MŁODA POLSKA (1890 – 1918

)
I 1890 – 1900: epoka poezji Młodej Polski, w trakcie której nastąpiła krystalizacja programu. Wyznawano m. in. dekadencki estetyzm (Miriam, Stanisław Przybyszewski, Kazimierz Przerwa-Tetmajer), lecz podejmowano także próby pisania literatury uspołecznionej (Jan Kasprowicz, Stefan Żeromski). II 1900 – 1910: okres literatury zaangażowanej w sprawy kraju, podczas którego tworzą m. in. Stefan Żeromski, Stanisław Wyspiański, Władysław Reymont, Gabriela Zapolska. Związana była z twórczością neoromantyczną. III po 1910 roku: faza schyłkowa, następuje rozrachunek z literaturą Młodej Polski.

Modernizm to określenie ogółu kierunków awangardowych w literaturze i sztuce w okresie 1880 – 1910, przeciwstawiających się realizmowi i naturalizmowi, wyrażających dezaprobatę wobec moralności mieszczańskiej, w działach kładących nacisk na indywidualizm, symbolizm, estetyzm. To także jedna z wielu nazw Młodej Polski lub jej pierwszego dziesięciolecia, odznaczająca się dążeniem do oryginalności, innowacyjności, krytycznym stosunkiem do tradycji i dokonań przeszłych epok. Termin symbolizm pochodzi z języka francuskiego (symbolisme), a dokładniej od tytułu manifestu Jeana Moreasa „Le Symbolisme”, ogłoszonego w 1886 roku w „Le Figaro” i oznacza nurt literacki ukształtowany we Francji i w Belgii pod koniec XIX wieku, będący jednym z najważniejszych prądów poetyckich końca wieku. Twórcy symbolizmu, czerpiący z bogatego filozoficznego zaplecza, przekonani o istnieniu niepoznawalnego zmysłami bytu idealnego, wiecznego, mistycznego, prawdziwego świata transcendentnego, ukrywanego przez świat materialny, zniszczalny, empiryczny - skłonili się w kierunku posługiwania się obrazem mającym swa odrębne znaczenia. Dekadentyzm był kierunkiem w literaturze francuskiej. Autorstwo nazwy (decadence - oznacza upadek, schyłek epoki) przypisuje się Teofilowi Gautier. Rozwinął się najpełniej w latach 80-tych XIX wieku. Badacze prądów twierdzą, że przygotował grunt pod inny kierunek - symbolizm. Dekadentyzm charakteryzował sprzeciw wobec mieszczańskiego świata, przekonanie o całkowitym upadku kultury, nieodwracalnym kryzysie sztuki i wszelkich ideologii, wyczerpaniu się wszystkich możliwości artystycznych, przeświadczenie o tym, iż kultura, cywilizacja i ludzka moralność kierują się tylko kategoriami zysku i opłacalności. Zapoczątkowany w Polsce przez Tetmajera. Neoromantyzm to kierunek artystyczny drugiej połowy XIX i początku XX wieku, nawiązujący do estetyki i twórczości epoki romantyzmu (nazywano go również „nowym romantyzmem"). W Polsce termin ten został zapoczątkowany między innymi przez Edwarda Porębowicza, autora artykułu Poezja polska nowego stulecia (1902). W literaturze ugruntował się jako inna nazwa Młodej Polski oraz nurt popierający wybujały indywidualizm, kult jednostki i sztuki, zainteresowanie sferą duchową, niechęć do materializmu, idealizm, irracjonalizm, subiektywizm i mistycyzm oraz symbolizm jako środek ekspresji pisarskiej. Poza tym neoromantyzm spowodował odrodzenie się w Polsce problematyki niepodległościowej, przywrócenie czci powstaniom i ich uczestnikom, zerwanie z polityką ugodową i ustępliwą wobec zaborców. Impresjonizm to kierunek w malarstwie i literaturze ukształtowany we Francji w 1874 roku. Nazwę zaczerpnął od tytułu obrazu Claude’a Moneta „Impresja – wschód słońca” i w języku francuskim oznacza odciśnięcie, wrażenie, indywidualny, przelotny stan uczuć (impression). Choć na początku odnosił się głównie do malarstwa, z czasem został przeniesiony także do literatury Młodej Polski. Terminem tym określa się poezję o charakterze nastrojowym, która ukazuje świat przez pryzmat wrażliwości jednostki, która nie musi określać swych poglądów na świat, może pozostać intelektualnie bierna i przeżywać nieokreślone doznania. Dzieła impresjonistyczne cechuje subiektywizm, czyli podporządkowanie świata przedstawionego – pełnego emocji, zmysłowego - podmiotowi lirycznemu, „migawkowość” opisu, nastrój muzyczności, liryzm. W malarstwie stosowano techniki oddające wrażenia świetlne, zaznaczające grę światłocieni, rozmyte kontury. Operowano barwą, używano jedynie czystych kolorów. Celem dzieła literackiego, plastycznego czy muzycznego było utrwalenie przelotnego wrażenia i wzruszenia pięknem chwili, przedstawienie świata nie takim, jaki jest, ale takim, jakim go widzi artysta.

końca cywilizacji i śmierci dotychczasowej kultury. przede wszystkim to .A. Istotą poglądów Schopenhauera było przekonanie. Merv. Młoda Polska lub Styl 1900. że ten niezwykły obraz wyszedł spod pióra poety. wyrażenie. w Anglii Arts and Crafts. dominowały tendencje dekadenckie. Możliwości poznawcze człowieka są ograniczone – rzeczywistość jest niepoznawalna. w Niemczech Jugendstil lub Sezessionsstil. Jego nazwy różnią się w zależności od krajów. Człowiekowi towarzyszy nieustanne cierpienie. kabaret. dostojność i twardość wobec samego siebie. Twórczość Tetmajera: „Melodia mgieł nocnych (Nad Czarnym Stawem Gąsienicowym)” to wiersz pochodzący z II serii „Poezji” Kazimierza Przerwy-Tetmajera i jeden z najpiękniejszych liryków podejmujących tak popularną w okresie Młodej Polski tematykę tatrzańską. pozór. a w Polsce secesja. Stworzył też ideę nadczłowieka. operetki. nasycenia pragnień.Główny ośrodek ekspresjonizmu stanowiła grupa Die Brucke założona w 1905 roku. Twórcy modernistyczni cechy nadczłowieka skłonni byli przypisywać artystom. odstąpienie. Tytuł okazuje się w tym przypadku cennym i niezbędnym wprowadzeniem do lektury.Ekspresjonizm to kierunek stworzony w Niemczech. SchmidtRottluff. dotyczącym wielu dziedzin (moda. czyli atmosfera schyłkowości. Dostrzegał 3 sposoby wyzwolenia cierpienia: tworzenie sztuki. prymatu ducha. Narodził się w Wiedniu około 1890 roku (przetrwał do około 1910). złudne wyobrażenie Ważną rolę odgrywa intuicja Odrzucenie wiary w istoty pozaziemskie Człowiek chce osiągnąć potęgę i moc Koncepcja nadczłowieka według Nietzschego Krytyka mieszczańskiej moralności Najistotniejszą w Nietzscheanizmie była przeprowadzona krytyka obowiązującej moralności. romantyzmu. kontemplacja sztuki. Francuskie sformułowanie fin de siècle to określenie „końca wieku” lub „końca pewnej ery”. spełnienia. w 1901 roku nadał tę nazwę cyklowi swoich obrazów. W jej składzie byli między innymi Kirchner. Nietzsche krytykował chrześcijan za osłabienie woli mocy i promowanie moralności niewolniczej. iż życiem ludzkim rządzi bezrozumny popęd (często płciowy) którego działanie jest pozbawione celu. baroku. W tym kierunku przełomu XIX i XX wieku. Podstawą formułowaną przez filozofa etyki (teorii nowej moralności) był kult życia jako jedynej i nadrzędnej wartości. Rozkwit prądu przypada na lata 1910 – 1925 (został szczegółowo scharakteryzowany w latach I wojny światowej). którego cechować miała doskonałość zarówno biologiczna jak i duchowa. iż „ma ona ujemne konsekwencje praktyczne: wychowanie mierzy gatunek ludzi”. dobra wspólnego. wychowania). Nie dziwi. Jego filozofia miała się sytuować „poza dobrem i złem” (kategoriami moralnymi opartymi na zasadach altruizmu. Aby oznaczyć dzieła sztuki plastycznej. którego nazwa pochodzi od łacińskiego expressio i oznacza wyraz. I tak we Francji nazywany jest Art nouveau. Istota ta żyłaby poza zasadami obowiązującymi resztę ludności czyli właśnie poza dobrem i złem. nirwana – stan w którym ustają wszystkie popędy. Jego głównym zarzutem wobec moralności opartej na wartościach chrześcijańskich było oskarżenie o to. którego przyczyny tkwią w niemożności osiągnięcia szczęścia. Określa się nim styl w sztuce modernistycznej i kulturze europejskiej i amerykańskiej. Heckel. Po raz pierwszy terminu ekspresjonizm użył malarz francuski J. we Włoszech Stile floreale lub Stile liberty. Krytyka ta dostała aprobatę w modernizmie jako symbol buntu przeciw zinstytucjonalizowaniu religii oraz filisterstwu (kulturze mieszczańskiej). Z kolei pierwsze próby formułowania reguł kierunku pojawiły się w latach 1905-1906 w niemieckim czasopiśmie „Die Erde”. choć tendencje ekspresjonistyczne pojawiły się wcześniej w epoce średniowiecza. który spędził dzieciństwo na Podhalu. Polscy twórcy młodopolscy: Filozofowie: Założenia Młodopolskich twórców:  Kazimierz Przerwa-Tetmajer  Artur Schopenhauer  Jan Kasprowicz  Fryderyk Nietzsche  Popęd rozumu  Stefan Żeromski  Henry Bergson  Stanisław Wyspiański  Pęd życiowy  Leopold Staff  Sztuka jako lekarstwo na cierpienie       Świat postrzegany jedynie zmysłami za iluzję. mniej literatura i światopogląd). Termin secesja pochodzi od łacińskiego secessio oznaczającego wycofanie się.

artysta królem bez ziemi. pytanie o system wartości. że podtytuł kieruje czytelnika w stronę konkretnego miejsca – nad Czarny Staw Gąsienicowy. literatura ma charakter dydaktyczny(skłonność do zmiany postawy) Manifest I strofa – zwrócenie uwagi na wartość pieniądza .” Ostatnie 2 pytania dotyczą ludzi żyjących w XIX w.artyści.dar od Boga.z niego dowiadujemy się. talent do stworzenia świata . wyjście z problemów. czyli uszeregowanie dźwięków w czasie. Pozytywizm – motywował do pracy. przemijają. ponad wszystkich) – symbol. kto mówi w wierszu. orzeł ze złamanymi skrzydłami. potęguje wrażenie delikatności.” „Evviva l’arte!” (niech żyje sztuka!)    Kim jest artysta. Melodia. nieuchwytności.sztuka ponad wszystko „Koniec XIX wieku” Przekleństwo? Walka? Byt przyszły? Cóż więc jest? Rozpacz? Rezygnacja? Użycie? Lecz największe z szyderstw czyż nie może równać się z ironią biegu najzwyklejszych rzeczy? Więc za przykładem trzeba iść skorpiona.artyści niedoceniani (jak jesienny liść). a nazwanie go melodią. Nie wysłowiony żal. w dal: I jakaś dziwna mię pochwyca Bez brzegu i bez dna tęsknica.. sztuka najważniejsza IV strofa – pisanie . którzy odczuwają niepokój (schopenhaueryzm). gdy się z poddaniem schyli po nóż gilotyny? Kto zliczy zgasłe słońca i kres Światki zgadnie? Cóż więc jest? Co zostało nam. Warto zwrócić uwagę. rola poety dla narodu: tożsamość narodowa. co wszystko wiemy. co się zabija kiedy otoczą go zerem? Ale czy mrówka rzucona na szyny może walczyć z pociągiem nadchodzącym w pędzie? Czyż przez to mniej się cierpieć będzie. lecz relacja z autentycznego. kronikarz. nieco przypominającą partie chórów choćby z dramatów Słowackiego. czym sztuka. poddanie się. . żyją krótko III strofa – duma wartością i bogactwem . poeci => sztuka nie zginie – Horacy II strofa – burżuazja-dbają o jedzenie a nie o sztukę . nie jest to więc poetycka fantazja. Jak widzimy już pierwsze słowo utworu to poetycka gra z czytelnikiem.. „Z Tatr” (widok ze Świnicy do doliny Wierchcichej)  Brak konkretów geograficznych  Góra – sacrum(świętość – bliżej Boga. topos  Dolina – topos. bezradność. Wiersz ten jest raczej pieśnią. nieprzekładalności na słowa opisywanego krajobrazu. rozmycia. zakłada brak słów. ale i subiektywnego widzenia. dla których żadna z wiar już nie wystarcza? Jakaż jest przeciw włóczni złego Twoja tarcza. znalezienie celu „(…)Patrzę ze szczytu w dół: pode mną Przepaść rozwarła paszczę ciemną – Patrzę w dolinę.

nie uznaje kompromisów. natomiast Judym sprzeciwia się okrutnym prawom.. Judym to Hamlet współczesny Żeromskiemu. dopóki z oblicza ziemi nie znikną te podłe zmory (. Pragnie więc rzeczy moim zdaniem niewykonalnej. przynajmniej siłami jednej istoty ludzkiej. . większość ludzi zaczęła zastanawiać się nad sensem swojego życia.. Lecz spędzony na ziemię i szczuty co kroku wiecznie się o swe skrzydła olbrzymie potyka. czyli jednej z charakterystycznych postaw epoki romantyzmu. ze widzą oni zbyt jasno. poprzedzona namysłem i obserwacją. ani ograniczeń. a szydzi z łucznika. Nie patrzy „trzeźwo” na świat.. jej domeną jest muzyka. Trudność dylematu obydwu bohaterów polega na tym. Różnica pomiędzy tymi dwoma bohaterami polega na tym.„Albatros” Baudelaire Poeta jest księciem na obłoku. w swoim życiu przyjmuje postawę skrajną. subiektywne. Dlatego musiał umrzeć. często zapominając o tym. a dopiero potem można przejść do szerszych działań.chce widzieć efekt globalny. ani jednej rzeczy. ani matki. Doktor mówi „z oblicza ziemi”. intelektualny. Ale czy porównanie Żeromskiego dotyczy tylko cech charakteru obu postaci? A może chodziło mu o cos więcej? Hamlet jako jednostka niezwykle wrażliwa nie potrafił żyć w świecie pełnym zakłamania i zbrodni. a konkretnie sytuacje najuboższych warstw. które rządzą światem w sposób niezwykle bezwzględny. Nie mógł i nie chciał pogodzić się z taką rzeczywistością. że sytuacja Judyma była dość trudna. Im bliżej końca wieku. ale żyjący w czasach realizmu. jakie zaczęły panować pod koniec XIX i na początku XX wieku. Pierwsza z nich związana jest z umiejscowieniem w czasie akcji powieści. który brata się z burzą. A tymczasem hasło pracy u podstaw wiąże się z wykonaniem zadań najpilniejszych i elementarnych. zmysłowe (od Dionizosa) Sztuka apollińska – praca w spokoju. żywiołowe. Inteligencja znudzona jest już hasłami niesienia pomocy najbiedniejszym. emocjonalne. Czy z Judymem stało się podobnie? „Chybiony pozytywista”. obiektywny (od Apollona) „Ludzie Bezdomni” – synteza Tomasz Judym jako romantyk realizmu przedstawia się następująco: pragnie za wszelką cenę. którą bym przycisnął do serca z miłością. Doktor Judym to zdecydowanie romantyk. Hamleta i Judyma łączy również motyw nieszczęśliwej miłości. każdy dba o własne interesy i jest zajęty tylko sobą. że jedynie przywracając świat do normy odzyskają sami równowagę wewnętrzną. ani żony.)”.. Judym nie umie właściwie ocenić własnych możliwości. W jego postępowaniu możemy dostrzec pierwiastek prometeizmu.. a raczej poświęcenia jej dla celów wyższych. Sztuka dionizyjska – powstaje w chwili uniesienia. kosztem własnego szczęścia zmienić świat. czyli po prostu podstawowych. W Judymie odzywa się owy niespokojny duch romantyka. tym nastroje były bardziej dekadenckie. Ta swoista atmosfera końca wieku sprawiała. niechęć warszawskiego środowiska lekarzy). Jak wiadomo Hamlet umarł. godząc szczególnie boleśnie w najbiedniejszych. Drugą interpretację oprę na wypowiedzi samego Judyma: „ Nie mogę mieć ani ojca. a konkretnie z nastrojami. harmonijny. Podobnie jak Konrad z III części „ Dziadów” jest gotów poświęcić się całkowicie dla drugiego człowieka. że najpierw należy stworzyć podstawy. Co spotkało więc Tomasza Judyma? Na temat zakończenia możemy tylko snuć domysły. iż Konrad występuje przeciwko Bogu. Z każdej strony napotykał mur. najczęściej w postaci braku zainteresowania ze strony innych (np. by zachować spokój.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful