MŁODA POLSKA (1890 – 1918

)
I 1890 – 1900: epoka poezji Młodej Polski, w trakcie której nastąpiła krystalizacja programu. Wyznawano m. in. dekadencki estetyzm (Miriam, Stanisław Przybyszewski, Kazimierz Przerwa-Tetmajer), lecz podejmowano także próby pisania literatury uspołecznionej (Jan Kasprowicz, Stefan Żeromski). II 1900 – 1910: okres literatury zaangażowanej w sprawy kraju, podczas którego tworzą m. in. Stefan Żeromski, Stanisław Wyspiański, Władysław Reymont, Gabriela Zapolska. Związana była z twórczością neoromantyczną. III po 1910 roku: faza schyłkowa, następuje rozrachunek z literaturą Młodej Polski.

Modernizm to określenie ogółu kierunków awangardowych w literaturze i sztuce w okresie 1880 – 1910, przeciwstawiających się realizmowi i naturalizmowi, wyrażających dezaprobatę wobec moralności mieszczańskiej, w działach kładących nacisk na indywidualizm, symbolizm, estetyzm. To także jedna z wielu nazw Młodej Polski lub jej pierwszego dziesięciolecia, odznaczająca się dążeniem do oryginalności, innowacyjności, krytycznym stosunkiem do tradycji i dokonań przeszłych epok. Termin symbolizm pochodzi z języka francuskiego (symbolisme), a dokładniej od tytułu manifestu Jeana Moreasa „Le Symbolisme”, ogłoszonego w 1886 roku w „Le Figaro” i oznacza nurt literacki ukształtowany we Francji i w Belgii pod koniec XIX wieku, będący jednym z najważniejszych prądów poetyckich końca wieku. Twórcy symbolizmu, czerpiący z bogatego filozoficznego zaplecza, przekonani o istnieniu niepoznawalnego zmysłami bytu idealnego, wiecznego, mistycznego, prawdziwego świata transcendentnego, ukrywanego przez świat materialny, zniszczalny, empiryczny - skłonili się w kierunku posługiwania się obrazem mającym swa odrębne znaczenia. Dekadentyzm był kierunkiem w literaturze francuskiej. Autorstwo nazwy (decadence - oznacza upadek, schyłek epoki) przypisuje się Teofilowi Gautier. Rozwinął się najpełniej w latach 80-tych XIX wieku. Badacze prądów twierdzą, że przygotował grunt pod inny kierunek - symbolizm. Dekadentyzm charakteryzował sprzeciw wobec mieszczańskiego świata, przekonanie o całkowitym upadku kultury, nieodwracalnym kryzysie sztuki i wszelkich ideologii, wyczerpaniu się wszystkich możliwości artystycznych, przeświadczenie o tym, iż kultura, cywilizacja i ludzka moralność kierują się tylko kategoriami zysku i opłacalności. Zapoczątkowany w Polsce przez Tetmajera. Neoromantyzm to kierunek artystyczny drugiej połowy XIX i początku XX wieku, nawiązujący do estetyki i twórczości epoki romantyzmu (nazywano go również „nowym romantyzmem"). W Polsce termin ten został zapoczątkowany między innymi przez Edwarda Porębowicza, autora artykułu Poezja polska nowego stulecia (1902). W literaturze ugruntował się jako inna nazwa Młodej Polski oraz nurt popierający wybujały indywidualizm, kult jednostki i sztuki, zainteresowanie sferą duchową, niechęć do materializmu, idealizm, irracjonalizm, subiektywizm i mistycyzm oraz symbolizm jako środek ekspresji pisarskiej. Poza tym neoromantyzm spowodował odrodzenie się w Polsce problematyki niepodległościowej, przywrócenie czci powstaniom i ich uczestnikom, zerwanie z polityką ugodową i ustępliwą wobec zaborców. Impresjonizm to kierunek w malarstwie i literaturze ukształtowany we Francji w 1874 roku. Nazwę zaczerpnął od tytułu obrazu Claude’a Moneta „Impresja – wschód słońca” i w języku francuskim oznacza odciśnięcie, wrażenie, indywidualny, przelotny stan uczuć (impression). Choć na początku odnosił się głównie do malarstwa, z czasem został przeniesiony także do literatury Młodej Polski. Terminem tym określa się poezję o charakterze nastrojowym, która ukazuje świat przez pryzmat wrażliwości jednostki, która nie musi określać swych poglądów na świat, może pozostać intelektualnie bierna i przeżywać nieokreślone doznania. Dzieła impresjonistyczne cechuje subiektywizm, czyli podporządkowanie świata przedstawionego – pełnego emocji, zmysłowego - podmiotowi lirycznemu, „migawkowość” opisu, nastrój muzyczności, liryzm. W malarstwie stosowano techniki oddające wrażenia świetlne, zaznaczające grę światłocieni, rozmyte kontury. Operowano barwą, używano jedynie czystych kolorów. Celem dzieła literackiego, plastycznego czy muzycznego było utrwalenie przelotnego wrażenia i wzruszenia pięknem chwili, przedstawienie świata nie takim, jaki jest, ale takim, jakim go widzi artysta.

W jej składzie byli między innymi Kirchner. odstąpienie. w Niemczech Jugendstil lub Sezessionsstil. Heckel. którego cechować miała doskonałość zarówno biologiczna jak i duchowa. Nie dziwi. Merv. dotyczącym wielu dziedzin (moda. iż „ma ona ujemne konsekwencje praktyczne: wychowanie mierzy gatunek ludzi”. spełnienia. Stworzył też ideę nadczłowieka. Możliwości poznawcze człowieka są ograniczone – rzeczywistość jest niepoznawalna. końca cywilizacji i śmierci dotychczasowej kultury. romantyzmu. Określa się nim styl w sztuce modernistycznej i kulturze europejskiej i amerykańskiej. Istotą poglądów Schopenhauera było przekonanie. mniej literatura i światopogląd). a w Polsce secesja. prymatu ducha. Dostrzegał 3 sposoby wyzwolenia cierpienia: tworzenie sztuki. Po raz pierwszy terminu ekspresjonizm użył malarz francuski J. Istota ta żyłaby poza zasadami obowiązującymi resztę ludności czyli właśnie poza dobrem i złem. Aby oznaczyć dzieła sztuki plastycznej. kabaret. pozór. kontemplacja sztuki.Ekspresjonizm to kierunek stworzony w Niemczech. dobra wspólnego. w 1901 roku nadał tę nazwę cyklowi swoich obrazów. którego nazwa pochodzi od łacińskiego expressio i oznacza wyraz. I tak we Francji nazywany jest Art nouveau. który spędził dzieciństwo na Podhalu. W tym kierunku przełomu XIX i XX wieku. Młoda Polska lub Styl 1900. SchmidtRottluff. że ten niezwykły obraz wyszedł spod pióra poety.Główny ośrodek ekspresjonizmu stanowiła grupa Die Brucke założona w 1905 roku. baroku. nirwana – stan w którym ustają wszystkie popędy. którego przyczyny tkwią w niemożności osiągnięcia szczęścia. Tytuł okazuje się w tym przypadku cennym i niezbędnym wprowadzeniem do lektury. Jego głównym zarzutem wobec moralności opartej na wartościach chrześcijańskich było oskarżenie o to. Jego filozofia miała się sytuować „poza dobrem i złem” (kategoriami moralnymi opartymi na zasadach altruizmu. we Włoszech Stile floreale lub Stile liberty. dostojność i twardość wobec samego siebie. Twórczość Tetmajera: „Melodia mgieł nocnych (Nad Czarnym Stawem Gąsienicowym)” to wiersz pochodzący z II serii „Poezji” Kazimierza Przerwy-Tetmajera i jeden z najpiękniejszych liryków podejmujących tak popularną w okresie Młodej Polski tematykę tatrzańską. operetki. Narodził się w Wiedniu około 1890 roku (przetrwał do około 1910). Jego nazwy różnią się w zależności od krajów. Francuskie sformułowanie fin de siècle to określenie „końca wieku” lub „końca pewnej ery”. Twórcy modernistyczni cechy nadczłowieka skłonni byli przypisywać artystom. choć tendencje ekspresjonistyczne pojawiły się wcześniej w epoce średniowiecza. w Anglii Arts and Crafts. Rozkwit prądu przypada na lata 1910 – 1925 (został szczegółowo scharakteryzowany w latach I wojny światowej). Nietzsche krytykował chrześcijan za osłabienie woli mocy i promowanie moralności niewolniczej. nasycenia pragnień. dominowały tendencje dekadenckie. Z kolei pierwsze próby formułowania reguł kierunku pojawiły się w latach 1905-1906 w niemieckim czasopiśmie „Die Erde”. przede wszystkim to . iż życiem ludzkim rządzi bezrozumny popęd (często płciowy) którego działanie jest pozbawione celu. czyli atmosfera schyłkowości. Człowiekowi towarzyszy nieustanne cierpienie. Podstawą formułowaną przez filozofa etyki (teorii nowej moralności) był kult życia jako jedynej i nadrzędnej wartości. wyrażenie. Polscy twórcy młodopolscy: Filozofowie: Założenia Młodopolskich twórców:  Kazimierz Przerwa-Tetmajer  Artur Schopenhauer  Jan Kasprowicz  Fryderyk Nietzsche  Popęd rozumu  Stefan Żeromski  Henry Bergson  Stanisław Wyspiański  Pęd życiowy  Leopold Staff  Sztuka jako lekarstwo na cierpienie       Świat postrzegany jedynie zmysłami za iluzję. Krytyka ta dostała aprobatę w modernizmie jako symbol buntu przeciw zinstytucjonalizowaniu religii oraz filisterstwu (kulturze mieszczańskiej). Termin secesja pochodzi od łacińskiego secessio oznaczającego wycofanie się. wychowania). złudne wyobrażenie Ważną rolę odgrywa intuicja Odrzucenie wiary w istoty pozaziemskie Człowiek chce osiągnąć potęgę i moc Koncepcja nadczłowieka według Nietzschego Krytyka mieszczańskiej moralności Najistotniejszą w Nietzscheanizmie była przeprowadzona krytyka obowiązującej moralności.A.

rola poety dla narodu: tożsamość narodowa.sztuka ponad wszystko „Koniec XIX wieku” Przekleństwo? Walka? Byt przyszły? Cóż więc jest? Rozpacz? Rezygnacja? Użycie? Lecz największe z szyderstw czyż nie może równać się z ironią biegu najzwyklejszych rzeczy? Więc za przykładem trzeba iść skorpiona.. Nie wysłowiony żal. lecz relacja z autentycznego. że podtytuł kieruje czytelnika w stronę konkretnego miejsca – nad Czarny Staw Gąsienicowy. kto mówi w wierszu. Jak widzimy już pierwsze słowo utworu to poetycka gra z czytelnikiem. nieprzekładalności na słowa opisywanego krajobrazu.artysta królem bez ziemi.” Ostatnie 2 pytania dotyczą ludzi żyjących w XIX w. nieuchwytności. ponad wszystkich) – symbol. topos  Dolina – topos. kronikarz.z niego dowiadujemy się. gdy się z poddaniem schyli po nóż gilotyny? Kto zliczy zgasłe słońca i kres Światki zgadnie? Cóż więc jest? Co zostało nam. zakłada brak słów. znalezienie celu „(…)Patrzę ze szczytu w dół: pode mną Przepaść rozwarła paszczę ciemną – Patrzę w dolinę. nie jest to więc poetycka fantazja. bezradność. wyjście z problemów. poddanie się. Melodia. ale i subiektywnego widzenia.. „Z Tatr” (widok ze Świnicy do doliny Wierchcichej)  Brak konkretów geograficznych  Góra – sacrum(świętość – bliżej Boga. Pozytywizm – motywował do pracy. co się zabija kiedy otoczą go zerem? Ale czy mrówka rzucona na szyny może walczyć z pociągiem nadchodzącym w pędzie? Czyż przez to mniej się cierpieć będzie.artyści niedoceniani (jak jesienny liść). . żyją krótko III strofa – duma wartością i bogactwem . co wszystko wiemy. pytanie o system wartości. nieco przypominającą partie chórów choćby z dramatów Słowackiego. czyli uszeregowanie dźwięków w czasie. potęguje wrażenie delikatności.” „Evviva l’arte!” (niech żyje sztuka!)    Kim jest artysta. w dal: I jakaś dziwna mię pochwyca Bez brzegu i bez dna tęsknica. Wiersz ten jest raczej pieśnią. a nazwanie go melodią. poeci => sztuka nie zginie – Horacy II strofa – burżuazja-dbają o jedzenie a nie o sztukę .dar od Boga. talent do stworzenia świata . orzeł ze złamanymi skrzydłami. dla których żadna z wiar już nie wystarcza? Jakaż jest przeciw włóczni złego Twoja tarcza. przemijają. którzy odczuwają niepokój (schopenhaueryzm). Warto zwrócić uwagę. sztuka najważniejsza IV strofa – pisanie .artyści. literatura ma charakter dydaktyczny(skłonność do zmiany postawy) Manifest I strofa – zwrócenie uwagi na wartość pieniądza . rozmycia. czym sztuka.

godząc szczególnie boleśnie w najbiedniejszych. nie uznaje kompromisów. jej domeną jest muzyka.. Pierwsza z nich związana jest z umiejscowieniem w czasie akcji powieści. a raczej poświęcenia jej dla celów wyższych. Różnica pomiędzy tymi dwoma bohaterami polega na tym. Lecz spędzony na ziemię i szczuty co kroku wiecznie się o swe skrzydła olbrzymie potyka. Trudność dylematu obydwu bohaterów polega na tym. A tymczasem hasło pracy u podstaw wiąże się z wykonaniem zadań najpilniejszych i elementarnych. . by zachować spokój.„Albatros” Baudelaire Poeta jest księciem na obłoku. Judym to Hamlet współczesny Żeromskiemu.. Ta swoista atmosfera końca wieku sprawiała. najczęściej w postaci braku zainteresowania ze strony innych (np. intelektualny. kosztem własnego szczęścia zmienić świat..)”. że jedynie przywracając świat do normy odzyskają sami równowagę wewnętrzną. dopóki z oblicza ziemi nie znikną te podłe zmory (. poprzedzona namysłem i obserwacją. subiektywne. Jak wiadomo Hamlet umarł. Z każdej strony napotykał mur. W Judymie odzywa się owy niespokojny duch romantyka. ale żyjący w czasach realizmu.chce widzieć efekt globalny. emocjonalne. a dopiero potem można przejść do szerszych działań. Co spotkało więc Tomasza Judyma? Na temat zakończenia możemy tylko snuć domysły. Nie patrzy „trzeźwo” na świat. a konkretnie z nastrojami. ze widzą oni zbyt jasno. tym nastroje były bardziej dekadenckie. Ale czy porównanie Żeromskiego dotyczy tylko cech charakteru obu postaci? A może chodziło mu o cos więcej? Hamlet jako jednostka niezwykle wrażliwa nie potrafił żyć w świecie pełnym zakłamania i zbrodni. Dlatego musiał umrzeć. Czy z Judymem stało się podobnie? „Chybiony pozytywista”. ani żony.. przynajmniej siłami jednej istoty ludzkiej. który brata się z burzą. żywiołowe. ani matki. Sztuka dionizyjska – powstaje w chwili uniesienia. natomiast Judym sprzeciwia się okrutnym prawom. większość ludzi zaczęła zastanawiać się nad sensem swojego życia. że najpierw należy stworzyć podstawy. każdy dba o własne interesy i jest zajęty tylko sobą. Inteligencja znudzona jest już hasłami niesienia pomocy najbiedniejszym. zmysłowe (od Dionizosa) Sztuka apollińska – praca w spokoju. Pragnie więc rzeczy moim zdaniem niewykonalnej.. często zapominając o tym. jakie zaczęły panować pod koniec XIX i na początku XX wieku. Drugą interpretację oprę na wypowiedzi samego Judyma: „ Nie mogę mieć ani ojca. Doktor Judym to zdecydowanie romantyk. Judym nie umie właściwie ocenić własnych możliwości. harmonijny. Nie mógł i nie chciał pogodzić się z taką rzeczywistością. iż Konrad występuje przeciwko Bogu. a konkretnie sytuacje najuboższych warstw. czyli jednej z charakterystycznych postaw epoki romantyzmu. które rządzą światem w sposób niezwykle bezwzględny. W jego postępowaniu możemy dostrzec pierwiastek prometeizmu. w swoim życiu przyjmuje postawę skrajną. którą bym przycisnął do serca z miłością. Hamleta i Judyma łączy również motyw nieszczęśliwej miłości. a szydzi z łucznika. Doktor mówi „z oblicza ziemi”. czyli po prostu podstawowych. że sytuacja Judyma była dość trudna. Im bliżej końca wieku. obiektywny (od Apollona) „Ludzie Bezdomni” – synteza Tomasz Judym jako romantyk realizmu przedstawia się następująco: pragnie za wszelką cenę. ani jednej rzeczy. Podobnie jak Konrad z III części „ Dziadów” jest gotów poświęcić się całkowicie dla drugiego człowieka. niechęć warszawskiego środowiska lekarzy). ani ograniczeń.