MŁODA POLSKA (1890 – 1918

)
I 1890 – 1900: epoka poezji Młodej Polski, w trakcie której nastąpiła krystalizacja programu. Wyznawano m. in. dekadencki estetyzm (Miriam, Stanisław Przybyszewski, Kazimierz Przerwa-Tetmajer), lecz podejmowano także próby pisania literatury uspołecznionej (Jan Kasprowicz, Stefan Żeromski). II 1900 – 1910: okres literatury zaangażowanej w sprawy kraju, podczas którego tworzą m. in. Stefan Żeromski, Stanisław Wyspiański, Władysław Reymont, Gabriela Zapolska. Związana była z twórczością neoromantyczną. III po 1910 roku: faza schyłkowa, następuje rozrachunek z literaturą Młodej Polski.

Modernizm to określenie ogółu kierunków awangardowych w literaturze i sztuce w okresie 1880 – 1910, przeciwstawiających się realizmowi i naturalizmowi, wyrażających dezaprobatę wobec moralności mieszczańskiej, w działach kładących nacisk na indywidualizm, symbolizm, estetyzm. To także jedna z wielu nazw Młodej Polski lub jej pierwszego dziesięciolecia, odznaczająca się dążeniem do oryginalności, innowacyjności, krytycznym stosunkiem do tradycji i dokonań przeszłych epok. Termin symbolizm pochodzi z języka francuskiego (symbolisme), a dokładniej od tytułu manifestu Jeana Moreasa „Le Symbolisme”, ogłoszonego w 1886 roku w „Le Figaro” i oznacza nurt literacki ukształtowany we Francji i w Belgii pod koniec XIX wieku, będący jednym z najważniejszych prądów poetyckich końca wieku. Twórcy symbolizmu, czerpiący z bogatego filozoficznego zaplecza, przekonani o istnieniu niepoznawalnego zmysłami bytu idealnego, wiecznego, mistycznego, prawdziwego świata transcendentnego, ukrywanego przez świat materialny, zniszczalny, empiryczny - skłonili się w kierunku posługiwania się obrazem mającym swa odrębne znaczenia. Dekadentyzm był kierunkiem w literaturze francuskiej. Autorstwo nazwy (decadence - oznacza upadek, schyłek epoki) przypisuje się Teofilowi Gautier. Rozwinął się najpełniej w latach 80-tych XIX wieku. Badacze prądów twierdzą, że przygotował grunt pod inny kierunek - symbolizm. Dekadentyzm charakteryzował sprzeciw wobec mieszczańskiego świata, przekonanie o całkowitym upadku kultury, nieodwracalnym kryzysie sztuki i wszelkich ideologii, wyczerpaniu się wszystkich możliwości artystycznych, przeświadczenie o tym, iż kultura, cywilizacja i ludzka moralność kierują się tylko kategoriami zysku i opłacalności. Zapoczątkowany w Polsce przez Tetmajera. Neoromantyzm to kierunek artystyczny drugiej połowy XIX i początku XX wieku, nawiązujący do estetyki i twórczości epoki romantyzmu (nazywano go również „nowym romantyzmem"). W Polsce termin ten został zapoczątkowany między innymi przez Edwarda Porębowicza, autora artykułu Poezja polska nowego stulecia (1902). W literaturze ugruntował się jako inna nazwa Młodej Polski oraz nurt popierający wybujały indywidualizm, kult jednostki i sztuki, zainteresowanie sferą duchową, niechęć do materializmu, idealizm, irracjonalizm, subiektywizm i mistycyzm oraz symbolizm jako środek ekspresji pisarskiej. Poza tym neoromantyzm spowodował odrodzenie się w Polsce problematyki niepodległościowej, przywrócenie czci powstaniom i ich uczestnikom, zerwanie z polityką ugodową i ustępliwą wobec zaborców. Impresjonizm to kierunek w malarstwie i literaturze ukształtowany we Francji w 1874 roku. Nazwę zaczerpnął od tytułu obrazu Claude’a Moneta „Impresja – wschód słońca” i w języku francuskim oznacza odciśnięcie, wrażenie, indywidualny, przelotny stan uczuć (impression). Choć na początku odnosił się głównie do malarstwa, z czasem został przeniesiony także do literatury Młodej Polski. Terminem tym określa się poezję o charakterze nastrojowym, która ukazuje świat przez pryzmat wrażliwości jednostki, która nie musi określać swych poglądów na świat, może pozostać intelektualnie bierna i przeżywać nieokreślone doznania. Dzieła impresjonistyczne cechuje subiektywizm, czyli podporządkowanie świata przedstawionego – pełnego emocji, zmysłowego - podmiotowi lirycznemu, „migawkowość” opisu, nastrój muzyczności, liryzm. W malarstwie stosowano techniki oddające wrażenia świetlne, zaznaczające grę światłocieni, rozmyte kontury. Operowano barwą, używano jedynie czystych kolorów. Celem dzieła literackiego, plastycznego czy muzycznego było utrwalenie przelotnego wrażenia i wzruszenia pięknem chwili, przedstawienie świata nie takim, jaki jest, ale takim, jakim go widzi artysta.

spełnienia. przede wszystkim to . choć tendencje ekspresjonistyczne pojawiły się wcześniej w epoce średniowiecza. pozór. we Włoszech Stile floreale lub Stile liberty. którego przyczyny tkwią w niemożności osiągnięcia szczęścia. a w Polsce secesja. nasycenia pragnień. kontemplacja sztuki. Heckel. SchmidtRottluff. Możliwości poznawcze człowieka są ograniczone – rzeczywistość jest niepoznawalna. Jego nazwy różnią się w zależności od krajów. Tytuł okazuje się w tym przypadku cennym i niezbędnym wprowadzeniem do lektury. dostojność i twardość wobec samego siebie. Twórcy modernistyczni cechy nadczłowieka skłonni byli przypisywać artystom. Nietzsche krytykował chrześcijan za osłabienie woli mocy i promowanie moralności niewolniczej. Dostrzegał 3 sposoby wyzwolenia cierpienia: tworzenie sztuki. Po raz pierwszy terminu ekspresjonizm użył malarz francuski J. Narodził się w Wiedniu około 1890 roku (przetrwał do około 1910). mniej literatura i światopogląd). czyli atmosfera schyłkowości. Podstawą formułowaną przez filozofa etyki (teorii nowej moralności) był kult życia jako jedynej i nadrzędnej wartości.A. Francuskie sformułowanie fin de siècle to określenie „końca wieku” lub „końca pewnej ery”. Polscy twórcy młodopolscy: Filozofowie: Założenia Młodopolskich twórców:  Kazimierz Przerwa-Tetmajer  Artur Schopenhauer  Jan Kasprowicz  Fryderyk Nietzsche  Popęd rozumu  Stefan Żeromski  Henry Bergson  Stanisław Wyspiański  Pęd życiowy  Leopold Staff  Sztuka jako lekarstwo na cierpienie       Świat postrzegany jedynie zmysłami za iluzję. że ten niezwykły obraz wyszedł spod pióra poety. Młoda Polska lub Styl 1900. prymatu ducha. Nie dziwi. Krytyka ta dostała aprobatę w modernizmie jako symbol buntu przeciw zinstytucjonalizowaniu religii oraz filisterstwu (kulturze mieszczańskiej). iż życiem ludzkim rządzi bezrozumny popęd (często płciowy) którego działanie jest pozbawione celu. którego nazwa pochodzi od łacińskiego expressio i oznacza wyraz. Istota ta żyłaby poza zasadami obowiązującymi resztę ludności czyli właśnie poza dobrem i złem. nirwana – stan w którym ustają wszystkie popędy. romantyzmu. którego cechować miała doskonałość zarówno biologiczna jak i duchowa. dominowały tendencje dekadenckie. Człowiekowi towarzyszy nieustanne cierpienie. wychowania). Termin secesja pochodzi od łacińskiego secessio oznaczającego wycofanie się.Główny ośrodek ekspresjonizmu stanowiła grupa Die Brucke założona w 1905 roku. kabaret. Twórczość Tetmajera: „Melodia mgieł nocnych (Nad Czarnym Stawem Gąsienicowym)” to wiersz pochodzący z II serii „Poezji” Kazimierza Przerwy-Tetmajera i jeden z najpiękniejszych liryków podejmujących tak popularną w okresie Młodej Polski tematykę tatrzańską. końca cywilizacji i śmierci dotychczasowej kultury. Aby oznaczyć dzieła sztuki plastycznej. który spędził dzieciństwo na Podhalu. Istotą poglądów Schopenhauera było przekonanie. Z kolei pierwsze próby formułowania reguł kierunku pojawiły się w latach 1905-1906 w niemieckim czasopiśmie „Die Erde”. Merv. Jego filozofia miała się sytuować „poza dobrem i złem” (kategoriami moralnymi opartymi na zasadach altruizmu. operetki. odstąpienie. W tym kierunku przełomu XIX i XX wieku. w Niemczech Jugendstil lub Sezessionsstil. dotyczącym wielu dziedzin (moda. Jego głównym zarzutem wobec moralności opartej na wartościach chrześcijańskich było oskarżenie o to. W jej składzie byli między innymi Kirchner.Ekspresjonizm to kierunek stworzony w Niemczech. I tak we Francji nazywany jest Art nouveau. w Anglii Arts and Crafts. baroku. Stworzył też ideę nadczłowieka. wyrażenie. Rozkwit prądu przypada na lata 1910 – 1925 (został szczegółowo scharakteryzowany w latach I wojny światowej). iż „ma ona ujemne konsekwencje praktyczne: wychowanie mierzy gatunek ludzi”. złudne wyobrażenie Ważną rolę odgrywa intuicja Odrzucenie wiary w istoty pozaziemskie Człowiek chce osiągnąć potęgę i moc Koncepcja nadczłowieka według Nietzschego Krytyka mieszczańskiej moralności Najistotniejszą w Nietzscheanizmie była przeprowadzona krytyka obowiązującej moralności. Określa się nim styl w sztuce modernistycznej i kulturze europejskiej i amerykańskiej. dobra wspólnego. w 1901 roku nadał tę nazwę cyklowi swoich obrazów.

rola poety dla narodu: tożsamość narodowa.” „Evviva l’arte!” (niech żyje sztuka!)    Kim jest artysta. czyli uszeregowanie dźwięków w czasie. nieuchwytności. orzeł ze złamanymi skrzydłami. co się zabija kiedy otoczą go zerem? Ale czy mrówka rzucona na szyny może walczyć z pociągiem nadchodzącym w pędzie? Czyż przez to mniej się cierpieć będzie.. dla których żadna z wiar już nie wystarcza? Jakaż jest przeciw włóczni złego Twoja tarcza. Warto zwrócić uwagę. bezradność. potęguje wrażenie delikatności. Pozytywizm – motywował do pracy. sztuka najważniejsza IV strofa – pisanie .artyści niedoceniani (jak jesienny liść). gdy się z poddaniem schyli po nóż gilotyny? Kto zliczy zgasłe słońca i kres Światki zgadnie? Cóż więc jest? Co zostało nam. co wszystko wiemy. poeci => sztuka nie zginie – Horacy II strofa – burżuazja-dbają o jedzenie a nie o sztukę . nie jest to więc poetycka fantazja. lecz relacja z autentycznego.z niego dowiadujemy się. kto mówi w wierszu. w dal: I jakaś dziwna mię pochwyca Bez brzegu i bez dna tęsknica. wyjście z problemów. poddanie się.artyści. Wiersz ten jest raczej pieśnią. zakłada brak słów.sztuka ponad wszystko „Koniec XIX wieku” Przekleństwo? Walka? Byt przyszły? Cóż więc jest? Rozpacz? Rezygnacja? Użycie? Lecz największe z szyderstw czyż nie może równać się z ironią biegu najzwyklejszych rzeczy? Więc za przykładem trzeba iść skorpiona. ponad wszystkich) – symbol. kronikarz. .. „Z Tatr” (widok ze Świnicy do doliny Wierchcichej)  Brak konkretów geograficznych  Góra – sacrum(świętość – bliżej Boga. Jak widzimy już pierwsze słowo utworu to poetycka gra z czytelnikiem. przemijają. nieprzekładalności na słowa opisywanego krajobrazu. ale i subiektywnego widzenia. pytanie o system wartości. Melodia. znalezienie celu „(…)Patrzę ze szczytu w dół: pode mną Przepaść rozwarła paszczę ciemną – Patrzę w dolinę. którzy odczuwają niepokój (schopenhaueryzm).” Ostatnie 2 pytania dotyczą ludzi żyjących w XIX w.dar od Boga.artysta królem bez ziemi. czym sztuka. żyją krótko III strofa – duma wartością i bogactwem . rozmycia. Nie wysłowiony żal. topos  Dolina – topos. talent do stworzenia świata . a nazwanie go melodią. nieco przypominającą partie chórów choćby z dramatów Słowackiego. że podtytuł kieruje czytelnika w stronę konkretnego miejsca – nad Czarny Staw Gąsienicowy. literatura ma charakter dydaktyczny(skłonność do zmiany postawy) Manifest I strofa – zwrócenie uwagi na wartość pieniądza .

Różnica pomiędzy tymi dwoma bohaterami polega na tym. ale żyjący w czasach realizmu. Doktor mówi „z oblicza ziemi”. niechęć warszawskiego środowiska lekarzy). przynajmniej siłami jednej istoty ludzkiej.. tym nastroje były bardziej dekadenckie. . emocjonalne. Ale czy porównanie Żeromskiego dotyczy tylko cech charakteru obu postaci? A może chodziło mu o cos więcej? Hamlet jako jednostka niezwykle wrażliwa nie potrafił żyć w świecie pełnym zakłamania i zbrodni. Judym nie umie właściwie ocenić własnych możliwości. Co spotkało więc Tomasza Judyma? Na temat zakończenia możemy tylko snuć domysły. najczęściej w postaci braku zainteresowania ze strony innych (np. ani jednej rzeczy. Z każdej strony napotykał mur. a konkretnie z nastrojami. godząc szczególnie boleśnie w najbiedniejszych. obiektywny (od Apollona) „Ludzie Bezdomni” – synteza Tomasz Judym jako romantyk realizmu przedstawia się następująco: pragnie za wszelką cenę. ani matki. Trudność dylematu obydwu bohaterów polega na tym.)”. ze widzą oni zbyt jasno. w swoim życiu przyjmuje postawę skrajną. czyli jednej z charakterystycznych postaw epoki romantyzmu. W Judymie odzywa się owy niespokojny duch romantyka.. Pragnie więc rzeczy moim zdaniem niewykonalnej. czyli po prostu podstawowych. Dlatego musiał umrzeć. ani żony. Sztuka dionizyjska – powstaje w chwili uniesienia. Hamleta i Judyma łączy również motyw nieszczęśliwej miłości. którą bym przycisnął do serca z miłością. Im bliżej końca wieku. który brata się z burzą. A tymczasem hasło pracy u podstaw wiąże się z wykonaniem zadań najpilniejszych i elementarnych.. Inteligencja znudzona jest już hasłami niesienia pomocy najbiedniejszym. że jedynie przywracając świat do normy odzyskają sami równowagę wewnętrzną. często zapominając o tym. Nie mógł i nie chciał pogodzić się z taką rzeczywistością. ani ograniczeń. poprzedzona namysłem i obserwacją. by zachować spokój.chce widzieć efekt globalny. iż Konrad występuje przeciwko Bogu.„Albatros” Baudelaire Poeta jest księciem na obłoku. W jego postępowaniu możemy dostrzec pierwiastek prometeizmu. dopóki z oblicza ziemi nie znikną te podłe zmory (. Drugą interpretację oprę na wypowiedzi samego Judyma: „ Nie mogę mieć ani ojca. natomiast Judym sprzeciwia się okrutnym prawom. nie uznaje kompromisów. że najpierw należy stworzyć podstawy. harmonijny. kosztem własnego szczęścia zmienić świat. Podobnie jak Konrad z III części „ Dziadów” jest gotów poświęcić się całkowicie dla drugiego człowieka. intelektualny.. Doktor Judym to zdecydowanie romantyk. Ta swoista atmosfera końca wieku sprawiała. że sytuacja Judyma była dość trudna. a szydzi z łucznika. a dopiero potem można przejść do szerszych działań. żywiołowe. Lecz spędzony na ziemię i szczuty co kroku wiecznie się o swe skrzydła olbrzymie potyka. zmysłowe (od Dionizosa) Sztuka apollińska – praca w spokoju. jakie zaczęły panować pod koniec XIX i na początku XX wieku. a raczej poświęcenia jej dla celów wyższych. Czy z Judymem stało się podobnie? „Chybiony pozytywista”. większość ludzi zaczęła zastanawiać się nad sensem swojego życia.. każdy dba o własne interesy i jest zajęty tylko sobą. które rządzą światem w sposób niezwykle bezwzględny. jej domeną jest muzyka. Pierwsza z nich związana jest z umiejscowieniem w czasie akcji powieści. subiektywne. Nie patrzy „trzeźwo” na świat. Jak wiadomo Hamlet umarł. a konkretnie sytuacje najuboższych warstw. Judym to Hamlet współczesny Żeromskiemu.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful