MŁODA POLSKA (1890 – 1918

)
I 1890 – 1900: epoka poezji Młodej Polski, w trakcie której nastąpiła krystalizacja programu. Wyznawano m. in. dekadencki estetyzm (Miriam, Stanisław Przybyszewski, Kazimierz Przerwa-Tetmajer), lecz podejmowano także próby pisania literatury uspołecznionej (Jan Kasprowicz, Stefan Żeromski). II 1900 – 1910: okres literatury zaangażowanej w sprawy kraju, podczas którego tworzą m. in. Stefan Żeromski, Stanisław Wyspiański, Władysław Reymont, Gabriela Zapolska. Związana była z twórczością neoromantyczną. III po 1910 roku: faza schyłkowa, następuje rozrachunek z literaturą Młodej Polski.

Modernizm to określenie ogółu kierunków awangardowych w literaturze i sztuce w okresie 1880 – 1910, przeciwstawiających się realizmowi i naturalizmowi, wyrażających dezaprobatę wobec moralności mieszczańskiej, w działach kładących nacisk na indywidualizm, symbolizm, estetyzm. To także jedna z wielu nazw Młodej Polski lub jej pierwszego dziesięciolecia, odznaczająca się dążeniem do oryginalności, innowacyjności, krytycznym stosunkiem do tradycji i dokonań przeszłych epok. Termin symbolizm pochodzi z języka francuskiego (symbolisme), a dokładniej od tytułu manifestu Jeana Moreasa „Le Symbolisme”, ogłoszonego w 1886 roku w „Le Figaro” i oznacza nurt literacki ukształtowany we Francji i w Belgii pod koniec XIX wieku, będący jednym z najważniejszych prądów poetyckich końca wieku. Twórcy symbolizmu, czerpiący z bogatego filozoficznego zaplecza, przekonani o istnieniu niepoznawalnego zmysłami bytu idealnego, wiecznego, mistycznego, prawdziwego świata transcendentnego, ukrywanego przez świat materialny, zniszczalny, empiryczny - skłonili się w kierunku posługiwania się obrazem mającym swa odrębne znaczenia. Dekadentyzm był kierunkiem w literaturze francuskiej. Autorstwo nazwy (decadence - oznacza upadek, schyłek epoki) przypisuje się Teofilowi Gautier. Rozwinął się najpełniej w latach 80-tych XIX wieku. Badacze prądów twierdzą, że przygotował grunt pod inny kierunek - symbolizm. Dekadentyzm charakteryzował sprzeciw wobec mieszczańskiego świata, przekonanie o całkowitym upadku kultury, nieodwracalnym kryzysie sztuki i wszelkich ideologii, wyczerpaniu się wszystkich możliwości artystycznych, przeświadczenie o tym, iż kultura, cywilizacja i ludzka moralność kierują się tylko kategoriami zysku i opłacalności. Zapoczątkowany w Polsce przez Tetmajera. Neoromantyzm to kierunek artystyczny drugiej połowy XIX i początku XX wieku, nawiązujący do estetyki i twórczości epoki romantyzmu (nazywano go również „nowym romantyzmem"). W Polsce termin ten został zapoczątkowany między innymi przez Edwarda Porębowicza, autora artykułu Poezja polska nowego stulecia (1902). W literaturze ugruntował się jako inna nazwa Młodej Polski oraz nurt popierający wybujały indywidualizm, kult jednostki i sztuki, zainteresowanie sferą duchową, niechęć do materializmu, idealizm, irracjonalizm, subiektywizm i mistycyzm oraz symbolizm jako środek ekspresji pisarskiej. Poza tym neoromantyzm spowodował odrodzenie się w Polsce problematyki niepodległościowej, przywrócenie czci powstaniom i ich uczestnikom, zerwanie z polityką ugodową i ustępliwą wobec zaborców. Impresjonizm to kierunek w malarstwie i literaturze ukształtowany we Francji w 1874 roku. Nazwę zaczerpnął od tytułu obrazu Claude’a Moneta „Impresja – wschód słońca” i w języku francuskim oznacza odciśnięcie, wrażenie, indywidualny, przelotny stan uczuć (impression). Choć na początku odnosił się głównie do malarstwa, z czasem został przeniesiony także do literatury Młodej Polski. Terminem tym określa się poezję o charakterze nastrojowym, która ukazuje świat przez pryzmat wrażliwości jednostki, która nie musi określać swych poglądów na świat, może pozostać intelektualnie bierna i przeżywać nieokreślone doznania. Dzieła impresjonistyczne cechuje subiektywizm, czyli podporządkowanie świata przedstawionego – pełnego emocji, zmysłowego - podmiotowi lirycznemu, „migawkowość” opisu, nastrój muzyczności, liryzm. W malarstwie stosowano techniki oddające wrażenia świetlne, zaznaczające grę światłocieni, rozmyte kontury. Operowano barwą, używano jedynie czystych kolorów. Celem dzieła literackiego, plastycznego czy muzycznego było utrwalenie przelotnego wrażenia i wzruszenia pięknem chwili, przedstawienie świata nie takim, jaki jest, ale takim, jakim go widzi artysta.

baroku. Dostrzegał 3 sposoby wyzwolenia cierpienia: tworzenie sztuki. SchmidtRottluff. Jego filozofia miała się sytuować „poza dobrem i złem” (kategoriami moralnymi opartymi na zasadach altruizmu. odstąpienie. iż życiem ludzkim rządzi bezrozumny popęd (często płciowy) którego działanie jest pozbawione celu. przede wszystkim to . który spędził dzieciństwo na Podhalu. choć tendencje ekspresjonistyczne pojawiły się wcześniej w epoce średniowiecza. dominowały tendencje dekadenckie. Krytyka ta dostała aprobatę w modernizmie jako symbol buntu przeciw zinstytucjonalizowaniu religii oraz filisterstwu (kulturze mieszczańskiej). Aby oznaczyć dzieła sztuki plastycznej. a w Polsce secesja. kabaret. Tytuł okazuje się w tym przypadku cennym i niezbędnym wprowadzeniem do lektury. mniej literatura i światopogląd). że ten niezwykły obraz wyszedł spod pióra poety. spełnienia. romantyzmu. Nie dziwi. Istota ta żyłaby poza zasadami obowiązującymi resztę ludności czyli właśnie poza dobrem i złem. złudne wyobrażenie Ważną rolę odgrywa intuicja Odrzucenie wiary w istoty pozaziemskie Człowiek chce osiągnąć potęgę i moc Koncepcja nadczłowieka według Nietzschego Krytyka mieszczańskiej moralności Najistotniejszą w Nietzscheanizmie była przeprowadzona krytyka obowiązującej moralności. operetki. Polscy twórcy młodopolscy: Filozofowie: Założenia Młodopolskich twórców:  Kazimierz Przerwa-Tetmajer  Artur Schopenhauer  Jan Kasprowicz  Fryderyk Nietzsche  Popęd rozumu  Stefan Żeromski  Henry Bergson  Stanisław Wyspiański  Pęd życiowy  Leopold Staff  Sztuka jako lekarstwo na cierpienie       Świat postrzegany jedynie zmysłami za iluzję. Podstawą formułowaną przez filozofa etyki (teorii nowej moralności) był kult życia jako jedynej i nadrzędnej wartości. którego nazwa pochodzi od łacińskiego expressio i oznacza wyraz. nirwana – stan w którym ustają wszystkie popędy. Istotą poglądów Schopenhauera było przekonanie. iż „ma ona ujemne konsekwencje praktyczne: wychowanie mierzy gatunek ludzi”. Możliwości poznawcze człowieka są ograniczone – rzeczywistość jest niepoznawalna. Po raz pierwszy terminu ekspresjonizm użył malarz francuski J.Główny ośrodek ekspresjonizmu stanowiła grupa Die Brucke założona w 1905 roku. Termin secesja pochodzi od łacińskiego secessio oznaczającego wycofanie się. w Anglii Arts and Crafts. Młoda Polska lub Styl 1900. W tym kierunku przełomu XIX i XX wieku. czyli atmosfera schyłkowości.Ekspresjonizm to kierunek stworzony w Niemczech. którego cechować miała doskonałość zarówno biologiczna jak i duchowa. prymatu ducha. Heckel. w 1901 roku nadał tę nazwę cyklowi swoich obrazów. Narodził się w Wiedniu około 1890 roku (przetrwał do około 1910). I tak we Francji nazywany jest Art nouveau. Z kolei pierwsze próby formułowania reguł kierunku pojawiły się w latach 1905-1906 w niemieckim czasopiśmie „Die Erde”. we Włoszech Stile floreale lub Stile liberty. Nietzsche krytykował chrześcijan za osłabienie woli mocy i promowanie moralności niewolniczej. końca cywilizacji i śmierci dotychczasowej kultury. dostojność i twardość wobec samego siebie. nasycenia pragnień. Twórcy modernistyczni cechy nadczłowieka skłonni byli przypisywać artystom. Francuskie sformułowanie fin de siècle to określenie „końca wieku” lub „końca pewnej ery”. w Niemczech Jugendstil lub Sezessionsstil. Rozkwit prądu przypada na lata 1910 – 1925 (został szczegółowo scharakteryzowany w latach I wojny światowej).A. wyrażenie. Merv. Stworzył też ideę nadczłowieka. dotyczącym wielu dziedzin (moda. którego przyczyny tkwią w niemożności osiągnięcia szczęścia. W jej składzie byli między innymi Kirchner. Jego nazwy różnią się w zależności od krajów. pozór. Jego głównym zarzutem wobec moralności opartej na wartościach chrześcijańskich było oskarżenie o to. Twórczość Tetmajera: „Melodia mgieł nocnych (Nad Czarnym Stawem Gąsienicowym)” to wiersz pochodzący z II serii „Poezji” Kazimierza Przerwy-Tetmajera i jeden z najpiękniejszych liryków podejmujących tak popularną w okresie Młodej Polski tematykę tatrzańską. wychowania). Określa się nim styl w sztuce modernistycznej i kulturze europejskiej i amerykańskiej. kontemplacja sztuki. Człowiekowi towarzyszy nieustanne cierpienie. dobra wspólnego.

wyjście z problemów. talent do stworzenia świata . sztuka najważniejsza IV strofa – pisanie . poddanie się. nie jest to więc poetycka fantazja. przemijają. czyli uszeregowanie dźwięków w czasie.. ale i subiektywnego widzenia. topos  Dolina – topos. gdy się z poddaniem schyli po nóż gilotyny? Kto zliczy zgasłe słońca i kres Światki zgadnie? Cóż więc jest? Co zostało nam. bezradność. Pozytywizm – motywował do pracy. a nazwanie go melodią. nieuchwytności. „Z Tatr” (widok ze Świnicy do doliny Wierchcichej)  Brak konkretów geograficznych  Góra – sacrum(świętość – bliżej Boga. znalezienie celu „(…)Patrzę ze szczytu w dół: pode mną Przepaść rozwarła paszczę ciemną – Patrzę w dolinę. że podtytuł kieruje czytelnika w stronę konkretnego miejsca – nad Czarny Staw Gąsienicowy. literatura ma charakter dydaktyczny(skłonność do zmiany postawy) Manifest I strofa – zwrócenie uwagi na wartość pieniądza . orzeł ze złamanymi skrzydłami.z niego dowiadujemy się. Jak widzimy już pierwsze słowo utworu to poetycka gra z czytelnikiem. żyją krótko III strofa – duma wartością i bogactwem . kto mówi w wierszu. rola poety dla narodu: tożsamość narodowa.” Ostatnie 2 pytania dotyczą ludzi żyjących w XIX w.artyści. zakłada brak słów. co się zabija kiedy otoczą go zerem? Ale czy mrówka rzucona na szyny może walczyć z pociągiem nadchodzącym w pędzie? Czyż przez to mniej się cierpieć będzie. lecz relacja z autentycznego. w dal: I jakaś dziwna mię pochwyca Bez brzegu i bez dna tęsknica. kronikarz. nieco przypominającą partie chórów choćby z dramatów Słowackiego. rozmycia. co wszystko wiemy. . ponad wszystkich) – symbol..” „Evviva l’arte!” (niech żyje sztuka!)    Kim jest artysta. Melodia. Nie wysłowiony żal.artyści niedoceniani (jak jesienny liść). potęguje wrażenie delikatności.artysta królem bez ziemi. Wiersz ten jest raczej pieśnią. którzy odczuwają niepokój (schopenhaueryzm). poeci => sztuka nie zginie – Horacy II strofa – burżuazja-dbają o jedzenie a nie o sztukę . nieprzekładalności na słowa opisywanego krajobrazu. pytanie o system wartości. Warto zwrócić uwagę.sztuka ponad wszystko „Koniec XIX wieku” Przekleństwo? Walka? Byt przyszły? Cóż więc jest? Rozpacz? Rezygnacja? Użycie? Lecz największe z szyderstw czyż nie może równać się z ironią biegu najzwyklejszych rzeczy? Więc za przykładem trzeba iść skorpiona.dar od Boga. dla których żadna z wiar już nie wystarcza? Jakaż jest przeciw włóczni złego Twoja tarcza. czym sztuka.

Doktor Judym to zdecydowanie romantyk. a szydzi z łucznika. Judym nie umie właściwie ocenić własnych możliwości.„Albatros” Baudelaire Poeta jest księciem na obłoku. W Judymie odzywa się owy niespokojny duch romantyka. nie uznaje kompromisów. ani matki. a konkretnie sytuacje najuboższych warstw. Trudność dylematu obydwu bohaterów polega na tym. Ta swoista atmosfera końca wieku sprawiała. Dlatego musiał umrzeć. w swoim życiu przyjmuje postawę skrajną. iż Konrad występuje przeciwko Bogu. że sytuacja Judyma była dość trudna. przynajmniej siłami jednej istoty ludzkiej. którą bym przycisnął do serca z miłością. kosztem własnego szczęścia zmienić świat. żywiołowe. a dopiero potem można przejść do szerszych działań. zmysłowe (od Dionizosa) Sztuka apollińska – praca w spokoju.. obiektywny (od Apollona) „Ludzie Bezdomni” – synteza Tomasz Judym jako romantyk realizmu przedstawia się następująco: pragnie za wszelką cenę. Podobnie jak Konrad z III części „ Dziadów” jest gotów poświęcić się całkowicie dla drugiego człowieka. jakie zaczęły panować pod koniec XIX i na początku XX wieku. emocjonalne. Jak wiadomo Hamlet umarł. że najpierw należy stworzyć podstawy. Doktor mówi „z oblicza ziemi”... który brata się z burzą. często zapominając o tym.. niechęć warszawskiego środowiska lekarzy). Pierwsza z nich związana jest z umiejscowieniem w czasie akcji powieści. . tym nastroje były bardziej dekadenckie. by zachować spokój. subiektywne. Ale czy porównanie Żeromskiego dotyczy tylko cech charakteru obu postaci? A może chodziło mu o cos więcej? Hamlet jako jednostka niezwykle wrażliwa nie potrafił żyć w świecie pełnym zakłamania i zbrodni. W jego postępowaniu możemy dostrzec pierwiastek prometeizmu.. Sztuka dionizyjska – powstaje w chwili uniesienia. Lecz spędzony na ziemię i szczuty co kroku wiecznie się o swe skrzydła olbrzymie potyka. harmonijny. Z każdej strony napotykał mur. ani żony. a konkretnie z nastrojami. ani jednej rzeczy.)”. Pragnie więc rzeczy moim zdaniem niewykonalnej. czyli jednej z charakterystycznych postaw epoki romantyzmu. ze widzą oni zbyt jasno. Różnica pomiędzy tymi dwoma bohaterami polega na tym. które rządzą światem w sposób niezwykle bezwzględny. natomiast Judym sprzeciwia się okrutnym prawom. poprzedzona namysłem i obserwacją. Nie patrzy „trzeźwo” na świat. Co spotkało więc Tomasza Judyma? Na temat zakończenia możemy tylko snuć domysły. godząc szczególnie boleśnie w najbiedniejszych.chce widzieć efekt globalny. Nie mógł i nie chciał pogodzić się z taką rzeczywistością. najczęściej w postaci braku zainteresowania ze strony innych (np. A tymczasem hasło pracy u podstaw wiąże się z wykonaniem zadań najpilniejszych i elementarnych. Czy z Judymem stało się podobnie? „Chybiony pozytywista”. każdy dba o własne interesy i jest zajęty tylko sobą. Judym to Hamlet współczesny Żeromskiemu. intelektualny. Drugą interpretację oprę na wypowiedzi samego Judyma: „ Nie mogę mieć ani ojca. Inteligencja znudzona jest już hasłami niesienia pomocy najbiedniejszym. czyli po prostu podstawowych. Im bliżej końca wieku. dopóki z oblicza ziemi nie znikną te podłe zmory (. ale żyjący w czasach realizmu. Hamleta i Judyma łączy również motyw nieszczęśliwej miłości. jej domeną jest muzyka. większość ludzi zaczęła zastanawiać się nad sensem swojego życia. że jedynie przywracając świat do normy odzyskają sami równowagę wewnętrzną. a raczej poświęcenia jej dla celów wyższych. ani ograniczeń.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful