K w 1929 roku przyapa Bucharina na nieznajomoci Lenina". Miao to dla niego szczeglne znaczenie, poniewa reputacja Bucharina jako teo retyka bya powszechnie znana. Bucharin, wystpujc na jednym z zebra, poprzedzajcych plenum, zauwa y susznie, e nadmierne przepompowywanie rodkw z rolnictwa do prze mysu stanie si dla chopstwa zbyt wielk danin". Stalin zanotowa na was ny uytek zwroty o wojskowo-feudalnej eksploatacji chopstwa", o daninie", a wieczorem dugo szuka wraz z Towstuch w bibliotece, wertujc prace Lenina. Szuka i znalaz. Zaraz te przygotowa mnstwo druzgoccych", jak mu si zdawao, argumentw. Przemawiajc na plenum, Stalin owiadczy: (...) Bucharin szarpa si" tutaj z tego powodu, e literatura marksistowska nie moe jakoby cierpie sowa danina". By oburzony i zdziwiony, e KC partii i w ogle marksici pozwalaj sobie uywa sowa danina". C w tym jednak dziwnego - Stalin powid po sali triumfujcym wzrokiem - skoro wiadomo, e sowo to ju dawno zdobyo sobie prawo obywatelstwa w artykuach takiego mar ksisty, jak tow. Lenin? - Po chwili milczenia Stalin doda: - A moe Lenin nie zasuguje na miano marksisty z punktu widzenia Bucharina? W tym miejscu Stalin przytoczy Leninowskie prace O lewicowym" infantyli
zmie i drobnomieszczaskiej mentalnoci, O podatku w naturze, Aktualne zadania wa

dzy radzieckiej, gdzie Wodzimierz Iljicz posuy si sowem danina" w zupenie innym kontekcie. Na uwag z sali: Ale w odniesieniu do redniaka nigdy nie uywano pojcia danina" - Stalin natychmiast znalaz odpowied: Nie mylicie chyba, e redniak jest bliej partii ni klasa robotnicza? Bo jeli tak, to kiepski z was marksista. Jeli mona mwi o daninie" w odniesieniu do klasy robotniczej, ktrej parti jestemy, to dlaczego nie mona powiedzie tego samego w odniesieniu do redniaka, ktry jest zaledwie naszym sojusznikiem?27 Stalin niewiele przejmowa si faktem, e sprowadzi spr do mao istotnej kwestii: czy Lenin uywa, czy te nie uywa sowa danina". Sens sporu pozo stawa dla niego na drugim planie. Uczestniczc w niezliczonych dyskusjach, Stalin zdoa wyostrzy swj zmys polemisty. Co prawda, stosowa przy tym zawsze jeden i ten sam chwyt, ktrym zbija oponentw z pantayku: nieodmiennie podawa si za obroc" lenini zmu, dowodzc, e tylko on prawidowo, susznie interpretuje Lenina. Niemal na kady argument przeciwnej strony Stalin szybko znajdowa odpowiedni cytat,

powiedzenie Lenina, czasem uyte w zupenie innym kontekcie. Stalin szybko zda sobie spraw, e tego rodzaju bro czyni go praktycznie niezwycionym. Pewnego razu Zinowiew i Stalin, ktrych wzajemne stosunki bardzo si ju po psuy, omawiali sprawy Kominternu. Zinowiew rzuci gniewnie: Dla was Leni nowski cytat to gwarancja waszej nieomylnoci. A trzeba dostrzega jego sens!" Stalin odpar: A czy to le, kiedy idea jest gwarancj socjalizmu?" W ostatecznym rozrachunku prostolinijno, napastliwo, wojowniczo i grubiastwo Stalina pomogy mu pokona przeciwnikw. Dziwna rzecz, ale nierzadko bardziej subtelne, a nawet eleganckie argumenty Trockiego, Zinowiewa, Kamieniewa, Bucharina nie znajdoway uznania suchaczy, natomiast gburowate, trywialne, czsto wrcz prymitywne filipiki Stalina, cile zwizane z obron Lenina", generalnego kursu partii, jednoci KC i tak dalej, szybko tra fiay im do przekonania. Jego pragmatyczny umys nie troszczy si o pikno stylu, jak u Trockiego, aforystyczn kwiecisto, jak u Zinowiewa, intelektualn racjonalno, jak u Kamieniewa, naukow argumentacj, jak u Bucharina. W nie zliczonych sporach i polemikach Stalin zwycia ich swoim podstawowym or em: oni chcieli rewidowa leninizm", on za go broni". Taka wykadnia ju na pocztku lat 30. staa si oficjalna. Stalin myla w sposb schematyczny. Jak wspomniaem wczeniej, lubi wszystko szufladkowa, upraszcza, popularyzowa a do skrajnego prymity wizmu. A jeli oponenci przedstawiali swoje idee inaczej, Stalin gromi ich za niemarksistowskie podejcie", przejawy drobnomieszczaskiej mentalnoci", anarchistyczn scholastyk". Jego referaty, wystpienia, rezolucje zawsze ujte byy w surowe ramy wylicze, cech, waciwoci, poziomw, kierunkw, zada. W tym krya si jedna z przyczyn popularnoci Stalinowskich prac, w ktrych wszystko zostao uproszczone do granic moliwoci i dlatego stao si przystp ne. Taki sposb mylenia uatwia realizacj Stalinowskich idei, bezlitonie jed nak krpowa twrcze zdolnoci ludzi. Stalinowska prostota nie skaniaa do po gbionej analizy, nie wymagaa rozumienia caej zoonoci wiata i rzdzcych nim wspzalenoci. Swetoniusz w swych ywotach cezarw odnotowa fakt, e chocia Neron w dziecistwie zapozna si ze wszystkimi sztukami wyzwolonymi", filozofi zajmowa si nie chcia, uwaajc, i j e s t ona niepotrzebna przyszemu wad cy" 2 8 . Stalin zapewne tak nie myla, lecz jego dogmatyczny umys okaza si bezradny w zetkniciu z t dziedzin wiedzy. Najsabszym punktem Stalinow skiego intelektu bya jego niezdolno do opanowania dialektyki. Wdz" zda wa sobie z tego spraw, poniewa dugo i uparcie stara si wzbogaci swoj wiedz w zakresie filozofii. W 1925 roku, z rekomendacji kierownictwa Instytu tu Czerwonej Profesury, Stalin zaprosi do siebie znanego radzieckiego filozofa Jana Stena, aby udziela mu lekcji dialektyki". Sten, stary bolszewik, zastpca dyrektora Instytutu Marksa i Engelsa, wsppracownik KC, delegat na kilka zjaz dw partii i czonek CKK, odznacza si samodzielnoci, niezalenoci sdw.

Kiedy zosta nauczycielem filozofii" Stalina, opracowa specjalny program zaj, do ktrego wczy studiowanie prac Hegla, Kanta, Feuerbacha, Fichtego, Schellinga, jak rwnie Plechanowa, Kautsky'ego i Bradleya. Dwa razy w tygodniu Sten przychodzi o wyznaczonej godzinie do Stalina i cierpliwie wyjania swe mu wysoko postawionemu uczniowi heglowskie koncepcje substancji, alienacji, jednoci bytu i myli - rozumienia wiata materialnego jako manifestacji idei. Abstrakcyj