Vous êtes sur la page 1sur 284

Redaktor serii skryptw Miasto Metropolia Region: dr hab. arch. Piotr Lorens Redaktorzy naukowi tomu: dr hab. arch.

h. Piotr Lorens dr arch. Justyna Martyniuk-Pczek Recenzenci: dr hab. arch. Aleksandra Sas-Bojarska prof. dr hab. arch. Mieczysaw Kochanowski Redaktor: mgr Ludwik Biegaski Wsppraca redakcyjna i tumaczenie: dr in. arch. Grzegorz Pczek Projekt okadki: arch. Paulina Borysewicz

Copyright by Politechnika Gdaska, 2010

Skrypt zosta przygotowany w ramach Projektu Rozwj Wydziau Architektury Politechniki Gdaskiej poprzez zbudowanie nowej oferty ksztacenia w zakresie gospodarki przestrzennej, wspfinansowanego przez Uni Europejsk w ramach Europejskiego Funduszu Spoecznego; Umowa o dofinansowanie nr: UDA-POKL 04.01.01-00-237/08-00 z dnia 27.03.2009 r. Niniejsza publikacja jest rozpowszechniana bezpatnie. Opracowanie redakcyjne i przygotowanie do druku: Urbanista sp. z o.o. biuro@urbanista.pl Akapit-DTP Elbieta Albinowska akap.dtp@interia.pl Druk: DRUK: EXPOL P. Rybiski, J. Dbek Spka Jawna ul. Brzeska 4, 87-800 Wocawek, tel./fax: (54) 232 37 23, 232 48 73

ISBN 978-83-89649-29-4

WproWadzenie

Publikacja jest drug pozycj z serii skryptw pod wsplnym tytuem Miasto Metropolia Region realizowan w ramach projektu Rozwj Wydziau Architektury Politechniki Gdaskiej poprzez zbudowanie nowej oferty ksztacenia w zakresie gospodarki przestrzennej, wspfinansowanego przez Uni Europejsk w ramach Europejskiego Funduszu Spoecznego. Skrypty s przeznaczone dla studentw pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia oraz suchaczy studiw podyplomowych z zakresu gospodarki przestrzennej, architektury i urbanistyki oraz innych kierunkw pokrewnych, zajmujcych si szeroko pojt tematyk urbanistyczn. Jednoczenie, zostay pomylane jako podrcznik dla samorzdw, przedsibiorcw, liderw lokalnych spoecznoci oraz innych osb zainteresowanych t problematyk od strony praktycznej. Nastpne pozycje tej serii bd obejmowa zagadnienia zwizane z zarzdzaniem przestrzeni miasta oraz inne aspekty wspczesnej gospodarki przestrzennej. Bogactwo tekstw redakcja zawdzicza wsppracy z szerokim gronem Autorw, posiadajcych zrnicowany warsztat naukowy i znaczce dowiadczenia praktyczne. Wrd nich znajduj si zarwno polscy jak i zagraniczni specjalici zajmujcy si na co dzie problemami ksztatowania przestrzeni publicznych. Dziki odpowiedniemu doborowi opracowa udao si przedstawi w formie podrcznika szeroki zakres problematyki przestrzeni publicznych tak, aby wypeni treci jej zrnicowane aspekty, ujte w trzech czciach obejmujcych: Definicj, genez i skutki obecnych przeksztace przestrzeni publicznych jako kluczowego elementu wspczesnych struktur miejskich i dylematy skadajce si na ten problem, prezentujc przyczyny i procesy zachodzce w rnych typach wspczesnych przestrzeni publicznych. Aspekty projektowe i realizacyjne ksztatowania przestrzeni publicznych, ktre obrazuj m.in. metody projektowania zintegrowanego, specyficzn rol nieruchomoci gruntowych oraz funduszy europejskich w ich ksztatowaniu. Wybrane polskie i zagraniczne przykady zarwno ksztatowania przestrzeni w historycznej tkance miejskiej duych metropolii jak i mniejszych miast oraz tworzenia miejsc we wspczesnych uwarunkowaniach architektonicznych i przestrzennych. Chocia publikacja nie wyczerpuje tak zoonego tematu, jakim jest problem ksztatowania przestrzeni publicznych to zgromadzony w niej i usystematyzowany materia pozwala dotrze do wielu wanych zagadnie z tego zakresu. Publikacja ma wic charakter 3

przekrojowy, obejmujc rne praktyczne aspekty poruszanej problematyki przy jednoczesnym zaprezentowaniu pewnych rozwaa teoretycznych. Mamy nadziej, e poczenie treci waciwych dla podrcznika z cechami publikacji adresowanej do profesjonalistw sprawio, e powstaa ciekawa propozycja czytelnicza, do ktrej sign z zainteresowaniem nie tylko studenci ale take fachowcy-praktycy. Piotr Lorens, Justyna Martyniuk-Pczek Gdask, sierpie 2010

Cz i
definiCja, geneza i skutki obeCnyCh przeksztaCe rnyCh typW przestrzeni publiCznyCh

Piotr Lorens

1.
1.1.

DeFinioWAnie WsPCZesneJ PrZestrZeni PUBLiCZneJ


ZnACZenie UKsZtAtoWAniA PrZestrZeni PUBLiCZnYCH MiAstA

W kadym miecie istniej miejsca i przestrzenie stanowice przedmiot dumy lub powd do zawstydzenia. Najczciej miejscem stanowicym przedmiot szczeglnego zainteresowania, a wic i troski wadz oraz obywateli, jest centrum, punkt cienia spoecznego i kulturalnego, teren spotka, symbol rozkwitu i dobrobytu miasta albo jego upadku (Szczepaski, 2003a). Jednoczenie miejsca, w ktrych przebywamy na co dzie i ktre odwiedzamy jako turyci, skaniaj do refleksji, budz emocje, skadajc si na mozaikowy obraz naszego wiata, mozaikowy, a nie jednolity jak kiedy (Jaowiecki, 2003). Szczeglna rola przypada tu przestrzeniom publicznym miasta. Stanowi one swoisty kod genetyczny miasta, wedug ktrego moe si ono odtwarza ze zniszcze lub degradacji. Jego podstawowym nonikiem jest za kultura utrwalajca ksztat tych przestrzeni (Bielecki, 1996). Wielu miejscom kolejne pokolenia naday rnorodne i bogate znaczenia wymieni tu naley historyczne centra miast i ich gwne zaoenia publiczne, takie jak np. ul. Duga w Gdasku, Rynek Starego Miasta w Warszawie czy Droga Krlewska na Starym Miecie w Krakowie. S to miejsca jedyne, niepowtarzalne, majce silnie ugruntowan tosamo. Mimo i najwiksze znaczenie maj dla nas budowle o charakterze symbolicznym jak ratusze, sukiennice czy znaczce kamienice to sia ich oddziaywania, wpywajca na nasze przeycia estetyczne pynce z przebywania w tych przestrzeniach, wynika ze spoistoci danego dziea architektonicznego i jego kontekstu, a wic nie tylko budowli ale take jej miejskiego otoczenia (Staniszkis, 1995). Szczeglnie silne s te relacje w odniesieniu do spoecznoci zamieszkujcej dane miasto. Kulturowa jednolito i blisko architektury, jaka otacza mieszkaca, daje mu bowiem poczucie cigoci, integracji i mocy spoecznych grup, do ktrych naley. Czasami w wielkich metropoliach formy architektoniczne pozwalaj na odnalezienie swej etnicznej, religijnej bd kulturowej identyfikacji. Przykadem mog by tu dzielnice etniczne w rnych miastach wiata, z ktrych chyba najbardziej znan jest Chinatown w San Francisco (Wallis, 1977). Jednoczenie przestrzenie publiczne zarwno te historyczne jak i tworzone wspczenie s obecnie poddane procesom gwatowanych zmian, czsto budzcych niepokj o ich konsekwencje. Stanowi bowiem bardzo istotny skadnik struktury kadego miasta i w ich obszarze zrnicowana aktywno i model wspycia mieszkacw manifestuj si najsilniej. Decyduj one take o specyfice miasta, jako tworze kultury i przestrzennych ram, wktrych kultura powstaa i rozwijaa si (Kochanowski, 2002). S wic miejscem najsilniej zwizanym z prowadzeniem miejskiego stylu ycia, co z kolei jest wynikiem specyficznego rozkadu 6

Piotr Lorens

wspzalenoci pomidzy wielkoci i gstoci struktury miejskiej oraz intensywnoci, rnorodnoci i staoci jej wykorzystania (Hassenpflug, 2003). Przestrzenie publiczne s wic tym elementem struktury miasta, ktry zdaniem Waltera Benjamina (opisujcego pno XIX-wieczne miasta) niesie w sobie potencja obejmujcy zarwno konformizm jak i utopi, wiat dbr materialnych i wiat snw (Zukin, 1993). Nie bez znaczenia jest take czsto odczuwana subiektywnie uroda miejsca, ktra staje si obecnie obiektywn kategori ekonomiczn. To ona wyznacza obecnie cen przestrzeni oraz warto rynkow lokalizacji (Kochanowski, 2002). Wspczesne zainteresowanie problemem ksztatowania przestrzeni publicznych miasta nie byo jednak tak powszechne w dobie modernizmu. Dziao si tak mimo wiadomoci ich znaczenia oraz rnorakich funkcji przez nie penionych. Mimo wdroenia modernistycznego paradygmatu ksztatowania struktury miasta, przestrze publiczna w dalszym cigu pozostawaa miejscem spotka, wymiany (w tym handlu i usug), wreszcie komunikacji. Funkcje te rozwijay si w rnym stopniu w poszczeglnych orodkach, czego przykadem moe by podzia miast wprowadzony przez Jana Gehla na tradycyjne (gdzie w rwnowadze koegzystuj takie sposoby uytkowania przestrzeni publicznych jak spotkania, handel, komunikacja), zawaszczone (o strukturze zdominowanej przez komunikacj samochodow),opuszczone (gdzie przestrze i ycie publiczne zamiera) i odzyskane (gdzie czynione s wysiki na rzecz przywrcenia rwnowagi pomidzy trzema tradycyjnymi sposobami uywania przestrzeni) (Gehl, Gemzoe, 2001). Wspczesny trend, polegajcy na przemianie miast i obszarw mieszkaniowych od ywych do pozbawionych ycia spowodowa, e miasta stay si znacznie bardziej nudne i monotonne. Rozwj tego zjawiska, specyficznego dla procesu industrializacji, warunkowane jest segregacj rnych funkcji miejskich oraz lawinowo rosncej zalenoci czowieka i jego aktywnoci od moliwoci posugiwania si samochodem. Tym samym na pierwszy plan wysuna si kolejna potrzeba spoeczna potrzeba stymulacji. Jest ona zwizana z potrzeb kontaktu z innymi ludmi. Wprzeciwiestwie bowiem do ogldania budynkw, przebywanie wrd ludzi oferuje cae bogactwo wrae zmysowych. Dlatego te takie znaczenie przypisuje si obecnie przestrzeniom publicznym wynika ono z denia do oywienia miast i uczynienia ich atrakcyjnymi. Albowiem ywe miasta to takie, w ktrych mog zachodzi rnorakie interakcje pomidzy ludmi. Tym samym,niezalenie od tego, jak kolorowe i zrnicowane bd budynki, jeli nie bd one w stanie zaoferowa moliwoci kontaktw midzyludzkich, to pozostan nudne imonotonne (Gehl, 2001).

1.2.

WsPCZesne DeFinioWAnie PrZestrZeni PUBLiCZneJ MiAstA

Zdaniem Diane Ghirardo, w XIX i XX wieku, przestrze publiczn definiowano, nieco zbyt optymistycznie, jako przestrze wsplnoty, rozumiejc przy tym, e nie naley ona do okrelonej grupy ani klasy, ale do spoecznoci ludzkiej jako ogu. Dyskusj na ten temat czy si take ze wspczesn debat na temat sfery publicznej gdy przestrze publiczna stanowi jej przestrzenn realizacj (Ghirardo, 1999). W opinii Jrgena Habermasa sfera publiczna jest tym miejscem, w ktrym obywatele wszczeglny sposb wczaj si w wydarzenia polityczne i w nich uczestnicz. Jest wic ona zwizana z uwiconymi tradycj miejscami 7

1. Definiowanie wspczesnej przestrzeni...

rnorakiej aktywnoci, w tym politycznej. Jej walor polega za na tym, e jest ona dostpna dla kadego niezalenie od stopnia zamonoci czy pochodzenia (Amin, Thrift, 2002). Natomiast domen publiczn nazwa mona te miejsca, w ktrych jest moliwa i gdzie faktycznie zachodzi wymiana (w szczeglnoci w odniesieniu do myli, idei, wzorcw zachowa) pomidzy poszczeglnymi grupami spoecznymi. Jest ona czym wicej ni sama przestrze publiczna stawiana w opozycji do przestrzeni prywatnej. Domen publiczn nazywa bdziemy miejsce faktycznie dostpne dla wszystkich i otwarte na przyjcie kadego chtnego, niezalenie od formy wasnoci; nic nie stoi na przeszkodzie by bya ona wasnoci prywatn lub pozostawaa w zarzdzie podmiotw prywatnych. Pojcie domeny publicznej naley wic odrni od konceptu sfery publicznej rozumianej jako przestrze zarwno fizyczna jak i medialna czy wirtualna, w ktrej formuje si spoeczestwo. Dlatego te do sfery publicznej zaliczy naley media, rnego rodzaju fora dyskusyjne, organy przedstawicielskie wadzy i in. S wic to take miejsca, w ktrych jestemy konfrontowani z innoci w bardzo wielu znaczeniach (Hajer, Reijndorp, 2001). Przykadami domeny publicznej s natomiast skwery, parki, ulice miejskie. Za jej przeciwiestwa uzna mona natomiast peryferyjnie lokowane zespoy mieszkaniowe, parki przemysowe i biznesu, dostpne jedynie dla ich pracownikw, mieszkacw czy klientw. Sytuacja ta ulega jednak cigej zmianie. Obserwowa moemy bowiem procesumiastowiania owych struktur przedmiejskich oraz jednoczesnejperyferyzacji centrw miast. Proces ten przyczynia si do stworzenia nowego modelu domeny publicznej pofragmentowanej, skadajcej si z odseparowanych od siebie enklaw. Jednoczenie enklawy te przejmuj coraz wicej funkcji tradycyjnej przestrzeni publicznej jak miejsca wymiany dbr i usug czy interakcji spoecznych cho w obrbie zazwyczaj okrelonej zbiorowoci. Nie oznacza to, e tradycyjne elementy domeny publicznej ulegaj automatycznemu unicestwieniu; stanowi one dalej jej fragment, o ile istniej zbiorowoci zainteresowane ich dalszym uytkowaniem (Hajer, Reijndorp, 2001). Wspczesna przestrze publiczna nie ma wic charakteru podobnego do tego, znanego z literatury XIX-wiecznej. Zatracia ona swj uniwersalny charakter decydujcy o jej tosamoci z domen publiczn. Wspczesne miasto staje si kolekcj rnego rodzaju luno ze sob powizanych elementw, w tym przestrzeni publicznych o rnym charakterze. A tradycyjne miasto, czyli zazwyczaj historyczne centrum wspczesnej metropolii, staje si tylko jednym z wielu, rnego rodzaju komponentw wspczesnego organizmu miejskiego. Obok niego wyrni moemy cay szereg wyspecjalizowanych przestrzeni produkcji, konsumpcji (w tym mieszkania), wadzy, wymiany, wreszcie o znaczeniu symbolicznym (Jaowiecki, Szczepaski, 2002). Staje si wic konieczne rozrnienie pomidzy przestrzeni miejsk (w tym przestrzeni publiczn) a miejscem bogatym w znaczenia, wspomnienia, konotacje kulturowe itp. Owe miejsca zdaniem Augea charakteryzuj si specyficzn tosamoci, relacjami spoecznymi i histori, natomiast nie-miejsca nie maj tosamoci i s trudne do zdefiniowania w kategoriach spoecznych lub historycznych. Maj one czsto charakter prywatny i brak im autentyzmu, czsto wic bywaj poddawane tematyzacji (Auge, 1995). Wspczenie, przestrzeni publiczn moemy nazwa struktur o pewnym poziomie autonomicznoci i zoonych relacjach kompozycyjnych i funkcjonalnych, zachodzcych midzy elementami, ktre t przestrze tworz, bdc jednoczenie szczeglnie istotnym 8

Piotr Lorens

elementem struktury miasta oraz elementem integrujcym tkank miejsk (Zuziak, 2002). Pojcie przestrzeni publicznej bywa jednak czsto znieksztacane w praktyce; zanika bowiem jej publiczny wymiar, zastpowany przez alternatywne sposoby uytkowania. Publiczno przestrzeni nie ley wic obecnie w jej formalnej charakterystyce, dotyczcej np. kwestii wasnoci czy sposobu uksztatowania. Natomiast dla publicznoci przestrzeni istotnym jest moliwo kontaktw spoecznych pomidzy rnymi zbiorowociami, w tym zwizanymi z rnymi stylami ycia, krgami kulturowymi itp. (Houb, 2002). Zarazem przestrzenie publiczne s jedynymi obszarami, w ktrych osoby nie bdce czonkami danej spoecznoci mog si swobodnie porusza, a tym samym moemy je pozna (Zukin, 1995). Nieco odmiennym sposobem definiowania przestrzeni publicznej jest uznanie jej za miejsce nie-prywatne, a wic nie bdce w rkach prywatnego waciciela. Odrnia si take przestrze publiczn (gdzie stworzone s warunki do poredniej lub bezporedniej interakcji pomidzy jednostkami i grupami spoecznymi) od przestrzeni spoecznej, uznajc, e ta ostatnia ma charakter przestrzeni grupowej (przeznaczonej dla pewnej grupy osb), podczas gdy przestrze publiczna jest udostpniona wszystkim jedynie z ograniczeniami porzdkowymi1. Owa przestrze grupowa ma zazwyczaj charakterp-publiczny, tzn. dostpny (intencjonalnie lub fizycznie) jedynie dla wybranych grup, stanowic zarazem obszar, w ktrym zachodz bezporednie interakcje pomidzy jednostkami w ramach okrelonej grupy spoecznej. Rozrnienie to ma take znaczenie z perspektywy zarzdzania i codziennej ich obsugi przestrze grupowa pozostaje w znacznej mierze przedmiotem codziennej troski okrelonej grupy, podczas gdy przestrze publiczna (w jej tradycyjnym, jeszcze XIX-wiecznym rozumieniu) jest objta szczeglnym zainteresowaniem wadz miejskich (Chmielewski, 2004). Tradycyjne przestrzenie publiczne bywaj wspczenie zastpowane ich namiastkami zwanymi przez Chmielewskiego przestrzeniami prywatnymi udostpnionymi publicznie. Do grupy tej nale m.in. centra handlowe, supermarkety, centra rozrywki. Ich cech charakterystyczn jest dorodkowa koncepcja architektoniczna, a wic wiadome ograniczanie wykorzystania przestrzeni zewntrznej na rzecz stworzenia pozornie wielofunkcyjnych wntrz imitujcych ow przestrze zewntrzn. Dlatego te wiele z tych miejsc zdaniem Diane Ghirardo winno si raczej opisywa jako przestrze spoeczn, a nie publiczn. Zauwaa ona take, e wspczenie przestrze publiczna bywa interpretowana na dwa zasadniczo nowe w stosunku do koncepcji XIX-wiecznej sposoby: jako przestrze przeznaczona dla konsumpcji i jako przestrze, gdzie przebywajcy podlegaj segregacji w bardzo szczeglny sposb, s obserwowani i kontrolowani (Ghirardo, 1999). Dzieje si, tak gdy uytkownicy przestrzeni publicznych poszukuj w nich takich cech jak komfort, wygoda, relaks, rne moliwoci angaowania si w to, co dzieje si dookoa, nowe doznania itp. (Carmona, Heath, Oc, Tiesdell, 2003). A czsto jedynie w owych przestrzeniach prywatnych udostpnionych publicznie w sposb bezpieczny mog je realizowa. Dlatego te mwi mona o tych przestrzeniach zarwno w kategoriach okrelonej tosamoci kulturowej jak i fizycznego bezpieczestwa (Zukin, 1995). Realizacja opisanych powyej potrzeb staje si coraz waniejsza dla wspczesnego spoeczestwa. Wynika to z ogromnego rozwoju wielu porednich form komunikacji oraz
1

Patrz: Chmielewski (2004 take 2001),

1. Definiowanie wspczesnej przestrzeni...

penej kontroli dostpu do niektrych przestrzeni miejskich, eliminujcej z nich szereg grup i osb niepodanych przez ich wacicieli lub do przebywania w nich nieuprawnionych. Jednake jedn z najbardziej rozwinitych potrzeb spoecznych jest potrzeba bezporedniego kontaktu, std w efekcie rozwoju owych porednich form komunikowania si, wielkiej atrakcyjnoci nabray moliwoci bezporednich interakcji jednostki zotoczeniem. Spoeczestwo informacyjne nadaje wic nowe znaczenie i now rang miastu jako przestrzeni spotka (Gehl, Gemzoe, 2001). Co wane, nie jest ju istotna forma wasnoci i zarzdzania tymi przestrzeniami podane jest jedynie, aby mona byo realizowa w nich cay wachlarz potrzeb spoecznych. Pisa o tym ju Kazimierz Wejchert: ...Bo przestrzenie miejskie s tak bardzo rnorodne! Najprecyzyjniejsze ich klasyfikacje, podziay nie mog wyczerpa wszystkich przypadkw rnych form przestrzeni, odmiennej ich funkcji, nastroju, stanu technicznego, sposobu wadania terenem ani charakteru i stopnia intymnoci przestrzeni spoecznych i publicznych... (Wejchert, 1993, s. 220). Na podstawie powyszych rozwaa moliwe jest okrelenie wspczesnego pojcia przestrzeni publicznej, a take opisanie jej cech w kategoriach spoecznych, wasnociowych i formalnych. Przestrzeni publiczn nazywa wic bdziemy ten fragment przestrzeni miejskiej, ktry poprzez sposb swojego urzdzenia oraz lokalizacj w strukturze urbanistycznej jest przeznaczony na potrzeby realizacji bezporednich kontaktw pomidzy uczestnikami ycia spoecznego oraz inne potrzeby spoeczne korzystajcych z niego zbiorowoci, pozostajc jednoczenie fizycznie dostpny dla wszystkich zainteresowanych osb. Fizyczna dostpno przestrzeni moe by ograniczana czasowo z uwagi na kwestie bezpieczestwa bd sposb organizacji jej wykorzystania. Przyjcie takiej definicji niesie szereg konsekwencji. Najbardziej istotn cech przestrzeni publicznej bdzie wci jej publiczno, cho nie rozumiana ju jako forma wasnoci, ale jako moliwo nawizywania bezporednich kontaktw interpersonalnych, w tym pomidzy osobami nie znajcymi si wczeniej. W jej wietle, w odniesieniu do kwestii wasnoci i zarzdzania, moliwe jest okrelenie jako publicznej przestrzeni pozostajcej we wadaniu prywatnym. Rwnie w odniesieniu do zagadnie formalnych (a wic zwizanych z jej form architektoniczn) mwi moemy o caym wachlarzu moliwoci od przestrzeni historycznych, po wspczenie realizowane zaoenia w tym zwizane z okrelonym tematem. Jak podkrela jednak Jan Maciej Chmielewski, z przestrzeni publicznych najwiksze znaczenie maj ukady o wartociach kulturowych. cigaj one ruch, tu dokonuje si zakupw, zaatwia liczne sprawy, korzysta z usug, rozrywki i rekreacji. S obiektem zainteresowania turystycznego, staj si wizytwkami miasta. Skupiaj take miejsca pracy i s celem codziennych podry mieszkacw. Jej funkcjonowanie zaley za przede wszystkim od oglnej dostpnoci, bezpieczestwa w uytkowaniu oraz wysokiego waloru informacyjnego, uzyskanego przez symbolik architektoniczn iurbanistyczn, ogln estetyk, wyraz ideologiczny, warstw poznawcz iinstrumentaln (znaki, napisy, reklamy, plakaty) (Chmielewski, 2004, s. 15). Ksztatowanie wspczesnej przestrzeni publicznej jest wic zadaniem zoonym i wielowymiarowym. Wydzieli przy tym moemy trzy zasadnicze rodzaje dziaa: modernizacj i uzupenianie istniejcej tkanki miejskiej, tworzenie od podstaw nowych, ale zintegrowanych 10

Piotr Lorens

z istniejcym rdmieciem czci miasta oraz lokalizowanie nowych, znaczcych inwestycji zwizanych z konsumpcj poza obszarami istniejcych miast (Kochanowska, 2002). Rwnolegle w odniesieniu do rodzaju obszaru mwi moemy o dziaaniach zwizanych z transformacj ju istniejcych przestrzeni publicznych o charakterze rdmiejskim, mieszkaniowym czy rekreacyjnym, a take przestrzeni poprzemysowych rnego rodzaju (Paszkowski, 2003).

1.3.

tosAMo i AUtentYZM PrZestrZeni PUBLiCZneJ MiAstA

Jednym z kluczowych zagadnie, wizanych wspczenie z opisem przestrzeni publicznych, stanowi problem ich tosamoci. Zagadnienie to jest w ostatnich latach przedmiotem szerokiego zainteresowania ze strony badaczy i projektantw struktur miejskich. Zainteresowanie to wynika z caego szeregu czynnikw, w tym denia do tworzenia struktur miejskich dobrze osadzonych w lokalnych kontekstach i uwarunkowaniach. Pojcie tosamoci ma kilka znacze. Jest opisywane przez socjologw, podkrelajcych w odniesieniu do tosamoci spoeczestwa jej refleksyjny charakter2. Nieco inne znaczenie przypisuje si pojciu tosamoci miasta. W odniesieniu do przestrzeni tosamo opisuje zaleno pomidzy elementami, ktre istniej mimo braku ich zewntrznego podobiestwa. W tym rozumieniu tosamo oznacza istnienie wsplnych cech, ktre nie sprowadzaj si do dosownego podobiestwa formy architektonicznej. Przykadem s tu style architektoniczne (Szmygin, 2001). Okrelenie tosamo przestrzeni miasta mona wic uzna za swoisty skrt pojciowy, oznaczajcy istnienie fizycznego odzwierciedlenia charakteru historii i tradycji miasta oraz jego mieszkacw czy spoecznoci miejskiej, odrniajcych je od innych miejsc i zbiorowoci. Jednym z poj uywanych w tej dyskusji nad tosamoci przestrzeni jest kanon miejsca. Wedug definicji Myczkowskiego kanon miejsca to zesp czynnikw skadajcych si na formy krajobrazu danego miejsca (wntrza), decydujcych o jego wyrazie i majcych swoj aktualn lub rdowo udokumentowan posta, percepowan przez czowieka. Czynniki te s czsto historycznie nawarstwione i powinny stanowi podstaw do okrelenia regu badania i dziaania wzakresie ochrony i ksztatowania formy architektoniczno-krajobrazowej danego miejsca (wntrza) (Myczkowski, 2003, s. 12). Definicja ta prowadzi nas do szeregu refleksji dotyczcych elementw wpywajcych na kanon miejsca, a tym samym na jego tosamo. W szczeglnoci odnosz si one do kwestii zabytkowoci miasta. Zdaniem Barbacciego, zespoy miejskie mog nie posiada ani jednego pojedynczego budynku o wielkiej wartoci i skada si z obiektw raczej skromnych, ktrych jednak wsplne uytkowanie, harmonia ksztatw i barw, bry i przestrzeni, pocigajca jednolito lub rnorodno stylistyczna, czy inne wreszcie czynniki, daj cao frapujc pod wzgldem urbanistycznym (Barbacci, 1966, s. 8). Ale jednoczenie pamita musimy, i dawno pozostaje w budynkach, pomnikach przeszoci, ksztatujcych nasz wraliwo i wyobrani (piewak, 2003).
2 Co oznacza bowiem, e jestemy nie tym, czym jestemy, ale tym co z siebie zrobimy. Wicej na ten temat m.in. w: Giddens (2002), Baudrillard (2001), Dymnicka, Opacki, (2003).

11

1. Definiowanie wspczesnej przestrzeni...

W wiadomoci ludzi, mieszkacw danego miasta, mog znajdowa odzwierciedlenie i to w sposb trway kulturowe cechy tej grupy, takie jak jej historia, dowiadczona osobicie lub za porednictwem przekazu pokoleniowego, nadawana sobie wsplnie nazwa okrelajca ich miejsce zamieszkania, region, w ktrym yj itp. Tosamo nie tworzy si bowiem w prni spoecznej, lecz na okrelonym terytorium, w okrelonej kulturze i wokrelonym czasie historycznym (Latoszek, 2003). Wyrni tu naley pojcie tosamoci regionalnej, ktra jest powizana z tosamoci indywidualn, spoeczn (zbiorow) ikulturow. Jednoczenie tosamo regionalna jest szczeglnym przypadkiem tosamoci spoecznej (zbiorowej) ikulturowej zarazem opartej na tradycji regionalnej, odnoszonej do wyranie zdefiniowanego i delimitowanego terytorium, regionu, jego specyficznych cech spoecznych, kulturowych (symbolicznych), gospodarczych czy nawet topograficznych, wyrniajcych go spord innych regionw. Tosamo regionaln opisywa mona m.in. poprzez perspektyw urbanistyczno-architektoniczn, ktrej czynnikiem konstytuujcym region s dominujce na danym obszarze formy budowlane i rozwizania urbanistyczne, o zblionych bd nawet identycznych cechach i parametrach technicznych oraz planistycznych (Szczepaski, 2003b). Atrybutami tosamoci s wic: historia, tradycja miejsca, nietypowo form (w tym ich charakterystyczno), cechy (w tym unikalne) rodowiska przyrodniczego, magiczno miejsc (Kochanowski, 2001). Tak wic pojcie tosamo miejsca mona uzna za zaleno zachodzc pomidzy kultur i tradycj miejsca3 a jego form (zwan take kanonem miejsca)4 (Myczkowski, 2003). Specyficzne uksztatowanie tych zalenoci uzna mona za cechy krajobrazu danego miejsca. Moemy wic przyj, i krajobraz jest wyrazem tosamoci miejsca [Myczkowski, 2004]. Pod pojciem dawna tosamo miejsca naley wic rozumie zesp czynnikw wyraajcych w krajobrazie caoksztat cigoci tradycji, kultury i kanonu miejsca w ich historycznym nawarstwieniu percepowanym przez czowieka. Natomiast nowe tosamoci miejsca to zesp czynnikw wyraajcych w krajobrazie caoksztat wspczesnych treci, form i funkcji wiadomie kontynuujcych lub negujcych cigo tradycji, kultury i kanonu miejsca (Myczkowski, 2003, s. 8586). Znacznie trudniejszym zadaniem jest okrelenie tosamoci miasta odbudowanego. Nakada si w nim bowiem nie tylko oryginalny przekaz historii, ale take i pitno wywarte na strukturze miejskiej przez okrelony sposb odbudowy (Cieltkowska, 2001). Miasta odbudowane pozostaj na swych miejscach i yj na wasnych warstwach kulturowych, nakadajcych si wzajemnie. Jednoczenie utrzymanie historycznego usytuowania i rozplanowania jest wanym elementem ksztatowania tosamoci kulturowej miasta (Zarbska, 2002). Tak wic dane miejsce jest jedynie fragmentem kulturowej przestrzeni, ktrej w toku jej wytwarzania nadawano, mniej lub bardziej wiadomie, rne znaczenia. Ale do zrozumienia znaczenia budowli, ulicy, placu itp. niezbdna jest znajomo kodu, a wic swoistego jzyka, ktry zapisany jest w materialnych formach. Jzyka tego uczymy si tak, jak jzyka naturalCzyli zesp czynnikw skadajcych si na tre krajobrazu danego miejsca, zwizanych z caoksztatem nawarstwie historycznych, majcych swj aktualny wyraz w krajobrazie. 4 To zesp czynnikw skadajcych si na formy krajobrazu danego miejsca (wntrza), decydujcych o jego wyrazie i majcych swoj aktualn lub rdowo udokumentowan posta percepowan przez czowieka. Czynniki te s czsto historycznie nawarstwione.
3

12

Piotr Lorens

nego, uczymy si poznawa i przyswaja przestrze. Jzyk w jest take czci wyposaenia kulturowego ludzi nalecych do krgu danej cywilizacji i stanowi fragment wsplnego dziedzictwa. Dziki temu znaczenie form przestrzennych jest natychmiast rozpoznawalne, na og niezalenie od posiadanej wiedzy historycznej (Jaowiecki, 2003). w kod miejsca bywa nazywany take genius loci duchem miejsca. Jak pokazuj studia socjologiczne, mieszkacy miast nie identyfikuj si jednak z kadym elementem jego przestrzeni zazwyczaj odnosz si do obszarw centralnych lub do specyficznie uksztatowanych elementw (Szczepaski, 2003a). Postawa wspczesnego czowieka w aspekcie relacji tosamoci do czasu opiera si na wprowadzonym przez Hegla pojciu Zeitgeist (duch czasu). Zeitgeist by dla Hegla wyrazem kolejnego szczebla rozwoju idei na tle dziejw, samourzeczywistniania si ducha wiata, a kada epoka historyczna wyodrbnia si najdobitniej w wizualnej postaci wasnego ducha czasu, jak stanowiy historyczne style architektoniczne (Myczkowski, 2003). Oznacza to ogromne znaczenie stylu architektury dla kreowania i odzwierciedlania tosamoci spoeczestwa. Obecnie w celu utrzymania/odzyskania/uzyskania okrelonej tosamoci miejsca, spoecznoci zawaszczane s rozmaite, podane, cenione cechy rodowiska, a wic zawaszczana jest tosamo. Przez to staramy si nawiza do okrelonych kodw kulturowych postrzeganych pozytywnie przez potencjalnych klientw, uytkownikw. Efektem tego procesu jest tworzenie nowych form identyfikacji danej grupy czy miejsca, czsto w postaci naladownictwa czy pastiszu. Moliwoci wprowadzania tego typu elementw s moliwe dziki saboci intelektualnej obecnego masowego odbiorcy tych wytworw (Kochanowski, 2001). Jednoczenie, od kilkunastu lat jestemy wiadkami odywania rnego rodzaju lokalizmw i regionalizmw. Innymi sowy, stajc si obywatelami Europy i wiata, nierzadko pozostajemy wci przypisani do maej ojczyzny prywatnej, zwanej niekiedy metaforycznie mniejszym niebem, a zatem do niepowtarzalnego miejsca na ziemi ksztatujcego nasz osobowo. Ale przesadne przywizanie do maej ojczyzny moe zrodzi wiele postaw negatywnych, ksenofobicznych i etnocentrycznych, partykularnych czy postaw zamknitoci na spoeczno-kulturalne otoczenie. Ta przestrze maej ojczyzny charakteryzuje si m.in. poczuciem bezpieczestwa i uporzdkowania, ograniczon liczb aktorw i bezporednim charakterem zachodzcych pomidzy nimi relacji, poczeniem ludzi z lokalnej sceny poprzez pewn wsplnot celw i rodkw, wynikajc ze wsplnoty ycia codziennego, oraz swoist samowystarczalnoci spoecznoci lokalnej (gdzie niemal cae ycie skadajcych si na ni ludzi moe upywa w obrbie tych spoecznoci) (Szczepaski, 2003a). Obserwowanemu renesansowi maych ojczyzn towarzyszy swoiste odkrycie pamici o miejscach i ludziach je zamieszkujcych, a historia zaczyna ustpowa miejsca wanie pamici. w awans pamici wie si z jej demokratyzacj, co prowadzi nas w stron decentralizacji modelu kultury. Obecnie to nie pastwo ze swoj scentralizowan administracj i generaln orientacj na centrum ma stanowi otosamociach zbiorowoci, ale one same w odrbnoci od nakazw wadzy odkrywaj swoj odrbno i swoisto. Demokratyzacja pamici jest tu tosama z regionalizacj czy wrcz federalizacj modelu kultury (piewak, 2003). Tendencje te prowadz do odkrywania, renesansu, czsto take wskrzeszania owego genius loci ducha miejsca, ktry czsto stoi w jaskrawej sprzecznoci z heglowskim Zeitgeist duchem czasu. 13

1. Definiowanie wspczesnej przestrzeni...

Zasada denia do egalitaryzmu krajobrazowych wartoci przestrzeni powinna by traktowana jako jedno z podstawowych kryteriw dla rozwoju miasta w demokratycznie zorganizowanym spoeczestwie (Staniszkis, 1995). Ale to przemys turystyczny odgrywa ogromn rol w miecie dziedzictwa, zarazem zmieniajc wnim struktur handlu, usug, uytkowania terenu, wpywa wic na jego tosamo i nie pozostaje bez wpywu na autentyzm struktury (Pound, 2001). Podobne zjawiska zachodz przy realizacji planowych programw przeksztace dzielnic historycznych. W procesie ich regeneracji urbanistycznej dochodzi do przetworzenia, okrelenia na nowo krajobrazu kulturowego. Oznacza to take zakwestionowanie potrzeb i tosamoci osb mieszkajcych na obszarach poddawanych regeneracji. Czsto wielkie projekty regeneracyjne nie przyczyniaj si wic do wzmocnienia lokalnej produkcji kulturowej, ale prowadz do wprowadzenia na ich obszarach nowych elementw i zaoe przestrzennych, czsto o formach obcych lokalnym tradycjom architektonicznym (Evans, Foord, 2003). Dotyczy to take wprowadzania nowych, lokalnych zwyczajw czy md, czsto obcych kulturowej tradycji miejsca. Z krytyk architektoniczn take odnoszc si do ksztatowania krajobrazu przestrzeni publicznych miasta cile wie si take pojcie gust, rozumiane jako poczucie pikna, harmonii, elegancji. Ale w sytuacjach wymagajcych zaangaowania intelektualnego odbiorcy, otwarcia na nowe prdy i tendencje czy to w sztuce, czy w architekturze czsto gr bierze nieco uadzony, pseudohistoryczny kicz. Bo najatwiej i najwygodniej jest tumaczy, e spoeczestwo tego chce chce, bo nie proponuje si mu niczego, co by rozwijao poczucie pikna (Taraszkiewicz, 2002). Take problem autentyzmu struktury miasta i jego przestrzeni publicznych jest obecnie przedmiotem zainteresowania wielu historykw sztuki, architektw i urbanistw. Podobnie jak i w wypadku tosamoci, odnie si naley do definicji wywodzcych si z nauk spoecznych. I tak, zdaniem Anthonego Giddensa, autentyczno polega na byciu szczerym z samym sob (Giddens, 2002). Z tej definicji wynika, i za autentyczne uzna moemy to dzieo, ktre pozostaje w zgodzie ze sob, a wic i z okresem swojego powstania, osobowoci twrcy jak i kanonem epoki. W odniesieniu do dzie materialnych, po raz pierwszy zasady autentycznoci zostay zdefiniowane przez austriackiego historyka sztuki Aloisa Riegla na pocztku XX wieku (Lubocka-Hoffmann, 1998). Dotyczyy one gwnie kwestii autentycznoci struktury materialnej dziea w ich wietle za autentyczne moemy uzna jedynie to dzieo, ktrego materia zostaa wytworzona w epoce, ktrej si je przypisuje. Okrelenie to ma swoje bardzo daleko idce konsekwencje dla decydowania o autentyzmie struktury materialnej miasta. Przyjmuje si, i w odniesieniu do niej autentyzm to zgodno ducha czasu (w rozumieniu heglowskim) ze stylem architektonicznym i krajobrazem miejsca a wic jego tosamoci. Dyskusyjne natomiast jest kryterium autentycznoci materii. Ale przecie na dziedzictwo kulturowe miasta skadaj si zarwno relikty materialne jak i historia. Autentyzm miasta wsptworzy wic take pami zbiorowa i indywidualna historycznych wydarze iycia mieszkacw (Zarbska, 2002). Autentyzm jest wic pojciem zmiennym. Winno ono obejmowa te cigo kulturowego klimatu, tosamoci i tradycji budowlanej (Pound, 2001). Pojcie autentyzmu struktury nabiera szczeglnego znaczenia w odniesieniu do historycznej struktury miejskiej. Niezalenie od kwestii rozplanowania przestrzennego czy 14

Piotr Lorens

zachowania materialnego dziedzictwa przeszoci istotne s tu take wartoci niematerialne, jak tradycja miejska, nazewnictwo czy specyficznie uksztatowane stosunki spoeczne (Cieltkowska, 2001). W Polsce mamy szczeglne dowiadczenia z analizowaniem autentyzmu historycznej struktury miejskiej. Wynikaj one ze zniszcze wojennych i przyjtego po 1945 roku sposobu odbudowy historycznych centrw miast. Zdaniem Teresy Zarbskiej, przyjto wwczas, i na stopie autentyzmu rzutuje zachowanie danego rozplanowania wraz z podziaami wasnociowymi terenu; utrzymanie rangi przestrzennej dominant, nonika dawnego programu uytkowego i ideowego, i dawnego bogactwa funkcji (Zarbska, 2002, s. 56). Nie zwracano wic uwagi na to, e odtworzenie ksztatu nie przywrcio zabytkom ich istotnych, utraconych wartoci historycznej i artystycznej, a przede wszystkim autentycznoci. Wrcz przeciwnie, uwaano, i nawet struktury zniszczone s swoistymi pomnikami dawnych przemian. Dlatego te odbudow tzw. destruktw5, prowadzon w sposb zgodny z posiadanymi umiejtnociami budowniczych i preferencjami inwestorw, uzna naley za zgodn z istot miast. W Polsce odbudowa w formach historycznych obja wiele orodkw miejskich. W jej efekcie zrodzia si tzw. polska szkoa konserwatorska. Ale praktyki te budziy sprzeciw goszono warto materialn zabytku uzasadnion tylko jego autentyczn struktur i materi. Ksawery Piwocki ju w 1946 roku uzasadnia odbudow jedynie czynnikami emocjonalnymi (Lubocka-Hoffmann, 1998).

1.4.

PerCePCJA PrZestrZeni PUBLiCZneJ

Przestrzenie publiczne miasta s w rny sposb odbierane przez ich uytkownikw. O rodzaju wrae decyduje wiele czynnikw, wrd ktrych na plan pierwszy wysuwa si stopie moliwoci realizacji potrzeb spoecznych. Oczywicie, nie bez znaczenia s take takie kwestie jak sposb jej fizycznego uksztatowania, w tym rodzaj i charakter detalu (Hall, 2003). Przestrzenie te bowiem decyduj o krajobrazie miasta oraz czytelnoci jego struktury, a wic harmonii pomidzy funkcj i form (Staniszkis, 1995). W kadym przypadku istnieje zapotrzebowanie na kulturow definicj tej przestrzeni. Prowadzi to do cigej produkcji znacze, tworzenia sfer zainteresowa, a take tematw (Hajer, Reijndorp, 2001}. Jednake kada kultura ma swj wasny sposb porzdkowania przestrzeni wyraa si to wokrelaniu dystansu midzyludzkiego, sposobu zachowania w przestrzeni publicznej itp. Nie istnieje wic uniwersalny model przestrzeni idealnej wkadej kulturze bdzie on inny. Kopiowanie wzorcw z innych kultur powoduje zatem intencjonalne lub nie wraenie obcoci. Wynika to z powizania form przestrzennych z okrelonymi treciami spoecznymi. Przykadowo, wielko domw, ich wystrj i stan zachowania informuj nas o statusie spoecznym mieszkacw. Natomiast przestrzenie uliczne uzna mona za obraz zakodowanej historii miasta albowiem architektura wyraa ewolucyjne zmiany stylw,

5 Pojcie to oznacza obiekty zniszczone w wyniku dziaa wojennych jak i na skutek procesu degradacji wynikajcego z wieloletnich czy te wielowiekowych zaniedba.

15

1. Definiowanie wspczesnej przestrzeni...

gustw czy mody jest wic przekazem historii i kultury danego miejsca (Jaowiecki, Szczepaski, 2002). Przestrzenie publiczne s przy tym gwnymi miejscami rozwoju kultury publicznej. Sharon Zukin twierdzi wrcz, e s one oknami do duszy miasta, a wic i wanym rodkiem do okrelenia wizji ycia spoecznego w miecie (Zukin, 1995). Stwierdzi wic mona, i sposb ksztatowania przestrzeni publicznej stanowi odzwierciedlenie cech danego etapu rozwoju miasta. Istotne s tu zarwno typy formalne przestrzeni jak i sposb jej funkcjonowania w yciu spoecznym i gospodarczym. Przestrze publiczna stanowi wic jeden z waniejszych wyznacznikw kulturowych formy miasta (Zuziak, 2002). Przestrzenie miejskie s zorganizowane, poczone i usytuowane w strukturze miasta zgodnie z okrelon logik spoeczn. Odzwierciedlaj take logik wadzy politycznej i ekonomicznej, a konstrukcja systemu powiza przestrzennych staje si czsto gwnym rodkiem do podkrelenia systemu teje wadzy (Harvey, 1985). Przykadowo, jako miast redniowiecznych wynikaa z faktu, e byy one ksztatowane przez uytkownikw, a nie projektantw dziaajcych na zlecenie takiego czy innego monowadcy lub potnego inwestora. Dlatego te niewiele przestrzeni realizowanych w pniejszych czasach charakteryzowao si podobn jakoci (Gehl, 2001). Zarazem jednak wszystkie procesy historyczne powodoway pewne przemiany klimatu ulicy i jego percepcji zarwno przez mieszkacw miasta, jak i osoby przyjezdne. Przemianom w sferze funkcjonalnej towarzyszyy take zmiany wystroju architektonicznego. Szczeglne znaczenie w procesie okrelania krajobrazu kulturowego miasta maj przestrzenie publiczne zwizane z obszarami centralnymi, rdmieciami. Zdaniem Rolanda Barthesa, kultura zachodnia od momentu swojego powstania doceniaa znaczenie obszaru centralnego punktu w miecie. Dlatego te w obszarach centralnych skupiaj si najwaniejsze obiekty i instytucje naszej cywilizacji. Wspczenie pojciem centrum miasta okrelamy nie tylko przestrzenny wyraz wsplnoty miejskiej, ale take koncentracj wadzy ekonomicznej oraz miejsce lokalizacji atrakcji turystycznych, rozrywki i pokazowej konsumpcji. Najwaniejsz jednak funkcj centrum jest jego rola jako symbolicznego czynnika integracji czonkw zbiorowoci miejskiej. Zbiorowo ta wanie poprzez centrum identyfikuje si z miastem jako caoci (Jaowiecki, Szczepaski, 2002). Nieco inn definicj centrum daje Aleksander Wallis, ktry uwaa, i centrum to wzgldnie niewielka cz miasta, ktra w stosunku do innych jest przestrzeni odrbn, jeli chodzi o infrastruktur instytucjonaln, kompozycj urbanistyczn i wartoci architektoniczne. Jest ona obszarem najlepiej w miecie usytuowanym pod wzgldem dostpnoci, kluczowym w znaczeniu funkcjonowania spoecznoci miejskiej, atake szerszego obszaru, jest wreszcie identyfikowana przez ni jako teren, na ktrym przebiegaj najwaniejsze procesy ycia publicznego (Wallis, 1979, s. 19). Sposb ksztatowania przestrzeni publicznych w centrum miasta ma wic kluczowe znaczenie dla percepcji miasta jako caoci. Jednoczenie zakodowanie w niej okrelonych sygnaw moe sterowa zachowaniami uytkownikw. Dzieje si tak, gdy nasze dziaania w okrelonej przestrzeni zale od jej obrazu i zwizanych z nim ogranicze, jaki wytworzymy w naszym umyle. Percepcja przestrzeni nie jest bowiem mechaniczn reakcj, jak uwaano w okresie modernizmu. Uzna j naley przede wszystkim za proces kulturowy, w ktrym jednostka interpretuje otoczenie zgodnie z wasn kultur (Drzewiecki, 2003). Oznacza to, 16

Piotr Lorens

e syntezowanie dowiadczenia ma kluczowe znaczenie dla ludzkiego poznania. Zdaniem Halla (2003, s. 88-107): czowiek widzc uczy si, a to, czego si nauczy, wpywa na to, co widzi. Dzieo sztuki czy architektury jest przy tym przez nas interpretowane w kategoriach wspczesnej scenerii, mimo niepenej znajomoci dowiadczenia i kultury przodkw. Tym samym najpowaniejszym zastrzeeniem wobec licznych prb interpretowania przeszoci czowieka jest to, e projektuj one na wizualny wiat przeszoci struktury wspczesnego wiata wizualnego. Zasada ta ma take zastosowanie do sposobw przedstawiania np. za pomoc fotografii wiata nam wspczesnego. Dlatego te wyobraenie miasta dokonuje si pomidzy tym, co istnieje i odbiorc, co oznacza, e wizerunkw miasta jest tak wiele, jak ludzi w nim przebywajcych. Omwiony proces percepcji i wtrnej syntezy obrazu miasta wyjania nam fenomen rozwoju nowych form zachowa spoecznych w momencie kreacji okrelonego rodzaju przestrzeni publicznych. Przykadem moe by tu przebudowa Parya przez G. Hausmanna w latach 1853-1869, ktra bezporednio przyczynia si do wykreowania nowego typu przestrzeni publicznych. Podobne skutki miay plany I. Cerdy dla Barcelony czy H. Hobrechta dla Berlina czy Szczecina. Ich ruch i gwar stanowi zacht dla rodzcej si klasy redniej do intensywnego ycia poza domem, stanowi take moliwo poszerzania kontaktw midzyludzkich6. Proces ten zachodzi take wspczenie. Sharon Zukin przytacza tu przykad parkw tematycznych Disneya, ktre nale jej zdaniem do najbardziej znaczcych przykadw wspczesnych przestrzeni publicznych. czy one maj tosamoci etniczne, klasowe i regionalne, tak aby zaoferowa oglnonarodow kultur publiczn opart na estetyzacji rnic i kontrolowaniu obaw (Zukin, 1995).

1.5.

PoDsUMoWAnie

Przestrze publiczna wspczesnego miasta ulega bardzo gbokim przeksztaceniom, majcym sw genez w zjawiskach globalizacji, rozwoju spoeczestwa konsumpcyjnego oraz nowych formach wsppracy pomidzy sektorem publicznym a prywatnym. W efekcie konieczne jest take przedefiniowanie pojcia samej przestrzeni publicznej. Traci na aktualnoci jej okrelenie jako tradycyjnie pozostajcego w publicznym wadaniu, oglnodostpnego obszaru ulicy czy placu, przewanie penicego rozmaite funkcje spoeczne i gospodarcze. Nowa definicja przestrzeni publicznej kadzie natomiast akcent na jej publiczno rozumian jako moliwo nawizywania rozmaitych kontaktw interpersonalnych niezalenie od formy wadania, kontroli czy organizacji przestrzennej. Dlatego te za wspczesne przestrzenie publiczne uzna naley zarwno struktury o charakterze otwartym (a wic przypominajce tradycyjne struktury miejskie) jak i dorodkowym (czyli zamknite w przestrzeni zwartej struktury). Oddzieleniu ulega take pojcie przestrzeni publicznej (rozumianej w sensie materialnym) od domeny czy sfery publicznej (mogcych si lokowa w przestrzeni wirtualnej).

Wicej na ten temat m.in. w Chmielewski (2004)

17

1. Definiowanie wspczesnej przestrzeni...

O atrakcyjnoci tak rozumianych przestrzeni publicznych nie bdzie ju decydowa jej powszechna dostpno, lecz atrakcyjno wizualna i funkcjonalna, a take stopie bezpieczestwa przebywania w niej. Oznacza to, e bd one mogy stanowi pod warunkiem zachowania owych warunkw twory w miar samoistne, czsto wyabstrahowane ze struktury miasta. Natomiast tradycyjne przestrzenie miejskie zmuszone s do konkurowania z nowymi kompleksami, czsto na nierwnych warunkach. Wie si to ze saboci sektora publicznego oraz niedostrzeganiem przez wadze miejskie kulturowego ich znaczenia. Wraz z rnicowaniem si potrzeb poszczeglnych grup spoecznych pojawia si bd take przestrzenie przeznaczone dla okrelonych grup, przy jednoczesnym zaniku przestrzeni dla wszystkich, a wic publicznych w tradycyjnym tego sowa znaczeniu. Mona wic sdzi, i w przyszoci jako domeny publicznej nie bdzie mierzona poprzez jej dostpno i charakter przestrzeni, lecz bdzie wiza si z odpowiedzi na pytanie: do jakiego stopnia wpywa ona na ksztatowanie otoczenia poszczeglnych miejsc? Czy tworzy ona atrakcyjne rodowisko miejskie? Czy moliwe jest realizowanie w niej naszych potrzeb spoecznych? I czy bdzie istotne, jak ta przestrze wyglda oraz czyj jest wasnoci?

BiBLioGrAFiA
Amin A., Thrift N., 2002, Cities. Reimagining the Urban. Polity Press, Cambridge UK. Auge M., 1995, Non-Places: Introduction to an Anthropology of Supermodernity. Verso. Barbacci A., 1966, Konserwacja zabytkw we Woszech. Orodek Dokumentacji Zabytkw, Warszawa. Baudrillard J., 2001, Rozmowy przed kocem. Wyd. Sic!, Warszawa. Bielecki Cz., 1996, Gra w miasto. Fundacja Dom Dostpny, Warszawa. Carmona M., Heath T., Oc T., Tiesdell S., 2003, Public Places Urban Spaces. Architectural Press, Oxford. Chmielewski J.M., 2001, Teoria urbanistyki w projektowaniu i planowaniu miast. Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa. Chmielewski J.M., 2004, Rola miejskich przestrzeni publicznych, Urbanista, 4/2004, Urbanista sp. z o.o., Warszawa. Cieltkowska R., 2001, Nowa jako i warto w kontekcie architektonicznym, [w]: Cieltkowska R. (red.) Tosamo miasta odbudowanego. Autentyzm Integralno Kontynuacja. PKN ICOMOS, Gdask. Drzewiecki H., 2003, Ruch nowoczesny a teoria obrazu miasta w pracach Wejcherta, Lyncha i Norberga-Schultza. Urbanistyka Midzyuczelniane Zeszyty Naukowe, Rok VII, Akapit-DTP, Warszawa. Dymnicka M., Opacki Z., 2003, Tosamo Historia Trwanie. Kilka sw o konferencji, [w]: Dymnicka M., Opacki Z. (red.) Tosamo miejsca i ludzi. Oficyna Naukowa, Warszawa. Evans G., Foord J., 2003, Shaping the Cultural Landscape: Local Regeneration Effects, [w]: Miles M., Hall T. (red.) Urban Futures. Routledge, London. Gehl J., Gemzoe L., 2001, New City Spaces. The Danish Architectural Press, Copenhagen. Gehl J., 2001, Life Between Buildings, The Danish Architectural Press, Copenhagen. Ghirardo D., 1999, Architektura po Modernizmie. Wyd. VIA, Toru. Giddens A., 2002, Nowoczesno i tosamo. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.

18

Piotr Lorens

Hajer M., Reijndorp A., 2001, In Search of New Public Domain. NAi Publishers, Rotterdam. Hall E.T., 2003, Ukryty wymiar. Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza SA, Warszawa. Harvey D., 1985, The Urban Experience. The Johns Hopkins University Press, Baltimore. Hassenpflug D., 2003, City and Consumption, [w]: Eckardt F., Hassenpflug D. (red.) Consumption and the Post-Industrial City. Peter Lang, Frankfurt am Main. Houb A., 2002, Wspczesna przestrze publiczna. Terapia patologii czy rozwj nowych terenw poszukiwanie przesanek projektowych, [w]: Kochanowski M. (red.) Przestrze publiczna miasta postindustrialnego. Wyd. Politechniki Gdaskiej, Gdask. Jaowiecki B., Szczepaski M.S., 2002, Miasto i przestrze w perspektywie socjologicznej. Wyd. Naukowe SCHOLAR, Warszawa. Jaowiecki B., 2003, Tosamo ludzi, tosamo miejsc, [w]: Dymnicka M., Opacki Z. (red.) Tosamo miejsca i ludzi. Oficyna Naukowa, Warszawa. Kochanowska D., 2002, rdmiejskie przestrzenie publiczne wspczesne przeksztacenia, [w]: Kochanowski M. (red.) Przestrze publiczna miasta postindustrialnego. Wyd. Politechniki Gdaskiej, Gdask. Kochanowski M., 2001, Czy tosamo miasta mona zdefiniowa?, [w]: Cieltkowska R. (red.) Tosamo miasta odbudowanego. Autentyzm Integralno Kontynuacja. PKN ICOMOS, Gdask. Kochanowski M., 2002, Niepokoje i pytania, [w]: Kochanowski M. (red.) Przestrze publiczna miasta postindustrialnego. Wyd. Politechniki Gdaskiej, Gdask. Latoszek M., 2003, Dziedzictwo Solidarnoci dar dla tosamoci gdaszczan, [w]: Dymnicka M., Opacki Z. (red.) Tosamo miejsca i ludzi. Oficyna Naukowa, Warszawa. Lubocka-Hoffmann M., 1998, Retrowersja Starego Miasta w Elblgu, [w]: Lubocka-Hoffmann M. (red.) Odbudowa miast historycznych. PKN ICOMOS, Elblg. Myczkowski Z., 2003, Krajobraz wyrazem tosamoci w wybranych obszarach chronionych w Polsce. Wyd. Politechniki Krakowskiej, Krakw. Myczkowski Z., 2004, Tosamo i ochrona krajobrazw niezwykych. Urbanista, 6/2004, Urbanista sp. z o.o., Warszawa. Paszkowski Z., 2003, Transformacja przestrzeni rdmiejskich na przykadzie wybranych miast europejskich, Walkowska Wydawnictwo, Szczecin. Pound Ch., 2001, Autentyczno kontynuowana, [w]: Cieltkowska R. (red.) Tosamo miasta odbudowanego. Autentyzm Integralno Kontynuacja. PKN ICOMOS, Gdask. Staniszkis M., 1995, Planowanie krajobrazu Warszawy w XXI wieku. Miasto Stoeczne Warszawa, Warszawa. Szczepaski M.S., 2003a, Podre po mniejszym niebie. Ojczyzna prywatna w ogldzie socjologicznym, [w]: Dymnicka M., Opacki Z. (red.) Tosamo miejsca i ludzi. Oficyna Naukowa, Warszawa. Szczepaski M.S., 2003b, Tosamo regionalna. Urbanista, 10/2003, Urbanista sp. z o.o., Warszawa. Szmygin B., 2001, Pojcie tosamoci w odbudowie miast historycznych, [w]: Cieltkowska R. (red.) Tosamo miasta odbudowanego. Autentyzm Integralno Kontynuacja. PKN ICOMOS, Gdask. piewak P., 2003, Trzeci patriotyzm albo pami i patriotyzm, [w]: Dymnicka M., Opacki Z. (red.), Tosamo miejsca i ludzi. Oficyna Naukowa, Warszawa. Taraszkiewicz L., 2002, Rola krytyki architektonicznej w dialogu historii ze wspczesnoci, [w]: Bogdanowski J. (red.) Miasto historyczne w dialogu ze wspczesnoci. Nadbatyckie Centrum Kultury, Wydzia Architektury Politechniki Gdaskiej, Gdask. Wallis A., 1977, Miasto i przestrze. Pastwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Wallis A., 1979, Informacja i gwar. PIW, Warszawa.

19

1. Definiowanie wspczesnej przestrzeni...

Wejchert K., 1993, Przestrze wok nas. Fibak Noma Press, Katowice. Zarbska T., 2002, Problem kulturowego autentyzmu miasta odbudowanego, [w]: Bogdanowski J. (red.) Miasto historyczne w dialogu ze wspczesnoci. Nadbatyckie Centrum Kultury, Wydzia Architektury Politechniki Gdaskiej, Gdask. Zukin S., 1993, Landscapes of Power. University of California Press, Berkeley CA. Zukin S., 1995, The Cultures of Cities. Blackwell Publishing, Malden MA. Zuziak Z.K., 2002, Nowe przestrzenie podry. Przestrzenie publiczne wzw transportu, [w]: Kochanowski M. (red.) Przestrze publiczna miasta postindustrialnego. Wyd. Politechniki Gdaskiej, Gdask.

DAnUtA KoCHAnoWsKA

2.
2.1. 2.1.1.

PrZestrZe PUBLiCZnA KLUCZoWY eLeMent MiAstA WsPCZesneGo ZinteGroWAnA CZY PoDZieLonA?


ForMY i FUnKCJonoWAnie PrZestrZeni PUBLiCZneJ W MiAstACH WiAtA1 Uniwersalne formy przestrzeni publicznej

Obserwacje, nawet pobiene, wielu miast wiata wskazuj, e w rnych warunkach, od klimatu zaczynajc a na poziomie rozwoju ekonomicznego i kulturze koczc, powstay pewne uniwersalne formy przestrzeni publicznej i powszechnie wystpujce archetypy jej organizacji. Nale do nich przede wszystkim: tradycyjnieuksztatowanaulica,(tzn.traktkomunikacyjny,obudowanydwulubjednostronnie obiektami, z ktrych dua cz peni funkcje handlowe lub usugowe); przez poczenie funkcji komunikacyjnej z handlow wzbogaca si tu gama zachowa uytkownikw oraz intensywno ich kontaktw; placmiejskitakeowzbogaconychfunkcjach;jegoznaczenie,tradycja,wikszaprzestrze, czstsza obecno zieleni irozmaitych atrakcji (fontanny, rzeby, obiekty publiczne) przycigaj uytkownikw na duej. Ponadto wystpuje obszerny zbir innych, bardziej specyficznych form organizacji tej przestrzeni, bdcych mutacjami podstawowych, uniwersalnych typw (np. bulwar, urzdzony front wodny, skwer miejski itp.), a take szereg przestrzeni traktowanych jako publiczne, cho ich wyrana specjalizacja funkcjonalna nadaje im szczeglny charakter. Nale do nich obszary zieleni publicznej, sportowe itp. Pozostan one poza dalsz analiz, ktra tyczy tylko wymienionych podstawowych typw. Te podstawowe formy organizacji przestrzeni publicznej wystpuj na caym wiecie, ale peni szczeglnie istotn rol w yciu miast krajw uboszych, mniej rozwinitych, ociepym klimacie. S tam bowiem gwnym miejscem spoecznych kontaktw, spdzania wolnego czasu, w peni wielofunkcyjnym, dla ktrego nie ma zasadniczo alternatywy wstrukturze miasta (ryc. 1, 2). Spoeczestwa zamoniejsze, krajw wyej rozwinitych zmieniaj ten tradycyjny sposb wykorzystywania polifunkcyjnej przestrzeni publicznej, cho nie musi to oznacza
1 Podstaw prezentowanych (niepublikowanych) uoglnie bya obserwacja przestrzeni publicznej wybranych miast, udokumentowana fotograficznie, wykorzystana m.in. w pracach nad projektem badawczym KBN nr 7 (TO7F 027 19) pt. Jako przestrzeni publicznej miasta postindustrialnego (Gdask 20002002, Katedra Rozwoju Miasta Wydz. Arch. PG). Analizowano przykady przestrzeni publicznej z miast nastpujcych krajw: Australia, Austria, Belgia, Boliwia, Chiny, Egipt, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Honkong, Izrael, Japonia, Kuba, Meksyk, Niemcy, Nowa Zelandia, Peru, Poudniowa Afryka, Portugalia, Szwajcaria, Wielka Brytania, Wochy.

21

2. Przestrze publiczna zintegrowana...

Ryc. 1. Plac tradycyjna forma przestrzeni publicznej, Rynek w Poznaniu (fot. J. Martyniuk-Pczek).

Ryc. 2. Ulica jako tradycyjna forma przestrzeni publicznej, Stare Miasto w Sztokholmie (fot. J. Martyniuk-Pczek).

cakowitego jego zaniechania. Powracaj do niego, z jednej strony, turyci odwiedzajcy historyczne orodki, zdrugiej strony, modzie szukajca miejsc do gromadnego spdzania wolnego czasu, oraz wszyscy inni (coraz liczniejsi) mieszkacy miast, odkrywajcy na powrt urod iwarto klasycznej miejskiej przestrzeni publicznej. Sprzyja temu kultywowanie pewnych tradycji, zwizanych z przestrzeni publiczn, ktre sprawiaj, e mieszkacy nawet najbogatszych miast nie utracili zdolnoci wykorzystywania jej wpeni (jak pokazuje obyczaj woenia wieo polubionej panny modej po ulicy szwajcarskiego miasta czy turnieje i wita w miastach woskich o redniowiecznej genezie itp.).

22

Danuta Kochanowska

2.1.2.

symbioza przestrzeni publicznej z tkank miejsk

Liczne dowiadczenia wskazuj, e aktywne, swobodne i wielofunkcyjne wykorzystywanie przestrzeni publicznej jest atwiejsze w sytuacji jej symbiozy z tkank miasta. Wywaone proporcje midzy zabudow a przestrzeni woln od niej, utrzymanie skali pieszego oraz podporzdkowanie mu ukadw komunikacji samochodowej (cho nie jest konieczna ich cakowita eliminacja), tworz warunki wielostronnego iharmonijnego korzystania z przestrzeni publicznej. Nie ograniczona do speniania wycznie komunikacyjnych i wsko utylitarnych funkcji, tzn. przeznaczona nie tylko dla szybko przemieszczajcych si ludzi, jest miejscem zabawy i refleksji. Taki charakter ma zazwyczaj przestrze publiczna historycznych czci miast i by moe tym wanie cechom (a nie tylko obecnoci reliktw i pomnikw historii) zawdzicza, e jest tak ceniona, zarwno przez wasnych mieszkacw jak i turystw. Symbioza przestrzeni publicznej z tkank miejsk, w ktrej jest ona osadzona, nie ogranicza si do relacji wizualnych czy proporcji przestrzennych. Istotna dla jej istnienia jest obecno w tej tkance obiektw, ku ktrym zmierzaj mieszkacy i turyci. Jedni idrudzy poszukuj tam m.in. atrakcji zwizanych z rnymi formami spdzenia czasu wolnego: od edukacji, zaspokojenia potrzeb poznawczych, a do rekreacji i rozrywki, wich popularnej postaci, wraz ze specyficznym handlem, a wic rnych form obsugi potrzeb ducha i ciaa.

2.1.3.

Walory rozmaitoci i bogactwa

Analiza formy tych, budzcych powszechne zainteresowanie, skupiajcych licznych uytkownikw, przestrzeni, zdaje si wskazywa, e szczeglnie wane jest nagromadzenie rnego rodzaju elementw, ich rozmaito i bogactwo. Mniej istotne jest istnienie konsekwentnie uporzdkowanej caoci, o wyrazistej kompozycji. Mona wrcz sdzi, e wcenie jest swoisty eklektyzm, ktry moe sygnalizowa dugi czas trwania okrelonej przestrzeni publicznej, by zapisem przeksztace wkolejnych okresach jej istnienia. Byoby to odbiciem wspczesnych konserwatywnych tendencji i szacunku, jakim obdarzone s procesy dugiego trwania. Rnorodno elementw, zwaszcza wypeniajcych przestrze publiczn, nie prowadzi jednak do chaosu, bowiem jest zrwnowaona zazwyczaj przez trwao jej zasadniczego ksztatu, podkrelonego np. przez wzgldnie niezmienne linie zabudowy, czy gabaryty. Formy bdce efektem jednego aktu twrczego, poddane na znacznym obszarze cisym reguom (np. rytmicznie uksztatowane pierzeje, zoone zidentycznych, powtarzalnych elementw), bardzo silne i spjne kompozycje, nie zawsze sprzyjaj masowemu zainteresowaniu, chyba e peni znaczc rol symboliczn, prestiow lub wrcz ideologiczn. By moe istotny jest tu brak elementu zaskoczenia, niespodzianki, ktry jest nieodcznym elementem zabawy, gry, w jak wcigani s uytkownicy przestrzeni publicznej.

23

2. Przestrze publiczna zintegrowana...

2.1.4.

Denie do modelu tradycyjnego

rdmiejskie ulice i place wikszych miast, ktre nie s reliktami odlegej historii (powstaymi, gdy miasto byo jeszcze niewielkie), charakteryzuj si zazwyczaj innymi relacjami, bdcymi wynikiem wzrostu skali i stopnia koncentracji. Dno do penego wykorzystania szczeglnie dostpnych, a przez to cennych obszarw, skania do intensyfikacji zagospodarowania, ronie natenie ruchu, a presti miasta wymaga podkrelania uroczystej i symbolicznej oprawy wanych przestrzeni publicznych zwykle placw i fragmentw ulic. Wszystkie te zjawiska prowadz take do wikszej specjalizacji irozdziau funkcji dla uniknicia potencjalnych konfliktw, m.in. wywoywanych obecnoci ukadw komunikacyjnych, wymagajcych segregacji ruchu. Do pewnego momentu ta rosnca koncentracja, intensywno zagospodarowania iuytkowania, zmieniaj wprawdzie relacje midzy przestrzeni publiczn a towarzyszc jej zabudow, ale jeszcze nie powoduj ostatecznego zerwania zwizku midzy nimi. Oczywicie dzieje si tak dziki m.in. wykorzystaniu bogatej palety rnych rodkw isposobw (dostarczanych dziki wspczesnym moliwociom techniczno-organizacyjnym), pozwalajcych na minimalizacj potencjalnych konfliktw i zagroe; gwnie przez izolacj w poziomie i w pionie konfliktowych rodzajw uytkowania. Wymaga to duych nakadw, wysikw i rodkw od koncepcyjno-organizacyjnych, po techniczno-ekonomiczne. Usiowania takie s podejmowane wwczas, gdy istnieje wiadomo korzyci std pyncych i wola uzyskania okrelonych efektw, np. w postaci utrzymania tradycyjnie uformowanego modelu przestrzeni publicznej miasta uznanego za wysok warto. Symptomatyczne jest powszechne wystpowanie tego rodzaju przedsiwzi w Europie, co mona wiza z siln tradycj ipowszechnie uwiadamian historyczn wartoci miasta europejskiego.

2.1.5.

nowe koncentracje programu miejskiego

Dynamicznie rozwijajce si orodki miejskie dostarczaj licznych przykadw nowych, wielkich zaoe, zdecydowanie zrywajcych omawiany bezporedni zwizek zhistorycznie uksztatowanym systemem przestrzeni publicznych. Wytwarzaj one wzamian nowy element przestrzeni publicznej, ktra stanowi bd rodzaj dziedzica, swoisty cour dhonneur, podkrelajcy gwne wejcie, lub wrcz wewntrzn przestrze quasi-publiczn. Wspomniana przestrze, uytkowana przez klientel obiektw, dla ktrych obsugi zostaa powoana, nie ma zazwyczaj kontynuacji, tworzc wyodrbnione centralne zaoenia. Zcaoci miasta cz je przede wszystkim ukady komunikacji mechanicznej (drogowej, kolejowej, tramwajowej itp.) wraz zkomunikacj zbiorow i jej przystankami oraz zespoami parkingw itp. Demonstracyjna niekiedy niezaleno i swoista samowystarczalno omawianych zaoe jest prostym rezultatem ich wielkoci, zoonoci oraz stopnia koncentracji zrnicowanego najczciej programu. Ich oferta skierowana do mieszkacw miasta bywa tak atrakcyjna i bogata, e atwo stanowi podstaw powstania miasta wmiecie a bezporedni kontakt z innymi elementami programu miejskiego nie wydaje si konieczny do osignicia sukcesu ekonomicznego iwygrania konkurencji. Powstawanie omawianych, nowych 24

Danuta Kochanowska

koncentracji programu miejskiego jest jednym z bardziej typowych objaww procesw globalizacji iich oddziaywania na struktury miejskie. Nastpnym krokiem zmierzajcym do cakowitego zerwania zwizkw z tradycyjnym systemem wanych przestrzeni publicznych miasta jest wznoszenie koncentracji wysokiej, dominujcej zabudowy, cakowicie od wspomnianego systemu niezalenej, a ukazujcej sw obecno i znaczenie gwnie w sylwetach miasta, ogldanych z oddali. Celuj wtakich przedsiwziciach gwatownie rozwijajce si miasta Dalekiego Wschodu.

2.1.6.

tradycyjne przestrzenie wielofunkcyjne

Intensywno i barwno ycia miasta, jego mieszkacw i goci, znajduje odzwierciedlenie wrnorodnoci zachowa realizowanych wramach przestrzeni publicznej. Rozmaito ibogactwo form aktywnoci rozwijanych kiedy w przestrzeni publicznej (zwizane m.in. zmonopolistyczn pozycj tej przestrzeni jako miejsca kontaktw spoecznych), zuboone nastpnie np. przez exodus mieszkacw na peryferie, ponownie wzrastaj w miastach podejmujcych stosowne dziaania. Celowe zabiegi, zmierzajce do renesansu obszarw ifunkcji rdmiejskich zaczynaj przynosi rezultaty, a wspomnian tendencj wzmacnia wzrost rozmiarw i intensywnoci ruchu turystycznego. Tradycyjne, wielofunkcyjne sposoby wykorzystywania przestrzeni publicznej wystpuj dzi w dwu sytuacjach: gdy stosunkowo skromny poziom ekonomiczny, trwae opnienia cywilizacyjne sprzyjaj utrzymaniu tradycyjnych, konwencjonalnych sposobw korzystania zprzestrzeni publicznej; gdy wysoka nawet zamono, poziom cywilizacyjny itp., osignite ewolucyjnie, nie zniszczyy tradycji i nie skaniaj do gorczkowej modernizacji stylu ycia.

2.1.7.

Dawne formy uytkowania przestrzeni

Wzgldnie niezalenie od wielkoci miasta przestrzenie publiczne, ktre z racji swej tradycji ihistorii i/lub atrakcyjnej formy stanowi cel odwiedzin turystw, wyrnia: specyficzna odmiana zwizanego z nimi programu funkcjonalnego, z dominujcymi: obsug gastronomiczn i szczeglnego rodzaju handlem; urzdzenie i umeblowanie przyjazne turystom zachcajce do odwiedzin imoliwie dugiego pobytu tj. zapewniajce bezpieczestwo, poczucie swobody, atake dodatkowe atrakcje (np. w postaci teatru ulicznego, maej architektury, rzeb itp.). Utrzymanie lub powrt do od dawna kultywowanych sposobw korzystania z przestrzeni publicznej rejestruje si take w odniesieniu do jej funkcji widowiskowych i kulturalnych. Uywana niegdy powszechnie jako scena rozmaitych spektakli od comedia del arte po publiczne egzekucje dzi odzyskuje (lub utrzymuje) t funkcj. Za spraw zarwno spontanicznych inicjatyw, jak i organizowanych niekiedy przy uyciu znacznych rodkw spektakli teatralnych, muzycznych, folklorystycznych itp., odwiedzajcy kluczowe miejsca rdmiecia zyskuj dodatkowe atrakcje iformy rozrywki. Znamienne jest bardzo szybkie 25

2. Przestrze publiczna zintegrowana...

upowszechnienie tych tendencji, mobilno modnych form spektakli i wrcz wykonawcw (np. zespoy peruwiaskie koncertujce zarwno wPolsce jak iinnych krajach Europy). Pewne rnice mona odnotowa tylko w postaci np. bardziej zoonych dziaa bohaterw teatru jednego aktora w krajach obogatszej tradycji (wystpy aranowane na placach Sieny, Florencji, czy Guilin w Chinach maj bardziej zoon dramaturgi, zawieraj wicej improwizacji iinwencji, oraz s realizowane w cilejszym zwizku z widzem, ktremu niekiedy przypada rola wspwykonawcy). Szczeglne miejsce zajmuj zazwyczaj w przestrzeni publicznej obiekty sakralne, na og akcentowane, czsto dominujce oraz wejcia do nich. Wejcia te, cho najczciej podkrelane, zmieniaj czsto swj charakter, wzwizku z powszechn laicyzacj, dewaluacj sacrum, masowoci ruchu turystycznego.

2.1.8.

Przestrze publiczna jako forum ycia spoecznego i politycznego

Przestrze publiczna penica zawsze rol forum ycia spoecznego i politycznego, mimo np. wszechobecnoci rodkw masowego przekazu, nie traci na znaczeniu. W jej szacie informacyjnej odbijaj si biece wydarzenia polityczne, ktrym suy jako miejsce eksponowania treci propagandowych. Jeli jest zwizana z wanymi obiektami publicznymi, bywa powszechnie wykorzystywana jako miejsce demonstracji ibezporedniej manifestacji da i oczekiwa okrelonych grup spoecznych, ruchw politycznych itp. Mniej dorane wykorzystywanie jej do szerzenia okrelonych idei wystpuje, gdy zapisane wniej zostaj treci symboliczne, jednoczce okrelon spoeczno miasta bd wrcz caego kraju, ktre stanowi nie budzcy ju kontrowersji kanon ideowy. Werbalizacji tych idei i ich podkreleniu su najczciej pomniki, przyjmujce niekiedy posta duych, zoonych kompozycji izaoe. Mniej wzniose treci oraz przekazujce je symbole i znaki czsto staj si kanw tzw. przestrzeni tematycznych. W stosunku do poprzednio opisywanej sytuacji, o zasadniczej rnicy stanowi dno do ich komercyjnego wykorzystywania. Nastrj i skojarzenia, jakie wywouj, maj bowiem przede wszystkim przyciga turystw i podnosi rent pooenia funkcji usugowych z nimi zwizanych. Szczegln odmian przestrzeni tematycznych stanowi te, ktre uksztatowano cakowicie od nowa, cznie ze sztuczn kreacj mitw, majcych je oywia. Jeszcze inn grup stanowi przestrzenie, ktrych autentycznego, symbolicznego przekazu, wobec ich przynalenoci do od dawna martwej kultury, nie ma ju kto odbiera poza turystami.

2.1.9.

Ksztatowanie formy przestrzeni publicznych jako zadanie urbanistyki

Ksztatowanie formy przestrzeni publicznych ze wzgldu na ich kluczowe znaczenie wyciu miasta, funkcje kulturowe itp. jest najwaniejszym polem dziaania urbanistyki praktycznej. Jednoczenie, omawiane wczeniej cechy tych przestrzeni, podane ze wzgldu na ich oddziaywanie stymulujce aktywnoci uytkownikw (rnorodno, swoboda i bogactwo 26

Danuta Kochanowska

form), stanowi o tym, e trudno jest formuowa jednoznaczne recepty czy sugestie co do wyboru takiej nie innej ich formy, cho nie brakuje opracowa sumujcych dowiadczenia. Podsumowania dowiadcze i sugestie dotyczce ksztatowania przestrzeni publicznej zawarte s m.in. w pracy Jana Gehla (2009) a take w pracach K. Lyncha (1977, 1996) i G. Cullena (2002). Istotniejsze w tej sytuacji s bardziej oglne stwierdzenia. Dla dalszego funkcjonowania przestrzeni publicznej, prcz jej formalnego bogactwa i rnorodnoci, niezbdne jest jasne i wyraziste zdefiniowanie jej charakteru, struktury iformy (granic, wej, kierunkw i dominujcych elementw, wewntrznych podziaw). Wane s take relacje z otoczeniem, miejsk struktur, a jeli jest to moliwe, take zdalekimi planami, otwartym krajobrazem itp. Istnieje bardzo szeroka paleta sposobw i rodkw, ktre mog by uyte do oryginalnego, bogatego i wyrazistego uksztatowania przestrzeni publicznej. Paleta rodkw formalnych, uywanych dla oywienia, wzbogacenia przestrzeni publicznej, nadania jej czytelnoci i obrazowoci w swej oglnej postaci ma charakter uniwersalny. Jednak w sposobie posugiwania si tymi rodkami, wstosowanych proporcjach przestrzennych mona wyranie odczyta rnice kulturowe, nawet w sytuacji funkcjonowania zapoyczonych wzorw. Przykadw kulturowej odrbnoci dostarczaj m.in. miasta Ameryki aciskiej, z ich kwadratowymi placami, ocienionymi wielkimi drzewami, czy Chiny z rozlegoci ich zaoe sekwencji przestrzeni oddzielonych bramami. Wspczenie obserwuje si zdecydowany wzrost uniformizacji, bdcej rezultatem atwoci i szybkoci przenoszenia form i wzorw, zwaszcza dotyczcych maej architektury, podogi placw, form reklam itp. W realizacjach nowego urzdzenia i wyposaenia wanych przestrzeni publicznych, powstaych w ostatnim dwudziestoleciu i nadal powstajcych, odnale mona przykady zarwno konsekwentnego stosowania okrelonej stylistyki, jak i prby mieszania rnych jej postaci w jednym przedsiwziciu. Charakterystyczn cech wspczesnoci jest bowiem upadek jednolitej hierarchii ocen i pena swoboda twrcza. Wyraa si to w fakcie powstawania w tym samym czasie omawianych, rnych stylistycznie rozwiza, reprezentujcych rozmaite tendencje od minimalizmu ineomodernizmu do naturalizmu i dekonstruktywizmu. Za tym co czy te wszystkie kierunki i tendencje jest nadrzdny cel, jakim jest dno do uzyskania mocnych efektw, poruszenia wyobrani iemocji ich odbiorcw konsumentw wrae wszelkimi dostpnymi sposobami. Przestaj si wwczas liczy tradycyjne kryteria estetyczne, ardem tych emocji mog by rwnie dobrze demonstracyjna prostota lub odwrotnie malowniczo silnie akcentowana, dalekie osie, zaskakujce odstpstwa od dominujcych w danym miejscu kierunkw (ulubiony chwyt postmodernizmu), jak i werystycznie potraktowane elementy rzebiarskie, barwno odwoa do folkloru czy skojarze literackich.

2.1.10.

scenariusze modelowe przeksztace

Przeksztacenia, jakim ulegaj istniejce, tradycyjne przestrzenie publiczne, s realizowane wkilku, niejako modelowych scenariuszach. 27

2. Przestrze publiczna zintegrowana...

Ryc. 3. Szanghaj nowa przestrze publiczna, ul. Nanjing (fot. J. Martyniuk-Pczek).

Ryc. 4. Oslo waterfront nadwodna przestrze publiczna stanowica rdze rewitalizacji rdmiecia (fot. J. Martyniuk-Pczek).

Jeden scenariusz jest charakterystyczny dla miast ulegajcych gwatownym przeobraeniom, w krajach usiujcych w przyspieszonym tempie dokona modernizacji izmniejszy dystans wobec krajw rozwinitych (takich jak np. Chiny). Polega on generalnie na utrzymaniu wnienaruszonej postaci wybranych przestrzeni publicznych, majcych najwysz rang historyczn, bdcych swoistym nonikiem tosamoci kulturowej. Pozostaa tkanka miejska, wraz z jej przestrzeniami publicznymi, nie jest modernizowana (co niekiedy byoby bardzo trudne lub wrcz niemoliwe) tylko usuwana, ustpujc miejsca nowym inwestycjom. Jest to zatem praktyczna realizacja idei urbanistyki modernistycznej (ryc. 3). Drugi scenariusz mona przypisa bogatym krajom Europy Zachodniej i ich miastom rozwijajcym si od wielu dziesitkw lat wsposb w miar ewolucyjny ikontrolowany. Tradycyjna tkanka miejska, wraz z jej przestrzeni publiczn, niemal od momentu jej powstania bya tam stopniowo, na og bez gwatownych przeobrae jej struktury doskonalona (wy28

Danuta Kochanowska

jtkiem mog tu by niektre fragmenty miast zniszczone w czasie wojny oraz wspczesne prby integracji terenw poprzemysowych). Dziki temu moe ona idzi spenia dobrze swe zadania, awspczesne przeksztacenia to uzupenienia czy wymiana zuytych elementw, wraz z popraw stanu substancji miasta, wzbogaceniem iuporzdkowaniem wyposaenia, maej architektury itp. (ryc. 4). Dosy cisa kontrola uchronia na og miasta od nowych, destrukcyjnych wobec nich elementw (np. miasta szwajcarskie pozbawione wieowcw), za gdzie indziej (Francja, Niemcy) nowe, znaczce zaoenia podkrelaj na og konstrukcj gwnego systemu przestrzeni publicznych (zpewnymi wyjtkami). Wystpuje tu zatem zasada dodawania nowych elementw inaprawy istniejcych waciwa dla urbanistyki wiata postindustrialnego. Dua cz wiata reprezentuje stan nie mieszczcy si w opisywanych scenariuszach, bowiem niko bodcw rozwojowych i skromne rodki nie pozwalaj na wprowadzanie istotnych zmian (do krajw takich naley np. Peru). Dokonany tu przegld sytuacji, w jakiej znajduj si wane przestrzenie publiczne miast wiata, pozwala stwierdzi, e pewne rysujce si prawidowoci izbienoci tendencji towarzysz wielkiej rozmaitoci form, sposobw funkcjonowania przestrzeni publicznej, procesw jej przeksztace. Uniformizujcy wpyw procesw globalizacyjnych nie jest dzi jeszcze w stanie zagrozi tej rnorodnoci, cho ju dzi naleaoby podejmowa rodki zaradcze wobec tego niebezpieczestwa, rwnie gronego dla wiata kultury jak ioddziaywania cywilizacji ludzkiej, ktre niszczc bogactwo irnorodno s zagroeniem dla rodowiska naturalnego.

2.2. 2.2.1.

WsPCZesne ProBLeMY UtrZYMAniA i roZWoJU PrZestrZeni PUBLiCZneJ MiAstA Komercjalizacja przestrzeni publicznej

Przestrze publiczna jako miejsce koncentracji mieszkacw miasta, ich spotka irnorodnych form aktywnoci, tak indywidualnych, jak i grupowych przyczynia si w sposb synergiczny do bardziej intensywnego korzystania zwielorakiej oferty miasta, zwaszcza z jego fragmentw usugowych. Ten fakt, znany i wykorzystywany od pocztku istnienia miasta, sta si dzi podstaw procesu komercjalizacji przestrzeni publicznej po to, eby skuteczniej wykorzystywa j do maksymalizacji konsumpcji w zwizanych z ni przestrzennie instytucjach, obiektach i placwkach. W momencie, gdy wspomniane obiekty iplacwki weszy wskad globalnych sieci, w proces przyspieszy. Globalni inwestorzy tworzcy wedug wiatowych wzorw wielkie usugowe koncentracje, dysponujc tak kapitaem jak i innymi moliwociami, nieporwnywalnymi ze skal lokaln, dostrzegli szybciej ni samorzdy wielu miast potencja drzemicy wprzestrzeni publicznej, potrafili go lepiej iintensywniej wykorzysta, stosujc jednak swoist drog na skrty. Zamiast bra udzia wcierpliwej odnowie i doskonaleniu istniejcych przestrzeni publicznych (cz z nich ulega w ostatnim czasie za spraw szeregu przyczyn degradacji), po prostu zaczli tworzy na surowym korzeniu; wasn, niby-publiczn przestrze, wzorowan na swobodnie dobieranych, bez adnych ogranicze, najatrakcyjniejszych wizualnie wzorach, z caego ich historycznego repertuaru. 29

2. Przestrze publiczna zintegrowana...

Barwniejsza od jakiejkolwiek autentycznej przestrzeni publicznej, dostarczajca atwych podniet, znakomicie zadbana i utrzymana, bezpieczna iprzyjazna, z atwoci wygrywa konkurencj z innymi fragmentami miasta, przyciga tumy konsumentw, dobrze wypeniajc sw misj rynkow, cho m.in. za jej przyczyn pustoszej inne, dotd gwarne czci rdmiecia. Wewspomnianej konkurencji zdolne do obrony pozostaj tylko markowe przestrzenie historyczne, pene turystw. Wypacajc si swym kreatorom igospodarzom maksymalizacj konsumpcji i zyskw std pyncych, te nowe, quasi-publiczne przestrzenie, olniewajc nastrojem relaksu i zabawy, tym bardziej podkrelaj zaniedbanie klasycznych przestrzeni publicznych miasta (zlokalizowanych czsto tu za bram galerii czy supermarketu). Czy to oznacza, e mechanizmy rynkowe nie mog by uyte do poprawy stanu przestrzeni publicznej miasta? Wprost przeciwnie. Mog i powinny by wykorzystywane, ale wesp z innymi elementami polityki miejskiej. Dlaczego zawierzenie wycznie recepcie typu prywatyzacja ikomercjalizacja jest niebezpieczne? Dlatego m.in., e jest to rozwizanie, ktre dziki swej prostocie iatwoci (uwalnia ono od mudnych, konsekwentnych dziaa) moe acno zdominowa praktyk, prowadzc do wtpliwych rezultatw. Zasadnicze jednak powody, dla ktrych nie naley poddawa si iluzji, e przyszo przestrzeni publicznej miasta zaley wycznie od czystej gry rynkowej, maj dwojak natur. Po pierwsze miejska przestrze publiczna, niezalenie od jej genezy i bliej sprecyzowanego charakteru, ma do wypenienia szeroki zakres zada i funkcji: tak wodniesieniu do organizmu miejskiego jak i wobec mieszkacw miasta. Podporzdkowana wycznie komercyjnym czynnikom i kryteriom nie jest w stanie spenia wielu z tych funkcji. Po wtre ograniczenie sposobu powstawania i przeksztace przestrzeni publicznej wycznie do mechanizmw rynkowych moe znaczco zuboy sfer kultury, uruchamiajc niebezpieczne procesy jej degradacji przez niszczenie pewnych wartoci oraz osabianie czynnikw kulturotwrczych (autentyczna kultura niekoniecznie rodzi si tam, gdzie rynek zapewnia due rodki). Podnoszc kwesti repertuaru zada, jakie ma do wypenienia przestrze publiczna miasta, mona zastanowi si, komu w istocie ma ona suy? W tym celu uyteczne staje si rozrnienie dokonane przez amerykaskiego politologa Roberta B. Reicha2, ktry tak opisuje demokracj zachodni: Demokracja ustanawiaa zasady, a kapitalizm wypenia je swoim dynamizmem. W ten sposb obywatel, ktry jest w kadym z nas, prowadzi na forum publicznym niekoczce si negocjacje zkonsumentem i inwestorem, ktrzy te w kadym z nas siedz. Inwestor i konsument dbali oindywidualne interesy. Aobywatel dba o to, co ludzie musz robi wsplnie. Bo kady z nas moe do pewnego stopnia indywidualnie pomnaa swoje ekonomiczne zasoby i kady moe sam konsumowa, ale s wane potrzeby, ktrych indywidualnie zaspokoi si nie da. Przestrze publiczna miasta jest wanie takim obszarem, na ktrym jego mieszkacy wystpuj nie tylko jako izolowane jednostki indywidualni konsumenci ale take jako obywatele, realizujcy interesy wsplnoty, wynegocjowane w publicznej debacie, przyjmujcej rne formy. Przestrze o wycznie komercyjnym charakterze wspomniane funkcje utraci prdzej czy pniej.
2

Rozmowa z J. abowskim (Polityka, 39/2007).

30

Danuta Kochanowska

Istot przestrzeni publicznej byo, od czasw jej powstania, mieszanie si komercyjnych funkcji wymiany z rwnie wanymi funkcjami integracyjnymi. M.in. dziki temu konkurencja nierozerwalnie zwizana z rynkiem nie doprowadzia do rozpadu wsplnoty. Opozycje: wsplnota jednostka, konkurencja wsppraca, konsumpcja inne formy aktywnoci, nie bd dziaa konfliktogennie tylko wtedy, gdy przestrze publiczna miasta bdzie suya ich rwnowaeniu, bez przewagi ktregokolwiek z elementw. We wspczesnej Polsce obecno przestrzeni publicznej, stymulujcej wzrost intensywnoci wizi ikontaktw spoecznych jest tym waniejsza, im bardziej alarmujce s wyniki bada wskazujcych, e pod wzgldem wzajemnego zaufania Polska sytuuje si na bardzo niskiej pozycji w porwnaniu z innymi krajami Europy. Innym powodem pewnej rezerwy wobec pomysw sprowadzania przestrzeni publicznej wycznie do jej komercyjnej postaci s wzgldy zwizane z przyszoci struktur miejskich wPolsce. Gwn tendencj, wyranie si dzi rysujc, zdefiniowa mona krtkimi okreleniami: izolacja i atomizacja. Radykalna zmiana formuy miasta z postaci organicznej do postaci lunego zbioru autonomicznych elementw oznacza bdzie zerwanie ztradycj miasta europejskiego iniepowetowane szkody w sferze kultury. Aby tak si nie stao, musi funkcjonowa przestrze publiczna, spajajca poszczeglne elementy miasta. Rol spoiwa struktur miejskich moe wypenia przestrze publiczna tylko niepodzielona i nierozparcelowana midzy poszczeglne podmioty dziaajce wmiecie. Nie moe wic zosta w caoci skomercjalizowana, bo to oznacza podzia midzy poszczeglnych wacicieli, czerpicych zyski z uytkowania swej wasnoci. Oczywicie, wobec skali wielkoci wspczesnych miast, trudno sobie wyobrazi absolutn cigo systemu przestrzeni publicznych, ale podzielony ze wzgldu na dystanse przestrzenne na podsysytemy (np. w ramach okrelonej dzielnicy) musi zachowa on pewn cigo. W bezkrytycznym zawierzeniu przestrzeni publicznej prawom rynku czaj si inne jeszcze niebezpieczestwa groce procesom tworzenia, eksploatacji i ochrony wartoci ponadutylitarnych. Rynek czyni wartociowym, to na co istnieje popyt. Potencjalne wartoci, jeszcze nie zaakceptowane przez rynek, nie s bezpieczne; w imi biecej konsumpcji skonni jestemy niszczy to, czego dzi by moe nie dostrzegamy, nie rozumiemy, cho przyszo moe zmieni diametralnie nasze podejcie. Rynek jest take bezwzgldny w konsumowaniu bez ogranicze wartoci, na ktre jest popyt, nawet jeli grozi to powanymi konsekwencjami w przyszoci lub prowadzi do karykaturalnych sposobw gospodarowania przestrzeni (tu z kolei za przykad mog posuy liczne ostatnio prby zabudowy wszelkich wolnych parceli w centrach miast). Przestrze publiczna jest tu w szczeglnym niebezpieczestwie, bowiem wiadomo jej roli jako dobra wsplnego, czynnika integracji miasta itp., nie jest powszechna. Wielu gospodarzy miast rozumie sw odpowiedzialno za sprawno systemw infrastruktury i komunikacji w miecie, z trosk si nimi zajmujc. Ale ju istnienie przestrzeni publicznych, nie zwizanych z ukadami koowymi, czy potrzeby piechurw nie poruszaj ich wyobrani. Skonni s trosk o to pozostawi prywatnym inwestorom, dbajc co najwyej o miejsce historyczne, do czego zmuszaj ich zarwno odpowiednie ustawy, poytki pynce z rozwoju turystyki, jak i gust mieszkacw, niezbyt cenicych wspczesne elementy miasta, za to historyczne wprost przeciwnie. 31

2. Przestrze publiczna zintegrowana...

Tymczasem w Europie Zachodniej, a take ostatnio i w Polsce, s liczne przykady szczeglnie starannego potraktowania przestrzeni publicznej przez samorzdy. Uzasadnienia dla tych przedsiwzi naley szuka take w mechanizmach rynkowych, oddziaujcych na miasta jako caoci. Zgodnie z teori tzw. produktu miejskiego wspczesne miasta bior udzia wglobalnej konkurencji. Dla jej wygrania istotny staje si stan przestrzeni publicznej, traktowanej jako skadnik produktu miejskiego, istotna atrakcja, wyrniajca miasto na tle konkurentw, przycigajca tzw. kapita ludzki, tzn. wysoko wykwalifikowane kadry, dla ktrych ma ona znaczenie, np. przy wyborze miejsca zamieszkania. W ten sposb realizuje si specyficzna posta komercjalizacji przestrzeni publicznej. Ta wanie posta moe zosta uznana za bardziej podan od opisanych uprzednio postulatw totalnej komercjalizacji detalicznej. W niej bowiem, w roli waciciela przestrzeni publicznej wystpuje cae miasto, sukcesy w postaci efektw ekonomicznych przekadaj si na korzyci dla caej wsplnoty, ale waniejsza jest osigana spjno przestrzeni publicznej, zyskujcej posta autentycznego rdzenia miejskiej zintegrowanej struktury.

2.2.2.

Dwie strategie doskonalenia przestrzeni publicznej miasta

Ju historyczny przepis na stworzenie miasta gosi, e naley przede wszystkim wyznaczy sie placw i ulic oraz okreli granice caoci a bdziemy mie miasto, za sie placw i ulic to przecie przestrze publiczna. Jak wida od samego pocztku bya ona systemem funkcjonujcym jako pewna cao, a dziki temu czcym elementy miasta w spjny organizm, zdolny do synergicznego tworzenia wartoci. Oczywicie, w tym systemie wyrniay si pewne zaoenia: paradne place i najruchliwsze ulice, ale nie parcelowano owej caoci symbolu jednoci miasta ijego mieszkacw. Inaczej ni dzi, gdy procesy fragmentacji miasta dotykaj take przestrzeni publicznej. Zaczyna si z niej wyodrbnia najefektowniejsze miejsca, koncentrowa na nich wysiek inwestycyjny, tworzc swoist wizytwk miasta, jego reklamowy obraz. To wszystko dzieje si w duchu czasw wspczesnych, indywidualizmu, konkurencji, pokazowej konsumpcji, prywatyzacji przestrzeni i komercjalizacji wszelkich wartoci. Dbao o wyodrbnion cz przestrzeni publicznej jest atwiejsza ni dugotrwae, konsekwentne starania o zachowanie, lub przywrcenie dobrego stanu caoci. Nowe inwestycje, wymylne wyposaenie placu, czy parku zostan na pewno dostrzeone przy najbliszych wyborach samorzdowych. To wszystko powoduje, e mamy do czynienia z prawdziw eksplozj pomysw, a pisma architektoniczne prezentuj setki przykadw urzdzonych na nowo placw i pojedynczych zaoe miejskich. Wzory szybko si upowszechniaj i np. faliste linie na posadzkach placw miejskich mona spotka od Durbanu w RPA do Makao w Azji, nie liczc innych kontynentw. Tylko e takie, nawet najpikniej urzdzone miejsce jest jedynie tylko kolejn, wyodrbnion z jego tkanki atrakcj miasta, sabo oddziaujc na otoczenie, a dociera si do niej samochodem osobowym, a nie pieszo. Nie wzmacnia ona zatem miasta stanowicego materialny organizm, funkcjonujcy jako integralna cao. Druga strategia jest uprawiana zazwyczaj tam, gdzie ceni si organiczno miasta i jego wszechstronny potencja, a take prowadzi polityk dugofalow, a nie doran. 32

Danuta Kochanowska

Dygresja osobista: w cigu dwch dziesicioleci, w trakcie paru konferencji naukowych wysuchaam wystpie kilku niemieckich urbanistw, ktrzy w odstpie nieraz kilkuletnim, niezalenie od siebie omawiali kolejne etapy rozwoju programu modernizacji przestrzeni publicznej Norymbergi. Interesujce byo ledzenie losw tego konsekwentnie wdraanego przez dziesiciolecia zbioru przedsiwzi, kiedy opisy zamierze po kilku latach staway si opisami stanw ju zrealizowanych. Pozazdroci mona byo nie tyle fajerwerkw pomysw i efektownego designu (bo takich tam nie byo), ale cierpliwoci i konsekwencji, wydajcych widome owoce. Tak drog poda wiele miast europejskich, co nie oznacza rezygnacji przez nie z poprzednio opisanej strategii tworzenia efektownych, emblematycznych zaoe-symboli. wietnym przykadem jest Bilbao, znane z kultowej realizacji Muzeum Gugenheima, gdzie towarzyszya temu pojedynczemu przedsiwziciu take sanacja transportu miejskiego, budowa systemu bulwarw nadwodnych itp. Innym przykadem jest Barcelona znana nie tylko z nowych zaoe zwizanych z olimpiad, ale take z konsekwentnego programu budowy systemu placw miejskich, inkrustowanych funkcjami kulturalnymi. Mona spiera si, ktre z wielu miast europejskich, gdzie powszechnie prowadzi si (wykorzystujc m.in. rodki unijne) sanacj systemw przestrzeni publicznych jest liderem. Nie rozstrzygajc tego do koca naley podkreli szczegln rol Kopenhagi, gdzie stopniowe usuwanie dominacji samochodu osobowego i tworzenie spjnego systemu przestrzeni publicznych jest realizowane w obrbie centrum miasta od kilku dziesicioleci. Rwnoczesne praktykowanie dwch strategii tworzenia wyjtkowych wybranych zaoe zjednoczesn rewitalizacj lokalnych systemw przestrzeni publicznej odpowiada take nowoczesnej idei katalizy urbanistycznej. Zakada ona, e naley starannie wybiera wspomniane, wyjtkowe elementy miasta w celu ich modernizacji i nadania im nowego wyrazu (take lokowanie tam nowego programu funkcjonalnego), zwracajc uwag na ich zwizki z otoczeniem i systemami przestrzennymi, dla ktrych s one wzami. Dziki potraktowaniu ich cznie z kontekstem (caym systemem, do ktrych nale) otwiera si moliwoci aktywizacji caego systemu, a nie tylko wybranego miejsca. Tym sposobem uruchamia si procesy samonaprawcze integruje miasto itworzy z niego spjn cao. BiBLioGrAFiA
Attoe W., Logan D.,1992, American Urban Catalistysts in the Architecture Desing of Cities. University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Bacon E., 1967, Design of Cities. The Willing Press, New York. Bartnicka M. (red.), 1989, Geografia percepcji. Przegld Zagranicznej Literatury Geograficznej, z. 2/1989, Wyd. IGiPZ PAN, Warszawa. Bauman Z., 2000, Globalizacja. PIW, Warszawa.. Beck V, Giddens A, Lash S., 2009, Modernizacja refleksyjna. PWN. Warszawa. Bojanowski G., Lewicki P., Gonzalez L.M., Palej A., Spaziante A., Wicher W.,1998, Elementy analizy urbanistycznej. Wyd. Polit. Krakowskiej, Krakw. Bhm A.:, 1986, Percepcja formy urbanistycznej w pracy Amosa Rapoporta. Teka Kom. Urb. i Arch., O/ PAN w Krakowie, t. XX..

33

2. Przestrze publiczna zintegrowana...

Castells M., Himanen P., 2009, Spoeczestwo informacyjne i pastwo dobrobytu. Warszawa. Claessenes F., Duin L.U. (red.), 2004, The European City. Wyd. DUP Science, Delft. Cullen G., 2002, The Concise Townscape. Architectural Press, London. Czarnecki B., Siemiski W., 2004, Ksztatowanie bezpiecznej przestrzeni publicznej. Wyd. Difin, Warszawa. Duany A., Plater-Zyberek E., 1992, Towns and Town Meking Principles. Rizzoli, New York. Gawlikowski A., 1992, Ulice w strukturze miasta. Wyd. Politechniki Warszawskiej, Warszawa. Gehl J., 2009, ycie midzy budynkami. Wyd. RAM, Krakw. Ghirardo D., 1996, Architektura po modernizmie. Via, Warszawa. Haas T. (red.), 2008, New urbanisme and beyond. Wyd. Rizzoli, Nowy Jork. Hajer M., Reijntrop A., 2004, In search of New Public Domaine. Callwey, Monachium. Hall E.T., 1976, Ukryty wymiar. PIW, Warszawa. Hall P., 1990, Cities of Tomorrow. Basil Blackwell, Cambrige, Massachusets. Jacobs J.,1961, The Death and Life of Great American Cities. Vintage Press, New York. Jaowiecki B., Szczepaski M., 2002, Miasto i przestrze w perspektywie socjologicznej. Wyd. Nauk. Scholar, Warszawa. Jencks Ch., 1987, Architektura postmodernistyczna. Arkady, Warszawa. Klassen L.H. ,1997, Dezurbanizacja i reurbanizacja w Europie Zachodniej [w:] Integracja systemu planowania oraz rozwj miast w Europie Zachodniej. PZLG z. 3, Wrocaw. Kochanowski M. (red.), 2002, Przestrze publiczna miasta postindustrialnego. Wyd. Politechniki Gdaskiej, Gdask. Kostof S., 1996, The City Assambled. Thames and Hudson, London. Krier R., 1979, Urban Space. Rizzoli, New York. Libura H., 1990, Percepcja przestrzeni miejskiej. Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Lynch K., 1977, L`image de la cite. Dunod, Paris. Lynch K., 1996, Good City Form. Cambrige, Massachusetts, London. Madanipour A., 2003, Public and Private Spaces of the City. Wyd. Routledge, Londyn. Managing Cities. The New Urban Context,1995, Chichester, New York, Brisbane, Toronto, Singapore. Norberg-Schulz. Ch. ,1999, Znaczenie w architekturze Zachodu.Murator, Warszawa. Palej A., 2003, Miasta cywilizacji informacyjnej. Wyd. Politechniki Krakowskiej, Krakw. Pawowska K., 1996, Idea swojskoci w urbanistyce i architekturze miejskiej. Zesz. Nauk. Politechniki Krakowskiej, Wyd. Politechniki Krakowskiej, Krakw. Rapoport A., 1977, Human Aspects of Urban From. Pergamon Press, Oxford, New York, Toronto. Rossi A. ,1994, The Architecture of the City. The MIT Press, Cambrige. Sitte C. ,1965, City Planning According to Artistic Principles. Random House, New York. Soya E.W., 2000, Postmetropolis Critical Studies of Cities and Regions. Bladewell Publishers Inc., Massachusetts. Streets. Critical Perspectives on Public Space, 1996, University of California Press, Berkley, Los Angeles, London. Sumie T., 1992, Forma miasta, kontekst i anatomia. Wyd. IGPiK, Warszawa. Szymaska D., 2007, Urbanizacja na wiecie. PWN, Warszawa. Wallis A. ,1979, Informacja i gwar. PIW, Warszawa. Wallis A.: 1987, Ameryka miasto. KAW, Warszawa. Walmsley D.J., Lewis G.J. ,1997, Geografia czowieka. Podejcie behawioralne. PWN, Warszawa.

34

Danuta Kochanowska

Wejhert K.,1987, Elementy kompozycji urbanistycznej. Arkady, Warszawa. Wgleski J., 1988, Metropolitalna Ameryka. Wiedza Powszechna, Warszawa. Yi Fu Tuan, 1987, Przestrze i miejsce. PIW, Warszawa. Znaniecki T., 1938, Socjologiczne podstawy ekologii ludzkiej. Ruch Prawn. Ekon. iSocjol. , Pozna. Zuziak Z., 1998, Strategie rewitalizacji przestrzeni rdmiejskiej. Wyd. Politechniki Krakowskiej, Krakw.

iZABeLA MironoWiCZ

3.

WsPCZesne DYLeMAtY PrZestrZeni PUBLiCZneJ

Warto odnotowa rok 2007 jako przeomowy w historii rozwoju miast. Po raz pierwszy w tym wanie roku liczba ludnoci wiata mieszkajcej w miastach przekroczya poow populacji Ziemi. Oznacza to, e odtd problemy miasta dotycz wikszoci mieszkacw globu. Miasta wywieray ogromy wpyw na gospodark i kultur nawet wtedy, gdy mieszkaa w nich znikoma w stosunku do caoci populacji liczba ludzi. Mona si zatem spodziewa, e obecnie nie ma odwrotu od dominujcej roli miast jako generatorw rozwoju. Oznacza to jednak take, e miasta stanowi miejsce zamieszkania bardzo znaczcej liczby ludzi i wzwizku z tym, jednym z wanych zada jest zapewnienie odpowiedniego poziomu ycia, przy jednoczesnym zachowaniu wartoci, ktre nazwijmy tu roboczo wartociami miejskimi. By moe zreszt owe wartoci miejskie s najwaniejszym komponentem zapewnienia wysokiej jakoci ycia. Warto zda sobie spraw, e urbanist interesuj wycznie miasta, ktre s zamieszkae. Innymi sowy miasto jako fizyczna struktura moe stanowi przedmiot bada urbanistycznych jedynie wtedy, gdy odnosi si do miasta zamieszkaego i uytkowanego. To za oznacza, e kada w zasadzie analiza i kade planowane w odniesieniu do miasta dziaanie musi uwzgldnia aspekt spoeczny (ryc. 56). Spoeczno wspczesnych miast europejskich bez adnej wtpliwoci osigna najwyszy w historii poziom jakoci ycia. Mieszkacy miast odznaczaj si znakomitym wyksztaceniem, doskonaymi wskanikami zdrowotnoci i dugoci ycia, maj wysokie aspiracje kulturalne i s wiadomi swoich praw. Oznacza to, e miasta jako struktury musz znale przestrzenn odpowied na wysokie oczekiwania zamieszkujcych je spoecznoci. Oznacza to take, e urbanici musz doskonale rozumie czym w istocie s miejskie wartoci i jak je mona przetumaczy na jzyk rozwiza przestrzennych.

3.1.

ArCHetYP MiAstA i MieJsKie WArtoCi

Lewis Mumford badajc wzorce penetracji przestrzeni przed nomadw (Mumford, 1961) sformuowa paradoksalnie na pozr brzmica tez, e archetypem miasta s groby i miejsca kultu. Udowadnia on do przekonujco, e groby i miejsca kultu musiay sta si pierwszymi staymi punktami na mapie, punktami, ktre uzyskay ogromn trwao przestrzenn. Jednake Mumford nie ogranicza si do stwierdzenia, e groby i witynie tworzyy pewne pierwotne wzorce przestrzenne, ktre miay zwizek z pniejszym osadnictwem. Twierdzi on, e miejsca te stanowiy archetypy miasta. Zastanwmy si zatem, jaki zesp 36

Izabela Mironowicz

Ryc. 5. Miasto ywe, zamieszkae, uytkowane Freiburg (fot. I. Mironowicz).

Ryc. 6. Miasto przesze struktura nieuytkowana (fot. P. Lorens).

cech, moliwy do zaobserwowania w miejscach kultu i na grobach, mona przenie do prawdziwych miast? Tu bowiem tkwi moe rdo najbardziej podstawowych i ponadczasowych miejskich wartoci. Groby i miejsca kultu odznaczay si trwaoci, a zatem nie suyy jednemu tylko pokoleniu. Stay si wic miejscami wsplnymi, ktre cz wielu ludzi, nie bdc jednoczenie niczyj indywidualn wasnoci. Owe szczeglne miejsca musiay by w pewnym sensie otwarte, gdy nieatwo byo kwestionowa czyjekolwiek prawa do tego miejsca. Mumford uywa zrcznego sformuowania, e magnes pojawi si przed pojemnikiem, co doskonale opisuje sytuacj, kiedy jakie miejsce przyciga, ze wzgldu na swoje duchowe bodce, nie mieszkacw, lecz ludzi zewszd. I owa wsplnotowo w powizaniu z si przycigania jest take cech miasta, rwnie miasta wspczesnego. Jeeli szuka najbardziej podstawowego opisu przestrzeni publicznej, to jak si wydaje jest nim wanie tego rodzaju charaktery37

3. Wspczesne dylematy przestrzeni...


styka. Oznacza to, e wsplnotowo i prawo do miejsca, rozumiane jako warto ideowa a nie prawna, wywodzca si jeszcze z czasw przedosadniczych, jest jedn z podstawowych i niezbywalnych wartoci miejskich. Co ciekawe, w oczywisty sposb nie jest to cecha wsi, gdzie kada rodzina jest przywizana do pewnej porcji ziemi i nie jest jej wcale atwo udowodni swoje prawa do miejsca. Dlatego te zapewne a do czasw nam wspczesnych w nazwiskach pochodzenia wiejskiego przetrway echa tego faktu, e komu z zewntrz udao si jednak takie prawa naby. Dla przykadu mamy nazwiska takie jak Nowak, Neuman czy Newman, co sugeruje ich wiejskie pochodzenie, gdy tylko na wsi postrzega si ludzi jako nowych. W miecie brak jest silnego uargumentowania dla naznaczania nowych, przeciwnie, miasto jest na nich nastawione, miasto jest dla nich otwarte. Powietrze miejskie czynio wolnym nie tylko w sensie prawa, ale take w sensie wolnoci od przywizania do miejsca, ktre charakteryzowao wie. Zreszt nawet w materialnej formie miasta zauwaamy owe miejsce dla nowych. Kiedy przygldamy si planowi sumeryjskiego miasta Ur lub kiedy studiujemy pierwsze zaoenia redniowieczne, spostrzegamy, e wewntrz murw miejskich pozostawiono zapas, miejsce dla nowych, nie zdefiniowanych jeszcze mieszkacw. Konsekwencj faktu, e coraz wiksze grupy ludzi, obejmujce kolejne pokolenia, uznaway groby i miejsca kultu za swoje, jest to, e byway one odwiedzane coraz czciej a przez to stanowiy dogodne miejsce prowadzenia negocjacji i zawierania porozumie. Te dwa elementy s za podstaw polityki, ktra narodzia si wraz z miastami i w nich jest do dzi uprawiana. Mumford zauwaa nawet, e groby i miejsca kultu to cie czy te zapowied obywatelskiego ycia na dugo przedtem zanim mona byo choby oczekiwa powstania staych osad. W ten sposb odnie mona przestrze publiczn do najbardziej podstawowych wartoci obywatelskich czy moe wrcz nawet po prostu ludzkich w tym sensie, e zapewnia ona przestrze dla rozmaitych podmiotw, nie dajc szczeglnej preferencji adnemu z nich. Zauway tu mona take inny aspekt zjawiska, czcy elementy wsplnoty i polityki, mianowicie pocztki tradycji. Ci, ktrzy spotykali si, by wspomina zmarych, ale take przywoywa wczeniejsze zdarzenia (choby wczeniejsze porozumienia), tworzyli zrby spoecznoci opartej o wsplne dowiadczenie. Owe spotkania na grobach nie suyy przecie zaspokajaniu biecych, fizycznych potrzeb, wykraczay take poza zwyk wymian dbr. Tu, w obrzdowych centrach paleolitu rodzia si potrzeba peniejszego wspycia spoecznego, dzielenia wsplnej wizji lepszego ycia, denia do pikna i gbszego sensu. Mona zatem powiedzie, e wanie w miejscach kultu i grobw przechowywana bya pami o przeszoci na dugo przedtem zanim zaistniaa materialna moliwo zapisania historii, zarwno w formie naukowej, jak mitw i legend. Do dzi przecie histori, zrodzon ze wsplnej tradycji, pisze si i pielgnuje w miastach. Przestrzenie publiczne peni tu szczegln rol jako miejsca pamici nie tylko w sensie moliwoci dokonania owej intelektualnej wymiany, ale take jako fizyczny dowd trwaoci. Jak si wydaje nie mona zaprojektowa przestrzeni publicznej w jej najgbszym rozumieniu, tak jak nie mona napisa kultowej ksiki. O tym, czy dzieo jest kultowe czy nie decyduje odbiorca nie autor. To samo w pewien sposb dotyczy przestrzeni. To odbiorca decyduje, czy miejsce spenia wymagania przestrzeni publicznej. Nie wystarczy pozwoli na powszechny dostp, trzeba jeszcze zachci do wspudziau. 38

Izabela Mironowicz

Centra obrzdowe w naturalny sposb funkcjonoway jako miejsca wymiany. Jednake nie naley kojarzy tego terminu tylko z wymian dbr, cho zapewne miaa ona miejsce dajc asumpt do rozwoju jednej z najwaniejszych funkcji miasta handlu. Chodzi tu przede wszystkim o wymian informacji i innowacji. Do dzi miasta s orodkami postpu i innowacji, a wrodzony dynamizm miasta, jego skonno do przemian wywodz si by moe wanie z owych pierwotnych zderze, ksztatujcych nowy, wiey punkt widzenia. Znowu warto zauway, e miasto znajduje si w tej sferze w opozycji do wsi, naturalnej ostoi konserwatyzmu i stosowania starych, sprawdzonych metod dziaania, niechtnej nowinkom. Do dzi z miast dyfunduj trendy, mody i innowacje. Ten wtek jest szczeglnie wany w odniesieniu do przestrzeni publicznych, gdzie nastpuje nieunikniona wymiana i przeplatanie si nie tylko aktywnoci, ale take ekspresji stylw ycia. Jest szczeglnie wane, e owa ekspresja musi by rwnoprawna dla wszystkich podmiotw, niezalenie od tego czy pozostali podzielaj lub wrcz akceptuj te wartoci czy te nie. Wolno wydaje si by podstaw wymiany. Wreszcie ostatnia, cho oczywicie nie najmniej wana, cecha grobw i miejsc kultu przeniesiona do miast, w ktrych rozwina si w wielkie systemy religijne i ideologie. Obrzdowe centra paleolityczne byy celem pielgrzymek rodzin czy klanw, gdy symbolizoway moc nadprzyrodzon, wielki duchowy potencja i trwao. Stanowiy zatem dla naszych przodkw miejsca kontaktu z kosmosem, bardziej znaczcego ni codzienne, zwyke ycie. Naskalne rysunki i tajne obrzdy symbolizoway wartoci emocjonalne respekt, cze, dum i rado, wyolbrzymione przez sztuk i zwielokrotnione liczb wyznawcw. czyy pierwotn tajemnic poczcia z ostateczn tajemnic mierci i tego, co moe by poza ni. Te wanie cechy zostay przeniesione do miast, gdzie po raz pierwszy wyrosy dumne witynie czce ludzi we wsplnym kulcie. To w miastach narodzia si, oprcz wielkich religii, take filozofia poszukujca wyjanienia fundamentalnych problemw. To w miastach skonno do stawiania pyta i poszukiwania odpowiedzi w powizaniu z wymian idei i innowacji doprowadzia do narodzin i rozwoju nauki. Tu dochodzimy do najtrudniej by moe uchwytnego elementu przestrzeni publicznej, jakim jest zwizek z wyznawanymi wartociami. Sama przestrze moe te wartoci wyraa lub im w jaki szczeglny sposb sprzyja. Owa kulturowa identyfikacja byaby wic kolejn istotn cech przestrzeni publicznej. Dlaczego jednak te akurat wartoci miejskie skumulowane w przestrzeni publicznej maj tak due znaczenie dla funkcjonowania miasta? Trzy sowa-klucze definiuj, jak si wydaje, miasto: koncentracja, zrnicowanie i hierarchia. Koncentracja dotyczy nie tylko zagszczenia ludzi i zwizanych z nimi urzdze i struktur, ale take relacji i przepyww. Miasta kumuluj w sposb szczeglny zagszczon sie powiza i to ona najsilniej wpywa na skomplikowanie ich struktury. Gdyby nie owe powizania, rozmieszczenie poszczeglnych elementw w miecie mogoby by w zasadzie dowolne. Tymczasem to powizania fizycznie manifestujce si w infrastrukturze umoliwiajcej ich realizacj decyduj o jakoci miasta, o jego funkcjonowaniu, o jego fizjologii. Owa infrastruktura to podstawowa sie przestrzeni publicznych zapewniajca krwiobieg miasta, dostarczajca niezbdnego paliwa do funkcjonowania miasta paliwa, ktrym s niezbdne kontakty pomidzy poszczeglnymi elementami struktury miasta. W tym sensie 39

3. Wspczesne dylematy przestrzeni...


przestrzenie publiczne umoliwiaj normalne funkcjonowanie miasta, czyni z martwej struktury ywy, sprawnie dziaajcy organizm. Drugie sowo-klucz zrnicowanie oczywicie ma zwizek z wystpujcymi w miecie przepywami. To zrnicowanie potrzeb wywouje konieczno kontaktw. Dzieje si to ju na bardzo podstawowym poziomie. Czowiek w swoim codziennym funkcjonowaniu generuje potrzeb miejsca pracy, miejsca zamieszkania, rekreacji, edukacji, rozrywki. W swojej normalnej dziaalnoci pojedynczy uytkownik miasta generuje cakiem rozbudowan sie kontaktw. Jeeli zmultiplikujemy j przez liczb tych uytkownikw i relacje wystpujce pomidzy poszczeglnymi podmiotami, to uzyskamy bardzo skomplikowany obraz przepyww realizujcych si w przestrzeni fizycznej. Warto zauway, e owo zrnicowanie generujce przepywy jest sam natur miasta. Nie ma miasta tam, gdzie wszystko jest takie samo w sensie charakterystyki elementw. Sama koncentracja nie tworzy jeszcze miasta. Mamy bowiem takie koncentracje jak urzdzenia techniczne (np. skomplikowane instalacje wydobywajce rop naftow czy kosmodromy), ktre nie tworz w aden sposb miasta, gdy nie maj owej cechy zrnicowania. Wreszcie hierarchia pozwalajca na przestrzenn organizacj opisanego zrnicowania struktury. Miasta nie maj paskiej, poziomej organizacji, przeciwnie, odznaczaj si bardzo silnie rozwarstwion przestrzeni, z precyzyjnym wyodrbnieniem miejsc wanych i mniej wanych. To rozwarstwienie przestrzeni pozwala nam od pierwszego rzutu oka odrni miasto od innych rodzajw osiedli. Ju w pierwszych sumeryjskich miastach cytadela, czyli przestrzenny zesp hierarchiczny, zoony ze wityni, paacu i spichlerza, pozwoli bez adnej wtpliwoci odrni te ukady od rozbudowanych nieraz wczeniejszych wsi. To hierarchiczna organizacja definiuje miasto, powala zrozumie i uytkowa opisane zrnicowanie poszczeglnych elementw. I znowu nietrudno jest dostrzec bardzo silny zwizek tej podstawowej cechy miasta z przestrzeniami publicznymi. To one wanie, poprzez nagromadzenie przepyww wynikajcych ze zrnicowania, kreuj ow hierarchi. Mona zatem powiedzie, e przestrzenie publiczne stanowi o istocie miasta, ich rola opiera si o najbardziej podstawowy archetyp tej struktury osiedleczej i umoliwia jej materialn manifestacj. W 1985 roku T. Zipser (1985) sformuowa paradygmat decyzji przestrzennych, wychodzc z zaoenia, e potrzebny jest teoretyczny model pozwalajcy na zobiektywizowanie diagnozy i oceny metod planistycznych w odniesieniu do miast. Ten paradygmat opiera si na przekonaniu, e do sztywne i do jednolite, a pod rnymi wzgldami niezmienne wzorce struktur przestrzennych sugeruj istnienie czego w rodzaju systemu generujcego, ktry jak genotyp w dziedzinie organizmw ywych narzuca rozwizania strukturalne (Zipser i in., 1994) i stanowi w swej istocie rodzaj wzorca budowy systemu generujcego powstawanie struktury przestrzennej. Na schemat ten skadaj si nastpujce warstwy: 1) aktywnoci, czyli formy zagospodarowania terenu charakterystyczne dla systemu osadniczego, 2) chonnoci odzwierciedlajce wielko obszaru, ktry moe przyj ustalon liczb aktywnoci, 3) predyspozycje okrelajce przydatno obszaru dla lokalizowania w nim poszczeglnych aktywnoci, 40

Izabela Mironowicz

4) kontakty, czyli konieczne relacje pomidzy aktywnociami, 5) konflikty bdce wzajemnymi zakceniami funkcjonowania poszczeglnych elementw w systemie osadniczym, 6) preferencje budowane na subiektywnym przekonaniu o przydatnoci lub jej braku pewnych obszarw dla okrelonych aktywnoci, 7) rwnowaga bilansowa zapewniajca przede wszystkim zgodn liczb celw kontaktw z liczb zainteresowanych tymi kontaktami oraz relacji o innym charakterze, 8) inercja stanowica opr istniejcego zainwestowania, 9) styl rozumiany jako pewnego rodzaju kulturowy schemat rozwiza przestrzennych. Nietrudno zauway, e problematyka przestrzeni publicznych w pewien sposb przenika kady z elementw paradygmatu, jednak najsilniejszy zwizek wykazuje z najbardziej strukturotwrczym jego elementem, jakim s kontakty. Dzieje si tak dlatego, e przestrzenie publiczne umoliwiaj fizyczn realizacj tego kontaktu. Mona zaryzykowa twierdzenie, e przestrzenie publiczne, zapewniajc moliwo kontaktw, decyduj o zrwnowaeniu struktury miasta. Jeeli bowiem nie mona zrealizowa kontaktw, to nastpuje naruszenie rwnowagi systemu. W tym sensie przestrzenie publiczne maj kluczowe znaczenie dla funkcjonowania miasta jako organizmu. Przedstawiony schemat rozumienia przestrzeni publicznych i ich znaczenia dla funkcjonowania miasta mona okreli jako teoretyczny zarys roli i funkcji przestrzeni publicznych w miecie. Istnieje jednak jeszcze aspekt znacznie bardziej szczegowy i jeli mona go tak sformuowa uytkowy tych przestrzeni. Wynika on z systemu cywilizacyjnego ksztatowanego przez ludzi.

3.2.

UYtKoWAnie PrZestrZeni PUBLiCZneJ. PotrZeBY i WZorCe

Przepywy i powizania miejskie realizuj si w konkretnych jednostkach, jakimi s ludzie przemieszczajcy si w rozmaity sposb. To oni wypeniaj przestrzenie publiczne i nadaj im zarwno sens jak i wyraz. Naczeln wartoci przestrzeni publicznej jest wsplno rozumiana jako brak indywidualnego prawa do miejsca, przy jednoczesnym prawie kadego do uytkowania tego miejsca. Nietrudno zauway, e prawo uytkowania miejsca prowadzi do oczywistych konfliktw, gdy bezdyskusyjna jest mnogo stylw ycia. Globalizacja pokazuje, e bardzo czsto styl ycia bardziej jest zwizany przynalenoci do okrelonej grupy spoecznej czy zawodowej (szczeglnie w ramach jednego systemu cywilizacyjnego) ni z miejscem. wiadomie uywam tu sformuowania, e globalizacja jedynie ujawnia t cech a nie, e j wywoaa. Styl ycia redniowiecznego rzemielnika by podobny we wszystkich miastach europejskich, podobnie jak styl ycia XIX-wiecznego robotnika czy studenta uczcego si w XXI wieku. Jednoczenie, w kadym z miast przestrzennie wystpoway znaczce rnice stylw ycia pomidzy owym rzemielnikiem a lokalnym ksiciem, robotnikiem a fabrykantem czy studentem a przedstawicielem handlowym. Zatem konieczno negocjowania warunkw uytkowania przestrzeni publicznej jest jej immanentn cech i nie jest zwizana z mnogoci stylw ycia wystpujc we wspczesnych miastach. Rnica jakociowa w tym wzgldzie 41

3. Wspczesne dylematy przestrzeni...


jest oczywicie prost konsekwencj rnicy ilociowej. Miasta milionowe zapewne bd miay wiksze zrnicowanie ludnoci i stylw ycia ni miasta kilkutysiczne. Istota zjawiska jest tu jednak taka sama. Idea wspdzielenia miejsca ma kilka bardzo ciekawych konsekwencji Prawo do miejsca moemy do szeroko interpretowa. Moe ono oznacza prawo do uycia, prawo do decydowania o uyciu, prawo do decydowania o urzdzeniu miejsca. Pierwszym z tych praw jest prawo do uycia miejsca. Lorens (2006) definiuje przestrze publiczn jako miejsce przeznaczone na realizacj potrzeby bezporednich kontaktw pomidzy uczestnikami ycia spoecznego, co dokadnie odpowiada prawu do uycia. Jest to niewtpliwie najbardziej podstawowy poziom rozumienia znaczenia przestrzeni publicznej. Jednake ta definicja stanowi pocztek, a nie koniec poszukiwania rozumienia znaczenia prawa uytkowania przestrzeni. Moemy na pocztek zauway, e owo prawo limitowane jest przez system wartoci cywilizacyjnych. Dla przykadu prawo uycia nie oznacza cakowitej swobody, a jedynie t dopuszczan w danym miejscu przez prawo i obyczaj. Problem moliwoci uycia przestrzeni publicznej w sposb naruszajcy norm prawn jest do ewidentny i stanowi granic wyraania wasnego stylu ycia przyjt w cywilizowanych spoeczestwach. Nieco bardziej skomplikowana jest sprawa granicy owego obyczaju. Dla przykadu, w nadmorskich kurortach w Polsce mona spotka na miejskich promenadach przechodniw ubranych niekompletnie w stosunku do obowizujcych powszechnie norm obyczajowych i jest to powszechnie akceptowalne ze wzgldu na wakacyjny charakter, blisko pla, wygod i ogln atmosfer miejsca. W podobnych kurortach we Francji tego rodzaju ubir w miecie jest zupenie nieakceptowalny. Nie dzieje si tak ze wzgldu na wiksz ogln restrykcyjno obyczajow Francuzw, ale ze wzgldu na norm obyczajow dotyczca przestrzeni publicznych. Na play turysta moe by znacznie bardziej roznegliowany ni jest to przyjte w Polsce, jednak w miecie nie jest przyjte przechadzanie si w strojach plaowych i zapewne niewiadomemu tej normy obyczajowej turycie zostanie zwrcona uwaga. Innymi sowy prawo do uycia przestrzeni nie jest cakowicie dowolne i nie kada ekspresja stylu ycia moe by w przestrzeni publicznej prezentowana. Istnieje zatem bardzo wyrane, kulturowe ograniczenie uytkowania przestrzeni publicznej. Niekiedy ma ono charakter zakazu (np. noszenia stroju plaowego), niekiedy za nakazu okrelonego zachowania (np. nakrycia gowy). Oznacza to w swej istocie, e generalna norma prawa do uytkowania nie ma wcale charakteru absolutnego. Jednak tym bardziej publiczne jest miejsce im mniej ogranicze w nim panuje. Dalszym rozcigniciem prawa do uycia przestrzeni jest prawo prowadzenia w niej okrelonej dziaalnoci. Dla przykadu, czy prawo to oznacza prawo do piewania czy grania na instrumentach, wykonywania praktyk religijnych, wicze gimnastycznych, sprzeday wasnorcznie wytworzonych produktw, przemawiania do przechodniw? Przykadw bardzo wielu aktywnoci mona by tu wylicza bez liku jednak nie zmieni one istoty pytania. Jak daleko siga prawo do uycia? Czy obejmuje ono wycznie uytkowanie struktury takiej, jaka ona jest (np. kpanie si w fontannie) czy te daje prawo take przeksztacenia tej struktury (np. rozoenie straganu, postawienie leaka, urzdzenie ogrdka)? Wida wyranie, e prawo do uycia miejsca moe by bardzo atwo rozcignitena prawo do przejcia miejsca. 42

Izabela Mironowicz

Ta kwestia prowadzi do nastpnego postawionego wczeniej pytania o prawo do decydowania o uyciu. Kto bowiem ma ustali czy uliczny piewak moe wykonywa swoje utwory na ulicy, a babcia sprzedajca pietruszk nie? Pomijam tu wiadomie wszelkie aspekty prawno-ekonomiczne (jak na przykad czy obie te osoby prowadz dziaalno zarobkow legalnie itd.), gdy pytanie ma w swej istocie charakter fundamentalny. Brzmi ono czy ograniczenia w uytkowaniu nie naruszaj istoty wolnoci uycia przestrzeni publicznej? Mona by tu atwo uciec si do prostej odpowiedzi, e ograniczenia wynikaj z poszanowania interesw innych. Jednak to wyjanienie nie jest przekonujce. Dla przykadu, mieszkacy mog narzeka na wzmoony ruch pieszy i trudnoci w dojechaniu do budynkw w strefach atrakcyjnych turystycznie. Czy to oznacza, e powinno si zabroni turystom spacerowania po Dugim Targu w Gdasku czy Corso Buenos Aires w Mediolanie? Czyj komfort jest waniejszy? Turysty, mieszkaca, studenta zmierzajcego na zajcia, przechodnia idcego do teatru, bankiera? Do tego dochodzi oczywicie konflikt wartoci i prezentowanych postaw. Czy na przykad ebrak lub kloszard maj prawo kultywowania wasnego stylu ycia w przestrzeni publicznej? I kto moe o ich prawie do uytkowania teje przestrzeni decydowa? Dlaczego akceptowalny miaby by turysta, a nie biedak zbierajcy metalowe puszki z koszy na mieci? Zauwamy, e gdyby zastosowa proste yczenia wikszoci, to spora grupa zostaaby pozbawiona praw obywatelskich. W tym sensie atwo zauway, e skoro mwilimy wczeniej o archetypie przestrzeni politycznej, to musi ona take chroni prawa mniejszoci (w tym mniejszoci obecnie nie akceptowanej spoecznie), a nie tylko powszechnie przyjte postawy obyczajowe. Jak wida analiza prawa turysty do spacerowania w stroju niedbaym, by nie powiedzie niekompletnym, prowadzi do pytania o fundamentalne prawa ludzkie. Nietrudno zauway, e konflikt interesw w przestrzeni publicznej jest niejako jego immanentn czci, integralnym komponentem. Nieatwo jest znale racje przemawiajce na korzy tej czy innej grupy uytkownikw. Zauwamy przy tym, e praktyka przejmowania przestrzeni publicznych dotyczy nie tylko jednostek, ale caych grup. Dla przykadu, organizowane s manifestacje, biegi, przejazd rolkarzy lub rowerzystw ulicami miasta, koncerty, jarmarki czy wstawy, ktre uniemoliwiaj korzystanie z przestrzeni publicznej w zwyky, codzienny, dogodny dla rutynowych uytkownikw sposb. I znowu, z jednej strony, s one mile widziane i szeroko akceptowane jako manifestacja pewnych postaw czy stylw ycia, z drugiej za, krytykowane jako uciliwe i zakcajce normalne funkcjonowanie. Zatem pytanie, kto ma prawo decydowa o takim czy innym uyciu przestrzeni publicznej pozostaje nadal otwarte. Gdyby pozwoli o tym decydowa szerokiej publicznoci (np. mieszkacom miasta, pasantom przemierzajcym przestrze publiczn czy dowolnie innej zdefiniowanej grupie, to bardzo szybko doprowadzilibymy do wykluczenia z przestrzeni publicznej wielu ludzi i caych grup. Od tych budzcych sprzeciw swoim stylem ycia, po tych reprezentujcych inne postawy wobec zjawisk i wartoci. W konsekwencji wydaje si, e miar rzeczywistej publicznoci przestrzeni moe by fakt napotykania w niej osb i postaw nie tylko nie budzcych akceptacji, ale wrcz wywoujcych sprzeciw. Jednake owo prawo do decydowania o uyciu przestrzeni publicznej nie jest jeszcze najszersz moliw interpretacj. Warto zauway, e rozwj postaw demokratycznych doprowadzi do stanu, w ktrym obywatele nie zadowalaj si wyraeniem swojego zdania w wyborach i powierzenia od43

3. Wspczesne dylematy przestrzeni...


powiedzialnoci za decyzje na kolejne cztery lata wybranym przez siebie reprezentantom. Bezpowrotnie odeszy w przeszo czasy, kiedy obywatel w najlepszym razie mg oczekiwa, e dobra wadza pouczy go, co jest dla niego najlepsze (Cornwall, 2008). Zarzdzanie partycypacyjne, stae konsultacje, przekonywanie opinii publicznej, pozyskiwanie zwolennikw okrelonego rozwizania, budowanie spoecznych sojuszy staj si jak si wydaje nieuniknion praktyk zarzdzania. Oczywicie, bardzo wan czci tego zarzdzania szczeglnie na poziomie lokalnym jest kontekst przestrzenny i decyzje odnoszce si do zagospodarowania przestrzeni. Jeszcze niedawno odbiorcy przyjmowali tego rodzaju decyzje jakoprofesjonalne, wynikajce ze specjalistycznej wiedzy ekspertw, dzi powszechnie z nimi dyskutuj lub je kontestuj. Id nawet dalej zgaszaj swoje prawo do zagospodarowania przestrzeni (przejawiajce si take oczywicie sprzeciwem wobec okrelonych sposobw zagospodarowania). daj tego pojedynczy obywatele, organizacje i grupy spoeczne. daj tego przedsibiorstwa i instytucje reprezentujce rozmaite eksperckie punkty widzenia (np. ochrona rodowiska, konserwacja zabytkw). Cakiem realne staje si zatem prawo do decydowania o urzdzeniu miejsca, ktre mona uzna za najdalej posunity rodzaj wpywu na przestrze publiczn. Zauwamy bowiem, e urzdzenie miejsca bardzo znaczco wpynie na jego pniejsze uytkowanie. Oznacza to, e zapewniajc sobie udzia w procesach planistycznych mona najpeniej zrealizowa swoje prawo nie tylko do uytkowania ale i decydowania o uyciu. W ten sposb proces planistyczny sta si jednym z narzdzi bardzo szeroko rozumianej wolnoci obywatelskiej. Bardzo wane jest, eby sobie z tego zdawa spraw, gdy narzdzia tego mona uy zarwno dla poszerzenia sfery wolnoci jak i do jej ograniczenia. Innymi sowy przestrze publiczna nie moe stanowikoncertu ycze a raczej powinna stanowi obszar negocjacji. Dowiadczenia z publicznych warsztatw urbanistycznych (Mironowicz, Clerici, 2010) pokazuj, e po pierwsze istnieje ogromna liczba konfliktw w odniesieniu do przestrzeni publicznej. Pojawiaj si one jako efekt konkurencji o miejsce, gdy w istocie kada z grup uwaa swoje racje za najwaniejsze i prbuje dokona przejcia przestrzeni dla swoich celw. Na jednej tylko staromiejskiej ulicy stanowicej przedmiot bada we Wrocawiu mona byo w cigu dwch godzin warsztatu wyodrbni co najmniej kilkanacie osi konfliktw. Do najbardziej typowych nalea konflikt transportowy (piesi tramwaje samochody) w bardzo rnych konfiguracjach. Dla przykadu, jedni uwaali za doskonay pomys wprowadzenie tramwaju w rodek cigu pieszego i postulowali dodanie drugiego kierunku (tramwaj kursuje po ulicy w jedn tylko stron), inni czuli si zagroeni i uwaali tramwaj za cichego zabjc skradajcego si niepostrzeenie za ich plecami. Ich danie sprowadzao si do cakowitego usunicia tramwaju. Bya take grupa postulujca odwrcenie kierunku ruchu. Na to nakada si konflikt w sprawie lokalizacji przystankw, miejsc przecicia ulicy przez kierunki prostopade i trudnoci w dojedzie i parkowaniu pojazdw. Sam zatem konflikt transportowy nalea do do skomplikowanych i adne z rozwiza nie mogo oczywicie zadowoli wszystkich zainteresowanych. Jeeli dodamy do tego konflikt uytkowania (dla przykadu rodzice/dziadkowie z podopiecznymi przeciwko wacicielom psw, mieszkacy przeciwko restauracji/turystom, 44

Izabela Mironowicz

mieszkacy przeciwko studentom, mieszkacy i galeria sztuki konkurujce o przestrze dziedzica, pracownicy za okrelonymi sposobami zagospodarowania itd.), to moe okaza si, e urzdzenie przestrzeni jako efektu koncertu ycze doprowadzi do cakowitego zablokowania jej funkcjonowania i stanie si nieznone dla wszystkich. Suma racjonalnych indywidualnych da nie stanowi tu bowiem adnego rozwizania. Przeciwnie, moe okaza si cakiem nieracjonalna. To prowadzi do drugiej istotnej obserwacji, e mianowicie oczekiwania wobec przestrzeni s nie tylko rozbiene, ale bardzo czsto wrcz sprzeczne. Nasi rozmwcy chcieli na przykad zachowania studenckiego charakteru ulicy jednak pod warunkiem, e nie bdzie na niej studentw... Czasem sami uytkownicy nie zdaj sobie sprawy z kontradyktoryjnoci wasnych oczekiwa. Moe si zatem okaza, e czasyplanowania przestrzeni publicznej odeszy w przeszo i naley poszuka sposobw negocjowania przestrzeni publicznej z uwzgldnieniem interesw rozmaitych jej uytkownikw. Owo negocjowanie musi uwzgldnia proces rozumienia problemu zarwno przez specjalistw jak i przez odbiorcw, proces uzgadniania celw, proces edukacji dotyczcy zarwno moliwych rozwiza jak i ich konsekwencji oraz w kocu element decyzyjny. Nie oznacza to, e rola urbanisty odesza w przeszo, przeciwnie, zyskaa ona zupenie nowe wymiary i wymaga zupenie nowych umiejtnoci.

3.3.

PrYWAtne PUBLiCZne: PArADoKs PotrZeB, PArADoKs PostAW

Wszystko, co wczeniej powiedziano pokazuje ogromne, fundamentalne nawet znaczenie przestrzeni publicznych w miastach. Jednak czowiek wymaga take prywatnoci. Lubi mie poczucie swojego, do niego tylko nalecego miejsca. Daje mu to oczywiste poczucie bezpieczestwa, stanowi jednak take zupenie podstawow biologiczn potrzeb (Hall, 2009). Nie ma zatem nic dziwnego w tym, e czowiek dy do zdobycia pewnej porcji przestrzeni niejako na wyczno. Problem w tym, czy takie dziaanie nie zabije po pewnym czasie samej istoty miasta. Owo zdobywanie przestrzeni ma dwojaki aspekt. Pierwszym jest oczywicie mieszkanie. Godzimy si w zasadzie, e dom stanowi nienaruszalne terytorium czowieka i prawo do siedziby i jej nienaruszalnoci decyduje o standardach nie tylko obywatelskich, ale wrcz ludzkich. Jednak to prawo jest interpretowane w coraz bardziej rozcigliwy sposb. Gdy patrzymy na pojedynczy budynek, to w zasadzie wszyscy zgadzamy si, e jego ogrodzenie stanowi jasn przestrzenn manifestacj owej nienaruszalnej, by nie uy sowa witej wasnoci. Co ciekawe jednak, zaczyna nam przeszkadza, gdy zamiast pojedynczego budynku jednorodzinnego widzimy ogrodzony budynek wielorodzinny. Tu ju nie widzimy owego prawa wasnoci tak klarownie. W nas samych tkwi pewien paradoks, ktry czyni z budynku wielorodzinnego rodzaj budynku publicznego, w stosunku do ktrego mamy pewne oczekiwania co do jego dostpnoci. Nie jest to powszechna europejska norma. W wielu krajach budynki wielorodzinne s sytuowane na ogrodzonych posesjach, jasno manifestujc swj prywatny status (nawet jeeli brama jest otwarta, co zreszt zazwyczaj ma miejsce). Jednak to dopiero pierwszy krok na drodze do zawaszczania przestrzeni , bo nastpny to zespoy budynkw zarwno jednorodzinnych jak wielorodzinnych co kompletnie nie 45

3. Wspczesne dylematy przestrzeni...


pozostaje bez wpywu na funkcjonowanie miasta jako caoci. Jeeli nie mona spacerowa brzegiem rzeki czy trzeba objeda ogromny fragment miasta, to oznacza, e zostay zawaszczone przestrzenie publiczne stanowice wane kanay przepyww. Taka sytuacja ma miejsce zarwno w miastach polskich jak i wielu miastach europejskich. W niektrych miejscach jest doprowadzona do kuriozalnych rozmiarw. Podmiejskie sypialnie rozrastajcego si Madrytu stanowi wrcz rodzaj nowych miast za potami kompletnie zagarnitych przestrzeni. Trudno nawet te struktury nazwa miastami, s raczej maszynami do zamieszkiwania. To zjawisko nie dotyczy wcale wycznie budownictwa wielorodzinnego. Kilometry kwadratowe typowych angielskich terraced houses maj dokadnie t sam cech. Inna jest tylko jej manifestacja przestrzenna (ryc. 78).

Ryc. 7. Miasto zamknite Majadahonda, Hiszpania (fot. J. Ziarkowska).

Ryc. 8. Miasto otwarte Berlin, Nimcy (fot. I. Mironowicz).

46

Izabela Mironowicz

Czy to oznacza, e grodzenie wasnoci jest cech antymiejsk? Oczywicie nie. Chodzi raczej dokadnie o odniesienie do przestrzeni publicznych. Mona by to sformuowa w ten sposb: kade zagospodarowanie pozostaje tak dugomiejskie w swej istocie dopki zapewnia realizacj przepyww w ramach przestrzeni publicznych. W momencie, kiedy nastpuje blokada niezbdnych kontaktw lub nieracjonalne ich wyduenie, oznacza to, e najprawdopodobniej dane zagospodarowanie szkodzi miastu jako caoci. Oczywicie w konsekwencji szkodzi take samemu sobie, jednak skutki nie s w tym wypadku natychmiast odczuwalne. Mona zatem stwierdzi, e jednym z najbardziej istotnych problemw wspczesnych przestrzeni publicznych jest niebezpieczestwo zawaszczenia ich przez mieszkacw w stopniu uniemoliwiajcym lub znacznie utrudniajcym realizacj niezbdnych dla funkcjonowania miasta kontaktw. W ten sposb zostaje naruszona fizjologia miasta, staje si ono dysfunkcjonalne w samej swej istocie. Owo zawaszczanie przestrzeni publicznej ma take inny aspekt. Przejawia si mianowicie take jako przejmowanie kontroli nad przestrzeni pod pozorem zachowania jejpublicznoci. To zjawisko jest now, bardziej wyrafinowan form komercjalizacji. Przez ostatnie lata przetoczya si w literaturze przedmiotu debata nad komercjalizacj i zawaszczaniem przestrzeni publicznej przez wielkie centra usugowe pod jednym dachem. Te fabryki komercji w swojej pierwotnej wersji wydzielay z normalnego funkcjonowania w strukturze miejskiej ogromne obszary. Zjawisko to ju w latach 60. XX wieku Lewis Mumford nazwa now nekropolizacj miasta, wrc miastu niechybny schyek wskutek zawaszczenia przestrzeni publicznej. Jego amerykaskie dowiadczenia z obiektami tego rodzaju, o ogromnej, niewyobraalnej czsto w skali europejskiej wielkoci, pozwalay, jak si wydaje, na tak pesymistyczne prognozy. Jednak szeroka debata i prba powstrzymania zjawiska przez miasta doprowadziy do tego, e owe centra zaczy uelastycznia swoje podejcie do panowania nad przestrzeni. Dzisiaj w wikszoci nowo budowanych obiektw zapewniona jestprzepustowo, czyli moliwo przejcia przez obiekt przez cay czas, take wtedy, gdy sklepy i obiekty usugowe s nieczynne. Moe to rodzi zudne przekonanie, e przestrze taka jest w swej istocie przestrzeni publiczn, gdy zapewnia moliwo swobodnego przepywu i realizacji kontaktw. Warto jednak zwrci uwag, e to przekonanie nie jest do koca uzasadnione. Po pierwsze dlatego, e w przestrzeni tej istniej rozmaite dodatkowe ograniczenia, ktre nie wystpuj w prawdziwej (czy penowartociowej) przestrzeni publicznej. Naley do nich zakaz okrelonych, niepodanych przez waciciela zachowa, ktre s normalnie dopuszczalne (nawet jeeli niezbyt mile widziane przez wspuytkownikw). Nie wolno na przykad w takich miejscach pali (na ulicy wolno) czy spa. Nawet przebywanie duej ponad czas niezbdny do przejcia przez obiekt jest podejrzany. Po drugie, jest to obiekt cakowicie kontrolowany i monitorowany. Oczywicie mona powiedzie, e wikszo centrw miast jest dzisiaj monitorowana (oczywicie w imi podniesienia bezpieczestwa obywateli) jednak jest to raczej wyraz pozbawiania naturalnej wolnoci miejsca publicznego ni powszechnie podana i akceptowana norma. Toczy si zreszt w tej sprawie bardzo oywiona debata. Po trzecie wreszcie, z tego rodzaju przestrzeni wykluczonych jest bardzo wielu uytkownikw, ktrzy normalnie maj prawo (jak kady) przebywania w przestrzeni publicznej. W centrach handlowych nie spotyka si ulicznych grajkw, ebrakw czy kloszardw. Ochrona bardzo sprawnie usuwa ich sprzed oczu podanych klientw. Oczywicie mona znowu powiedzie, 47

3. Wspczesne dylematy przestrzeni...


e dzieje si tak na yczenie wikszoci, jednak to oznacza, e przestrze skomercjalizowana pozbawiona jest najbardziej immanentnego wyznacznika publicznoci wolnoci dostpu. Mona debatowa, czy oba opisane zjawiska s wynikiem rzeczywistej potrzeby spoecznej, czy te w znacznej mierze kreowane s jako produkt rynkowy. Dla przykadu, nowe osiedla mieszkaniowe s sprzedawane od razu z ogrodzeniem, w pakiecie przez deweloperw, ktrzy uznali, e tego rodzaju rozwizanie zyska wiksz akceptacj klientw. To samo dotyczy centrw usugowych pod jednym dachem. By moe pojedynczy odbiorca nie musi si zastanawia, czy przyczynia si do zatracania wartoci urbanistycznych w swoim miecie, jednak suma poszczeglnych decyzji daje efekt zagroenia dla funkcjonowania przestrzeni publicznej. To zagroenie nie byoby moe istotne gdyby nie to, e pozbawia miasto samej istoty miejskoci prawa do miejsca. LiterAtUrA
Arnstein S.R., 1969, A Ladder of Citizen Participation. Journal of the American Institute of Planners, Vol. 35 (4), ss. 216224. Boelens L. ,2006, Beyond the Plan: Towards a new Kind of Planning. disP 167, s. 2540, Zurich. Commission of the European Communities, 1997, The EU Compendium of Spatial Planning Systems and Policies. Office for Official Publications of the European Communities. Regional Development Studies. Luxemburg. Carnwall A., 2008, Democratising Engagement. What the UK Can Learn from International Experience? DEMOS London. Cornwall A., Schattan Coelho V. (red.), 2007, Spaces for Change? The politics of Citizen Participation in New Democratic Arenas. London. Czapiski J., Panek T. (red.), 2009, Diagnoza spoeczna 2009. Warunki i jako ycia Polakw. Warszawa. Farins Dasi J. (red.), 2007, Governance of Territorial and Urban Policies from EU to Local Level. Final Report of ESPON Project 2.3.2. Higgins, M. Reeves D., 2006, Creative thinking in planning: How do we climb outside the box? Town Planning Review, 77 (2), s. 221242. Lorens P., 2006, Tematyzacja przestrzeni publicznej miasta. Wyd. Politechniki Gdaskiej, Gdask. Lorens P., 2008, Plan Operacyjny Przeksztace Rejonu Starego Miasta w Starogardzie Gdaskim. Gdask. Lorens P., Mironowicz I., Ossowicz T., 2005, Koncepcja paradygmatu transformacji zdegradowanych obszarw o potencjale metropolitalnym. Biuletyn KPZK PAN 223, Warszawa, s. 88131. Kunzmann K.R., 1997, The future of planning education in Europe. Aesop News. Summer 1997. Kunzmann K.R., 2005, Creativity in Planning; a Fuzzy Concept? disP 162, s. 513, Zurych. Mironowicz I., 2009, Zarzdzanie miastem. Zarzdzanie zmianami. Zarzdzanie wizjami. Pozna. Mironowicz I., Clerici A. (red.), 2010, Gardens of Art Urban Renewal of Szewska Street in Wrocaw. Oficyna Wyd. Politechniki Wrocawskiej. Mironowicz I., Clerici A., 2010, Urban Workshop Plus Concept of Public-Professional Partnership in Urban Development. [w:] Schrenk M., Popovich V.V , Engelke D., Elisei P. (red.). Cities For Everyone: Liveable, Healthy, Prosperous Promising Vision or Unrealistic Fantasy? 15th International Conference on Urban

48

Izabela Mironowicz

Planning and Regional Development in the Information Society GeoMultimedia 2010: REAL CORP 2010 Proceedings / Tagungsband Vienna, 1820 May 2010. Nadin V., Stead D., 2008, European Spatial Planning Systems, Social Models and Learning. disP 172, Zurich, s. 3547. rda internetowe: European Council Of Spatial Planners: New Charter of Athens. The European Council of Town Planners Vision for Cities in the 21st century. http://www.ceu-ectp.eu, access 20/02/2010, Lisbon, 2003. Kunzmann K.R, 2004, Unconditional surrender: The Gradual Demise of European Diversity in Planning. http://www.aesop-planning.com, access 20/02/2010.

Piotr CZY

4.
4.1.

ProBLeMY KsZtAtoWAniA PrZestrZeni PUBLiCZneJ W WietLe WsPCZesnYCH KonCePCJi FiLoZoFiCZnYCH


WstP

Trudno jednoznacznie okreli przedmiot bada filozofii. Wielokrotne prby usystematyzowania filozofii i jej metody zawsze zyskiway wielki aplauz rodowisk filozoficznych, by chwil pniej okaza si jaowym wysikiem nieprzynoszcym wikszych efektw. To, czym jest filozofia, samo jest problemem filozoficznym. Dlatego te, tak jak moliwe jest okrelenie stanowiska lub ewentualnie kilku stanowisk danej nauki wobec przestrzeni publicznej, tak w przypadku filozofii jest to niemoliwe. Przestrze publiczna moe by ujmowana rnorodnie. Dla teorii poznania bdzie postrzegana jako problem specyficznego przedmiotu poznania: gdzie jest i czym jest przestrze publiczna i jak j zidentyfikowa; dla filozofii kultury problemem badawczym moe by midzykulturowe obowizywanie przestrzeni publicznych lub poszukiwanie struktur poznawczych konstytuowanych w danym typie przestrzeni publicznej; dla etyki i estetyki problemem moe by na przykad problem nagoci w przestrzeni publicznej. Nawet poszczeglne dziedziny filozofii nie gwarantuj spjnoci wnioskw wypywajcych z bada filozoficznych, w zalenoci od przyjtego stanowiska zastane problemy bd rozmaicie interpretowane, czsto ksztatujc sprzeczne ze sob opinie. Dlatego niemoliwe jest przekrojowe omwienie problematyki przestrzeni publicznych w kontekcie wielu koncepcji filozoficznych, bo s one czsto do siebie niesprowadzalne; mona j jedynie interpretowa w kontekcie danego filozoficznego sporu bd problemu, ktry generuje okrelone stanowiska wobec problematyki przestrzeni publicznych i moliwoci ich ksztatowania. Tutaj przestrze publiczna bdzie rozumiana przede wszystkim jako fenomen spoeczny, jako ksztatujca si przestrze ekspresji aktywnoci spoecznej i napi wystpujcych we wspczesnym spoeczestwie. Dzi najistotniejszy jest spr dotyczcy wspczesnego spoeczestwa, toczcy si od 30 lat spr o nowoczesno, o kondycj wspczesnego spoeczestwa i strategie jego rozwoju. Jednym z czoowych komentatorw nowoczesnoci jest Jrgen Habermas, wybitny niemiecki filozof, ktry powici swoj dziaalno filozoficzn problematyce demokracji i wspczesnego spoeczestwa. W wywiadzie na temat swojego dorobku filozoficznego mwi: Spoeczestwo nie wspiera si jedynie na wytworach technologii i wiedzy, ale przede wszystkim na kontynuowaniu, rekonstruowaniu i krytykowaniu swoich wasnych podstaw [tradycji]. Poniewa to one s narzdziami, dziki ktrym orientujemy si w wiecie. Pozwalaj zrozumie miejsce czowieka w spoeczestwie jak i w wiecie. 1
1

Wywiad telewizyjny nt. publikacji ksiki Philosophy. Beyond Borders (serwis YouTube; tum. autor).

50

Piotr Czy

Umiejtno ksztatowania przestrzeni to obok technicznej kompetencji projektanta, wraliwo na potrzeby spoeczne, umiejtno ich odczytania oraz, co w dzisiejszych czasach wydaje si by istotne, umiejtno dostrzegania ich zmian. Kada decyzja projektowa ma w istocie charakter normatywny. Jest form odpowiedzi na pytanie o denia czowieka lub ujmujc to inaczej o pewien obraz wiata, ktrego bymy pragnli. Dlatego wanie mona powiedzie, e projektowanie i planowanie, cho w swoim warsztacie pozostaje czynnoci techniczn, w swoim rdowym sensie jest dziaalnoci spoeczn, humanistyczn, bo kreuje wizje ycia ludzi. Architektura w tym sensie jest konkretyzacj zaoe filozoficznych dotyczcych miejsca czowieka na wiecie, jego zdolnoci poznawczych, umiejtnoci komunikacji, odczytywania symboli i moliwoci rozwoju spoeczestwa, w ktrym yje. Problematyka przestrzeni publicznej, w dyskursie architektonicznym i urbanistycznym, zdaje si by elementem kluczowym dla ksztatowania obrazu wspczesnego spoeczestwa. Jest to zrozumiae, poniewa to ona w swoim normatywnym korzeniu ma stanowi przestrze interakcji spoecznej. Jest to tym bardziej zrozumiae, poniewa to ona zdaje si wci ni nie pozostawa. Gona publikacja Richarda Sennetta (1974), zatytuowana The Fall of Public Man, nie naleaa do pierwszych publikacji na temat kryzysu tosamoci publicznej. Wyej wspomniany J. Habermas w 1962 roku publikuje Strukturalne przeobraenia sfery publicznej.2 Cho nie pisze bezporednio o przestrzeni publicznej, a o sferze publicznej, to jednak porusza temat degradacji udziau czowieka w kulturze. Polega on na przeksztaceniu si publicznoci z aktywnie rozprawiajcej o kulturze w publiczno [biernie przyp. aut.] konsumujc kultur3. Niezadowolenie z obrazu spoeczestwa oraz oddajcej ten obraz przestrzeni publicznej nie jest adn nowoci R. Sennett na pierwszej stronie swojej ksiki celowo przywouje porwnanie z cesarstwem rzymskim: Rzymianie zaczli traktowa ycie publiczne jako sfer czysto formalnych zobowiza, by na nastpnej stronie stwierdzi: Dzisiaj ycie publiczne nabrao charakteru formalnego zobowizania.4 Pytanie o kondycj przestrzeni publicznej i erozj ycia spoecznego jest pytaniem palcym i wci aktualnym, jednak nie oznacza to, eby kiedykolwiek na wiecie istniay sielankowe czasy, w ktrych wszyscy ludzie serdecznie si pozdrawiali i dyskutowali na ulicach, otoczeni satysfakcjonujca ich, harmonijn przestrzeni. Jest to problem palcy, bo woajcy o poszukiwanie rozwiza poprawiajcych jako ycia, bo zawsze mona co z ni zrobi, zawsze naley co z ni zrobi. Jednak jest to problem rwnie palcy co nierozwizywalny. Problemy ksztatowania przestrzeni publicznej, tak cile zwizane z problemami rozwoju spoecznego, s nierozwizywalne, bo nigdy nie doczekaj si swojej penej realizacji; pozostaj w nieustannym kryzysie bo taka jest ich natura. Wynika to z historycznej natury rozwoju, ktra zmienia si w czasie i nigdy nie osiga stanu penej realizacji, status quo nigdy si nie koczy. Jedyna rnica midzy czasami nowoczesnoci, rozpoczynajcymi si w epoce owiecenia5, a czasami przednowoczesnymi to pogbiajca si samowiadomo tego faktu;
Wydanie polskie: Habermas (2007). Tame, rozdzia 19. Zatarty kontur: linie rozpadu obywatelskiej sfery publicznej, s. 330. 4 Sennet R. (2009), s.11 i nn. 5 Czyli koca XVIII wieku.
2 3

51

4. Problemy ksztatowania przestrzeni...

podejmowanie problematyki rozwoju, w tym rozwoju przestrzeni publicznej, jako problemu teoretycznego. To wanie odrnia myl nowoczesn od przednowoczesnej, podjcie problemu rozwoju i przyszoci jako teoretycznego, a nie metafizycznego problemu. Dla Habermasa jest to wspomniana wyej ch kontynuacji, rekonstrukcji i krytyki fundamentu wasnej postawy wobec wiata. Stwierdza on, e nowoczesno w tym sensie staa si niekoczcym si zadaniem, projektem niedokoczonym6. Odpowied na pytanie, dlaczego wspczenie problem przestrzeni publicznej poruszany jest explicite, jako niezaleny problem teoretyczny?, jest oczywista bo dzi w ogle mona go podj. Przestrze publiczna czasw wczeniejszych nie bya w istocie publiczna, bya, jak j okrela Habermas, przestrzeni ekspresji wadz reprezentacyjnej sfery publicznej, ufundowanej na swego rodzaju publicznym spektaklu7. Jest to przestrze wykorzystywana w celu budowania wizerunku i odbywania uroczystoci; jej dosownym wacicielem, podmiotem jak i odbiorc by orodek wadzy najczciej rodzina krlewska. Dzi przestrze publiczna jest rozumiana jako przestrze ekspresji spoecznej. Spoeczestwo nowoytne moe problem przestrzeni publicznej skonkretyzowa, bo moe si do niego aktywnie, refleksyjnie odnie. Uwiadomienie sobie podstaw dzisiejszej postawy czowieka w miecie, uczestnika przestrzeni publicznej, czy jak to si mwi w jzyku socjologii aktora, poszukiwanie rde jego zachowania jest istotnym narzdziem w ksztatowaniu przestrzeni publicznej. Zdecydowana wikszo autorw poruszajcych zagadnienie wspczesnej conditio humana widzi jej rdo w zmianach spoecznych i wiatopogldowych dokonujcych si w XIX wieku. Richard Sennett (2009), amerykaski profesor socjologii, oraz Michel Foucault (2006), francuski filozof, razem stawiaj tez: wiek XIX si jeszcze nie skoczy (Sennet, 2009, s. 53). Autorom chodzi o intelektualn spucizn dziewitnastowiecznych przemian, z ktrymi po dzi dzie nasza wspczesna czy raczej nowoczesna kultura intelektualna sobie nie poradzia. Habermas, prbujc skonkretyzowa wiatopogldowy korze nowoczesnoci, parafrazujc klasykw teorii spoecznej8, wymienia tu: () refleksyjny stosunek do tradycji, ktre utraciy charakter naturalny; uniwersalizacja norm dziaania i uoglnienie wartoci, wskutek czego dziaanie komunikacyjne w rozszerzonych polach wyboru odrywa si od wsko zakrelonych kontekstw; wreszcie wzory socjalizacji, nastawione na wyksztacenie abstrakcyjnych tosamoci Ja i wymuszajce indywidualizacj dorastajcych osobnikw. Tak z grubsza przedstawia si obraz nowoczesnoci, nakrelony przez klasykw teorii spoecznej (Habermas, 2005, s. 10). Kady z wyej wymienionych elementw jest podoem ogromnych zmian spoecznych majcych wpyw na ksztat spoeczestwa i przestrzeni publicznej, w ktrych ycie spoeczne si odbywa9. Rwnoczenie kady z wyej wymienionych elementw stanowi konkretyzacj okrelonych problemw filozoficznych, cile wicych si z problematyk przestrzeni publicznej. To wanie kryzys tych postaw doprowadzi do postmodernistycznego zwrotu przeciwko projektowi nowoczesnoci i nowej koncepcji przestrzeni publicznych.

Moderna projekt niedokoczony to symboliczny tytu synnego wykadu J. Habermasa z okazji otrzymania nagrody Adorna, ktry sta si tematem szerokich dyskusji. Kontynuowa go m.in. H. Schnadelbach (2001). 7 Patrz wstp do Habermas (2007). 8 Chodzi tu o Maxa Webera, Emile Durkheim i Georgea Herberta Meada. v O ile moemy dzi jeszcze mwi o yciu spoecznym w przestrzeni publicznej.
6

52

Piotr Czy

W tym opracowaniu proponuje si rozbicie wyej zacytowanego fragmentu na poszczeglne elementy problemowe, szkicowe przedstawienie ich filozoficznego kontekstu, by na koniec zobrazowa ich zwizek z problematyk ksztatowania przestrzeni publicznych: Refleksyjnystosunekdotradycji,ktreutraciycharakternaturalny. Uniwersalizacjanormdziaaniaiuoglnieniewartoci,wskutekczegodziaaniekomunikacyjne w rozszerzonych polach wyboru odrywa si od wsko zakrelonych kontekstw. Wzorysocjalizacji,nastawionenawyksztacenieabstrakcyjnychtosamociJaiwymuszajce indywidualizacj dorastajcych osobnikw.

4.2.

reFLeKsYJnY stosUneK Do trADYCJi, Ktre UtrACiY CHArAKter nAtUrALnY

W 1784 roku Immanuel Kant pisze w berliskim pimie Berlinische Monatsschrift: Owiecenie to wyjcie czowieka z zawinionej przez niego niedojrzaoci. Niedojrzao jest nieumiejtnoci wposugiwaniu si wasnym rozumem bez przewodnictwa innych. Niedojrzao ta jest zawiniona przez czowieka, jeli jej powd tkwi nie wbraku rozumu, ale zdecydowania i odwagi, by swym rozumem posugiwa si bez zwierzchnictwa innych. Sapere aude! Odwa posugiwa si wasnym rozumem! stanowi maksym przewodni owiecenia.(Kant, 2005, s. 44). Ta wypowied stanowi kluczowe wydarzenie dla ksztatujcego si w XIX wieku nowoczesnego spoeczestwa. Proces sekularyzacji, czyli oddzielenia procesw spoecznych od spraw Kocioa, obok tego samego procesu zachodzcego w sferze codziennych zachowa, ksztatuje indywidualn postaw niezalenoci wobec tradycji. Tradycja nie jest obiektywn zastan rzeczywistoci, ale jest przedmiotem dyskusji, moliwych zmian jest projektem. Uwiadomienie sobie wagi tego procesu jest trudne, poniewa trudno jest dzisiejszemu czowiekowi zobrazowa chimeryczn moc obowizywania tradycji. atwo wyobrazi sobie kapitalizm jako si historyczn, poniewa na myl przychodz konkretne dziaania i zmiany dotyczce produkcji, cen oraz wadzy. Nieatwo w taki sam sposb wyobrazi sobie wiecko (secularity) [podobnie jak zmiany tradycji codziennych (customs) uwaga autora], poniewa trudno j uzna za cokolwiek innego ni abstrakcyjny wytwr innych si dziaajcych w spoeczestwie. (Sennet, 2009, s. 248 i n.) Dzi jest oczywiste obowizywanie tradycji na zasadzie konwencji. Tradycja mnie obowizuje, o ile godz si, by mnie obowizywaa, o ile si z ni identyfikuj na zasadzie indywidualnej i niezalenej decyzji. Nie oznacza to, e jestem od niej wolny, ale oznacza, e mam do niej refleksyjny stosunek, e tradycja moe by przedmiotem namysu i zmian z tego namysu wynikajcych. Wanie dlatego Habermas stwierdza, e tradycje utraciy charakter naturalny, przestaj by obiektywnym tworem, ktrego wewntrzna logika podlega rozumieniu jedynie Heglowskiego ducha czasu (Zeitgeist). Czowiek swoim rozumem ma moliwo j poj oraz, co bardzo istotne, ma moralne prawo do tego, by j zmienia i ponosi za to odpowiedzialno. Jednak wyjcie czowieka z niedojrzaoci generuje paradoks. Refleksyjny stosunek do tradycji nie ksztatuje, jak jeszcze 150 lat temu zakadano, postawy odpowiedzialnoci 53

4. Problemy ksztatowania przestrzeni...

za tradycj i chci jej wiadomego budowania, na wzr Religii Pozytywnej Augusta Comtea czy Utopii Tomasa Morusa. Zamiast tego, refleksyjny stosunek do tradycji generuje dystans powodujcy zawieszenie, jeeli nie uniewanienie jej mocy obowizywania. Gdy zniknli bogowie, wikszego znaczenia nabraa bezporednio doznawania i percepcji; zjawiska zaczy si wydawa realne same w sobie, jako bezporednie dowiadczenie (Sennett, 2009, s. 251). Czowiek skupia si na sobie i swoim prywatnym przeywaniu, udzia w tradycji jest przez niego odczytywany w kategoriach przeycia osobistego, nie spoecznego; zamiast wiadomie ksztatowa tradycje, co byo zamierzeniem projektu nowoczesnoci, nie tylko jej nie ksztatuje, ale uczestniczy w niej w sposb bierny, konsumuje j na wzr dbr ekonomicznych. Jednak obraz ten nie powinien by odczytywany jako zbrodnia na kiedy ywej i obowizujcej tradycji. atwo jest nam zbudowa sielankowy obraz uczciwego dziewitnastowiecznego mieszczanina, ktry ywo interesuje si malarstwem i dyskutuje o najnowszej wystawie paryskiej. Jednak z rwnie wielk atwoci malujemy obraz palaczy opium, brudu i analfabetyzmu tamtych czasw. Sentymentalne tsknoty do wiata porzdku i prawdy, lokalnych straganw i bezporedniego kontaktu z drugim w przestrzeni s, w opisie J. Habermasa (2005, s. 380): () niewraliwe na wysoce ambiwalentn zawarto nowoczesnej kultury i nowoczesnego spoeczestwa. Autor sprytnie okrela je jako niwelacja. Jest to niwelowanie osigni kultury przemysowej ksztatujcej dobrobyt opieka zdrowotna, policja czy nawet tanie ubrania dostpne w sklepie, dla przestrzeni publicznej najwaniejszy tu bdzie transport publiczny zapewniajcy dostp oraz handel stymulujcy aktywno. Niwelacja widoczna jest take przy diachronicznym porwnywaniu nowoczesnych i przednowoczesnych form ycia. Nie odnotowuje si wysokich kosztw, jakie przedtem ponosi musiay masy ludnoci (w wymiarze fizycznej pracy, materialnych warunkw ycia i indywidualnych moliwoci wyboru, bezpieczestwa prawnego, systemu penitencjarnego, udziau w yciu politycznym, owiaty szkolnej itd.). Utrata mocy obowizywania porzdkw tradycji, to raczej odczytanie mocy tradycji jako nigdy nie obowizujcej. Jej obowizywanie mona by nawet odczyta jako przemoc, jako mechanizm wadzy jak czyni to Michel Foucault. Kryzys dotykajcy dzisiejsz kultur jest permanentnym kryzysem historycznie rozwijajcego si spoeczestwa. Kryzys naley do istoty wyej wspomnianego projektu nowoczesnoci. Kryzys jest kondycj nowoczesnoci. A rol projektanta jest umiejtno godzenia, agodzenia i ksztatowania adu w chronicznie destabilizujcym si rodowisku. Projektowanie dzi, to: (...) prba poszukiwania, dziki indywidualnej rozumnoci, zastpstwa dla kolektywnych porzdkw tradycji, ktre straciy moc [obowizywania przyp. aut.] (...) (Schnadelbach, 2001, s. 343). To indywidualna umiejtno poszanowania odmiennych stanowisk wobec tradycji i gotowo do dyskusji. Refleksyjna postawa podmiotu musi zakada tak sam postaw innych podmiotw i je wobec tego szanowa. To umiejtno ukierunkowania potrzeb, czsto dalece odmiennych od swoich, i wykorzystania ich jako czynnika budujcego wsplnot; budowa system, w ktrym egoistycznie dziaajcy podmiot synergicznie wspiera dziaanie wsplnoty.

54

Piotr Czy

4.3.

UniWersALiZACJA norM DZiAAniA...

Kolejny element problemowy to uniwersalizacja norm dziaania i uoglnienie wartoci, wskutek czego dziaanie komunikacyjne w rozszerzonych polach wyboru odrywa si od wsko zakrelonych kontekstw. Przyjmijmy robocze zaoenie dotyczce przytoczonej wypowiedzi Habermasa. Uznajmy j za opis pewnej caoci; bdzie ni caociowa wizja nowoczesnej rzeczywistoci, przewartociowujca postaw przednowoczesn. Cho ich wewntrzna konstrukcja moe si od siebie rni, to musi ona speni pewne podstawowe funkcje, przede wszystkim stabilnoci i moliwoci rozwoju. Rne koncepcje mog to czyni na rne sposoby, jednak musz spenia jako cao podobne, podstawowe funkcj. Taka architektoniczna analogia staje si przydatna przy wyobraaniu sobie konstrukcji projektu nowoczesnoci, sugestywne jest tu samo sowo projekt. W poprzedniej czci zrelacjonowano refleksyjny stosunek do tradycji, ktry jest podstaw dla indywidualnej niezalenoci w formuowaniu sdw o wiecie. Tradycja przestaje mnie obowizywa w sposb absolutny, dlatego to ja jestem w stanie decydowa o swoim losie. Jedn z istotniejszych konsekwencji za tym idcych, o ktrych wspczenie atwo si zapomina, jest rozpad spoeczestwa klasowego. Jeszcze dwiecie lat temu chop czy mieszczanin nie potrafi sobie nawet wyobrazi ycia jako nie-chop, nie-mieszczanin. Byo to czasem moliwe na zasadzie wyjtkowego i dziwnego przypadku, jednak niewyobraalne w sferze codziennego ycia; rodzc si chopem, umierao si chopem. Porwnujc to do wiata dzisiejszego, analogii mona szuka w zmianie pci; jest to teoretycznie moliwe, ale tak dalekie naszym wyobraeniom, e uznawane za ingerencje w nasz zastan, obiektywn i ostatecznie dan przez Natur czy Boga tosamo. Refleksyjny stosunek do tradycji, wraz z szeregiem innych zmian, uniewani obiektywne obowizywanie stanu klasowego. Rozpad spoecznoci klasowej niesie ze sob uniwersalizacj norm. Normy, ktre mnie obowizuj, obowizuj mnie nie dlatego, e jestem chopem, mieszczaninem, mczyzn, bogaczem, czarnym, biaym ale obowizuj mnie poniewa jestem czowiekiem. To moje czowieczestwo w sposb naturalny zobowizuje mnie do okrelonej, uniwersalnej, czyli niezalenej od lokalnych historyczno-geograficznych uwarunkowa10, etyki. T etyk jest prawo. Prawo, cho obowizuje od czasw rzymskich, w XIX wieku staje si etycznym zamiennikiem dla tradycyjnych form ycia. To ono wypenia prni wynikajc z przyjcia refleksyjnego stosunku do tradycji. Posiadajc rne indywidualne pogldy pochodzce z rnych rde religijnych, naukowych, spoecznych, osobistych, etnicznych musimy posiada jak uniwersaln podstaw, ktra w sposb naturalny obowizuje kadego czowieka. Musi istnie pewne normatywne minimum konstytuowane antropologicznie. Cho prawo i normy spoeczne w sposb oczywisty s pewnymi tradycjami spoecznymi, powstajcymi

To dlatego cywilizacja zachodu czuje si zobligowana do reagowania na amanie praw czowieka w dalekich nam geograficznie i kulturowo krajach. Czy mamy do tego prawo? Pozostaje to jednym z podstawowych pyta etycznych nowoczesnoci.
10

55

4. Problemy ksztatowania przestrzeni...

historycznie to w swoim ideale s form uniwersalnego, intersubiektywnego porozumienia midzy ludmi. Uniwersalizacja norm prowadzi wic do poszerzenia si kontekstw wyboru, z jednej strony, a z drugiej, jest gwarantem osobistego bezpieczestwa w spoeczestwie. Obydwa momenty speniaj w konstrukcji projektu nowoczesnoci istotne funkcje. Odpowiednio, umoliwiaj spoeczestwu rozwj, po drugie stabilizuj go, gwarantujc bezpieczestwo. Jest to odpowied nowoczesnoci na zastan pustk generowan przez zanik mocy obowizywania tradycji. To wanie jest zastpstwo dla kolektywnych porzdkw tradycji w dziedzinie norm dziaania. Podobnie jak refleksyjny stosunek do tradycji generuje zagroenie zuboenia kultury, tak uniwersalizacja norm generuje zagroenie zuboenia wiata wartoci. Prawo w takim przypadku przestaje by jedynie etycznym minimum, bogatszym o osobisty kontekst przeywania wiata, a staje si jedyn postaw etycznego przeywania wiata. To, podobnie jak refleksyjny stosunek do tradycji, generuje dystans wobec aktywnego uczestnictwa w przestrzeni publicznej, wynikajcy z narastajcej nieufnoci wobec obcego, ktrego motywy s dla mnie niejasne, w szczeglnoci, gdy w okolicy nie ma gwaranta mojego bezpieczestwa policji, albo ogromnego dobrego czowieka.

4.4.

WZorY soCJALiZACJi...

Trzeci wreszcie element problemowy to wzory socjalizacji, nastawione na wyksztacenie abstrakcyjnych tosamoci Ja i wymuszajce indywidualizacj dorastajcych osobnikw. Ksztatowanie odpowiedzialnego i posusznego obywatela jest najlepszym sposobem zapobiegania niepokojom spoecznym. Proces socjalizacji to przekazywanie uniwersalnych norm dziaania i wartoci. Uwalnia Ja od lokalnych, kulturowych uwarunkowa ycia i ksztatuje kompetencje spoeczn do wiadomego uczestnictwa w spoeczestwie to przede wszystkim edukacja. Jednak socjalizacja nie odnosi si tylko do edukacji, proces interakcji ksztatuje w nas wzorce, ktre buduj nasz tosamo. Czowiek rodzi si, jest dzieckiem, nastpnie uczniem, koleg/koleank, chopakiem/dziewczyn, obywatelem, maturzyst, studentem, naukowcem11, pracownikiem, kochankiem, mem/on, rodzicem, pacjentem, autorytetem, dziadkiem, umierajcym, zmarym. Kada z tych rl spoecznych, jest rwnie konstytutywnym elementem tosamoci, czsto niezalenym od siebie. Na poziomie abstrakcyjnej tosamoci nowoczesno dokonuje podobnego rozpadu tosamoci Ja. Nasz jzyk ksztatuje niezalene od siebie elementy, meta-dyskursy opisujce wiat w niezaleny12 od siebie sposb, Wittgenstein nazwaby je rodzinami gier jzykowych; Habermas, z ktrego czerpiemy w tej pracy, nazywa je: we-

11 Zwrmy uwag na tosamo zwizan z wyksztaceniem/zawodem takswkarz, robotnik, chemik, biolog, pediatra, dentysta maj swj dyskurs ksztatujcy swoj tosamo. 12 Jest to karygodne teoriopoznawczo, jednak niezbdne uproszczenie; ze wzgldu na objto pracy i jej tematyk, ktra dokadniejszej analizy nie wymaga.

56

Piotr Czy

wntrzwiatowymi funkcjami przedstawiania, a rol jzyka w procesie ksztatowania nowej abstrakcyjnej tosamoci okrela jako: kreatywny moment jzykowej konstytucji wiata. Po takiej klaryfikacji moemy przytoczy jego wypowied: () kreatywny moment jzykowej konstytucji wiata tworzy syndrom z poznawczo-instrumentalnymi, moralno-praktycznymi i ekspresywnymi momentami wewntrzwiatowych funkcji przedstawiania, relacji midzyosobowych i subiektywnego wyrazu. W epoce nowoczesnej, z kadego z tych momentw wyoniy si sfery wartoci: w wymiarze otwierania wiata sztuka, literatura i wyspecjalizowana w kwestiach smaku krytyka, w wymiarze wewntrzwiatowych procesw uczenia dyskursy rozwizywania problemw, wyspecjalizowane w kwestiach prawdy i sprawiedliwoci. Te systemy wiedzy sztuka i krytyka, nauka i filozofia, prawo i moralno koncentrujc si jednostronnie na za kadym razem tylko jednej funkcji jzyka i jednym aspekcie wanoci, stopniowo odryway si od komunikacji codziennej (Habermas, 2005, s. 381). Tak ksztatuj si abstrakcyjne tosamoci Ja, ktre w swojej aktywnoci jzykowej ksztatuj niewspmierne ze sob dyskursy, mae jzyki, ktrych pojcia, cho brzmi czsto tak samo oraz maj pozornie ten sam przedmiot odniesienia, nie oznaczaj tego samego. wiat opisywany w odmiennym dyskursie, jest innym wiatem. Cho w sferze codziennoci mamy do czynienia z jednym wiatem to rzetelna dyskusja demaskuje ten obraz. Zb obserwowany przez dentyst i artyst rzebiarza moe speni ten warunek, jednak nie przedstawia rangi problemu, etyczne przestpstwo popenione, aby ratowa czowieka obrazuje zakres problemw powstajcych przy rozpadzie na abstrakcyjne tosamoci Ja. Odkryciem czy raczej najwikszym zarzutem postmodernizmu wobec kultury, jest zarzut o uniwersalno obrazu wiata. wiatopogld nowoczesny, w zamierzeniu uniwersalny, czyli zrozumiay dla kadego chtnego si uczy czy jest to aborygen, czy pekiczyk okazuje si niespjny wewntrznie. Przecitny dentysta widzi wiat zupenie inaczej ni architekt, ju oni maj inne obrazy wiata, a co za tym idzie inaczej rozumiej: sztuk i krytyk (co zdaje si by oczywiste), nauk i filozofi, prawo i moralno (co ju takie oczywiste nie jest).

4.5.

ZAKoCZenie

Wniosek z takiego szkicu byby nastpujcy: czowiek jest odpowiedzialny za swoje poczynania, ale jest sam. Jest osamotniony, bo zrezygnowa ze zwierzchnictwa tradycji, ktra nie tylko dawaa mu wiatopogldowy fundament ale i penia rol porednika w komunikacji z drugim czowiekiem. Czowiek pozbawi si jednoczenie domu i kompana. Tym charakteryzuje si postmodernistyczny zwrot. Uwana obserwacja skania do refleksji nad zagroeniami nowoczesnoci. Bowiem to ona prowadzi do totalizacji rozumu, ktry stopniowo odsuwa czowieka od jego codziennej praktyki i codziennych pragnie i rysuje na podmiot abstrakcyjn rozbit tosamo, ktra nie jest nigdy autentyczna. Wszystko jest zracjonalizowane, zaplanowane, wyliczone nawet mier onierzy wysyanych na misje pokojowe czy wypadki na budowach. Wyrazem takiego spoeczestwa jest jego przestrze publiczna czy raczej pusta przestrze publiczna, ktrej sztandarowym przykadem jest przestrze Brasilii. Puste 57

4. Problemy ksztatowania przestrzeni...

przestrzenie czynice zado modernistycznym ukadom kompozycyjnym, podkrelajcym znaczenie wadzy: budynkw rzdowych i kociow. Rozbita tosamo czowieka rozbija niejako potrzeb jego autentycznego zamieszkiwania. Instrumentalna racjonalno traktuje jego zamieszkiwanie jako przebywanie. Racjonalizuje jego potrzeby rozbijajc je na konkretne funkcje: komunikacj, nocleg, zaopatrzenie, jedzenie. Taka przestrze traci swoj cigo, tworzy nie-miejsca, jak nazywa je Marc Auge (2008). S to przestrzenie bez tosamoci, realizujce bezosobowe, nieangaujce emocjonalnie potrzeby. Czowiek je, myje si, jedzie, pi, oglda, kupuje a nie delektuje si, odnawia si, spaceruje, relaksuje si, docenia, zbiera. Obrazem odrobin pniejszym jest centrum handlowe przejmujce role przestrzeni publicznej. Tak jak bohaterem dziewitnastowiecznego jak i troch pniejszego miasta by flneur, spacerujcy po szerokich ulicach Parya penego kawiarni i wystaw sklepowych, tak bohaterem ostatnich lat, zamieszkujcym centra handlowe jest zmotoryzowany konsument, rozpoczynajcy swoj piesz podr na parkingu, przechadzajcy si po alejkach podmiejskiego centrum handlowego. Jak powsta? Za spraw refleksyjnego stosunku zdystansowa si wobec tradycji, nie tworzc zamiast niej nowoczesnej kultury. Tworzy czy raczej receptywnie odbiera popkultur. Uniewani histori nie tworzc nowej, jest posthistorycznym konsumentem dbr ahistorycznych, dbr modnych. Za spraw uniwersalizacji norm dziaania nie poszerzy etycznego horyzontu swoich wyborw, a ograniczy je do odpowiedzialnoci jedynie wobec prawa, ktra ze statusu intersubiektywnego porozumienia zyskaa status bezrozumnej nadobiektywnej prawdy. Wreszcie wzory socjalizacji ograniczyy czy raczej sprowadziy intelektualne poszukiwania do edukacji, a realizacje siebie do organizacji swojego rsum. Podstawowym pytaniem dotyczcym wiedzy jest: do czego mi si to przyda?. Uniwersalizacja norm powoduje jednoczenie zawenie optyki do jedynej prawdziwej: zachodnio-racjonalnej. Midzykulturowo identyfikowana jest przez nowoczesnego konsumenta z chodzeniem na jog, bo pomaga przezwyciy stres w pracy i jedzeniem w wietnamskich restauracjach, bo pomagaj na krenie, oraz co bardzo istotne dla kondycji wspczesnego spoeczestwa bo indyjskie, arabskie czy chiskie s ju pass. Warto przytoczy wtek restauracji, bo doskonale ilustruje on jedn z podstawowych kategorii ponowoczesnego spoeczestwa kodu kulturowego. Termin wprowadzony przez Jeana Baudrillarda (2006) okrela mod wyszego stopnia. Jest to zmienny kod organizujcy ycie spoeczne w kadym jego wymiarze, od md ubioru przez dyskurs sztuki, po organizacj ycia publicznego. Cao zachowa w ramach kodu kulturowego buduje iluzj zmian i ewolucji w spoeczestwach, w ktrych w istocie nic si nie dzieje. Bo jak mogoby si dzia skoro wspczesno to posthistoria. S to spoeczestwa symulacji (Baudrillard, 2005), a jego twory, nazwane symulakrami, nie odnosz nas do niczego ani do wiata, bo w nim nie yjemy, ani do historii, bo si skoczya. wiat jest nadrealn, hiperrealn jak okrela go myliciel, konstrukcj, i to j wanie okrelamy jako obiektywnie obowizujc. Nasza tosamo okrelana jest przez kreacj, produkcj prawdy, jakiej wczeniej dokonywaa kultura, mass media, a dzi okrelamy j sami tworzc konto spoecznociowe na portalu internetowym. Nasza aktywno zawa si do kreacji swojego wizerunku, przeycia analizowane s w kontekcie ich potencjalnego wykorzystania w autokreacji. Dowiadczenie wycieczka, 58

Piotr Czy

impreza, przemylenie, dzieo nie uzyskuje swojej penej realizacji bez jego internetowej czy jakiejkolwiek innej legitymizacji. Obrazem przestrzeni publicznej takiego spoeczestwa jest Disneyland (Szczepaska-Pabiszczak, 2000; Baudrillard, 2001). Kraina nierealnego zaskoczenia. Potencja takiej przestrzeni zawiera si przede wszystkim w jej ekspresyjnej mocy robienia wraenia. Odpowiada to jak najbardziej wraeniom i oczekiwaniom odbiorcy, ktry za spraw wspomnianych przeksztace odsuwa si od refleksyjnej postawy wobec rzeczywistoci i skupia na osobistych doznaniach, nie znaczeniach. Wspczesnym typem osobowoci jest narcyz, ktrego aktywnoci jest ekspresja: nie patrz na zjawisko, patrz jak Ja odczuwam. Std zaskoczenie, unikatowo, niecodzienno staje si kluczem interpretacyjnym w odbiorze wspczesnej nam przestrzeni publicznej. Jednak zaznaczmy, e w wiecie symulacji zaskoczenie, jako kategoria ponadestetyczna, jako klucz do rozumienia dyskursu spoecznego, nie musi dzi posiada swojego wewntrznego rdowego sensu. Bo po co? Bohaterem takiej przestrzeni jest Harry Potter. Czarodziejski chopak posiadajcy wyjtkowy, nawet wrd czarodziei, talent w czarach. Osigniciem w dzisiejszym spoeczestwie jest wyczarowa co z niczego. By bez wikszego wysiku, stosujc gimnazjaln, zaskakujco prost strategi ucieczkow zrealizowa spektakularne przedsiwzicie. Taki jest uytkownik dzisiejszej przestrzeni publicznej, podkrelmy, kady uytkownik. Kady w wiecie symulacji, jest wyjtkowy, niespotykany, zwariowany; obdarzony gbokim i intensywnym yciem wewntrznym. Tak samo projektanci poszukuj niecodziennej, zaskakujcej formy dla naszego ycia. Przestrze publiczna ma by przede wszystkim niecodzienna, nowa i naprawd autentyczna. Wspczesny twrca jest niewolnikiem ekspresyjnego autentyzmu. Ta postawa jednak podobnie jak wspomniane w pracy czynniki, tak samo prowadzi nieuchronnie do problemu. Poszukuje si nowego, jednak w znaczeniu chronologicznym nie strukturalnym czy normatywnym.13 Chronologicznie nowe, to aktualne; nowe, bo rnice si od starego to wszystko. Taka perspektywa nowoci narzuca przestrzeni cige transcendowanie siebie, parafrazujc Schnadelbacha odniesienie do samowiedzy, jest to tosamo ustawicznie siebie transcendujca i tylko na takim transcendowaniu polegajca; jest ona wrcz ucielenieniem chronologicznej nowoczesnoci (Schnadelbach, 2001). Sam jzyk narzuca nam takie formy mylenia. Pytanie: co nowego zaprojektowaa Zaha Hadid?, czy dowolnie inna gwiazda architektury, jest zadawane czsto. Pytanie o strukturalne umocowanie takiego Disneylandu, o jego umocowanie w rzeczywistoci spoecznej czy architektonicznej zdarza si rzadziej. Pytanie o normatywne umocowanie jeszcze rzadziej. Jakie s skutki wszechogarniajcego prymatu zaskoczenia? Wydaje si e przede wszystkim jest to chorobliwe przywizanie do percepcji i symbolu a pomijanie aspektu strukturalnego zastanej przestrzeni. Przywizanie do schematw percepcyjnych odwraca pytanie: jak przestrze tutaj ksztatowa? i kierunkuje na: jak ta przestrze powinna wyglda?. Wynikiem tego jest stosowanie strategii uwodzenia (Baudrillard, 2001). Przyciganie widza czy uczestnika niecodziennoci rozwiza, bez ich waciwego umocowania w pozaeste-

13

Pytanie o rozumienie terminu nowoczesny zadaje w swojej publikacji H. Schnadelbach (2001).

59

4. Problemy ksztatowania przestrzeni...

tycznym przeyciu. Chodzi jedynie o to by przestrze odniosa rodzaj ekspresyjnego sukcesu, by nas uwioda. Rol w budowaniu przeycia w przestrzeni publicznej graj rwnie symbole, ktre przycigaj widza obietnic gbszego przeycia, czasem nie oferujc nam jego realizacji. Miasto ponowoczesne pene jest nowych, efemerycznych symboli nie odnoszcych nas do niczego. Mnstwo jest happeningw, festiwali, performansw aktywizujcych przestrze miasta. Jest to gra w aktywne miasto, prezentujce w zmiennych okolicznociach zmienne wydarzenia-symbole, przycigajca zmienn w charakterze publiczno. Nie jest to w adnym razie zjawisko negatywne. W istocie aktywizuje publiczno i usprawnia przy okazji jako przestrzeni, ale tworzy jedynie substytut cigej zarwno fizycznie jak i czasowo przestrzeni. W Disneylandzie penym Harrych Potterw potrzeb palc jest rzetelno, zwyczajno i cigo. Zrozumienie zastanego materiau i wykorzystanie jego logiki. Dlatego warto jest wyrazi tsknot za strukturalnym i normatywnym charakterem przestrzeni publicznej. Strukturalnym, czyli wicym si ze swoim otoczeniem oraz posiadajcym wewntrzn elazn logik. Normatywnym, czyli realizujcym zaoenia dotyczce tego jak by powinno, zarwno w zakresie estetycznym, co etycznym. Nadwtlona przez kryzys nowoczesnoci wiara w moliwo konceptualizacji i realizacji w projekcie tych zaoe, wiara w rozumno, rozpatrywanie zjawisk w perspektywie ich kontynuowania, rekonstruowania i krytyki wymaga rehabilitacji; w szczeglnoci w polskiej nieustrukturalizowanej jeszcze przestrzeni. Kryzys wielkich narracji, systemowych konstrukcji majcych wytumaczy wszystko, skutkowa mass produkcj maych narracji, nowych podej i metod pracy w kadej dziedzinie kultury. Architektura i urbanistyka rwnie tego dowiadcza. Podejcie partycypacyjne, lokalizm, glokalizm, nowe modele rwnowaenia rozwoju, koncepcja slow-city, nowe podejcia do percepcji, poszukiwanie synestezji, harmonii zmysw, projektowanie zapachem, kolorem, poszukiwanie analogii z muzyk, dekonstrukcja, wszystkie s prbami wykonstruowania nowych metanarracji przestrzeni w obliczu kryzysu nowoczesnoci. S one potrzebne bo uwraliwiaj na subtelniejsze walory przestrzeni czy realizuj wyjtkowo istotne postulaty rodowiskowe. Jednak nios ze sob zagroenie trywializacji lub totalizacji problematyki, czyli dostosowania przedmiotu swojego odniesienia do przyjtej koncepcji projektowej, czy wykorzystujc Wolterowsk przypowiastk, lepienia nosa na ksztat okularw. Dokadnie taki bd popenili modernici, lepic czowieka na ksztat swoich projektw. Totalizacj zagroona jest kada koncepcja. Postmodernizm niesie ze sob dodatkowe zagroenie, poniewa produkuje koncepcje postulujce wolno od totalizacji co jest po prostu niemoliwe. Dlatego wspczesne projektowanie to poszukiwanie () rozwanej odpowiedzi na modernizacj i nowoczesno; nie polega ona po prostu na modernistycznym angaowaniu si po stronie tego, co nieuchronne, ale przeciwnie, na krytycznym wobec tego dystansie (Schnadelbach, 2001). Bardzo trafnie postaw t ujmuje Hans Lenk (1995), gdy wiar w rozum i moliwoci upowszechniania rozumnoci ujmuje jako odwag: trzeba odwagi, by mie nadzieje, e jest moliwa instytucjonalizacja nauczania rozumnoci i e rozumno wemie gr w spoeczestwie. To nie jest koniecznie odwaga sprzeciwu, demaskowania, dekonstrukcji, spoecznej walki z deweloperem czy urzdnikiem, obalania mitu wielkich narracji czy systemowoci. Jest to 60

Piotr Czy

raczej odwaga myli w poszukiwaniu partykularnych, wewntrznie usystematyzowanych rozwiza. Ta postawa to sowa Miesa van den Rohe, ktrymi mona zakoczy rozwaania: Musimy wci porzdkowa, umieszcza kad rzecz na swoim miejscu, zgodnie z jej natur. Powinnimy robi to tak doskonale, by promieniowa std wiat naszego twrczego porzdku. Nie chcemy wicej, nie moemy wicej. BiBLioGrAFiA
Auge M., 2008, Nie-Miejsca. Wprowadzenie do antropologii nadnowoczesnoci (fragmenty), prze. Adam Dziadek, Teksty Drugie 4/2008. Baudrillard J.,1998, 2001, Ameryka. Wyd. Sic!, Warszawa. Baudrillard J., 2006, Spoeczestwo konsumpcyjne, jego mity i struktury, Warszawa. Baudrillard J., 2005, Symulakry i symulacja, tum. Sawomir Krlak, Wyd. Sic!., Warszawa. Foucault M., 2006, Sowa i rzeczy, Archeologia nauk humanistycznych, Sowo/Obraz/ Terytoria, Gdask. Habermas J., 2005, Filozoficzny dyskurs nowoczesnoci, Univesitas, Krakw. Habermas J, 2007, Strukturalne przeobraenia sfery publicznej, PWN, Warszawa. Kant I., 2005, Odpowied na pytanie: czym jest Owiecenie? Rozprawy z filozofii historii, przekad T. Kup, Kty. Lenk H., 1995, Filozofia pragmatycznego interpretacjonizmu, Terminus, Warszawa. Rewers E., 2005, Post-polis, Universitas, Krakw. Schnadelbach H., 2001, Przegrana moderna? [w:] Prba rehabilitacji animal rationale, Terminus, Warszawa. Sennet R., 2009, Upadek czowieka publicznego, MUZA, Warszawa. Szczepaska-Pabiszczak B., 2000, Zmierzch czy renesans wraliwoci estetycznej. [w:] cieki i rozdroa wraliwoci, Wyd. Instytutu Filozofii UAM w Poznaniu, Pozna.

61

Piotr Lorens

5.
5.1.

GWne tYPY i roDZAJe WsPCZesnYCH PrZestrZeni PUBLiCZnYCH


UWArUnKoWAniA roZWoJU i PrZeKsZtACe WsPCZesneJ PrZestrZeni PUBLiCZneJ

Przestrze publiczna, bdca elementem struktury miasta, poddana jest tym samym prawom i procesom, ktre rzdz przeksztaceniami formy miejskiej i wzoru miejskiego ycia. Jest ona jednak elementem struktury miasta najbardziej wraliwym na te zjawiska kulturowe, ktre modyfikuj jego ycie i form przestrzenn. Oznacza to, e moemy mwi o przestrzeni publicznej jako o przestrzeni kultury. Wrd tych zjawisk wymieniane s m.in. przeobraenia cywilizacyjne, ale take interakcje pomidzy sam przestrzeni a otaczajc je tkank miejsk (Zuziak, 2002). Dlatego te na posta naszych przestrzeni publicznych coraz wikszy wpyw ma przeniesienie akcentw z lokalnych na globalne ikony kulturowe, z instytucji publicznych na prywatne, wreszcie z etnicznie i rasowo jednolitych na zrnicowane (Zukin, 1995). Relacje te maj jednak charakter dwukierunkowy take przyjty sposb budowania miasta, w tym jego przestrzeni publicznych, warunkuje rodzaj i jako ycia i aktywnoci poza budynkami (Gehl, 2001). Jednym z najwaniejszych czynnikw wpywajcych na ksztatowanie wspczesnej przestrzeni publicznej s wic potrzeby spoecznoci z nich korzystajcych, w tym wynikajce z denia do budowania relacji, nawizywania kontaktw z innymi. W odniesieniu do kwestii kryzysu tradycyjnych przestrzeni publicznych przytoczy naley zdanie Mieczysawa Kochanowskiego: ...Kryzys przestrzeni publicznych nie wydaje si zjawiskiem samoistnym bd ograniczonym do pewnych fragmentw miasta; to raczej kryzys struktury miasta, a by moe i wspczesnej spoecznoci miejskiej lub miejskiego stylu ycia. Kryzys przestrzeni publicznych zaczyna si wic wtedy, kiedy powstaje dysharmonia midzy zachowaniami i aspiracjami spoecznymi aprzestrzeni, bdc podoem, scen i tem tych zachowa oraz przedmiotem aspiracji. Przezwycienie kryzysu to harmonizowanie obu tych sfer i spoecznej, i przestrzennej. Jako przestrzeni publicznej jest wic niemal synonimem tej harmonii... (Kochanowski, 2002, s. 263). Pamita jednak naley o caym wachlarzu moliwych form aktywnoci ludzkiej w przestrzeni publicznej. Jan Gehl wymienia tu takie elementy jak dziaania konieczne funkcjonalne (jak np. przejazd do pracy, szkoy; do tej grupy naley wikszo codziennych czynnoci), dziaania moliwe rekreacyjne (s to takie dziaania, ktre s dokonywane, jeli jest wola, aby ich dokona, a take sposobno ku temu, czas i miejsce jak np. spacer, opalanie si itp.) oraz dziaania spoeczne wynikowe (to wszystkie dziaania zalece od obecnoci innych w przestrzeni publicznej np. zabawy dzieci, spotykanie ze znajomymi itp.). Uwaa on, i 62

Piotr Lorens

charakter dziaa spoecznych jest bardzo zrnicowany i zaley od kontekstu w ktrym one si dziej. Aktywnoci spoeczne czsto zachodz bowiem spontanicznie, jako bezporednia konsekwencja poruszania si i bytnoci ludzi w tej samej przestrzeni. Oznacza to, e ich wystpowanie wduym stopniu zaley od przystosowania przestrzeni publicznej do odbywania tych rnorodnych aktywnoci. Gehl przypomina take o istnieniu rnych form kontaktw pomidzy ludmi od form pasywnych, po bliskie przyjanie. Jego zdaniem przestrze publiczna sprzyja nawizywaniu najbardziej pasywnych form kontaktu. Nie oznacza to jednak niemonoci rozwijania innych form kontaktowania si, tyle tylko, e wymaga to ju wikszej inicjatywy samych zainteresowanych (Gehl, 2001). Niezalenie jednak od potrzeb spoecznych, na form przestrzeni publicznej ogromny wpyw maj take i inne czynniki, wrd ktrych na pierwszy plan wysuwa si rozwj motoryzacji i upowszechnienie indywidualnej komunikacji samochodowej. To dziki samochodom moliwa staa si realizacja licznych obiektw usugowych i ich zespow, programowo oddzielonych od tradycyjnych systemw wielofunkcyjnej przestrzeni miejskiej, a poczonych z ni jedynie poprzez rnego rodzaju systemy transportowe (Kochanowska, 2002). Na zmian form i roli poszczeglnych elementw systemu przestrzeni publicznej w miecie niemay wpyw wywar take rozdzia poszczeglnych funkcji, a take coraz wiksze poczucie braku bezpieczestwa (Houb, 2002). Wymieni tu take trzeba zmiany stylu ycia wynikajce z rozwoju technik multimedialnych, przesanek politycznych, narastajc kompleksowo zagadnie wpywajcych na struktur przestrzenn miast oraz zmiany w strukturze demograficzno-spoecznej i w strukturze zatrudnienia. Reakcj na te zjawiska jest rozwj wielu typw nowych przestrzeni publicznych lub okrelanych jako publiczne, w tym przestrzeni okrelanych jako tematyczne. Zatraceniu ulega rwnie jeden dominujcy wzorzec przestrzeni publicznej. Dzieje si tak, gdy nawet w obrbie jednego krgu kulturowego ludzie o rnej przeszoci, rasie, wieku, przynalenoci klasowej itp. maj rne koncepcje zwizane z ksztatowaniem i wykorzystaniem przestrzeni publicznej, tworzc tym samym niejako wasne przestrzenie publiczne w celu wzmocnienia specyficznych tosamoci grupowych. W efekcie, w miastach pojawiaj si przestrzenie o rnym przeznaczeniu, rnej funkcji, rnym znaczeniu i konotacjach. Kada z nich peni jak rol i ma swoj klientel, czasami o do zrnicowanym charakterze. W zalenoci od sytuacji potrzebujemy bowiem przestrzeni, w ktrej dowiadczamy odmiennoci lub podobiestwa do nas samych (Borden, 2003). Jednym z kluczowych uwarunkowa ksztatowania wspczesnej przestrzeni publicznej jest take konieczno zapewnienia bezpieczestwa jej uytkownikom. Problem z bezpieczestwem przestrzeni publicznej w krajach wysokorozwinitych wynika m.in. z faktu, e od lat 70. zacza ona stawa si domen bezdomnych, ebrakw i innych wykluczonych spoecznie. Obecnie kontrola nad przemoc i przestpczoci staje si wrcz jednym z kluczowych czynnikw decydujcych o ekspansji i przeksztaceniach miast. Dzieje si tak, gdy bezpieczestwo osobiste, ktre take moe by interpretowane w wymiarze spoecznym jako bezpieczestwo publiczne, jest uznawane za niezmiernie istotny parametr jakoci ycia (Czarnecki, Siemiski, 2004). A tradycyjne przestrzenie miejskie nie s w stanie jej zagwarantowa. Wynika to m.in. z rozwoju zjawisk wykluczenia spoecznego, narkomanii i innych patologii. 63

5. Gwne typy i rodzaje przestrzeni...


Trudnoci z zapewnieniem bezpieczestwa uytkownikw przestrzeni publicznej staj si przyczyn ich opuszczania przez dotychczasowych uytkownikw. Ale problem bezpieczestwa przestrzeni jest take silnie zwizany z ewolucj form handlu; zdaniem Gehla, tradycyjne ycie ulicy jest drastycznie ograniczane, gdy mniejsze placwki handlowe i usugowe s wypierane przez ich coraz wiksze odpowiedniki (Gehl, 2001). Ma to swoje dramatyczne konsekwencje dla ywotnoci tych przestrzeni, jako e w efekcie koncentracji dziaalnoci handlowo-usugowej zanika rnorodno jej form, decydujca m.in. o bogactwie funkcjonalnym przestrzeni ulicy. Pustk ycia spoecznego przestrzeni publicznych szybko jednak wypeniy rozmaite alternatywne formy aktywnoci spoecznej, w tym zwizane z dziaalnoci przestpcz. A obawa przed przestpcami zainspirowaa rozwj prywatnych si policyjnych, spoecznoci (osiedli) ogradzanych i ruch na rzecz takiego projektowania przestrzeni publicznych, ktre pozwala na maksymaln kontrol nad nimi. Niebezpieczestwo pynce z przebywania w przestrzeni publicznej powoduje, i zasada otwartego do niej dostpu staje si jedynie teoretyczn moliwoci. Efektem jest rozwj zjawiska penalizacji spoeczestwa lub prywatyzacja i militaryzacja przestrzeni publicznej, czyli czynienie ulic, placw i sklepw bardziej bezpiecznymi, lecz mniej otwartymi lub te tworzenie przestrzeni jak malle lub parki tematyczne, ktre tylko wygldaj jak przestrzeniepubliczne, gdy tak wiele osb uywa ich w codziennych sprawach. O ich popularnoci decyduje wci wzrastajce zapotrzebowanie ludzi na rne formy kontaktw i aktywnoci spoecznej, a moliwo zobaczenia, usyszenia i spotkania si z ludmi jest jedn z najwikszych atrakcji przestrzeni publicznych.

5.2.

MoDeLe roZWoJU noWYCH ForM PrZestrZeni PUBLiCZnYCH

Przestrzenie publiczne podlegaj cigym przemianom, zmieniajc swj charakter, w tym czasami nawet tracc lub odzyskujc swe znaczenie publiczne. Potwierdza t tez J. M. Chmielewski, piszc, i uprzemysowienie produkcji oraz zwizane z nim spontaniczne procesy urbanizacji wywoay przewartociowanie przestrzeni wsplnego uytkowania znaczna ich cz utracia pierwotny, spoeczny charakter i przeistoczya si w oglnodostpn przestrze publiczn, ktrej uytkowanie reguluj prawa pastwowe (...) Przestrze publiczna zgodnie z jej wspczesnym pojmowaniem jednoznacznie wyodrbnia si wraz z ksztatowaniem miasta przemysowego. Spoeczno miasta wzbogaca si wwczas o warstw redni, umacnia si ycie towarzyskie i kulturalne. Dla jego potrzeb niezbdne staje si wytwarzanie przestrzeni publicznej bdcej odzwierciedleniem kultury miejskiej (miejskiego stylu ycia). () Reliktem tej pierwszej fazy uprzemysowienia jest tradycyjne rdmiecie, w ktrym skupione s przestrzenie o najwikszych walorach. A ulica, plac czy park nalec do najbardziej charakterystycznych jej form staj si obecnie wzorami dla ich wspczesnych replik (Chmielewski, 2004, s. 1314). Kryzys tradycyjnej przestrzeni publicznej wynika wic moe z dostosowania sposobu jej ksztatowania do zasad rzdzcych rozwojem miasta przemysowego. A mwic szerzej z jej nowoczesnej genezy, ktra musi ulec zmianie w dobie ponowoczesnoci. Pisze o tym m.in. Zygmunt Bauman: 64

Piotr Lorens

...Nowoczesna, konstruowana przestrze miaa by twarda, stabilna, trwaa i nie podlegajca negocjacji. Tkank mia by beton i stal, a sie torw kolejowych i autostrad systemem krwiononym. Autorzy nowoczesnych utopii nie odrniali porzdku spoecznego od architektonicznego, jednostek i podziaw spoecznych od terytorialnych; dla nich podobnie jak dla ich wspczesnych, ktrzy ponosili odpowiedzialno za porzdek spoeczny, klucza do uporzdkowanego spoeczestwa naleao szuka w organizacji przestrzeni. Cao spoeczna miaa by hierarchicznym ukadem coraz wikszych i bardziej pojemnych wsplnot lokalnych, ze stojc na szczycie ponadlokaln wadz pastwow, ktra nadzorowaa cao, sama pozostajc niedostpn i nie dajc si inwigilowa. (...) Na t przestrze, ktra zostaa sztucznie skonstruowana pod wzgldem terytorialnym, urbanistycznym i architektonicznym, naoya si przestrze trzeciego rodzaju: z pojawieniem si globalnej sieci informatycznej nasta czas cyberprzestrzeni... (Bauman, 2000, s. 24). Przeom postindustrialny spowodowa wic zainteresowanie przestrzeniami tradycyjnymi jako swego rodzaju akceptowanymi wzorcami, wymuszajc jednoczenie poprzez rozwj takich zjawisk jak globalizacja czy nowe formy i znaczenie konsumpcji nowy sposb ich wytwarzania, lokowania w strukturach miejskich i odmienne przeznaczenie. Wielu krytykw pisze o tych przestrzeniach jako o namiastkach struktur tradycyjnych. Tymczasem s one wytworem nowej epoki, odpowiadajcym na jej potrzeby, posugujcym si jej technologi organizacji przestrzeni, cho to prawda czsto w sensie formalnym wzorowanym na przestrzeniach tradycyjnych, a nawet historycznych. Przypomina to budowanie gmachw uytecznoci publicznej w kocu XIX wieku, gdzie nowoczesna konstrukcja, technologia oraz wspczesna funkcja szy w parze z historyzujc form. W efekcie znacznemu powikszeniu ulega dostpna paleta moliwych sposobw ksztatowania przestrzeni, zarwno co do rodzaju programu miejskiego jak i sposobu budowy strategii rozwoju urbanistycznego (Lang, 2005). Wspczenie te nowe cho w sensie formalnym nowo-stare przestrzenie czsto s wypreparowane z tkanki miasta, zaspokajajc mniej lub bardziej powszechne potrzeby wspczesnej zbiorowoci miejskiej. Charakteryzuj si specyficzn organizacj przestrzenn, s swoist replik przestrzeni miejskiej (nazywan take przestrzeni quasi-publiczn). Od tej prawdziwej zdaniem Danuty Kochanowskiej rni j na og staranna, nieprzypadkowa aranacja, zapewnienie dodatkowych udogodnie (np. wyszy stopie bezpieczestwa, izolacja od przykrych wpyww warunkw atmosferycznych), za co uytkownik paci pewnymi ograniczeniami. Jednak przede wszystkim rni j autonomia, wydzielenie i ograniczenie. Zaczyna si ona od parkingu czy przystanku komunikacji masowej i na nim koczy, nie czc si na og bezporednio z waciw przestrzeni miejsk (...) Ten skrajny model peryferyjny miewa odmiany miejskie, gdzie istnieje cilejszy bezporedni zwizek autonomicznej quasi-publicznej przestrzeni z systemem przestrzeni miejskich. Mona odnale w nim zwizki genetyczne z formami XIX-wiecznymi, pasaem miejskim czy wielkim domem towarowym(Kochanowska, 2002, s. 38). W przestrzeniach tych nic nie jest przypadkowe. S one tak zaprogramowane, aby wywoa okrelone, podane reakcje konsumentw. A ich najwyszym stopniem rozwoju jest przestrze bdca wartoci sam w sobie. Zazwyczaj jest ona powizana z okrelonym spektaklem rozgrywajcym si w jej obszarze, majcym przycign uwag klientw i konsumentw. Moemy wwczas mwi o najpeniejszej realizacji kreacji miasta jako spektaklu. w obserwowany rozwj rozrywki miejskiej prowa65

5. Gwne typy i rodzaje przestrzeni...


dzi jednak moe do zakcenia relacji pomidzy przestrzeniami publicznymi a prywatnymi w miecie przyszoci (Hannigan, 1998). Budowanie nowych form przestrzeni publicznych bazuje na trzech podstawowych zasadach: tematyzacji, koncentracji oraz cisych powizaniach przestrzennych (Houb, 2002). Promuj one rozwj przede wszystkim turystyki, handlu oraz innych form konsumpcji. Prowadz jednoczenie do gwatownej gentryfikacji wybranych przestrzeni miejskich a wic i do odsunicia osb biednych, do ich spoecznego wykluczenia (Roschelle, Wright, 2003). Pojcie gentryfikacji opisywane w literaturze anglojzycznej jako gentrification oznacza sanacj danego obszaru poczon z podniesieniem jego atrakcyjnoci dla grupy bardziej zamonych mieszkacw, w tym tzw. klasy redniej. W jzyku polskim brak jest dobrego odpowiednika tego terminu. Uywany jest termin gentryfikacja, stanowicy jednak spolszczenie terminu angielskiego. Proponuje si take stosowanie takich tumacze jak uszlachetnienie czy te uburuazyjnienie. Obecnie okreli ju mona szereg typw nowych form przestrzeni publicznych, obejmujcych zarwno modernizowane istniejce ukady i zaoenia, nowe struktury realizowane na rnego rodzaju nieuytkach miejskich czy wrcz na surowym korzeniu, a take zwizane z odtwarzaniem historycznych zaoe (Zauski, 2002). Miasta polskie z uwagi na obserwowan atrofi ich historycznych centrw s w sposb szczeglny podatne na rozwj owych nowych form przestrzeni publicznych. Atrofia ta wynika z zapnie w dziedzinie rozwoju urbanistycznego o jeszcze XIX-wiecznej genezie, gdy w wielu z nich nie wytworzyy si znaczce skupiska funkcji centrotwrczych. Pustka ta nie zostaa take wypeniona w okresie realnego socjalizmu. W efekcie a do lat 90. centra naszych miast pozostaway zdominowane przez funkcje mieszkaniowe. Zmiany w tym zakresie zaczy by widoczne dopiero w ostatnich latach (Jaowiecki, Szczepaski, 2002). Jednak od pocztku lat 1990. pojawia si zaczy take nowe typy centrw handlowych malle ulokowane przewanie na przedmieciach. Czsto staj si one substytutem centrum, a waciwie swoistym antycentrum, s one bowiem pozbawione treci kulturowej i symbolicznej, charakterystycznej dla tradycyjnego miasta. Liczne przykady nowo powstajcych przestrzeni publicznych podzieli take mona na dwie zasadniczo rnice si od siebie grupy: przestrzenie dorodkowe, gdzie wstp jest moliwy po przekroczeniu granicy budynku lub ewentualnie po wykupieniu biletu, oraz przestrzenie otwarte, o formalnie tradycyjnym, miejskim charakterze. Tworzenie tych ostatnich jest w szczeglnoci (cho nie tylko) zwizane z podejmowanymi wysikami na rzecz odbudowy historycznych centrw miast zniszczonych w trakcie ostatniej wojny. Z uwagi na ich charakter oraz moliwoci wpywania na postrzeganie miasta jako caoci wymagaj one pogbionej analizy.

5.2.1.

Przestrzenie publiczne o charakterze otwartym

W grupie przestrzeni publicznych o charakterze otwartym (a wic oglnodostpnym, nie zamknitym wewntrz obiektw megastruktur handlowo-usugowych) wyrni moemy dwa podstawowe typy: tradycyjny (czyli kwartay miejskie o rnym sposobie zabudowy) jak i modernistyczny (czyli zestaw wolnostojcych budynkw pawilonw). Obecnie ob66

Piotr Lorens

serwujemy powrt do pierwszego z nich, czyli wzorca tradycyjnego. Ksztat tych przestrzeni wywodzi si z szeregu kontekstw, w tym lokalnego i globalnego, rynkowego i regulacyjnego (Carmona, Heath, Oc, Tiesdell, 2003). Pamita jednak naley, i architektura i forma urbanistyczna przestrzeni publicznej s tymi produktami kulturowymi, ktre w najbardziej bezporedni sposb ksztatuj krajobraz miejsca. Ksztatuj one zarwno miasto jak i nasz jego percepcj, i dlatego maj warto zarwno materialn jak i symboliczn (Zukin, 1993). A w dobie globalizacji do ask wraca przede wszystkim kontekst lokalny formy. Czsto za zasady ksztatowania form i wntrz architektoniczno-urbanistycznych wywodz si z regionalnych wzorcw kompozycji (Kwiatkowska, 2003). Niezalenie jednak od kwestii formalnych, naczelnym problemem w ksztatowaniu wspczesnych przestrzeni otwartych jest zapewnienie bezpieczestwa publicznego uytkownikw, jako estetyczna przestrzeni, zminimalizowanie zagroe i wykorzystanie pozytywnych aspektw zwizanych z pogod, wreszcie zdefiniowanie sensu miejsca (czyli sposobu, w ktry charakterystyczna ekspresja wizualna przyczynia si do nadania ludziom poczucia sensu danego miejsca i poprzez to inspiruje ich do przebywania w nim) (Gehl, 2001). Efekt wyjtkowoci oraz szczeglnego charakteru przestrzeni osiga si poprzez okrelony sposb uksztatowania jej negatywu i pozytywu, ale przede wszystkim jednak poprzez zastosowanie przemylanego detalu urbanistycznego (Kosiewicz, 2004). Owa tzw. maa architektura jest integralnym, scenograficznym elementem przestrzeni publicznej, cho podlega fluktuacjom stylu i mody (Wallis, 1971). Pamita si take o odpowiednim dla danej kultury uksztatowaniu dystansw oraz rozmieszczenia barier przestrzennych. Recepta ta nie gwarantuje jednak sukcesu w odniesieniu do kadego z przypadkw. Poszukiwanie miar dla dozna zwizanych z percepcj przestrzeni moe bowiem doprowadzi nas do uzyskania narzdzi kontrolnych, lecz nie do jedynie obowizujcych wzorcw (Wejchert, 1993). Mimo to wiele z zaoe przestrzeni publicznych w wiecie stao si wzorcami dla niezliczonej liczby klisz dla caych generacji projektantw, architektw i urbanistw. S one prezentowane jako idea nowej przestrzeni publicznej. W szczeglnoci wymieni tu naley takie zaoenia jak Ramblas w Barcelonie, Piazza San Marco w Wenecji czy Place Stanislas w Nancy (Broadbent, 2001). Za wzr nowej przestrzeni publicznej o charakterze monumentalnym jest take uwaany kompleks zaprojektowany (1984) przez Ricardo Bofilla w Montpellier we Francji (Gehl, Gemzoe, 2001). Wzorce te nie s jednak moliwe do bezkrytycznego wykorzystania w kadym przypadku. Dlatego te zdaniem Kochanowskiego przestrzenie publiczne mog charakteryzowa si i rni wieloma cechami, ale jedn musz mie wspln: musz mie swoj tosamo. Przestrzenie neutralne, obojtne mog peni zpowodzeniem rnorodne funkcje publiczne, ale nie stan si przestrzeniami publicznymi wpenym, tzn. kulturowym tego znaczeniu. Std, midzy innymi, prby uzyskania cech lub pozorw tosamoci poprzez tworzenie rozmaitych pastiszy historycznych lub literackich wpostaci tzw. przestrzeni tematycznych. Tematyzacja przestrzeni wzmacnia w zamyle jej indywidualizacj i konkurencyjno, a tym samym poprawia pozycj na rynku miejsc. Tak wic, jeli dana przestrze nie ma walorw decydujcych o jej tosamoci, autentyzmie i unikalnoci, dy si do jej tematyzacji (Kochanowski, 2002, s. 267).

67

5. Gwne typy i rodzaje przestrzeni...

5.2.2.

Przestrzenie publiczne o charakterze dorodkowym

Jak wspomniano w poprzednich rozdziaach, tradycyjna swoboda zgromadze czy te swobodnej ekspresji pogldw rnych grup spoecznych w przestrzeni publicznej skutkuje obecnie postpujcymi zagroeniami bezpieczestwa publicznego w klasycznych przestrzeniach spoecznych, jakimi s ulice. Naturalne s wic pewne reakcje obronne, w tym proces sanacji spoecznej imajtkowej ulicy, tak aby stanowia ona miejsce wzgldnie bezpieczne. Zjawisko to bywa uwaane za moliwe remedium dla wedug sw Mikea Davisa eskalacji zimnej wojny na ulicach. Jednoczenie proces sanacji ulicy dokonuje si, zdaniem wielu autorytetw, na ruinach tradycyjnej, otwartej przestrzeni publicznej miasta. Najbardziej jaskrawym tego przykadem bywaj wznoszone obronne cytadele wielkich korporacji, odseparowane od otaczajcych je biednych dzielnic (Lees, 1998). Niezalenie od kwestii sanacji spoecznej, transformacji ulegaj take inne elementy skadajce si na tradycyjnie pojmowane ycie spoeczne. Wiele aktywnoci dawniej dokonywanych publicznie obecnie zamyka si w zaciszu domowego ogniska. Wielu przedstawicieli najrniejszych grup spoecznych uwaa przy tym ulic za przestrze niegocinn, nieobliczaln, a nawet straszn. Ci, ktrzy mog sobie na to pozwoli, staraj si wic chroni przed tymi zagroeniami, np. poprzez ucieczk do enklaw przestrzeni bezpiecznych, przyjaznych, cho ju nie tak publicznych jak tradycyjna ulica (Loukaitou Sideris, Banerjee, 1998). Pisze o tym take Zygmunt Bauman: ...Obecnie wiele si pisze o zapierajcym dech w piersiach wybuchu bezkrytycznego entuzjazmu i szaleczym boomie w sferze zupenie nowej dla wielkomiejskiego budownictwa jak s przestrzenie o ograniczonej dostpnoci, projektowane tak, by odgradzay od potencjalnych uytkownikw, odpieray ich lub odsieway. Przestrzenie te, uzupeniajc si nawzajem tworz nowy, wielkomiejski odpowiednik fos i wie obronnych, strzegcych niegdy dostpu do redniowiecznych zamkw. (...) Rwnoczenie przestrzenie publiczne szybko kurcz si i zamykaj. Nieliczne, ktre jeszcze pozostay, s coraz czciej dostpne jedynie dla wybranych i przyczyniaj si raczej do pogbienia szkd powstaych pod naciskiem si dezintegrujcych wsplnot ni j naprawiaj. Przestrzenie publiczne coraz czciej za zamieniaj si w prywatne przestrzenie konsumpcji, aodostpie do nich decyduj moliwoci patnicze. Obowizujce w nich reguy maj zapobiec nieprawidowociom mogcym zakci uporzdkowany przepyw towarw, usug ipienidzy... (Bauman, 2000, s. 27-28). Ostatnie lata zaznaczyy si wic tendencj do tworzenia specyficznych rodzajw przestrzeni publicznej, czsto zorientowanych do rodka jakiego budynku. Przykadami tej tendencji s prywatne arkady sklepowe przecinajce bloki urbanistyczne, podziemne systemy przej i wielkie wewntrznedziedzice w hotelach. Z punktu widzenia dewelopera ten trend moe wyznacza bardzo interesujce perspektywy, ale dla miasta jako caociowej struktury powoduje rozproszenie si klienteli, zanik aktywnoci spoecznych, opuszczanie przestrzeni publicznych przez ludzi iinteresujce, przycigajce uwag funkcje i aktywnoci. Miasto robi si wyludnione,nudne i niebezpieczne (Gehl, 2001). Obecnie funkcje te nie zanikaj jednak zupenie s jedynie lokowane w zamknitych centrach handlowo-usugowych. Ta forma przestrzeni zwizana jest czsto z tworzeniem przestrzeni cakowicie odizolowanych od zewntrznego wiata. Co interesujce, wystpuje ona take w formie atrium w budynkach 68

Piotr Lorens

wielofunkcyjnych, gdzie take peni rnorakie funkcje spoeczne (Pachowski, 2002). Owe wspczesne centra dorodkowe i zwizane z nimi formy konsumpcji zastpiy tradycyjne, oglnodostpne place, na ktrych odbywa si mogy dziaania polityczne i zebrania publiczne jako przejawy ycia publicznego. Mimo prywatnej wasnoci i podporzdkowania potrzebom konsumentw s one jednak przez wielu a w szczeglnoci szerokich rzesz konsumentw uwaane za cakiem demokratyczn form przestrzeni. Wicej, s one czsto uwaane za czynnik rewolucjonizujcy przestrze rdmiecia, otwierajcy je i nadajcy temu miejscu nowe znaczenie. Dzieje si tak, mimo i zgodnie z charakterem wspczesnego rynku w strukturach tych zgodnie z logik wspczesnej ekonomii prbuje si nie tylko odpowiada na ujawnione potrzeby spoecznoci postindustrialnej, ale take aktywnie kreuje si te potrzeby (Kochanowska, 2002). We wspczenie realizowanych zaoeniach projektanci staraj si czy handel z rozrywk i zabaw, d do wprawiania konsumentw w dobry nastrj oraz penego dostosowania si do bardzo rnorodnych potrzeb. Dzieje si tak rzecz jasna w imi interesu ekonomicznego waciciela. Owe centra handlowe buduje si bowiem tak, aby ludzie cigle kupowali, a oferta gastronomiczna czy usugowa jest czsto ograniczana do roli wspomagajcej funkcj wiodc. Mimo to czsto infrastruktura ta suy realizacji rozmaitych potrzeb spoecznych przykadem moe by tu kreacja wrd modziey nowej mody spdzania wolnego czasu w centrum handlowym. Nic nas w nich bowiem nie zachca do kontaktw spoecznych. A produktem s w nich nie tylko dostpne towary czy usugi, ale i sama przestrze. Ale w kategorii produktu naley w tym wypadku traktowa take i sam przestrze. Przybiera ona czsto formy tradycyjnych ukadw rdmiejskich, jako e publiczno miejska, przecitni mieszkacy miast przesdzili spraw, opowiadajc si wwyrany sposb za tradycyjn form miasta, reprezentowan zazwyczaj przez jego przestrzenie rdmiejskie oraz inne dzielnice o dugiej historii. Ujawniajc masowo swoje preferencje, dali oni do zrozumienia, e jako konsumenci przestrzeni miasta wybieraj produkt, majcy posta tradycyjnej tkanki, z jej ulicami, placami, kwartaami zabudowy, a wybr dokonany przez konsumenta w erze globalizacji jest werdyktem nadrzdnym, jest jednoznaczny z opacalnoci ekonomiczn okrelonych dziaa (Kochanowski, 2002, s. 34).

5.3.

PrYWAtYZACJA PrZestrZeni PUBLiCZnYCH i JeJ KonseKWenCJe

Powysze rozwaania prowadz nas do wniosku, i niezalenie od tego, z jakim rodzajem wspczesnej przestrzeni publicznej mamy do czynienia, to traktowa j musimy w kategoriach rynkowych. Aeby osign ze swoim produktem okrelon pozycj na specyficznym rynku miejsc, to musimy zadba o jego jako a wic zarwno estetyk, bezpieczestwo jak i unikatowo. Rozwinito wic wspczenie ca now ga wiedzy, zajmujc si takim ksztatowaniem przestrzeni, aby klient czu si w niej bezpiecznie i komfortowo (tzw. feel-good spaces). Jej integralnym elementem s take kwestie ksztatowania estetyki przestrzeni publicznej (Hajer, Reijndorp, 2001). Coraz czciej wymaga ona jednak znaczcych retuszy lub wrcz kompleksowych zmian. Natomiast w przypadku przestrzeni dorodkowych zarwno sama przestrze jak i jej estetyka s kreowane od podstaw, przy uyciu najrozmaitszych 69

5. Gwne typy i rodzaje przestrzeni...


wzorcw. Dlatego te ich projektanci sigaj po rozmaite ikony kulturowe, jakimi dla klientw s np. paryskie bulwary czy zauki najstarszych czci Nowego Yorku, mimo i aplikacje klasycznych rozwiza do nowych realizacji nie powoduj automatycznego wytworzenia form tradycyjnych przestrzeni publicznych. Mimo to proces ten odbywa si na ogromn skal i nie ma znaczenia odlego w czasie czy przestrzeni wzorca, z ktrego zosta zaczerpnity. Liczy si jedynie wywoane u klienta wraenie. Std czste poszukiwanie przez architektw wzorcw w produktach kultury masowej, tzw. pop-kultury. W odniesieniu do tych sztucznie kreowanych przestrzeni to starannie wyselekcjonowane wzorce kulturowe staj si kontekstem formy architektonicznej, a nie dane miejsce czy przestrze (Kwiatkowska, 2003). Konsekwentne stosowanie tych wskazwek skutkuje powstaniem kompleksw ogniskujcych zainteresowanie inwestorw, producentw dbr i usug, i na kocu konsumentw. W rezultacie krajobraz materialny wspczesnych miast zaczyna by zdominowany przez tendencj do czenia miejsc publicznych i prywatnych, czsto pod zarzdem quasi-publicznej korporacji rozwoju miejskiego. W efekcie znaczca cz ycia publicznego przenosi si do rodka budynku z ulicy (Zukin, 1993). Osobn kwesti jest prywatyzacja przestrzeni publicznej. Zdaniem barceloskiego architekta, Manuela de Sol-Morales, powszechne obecnie przekonanie o koniecznoci koncentrowania si na prawdziwie publicznej (tzn. bdcej wasnoci publiczn i zarzdzan przez wadze miejskie) przestrzeni prowadzi do odrzucenia wszystkich innych form przestrzeni wsplnie uywanych. Tymczasem bardzo czsto wadze miejskie nie s zainteresowane rozwojem tradycyjnych przestrzeni publicznych z uwagi na wysokie koszty ich utrzymania czy urzdzania. Dlatego de Sol-Morales jako antidotum na prywatyzacj przestrzeni publicznych widzi konieczno urbanizacji przestrzeni prywatnych i nasycanie ich aktywnociami publicznymi (Hajer, Reijndorp, 2001). Za przykad podaje si tu szereg instytucji publicznych jak poczty czy szkoy ktre powstaj w partnerstwie z podmiotami prywatnymi. Dowodzi to, e instytucje publiczne mog funkcjonowa na terenach prywatnych. W takich przypadkach naley zachowa jednak daleko posunit ostrono czynione bowiem ju byy przymiarki do takich projektw, ktre wymusiyby konieczno wnoszenia odpatnoci za korzystanie z publicznych centrw i wejcie do publicznych budynkw (Hannigan, 1998). S jednak i przykady cho kontrowersyjne, uznawane jednak za pozytywne jak choby transformacja Bryant Park w Nowym Yorku. Prywatyzacja tego zaoenia mimo negatywnych efektw ubocznych doprowadzia do rehabilitacji zdegradowanej przestrzeni publicznej i pozwolia na zapewnienie w niej bezpieczestwa (Zukin, 1995). *** Wspczesne przestrzenie publiczne szybko zmieniaj swj charakter, tworzone s take ich nowe rodzaje. Dotyczy to zarwno formy fizycznej jak i przeznaczenia. Powszechn staje si ich specjalizacja funkcjonalna, odmienno formalna oraz przeznaczenie dla okrelonych grup spoecznych. Wsplna dla wszystkich tych form przestrzennych pozostaje jednak moliwo realizacji w ich ramach rozmaitych aktywnoci i kontaktw spoecznych, w tym zarwno o charakterze formalnym (jak zebrania, manifestacje, pochody) jak i nieformalnym (spotkania towarzyskie, rekreacja). Istotnym jest take odejcie od ich publicznej wasnoci istotnym jest ich funkcja i moliwo realizacji aspiracji spoecznych, a nie forma wasnoci czy zarzdzania. 70

Piotr Lorens

BiBLioGrAFiA
Bauman Z., 2000, Globalizacja. Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Borden I., 2003, What is Radical Architecture?, [w]: Miles M., Hall T. (red.) Urban Futures. Routledge, London. Broadbent G., 2001, Emerging Concepts in Urban Space Design. E & FN Spon, London & New York. Carmona M., Heath T., Oc T., Tiesdell S., 2003, Public Places Urban Spaces. Architectural Press, Oxford. Chmielewski J.M., 2004, Rola miejskich przestrzeni publicznych, Urbanista, 4/2004. Urbanista sp. z o.o., Warszawa. Czarnecki B., Siemiski W., 2004, Ksztatowanie bezpiecznej przestrzeni publicznej. Wyd. Difin, Warszawa. Gehl J., Gemzoe L., 2001, New City Spaces. The Danish Architectural Press, Copenhagen. Gehl J., 2001, Life Between Buildings, The Danish Architectural Press, Copenhagen. Hajer M., Reijndorp A., 2001, In Search of New Public Domain. NAi Publishers, Rotterdam. Hannigan J., 1998, Fantasy City. Routledge, London. Houb A., 2002, Wspczesna przestrze publiczna. Terapia patologii czy rozwj nowych terenw poszukiwanie przesanek projektowych, [w]: Kochanowski M. (red.) Przestrze publiczna miasta postindustrialnego. Wyd. Politechniki Gdaskiej, Gdask. Jaowiecki B., Szczepaski M.S., 2002, Miasto i przestrze w perspektywie socjologicznej. Wyd. Naukowe SCHOLAR, Warszawa. Kosiewicz L., 2004, Umeblowanie ulicy, Urbanista, 4/2004. Urbanista sp. z o.o., Warszawa. Kochanowska D., 2002, rdmiejskie przestrzenie publiczne wspczesne przeksztacenia, [w]: Kochanowski M. (red.) Przestrze publiczna miasta postindustrialnego. Wyd. Politechniki Gdaskiej, Gdask. Kochanowski M., 2002, Wnioski poznawcze i aplikacyjne, [w]: Kochanowski M. (red.) Przestrze publiczna miasta postindustrialnego. Wyd. Politechniki Gdaskiej, Gdask. Kwiatkowska A., 2003, Wspczesne strategie kompozycji architektonicznej, Urbanistyka Midzyuczelniane Zeszyty Naukowe, Rok VII. wyd. Akapit-DTP, Warszawa. Lang J., 2005, Urban Design. A Typology of Procedures and Products. Architectural Press, Oxford. Lees L., 1998, Urban Renaissance and the Street. Spaces of Control and Congestion, [w]: Fyfe N.R. (red.) Images of the street. Planning, identity and control in public space. Routledge, London. Loukaitou-Sideris A., Banerjee T., 1998, Urban Design Downtown. Poetics and Politics of Form. University of California Press, Berkeley and Los Angeles CA. Pachowski J., 2002, Atrium. Przestrze spoeczna w budynku wielofunkcyjnym. PPiP, Izabelin. Roschelle A., Wright T., 2003, Gentrification and Social Exclusion: Spatial Policing and Homeless Activist Responses in the San Francisco Bay Area, [w]: Miles M., Hall T. (red.) Urban Futures. Routledge, London. Wallis A., 1971, Socjologia i ksztatowanie przestrzeni. Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Wejchert K., 1993, Przestrze wok nas. Fibak Noma Press, Katowice. Zauski D., 2002, Tendencje ksztatowania przestrzeni publicznych koca XX wieku, [w]: Kochanowski M. (red.) Przestrze publiczna miasta postindustrialnego. Wyd. Politechniki Gdaskiej, Gdask. Zukin S., 1993, Landscapes of Power. University of California Press, Berkeley CA. Zukin S., 1995, The Cultures of Cities. Blackwell Publishing, Malden MA. Zuziak Z. K., 2002, Nowe przestrzenie podry. Przestrzenie publiczne wzw transportu, [w]: Kochanowski M. (red.) Przestrze publiczna miasta postindustrialnego. Wyd. Politechniki Gdaskiej, Gdask.

71

Piotr FUrMAneK

6.

PrZestrZenie PUBLiCZne stArYCH MiAst PrZeD ii WoJn WiAtoW i Po PoWoJenneJ oDBUDoWie

Dzisiejszy krajobraz miast jest zapisem ich wielowiekowej historii. Stare miasta z definicji powinny zawiera w sobie zapis dziejw najbardziej odlegych w czasie, od pocztkw ich powstania, i z historycznego punku widzenia by najbardziej wartociowymi czciami miasta. Dziaania II wojny wiatowej i zwizane z ni zniszczenia przyczyniy si do przerwania cigoci tego ewoluujcego dotd zapisu. Wielkoobszarowe odbudowy starych miast, wprowadzajc nowoczesn, powojenn jako, pozostawiaj nam obraz zjawisk i prdw spoecznych, urbanistycznych i architektonicznych pochodzcych najczciej jedynie z jednej epoki. Osadzone w niej staromiejskie przestrzenie publiczne dzi zaczynaj by tematem, przyczyn rozwaa, dyskusji.

6.1.

roZWJ PrZestrZeni stArYCH MiAst Do ii WoJnY WiAtoWeJ

Wraz z rozwojem redniowiecznej sieci osadniczej powstaway targi. Ze swojej genezy peniy rol przede wszystkim miejsc wymiany towarw, z czasem zaczy sprzyja rwnie wymianie informacji, pogldw, podkrelaniu wzajemnych relacji, budowaniu ycia publicznego. Pierwotna funkcja tych przestrzeni handel wci bdc elementem ponadczasowym ycia publicznego, w planach redniowiecznych miast lokacyjnych otrzymywaa merytorycznie dostosowane lokalizacje. Gwne rynki, otoczone obiektami z funkcjami usugowymi dostpnymi z ulicy, zlokalizowane byy w centralnej czci zaoenia planistycznego, przy gwnych cigach komunikacyjnych, bdcych jednoczenie miejskimi fragmentami szlakw handlowych. Moliwoci wytwarzania przez mieszkacw dbr przeznaczanych na sprzeda i wczenie zaoe miejskich w sie szlakw handlowych zaczynay oddziaywa na rozwj gospodarczy i urozmaicanie obrazu kulturowego miasta. Funkcje handlowe i usugowe rozszerzay zakres swojej operatywnoci w miecie lokujc si w parterach zabudowy mieszkaniowej poszczeglnych ulic miasta. Pierzeje mimowolnie uzyskiway charakter wystawny i podnosiy rang poszczeglnych ulic i tym samym caego zespou miejskiego. Rozszerzanie zakresu oferty handlowej oraz zapotrzebowanie na nowe powierzchnie targowe powodoway powstawanie w obrbie miasta kolejnych placw targowych, tj. m.in. targw rybnych, misnych, solnych. Czsto nieregularna forma nowych placw stanowia kompozycyjnie element uzupeniajcy. Rol dominujc w wanej w redniowieczu kompozycji miasta, hierarchizacji jego elementw i w yciu publicznym nadal peni rynek 72

Piotr Furmanek

gwny. Rynki gwne zabudowywane byy niekiedy budynkami handlowymi, a w okresie wzrastajcego znaczenia administracji miasta ratuszami miejskimi i dodatkowymi elementami usprawniajcymi ycie w miecie (prgierze, wagi). Powstajce w miastach redniowieczne kocioy, posiadajce najczciej rwnie centraln lokalizacj, dominoway nad miastem swoj kubatur i formami architektonicznymi. Kocioy byy miejscem przekazywania treci odpowiadajcych potrzebom duchowym mieszkacw i byy czci wczesnej przestrzeni publicznej. Wzmocnienie poczucia jednoci mieszkacw i przynalenoci do spoecznoci miejskiej oraz zwikszanie obronnoci miast realizowano otaczajc je waami lub parkanami, a najczciej murami obronnymi z bramami. Miasta dodatkowo izolowane byy utrudniajcymi zblienie si do murw fosami, a nastpnie, w pniejszych wiekach, w bogatszych miastach, w celu zmniejszenia skutecznoci broni palnej, wychodzcymi daleko od pierwotnych murw miejskich i miasta fortyfikacjami bastionowymi. ycie kulturalne w starych miastach wzrastao wraz z pojawianiem si klasztorw, kolejnych kociow, szk, uniwersytetw i kolegiw wzbogacajcych panoramy miast i program funkcjonalny ulic i placw redniowiecznych przestrzeni publicznych. Zabudowa staromiejska z pierwotnie drewnianej, nastpnie murowanej ewoluowaa docelowo w kierunku wartociowych architektonicznie domw mieszkalnych kupcw i patrycjuszy podnoszc jeszcze bardziej reprezentacyjno przestrzeni publicznych. W lokacjach poredniowiecznych miast przestrze publiczn nadal stanowi dominujcy w planie, umieszczany centralnie, o duej powierzchni rynek miejski. W okresie tym znaczco zmienia si rwnie porzdek gospodarczy. Funkcje handlowe nabieraj w wikszych miastach charakteru midzynarodowego i hurtowego. Miasta w czasach nowoytnych rozbudowuj si poza obrbami starych miast. Poza terenami starych miast powstaj na przeomie XVII i XVIII wieku rezydencje magnackie, paace z zaoeniami parkowymi. Zapocztkowanie dominujcej roli przemysu w miastach wpywa na zwikszenie si rnic pomidzy miastami maymi, a rozwijajcymi si miastami przemysowymi. Epoka maszyn i rozwoju przemysu przyniosa znaczce zmiany w wartociowaniu przestrzeni miejskich. Ich pozytywne, publiczne znaczenie zostao przysonite koncentracj ycia mieszkacw na wydajnej, ale rwnie jednostajnej i czsto bezbarwnej pracy w fabrykach. Przestrzenie publiczne w miastach przemysowych przestay cieszy, zostay zdegradowane do roli komunikacji midzy miejscem zamieszkania i fabryk. Zmiany w przestrzeniach publicznych zachodz w XIX wieku. W niektrych miastach powierzchnie rynkw uwalniane s od zabudowy. Wymagajce wikszych powierzchni uytkowych ratusze lokalizowane s w pierzejach rynkw, a niekiedy poza obrbami starych miast. Zabudowa nabiera form klasycystycznych. Wolne od zabudowy place rynkowe peni jednoczenie potrzebn dla form klasycystycznych rol przestrzeni ekspozycyjnej. Jednak ich znaczenie w miecie, na skutek rozprzestrzenienia si miasta poza ukadami redniowiecznymi, maleje. W krgu biecych zainteresowa mieszkacw znajduj si budowy obiektw uytecznoci publicznej teatrw, bankw, dworcw kolejowych. Mury obronne s likwidowane, a tereny fos przeznaczane s na planty miejskie. Przydatno centralnie pooonych starych miast sprowadza si do przeznaczania obiektw mieszkaniowych na kamienice czynszowe na gsto zabudowanych dziakach. 73

6. Przestrzenie publiczne Starych Miast...

Do II wojny wiatowej miasta ju dogszczone poszukuj nowych terenw dla zabudowy mieszkaniowej. Realizacja podmiejskich dzielnic willowych obnia jako zamieszkiwania w gsto zabudowanych starych miastach. Jednak upowszechnienie rnorodnych form i urozmaicanie struktur urbanistycznych, wyksztacanie si nowych funkcji publicznych na rozprzestrzeniajcych si terenach pozastaromiejskich i tym samym osabienie znaczenia starych miast, jako orodkw funkcjonalnie centralnych, sprawia, e na pocztku XX wieku zaczyna by dostrzegana ich jedna z najbardziej istotnych cech warto historyczna warto wsplna mieszkacw, warto publiczna, a oryginalna, niepowtarzalna w skali miasta, budowana rodkami wyrazu kolejnych epok i wydarze. Dla staromiejskich przestrzeni publicznych to rozpoznanie oznaczao now, kulturow istot ich bytu, systematycznie obejmowan ochron. Wyrazem tej nobilitacji s najpierw podstawy teoretyczne. Leon Piniski w 1912 roku, w ksice Pikno miast i zabytki przeszoci pisze: Nie mam wprawdzie nic przeciw prbom nowych, chociaby nawet bardzo miaych i ekscentrycznych stylw i konstrukcyi budowlanych, lecz dawne dzielnice Starych Miast powinne by od nich wolne. (Piniski, 1912). Jan Rakowicz w swojej pracy z 1912 roku O nowszych pogldach przy regulacji miast postuluje: ... by wskutek przebudowy stare rdmiecie nie stracio swego charakteru....1 Teoria ochrony artykuowana przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w 1920 roku: kult i ochrona zabytkw dotyczy powinna przede wszystkim caego ich zespou, uksztatowania grup ulic i dzielnic, wreszcie charakteru zaoenia i planu miasta2 i w 1936 roku: w zabytkowym zespole miasta starego, czy dzielnicy staromiejskiej, zabytkiem nie s same tylko budynki, ani nawet ich grupy, lecz rwnie plan miast w caoci i w szczegach, (...) wreszcie wprost cao wraenia swoistego, sprawianego przez dan dzielnic czy miasto, w czem nie ma rol odgrywaj czynniki takie, jak zabudowanie ulic, chodniki, owietlenie, szyldy, reklamy, wystawy sklepowe itp., a take cisza, czy rojno ulic i pewne szczeglnie charakterystyczne dla danego miasta, czy jego dzielnicy, zwyczaje3 szy w kierunku ochrony nie tylko substancji architektonicznej i ukadw urbanistycznych, ale zachowania charakterystycznego obrazu ycia wypeniajcego przestrzenie publiczne starych miast. Z tego wzgldu odbudowa przestrzeni publicznych starych miast po zniszczeniach wojennych jest zagadnieniem wielowtkowym.

[za:] Pawowski K., Zabytki urbanistyki i architektury w Polsce, Odbudowa i konserwacja. t.1:. Wiktor Zin (red.), Miasta historyczne, Warszawa 1986, s. 49. 2 Opieka nad zabytkami i ich konserwacja, Warszawa, 1920, cyt. [za:] K. Pawowski, Zabytki urbanistyki i architektury w Polsce. Odbudowa i konserwacja, W. Zin (red.) , Warszawa 1986, s. 50. 3 A. Siciski, A.G. Dbrowski, J. Gmurek (red.), Ministerstwo Kultury i Sztuki w dokumentach 19181998, , Warszawa 1998, s. 171173. Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zbir akt Ministerstwa Wyzna Religijnych i Owiecenia Publicznego z lat 1917-1939, sygn. 7054, s. 9798, cyt. [za:] Kurier konserwatorski, 2008, s. 25.
1

74

Piotr Furmanek

6.2.

ZnisZCZeniA i ProBLeMY oDBUDoWY

Na dotknitych dziaaniami wojennymi terenach zniszczenia substancji zabytkowej starych miast sigaj 100% (ryc. 9)4. Zniszczenia wojenne to nie tylko zniszczenia substancji architektonicznej miasta, ale zniszczenia jego najcenniejszej wartoci mieszkacw, pozbawionych kontekstu swojej dotychczasowej miejskiej egzystencji.

Ryc. 9. Stare Miasto w Supsku, zniszczenia po II wojnie wiatowej.

Zakoczenie wojny przynioso nowe zmiany socjologiczne miast. Rozpoczynaj si szeroko opisywane przez socjologw zjawiska migracji ludnoci: migracji ze wsi do miast, migracje do nowych miast na tereny zachodniej Polski oraz powroty do miast zniszczonych. Priorytetami wadz miejskich w odbudowywanych miastach jest usunicie gruzw z ulic, zabezpieczenie ruin domw, zorganizowanie aprowizacji miasta, zapewnienie bezpieczestwa w miecie, uruchomienie komunikacji, zorganizowanie suby zdrowia i szkolnictwa dla wci przybywajcej do miasta nowej ludnoci. Przestrzenie publiczne w rnych odbudowywanych miastach przyjmoway rne postacie, a zrnicowanie to wynikao z przyjtego modelu odbudowy miasta i ujcia w nim jego czci historycznej. Pocztkowa faza odbudw miast zwizana jest z nurtem narodowo-historycznym i dotyczy m.in. Gdaska, Poznania, Wrocawia. Na Gwnym Miecie w Gdasku odtworzenie redniowiecznego ukadu ulic pozwolio zachowa charakterystyczn dla Gdaska ekspozycj rekonstruowanego Kocioa Mariackiego i obiektw uytecznoci publicznej (m.in. Wielkiej Zbrojowni). Za rekonstrukcja zabytkowych pierzei i utrzymanie nieregularnej linii zabudowy oznaczay przywrcenie, odwoujcego si do dawnych czasw, reprezentacyjnego charakteru gwnych przestrzeni publicznych ul.
4 Rybicki Hieronim, Pocztki wadzy ludowej i walka o jej utrwalenie (19451946) [w:] S. Gierszewski (red.), Historia Supska, Wyd. Poznaskie, 1981.

75

6. Przestrzenie publiczne Starych Miast...

Dugiej i Dugiego Targu identyfikujcych miasto Gdask w skali ponadlokalnej. Przeciwstawienie si gstej, przedwojennej zabudowie i rezygnacja z odtwarzania trjtraktowej zabudowy kamienic wytworzya wewntrz kwartaw podwrka wydzielon przestrze publiczn dedykowan mieszkacom, zagospodarowywan placami zabaw, zieleni. W ich obrbie znalazy miejsce funkcje obsugujce osiedle: obek, parkingi. Kwartay do dzi nie zabudowane peni rol neutralnych w wyrazie parkw z zieleni wysok.
Tabela 1. Liczba ludnoci wybranych miast Polski wedug procentowego ubytku w okresie 19381946.
Liczba ludnoci [tys.] 1931 Warszawa Biaystok Bdzin Grudzidz Kalisz Sosnowiec Czstochowa d Lublin 1 171,9 91,1 47,6 54,0 68,3 109,0 117,2 604,6 112,3 1938 1 261,0 107,0 51,6 64,0 81,0 125,0 136,0 665,0 120,0 luty 1946 478,8 56,8 27,8 36,8 48,1 77,9 101,3 496,9 99,4 Spadek liczby ludnoci od 1938 do lutego 1946 [tys. mieszk.] -782,2 -50,2 -23,9 -27,2 -32,9 -47,1 -34,7 -168,1 -20,6 [%] -62,03 -46,95 -46,25 -42,49 -40,63 -37,72 -25,55 -25,27 -17,17

Miasto

Stare Miasto w Poznaniu5 (zniszczenia ok. 60% zabudowy) zostao rwnie zrekonstruowane z zachowaniem prawie cakowicie redniowiecznego ukadu urbanistycznego. Odbudowanym kamienicom mieszczaskim nadano funkcje mieszkaniowe z usugami w parterach. Stare Miasto w celu przywrcenia na nowo znaczenia lokalnego zabytkowej dzielnicy i oywienia historycznych przestrzeni publicznych nasycono funkcjami kulturowymi, edukacyjnymi i administracyjnymi. Stare Miasto Wrocawia6 jest przykadem, w ktrym zabudow przyrynkow i placu Solnego rekonstruowano w latach 19541960 w formach historycznych. Obszary staromiejskie pooone dalej od Rynku realizowane byy ju z uyciem form zabudowy wspczesnej: od nawizujcych do form zabytkowych do zunifikowanych, atwych do wykonania rozwiza gotowych. Przestrzenie publiczne otrzymay w ten sposb zrnicowan opraw od zabytkowej placu Solnego do wspczesnej placu Nowy Targ. W odbudowanych ukadach opisanych miast zachowano jednak cigo wntrz urbanistycznych, uznajc takie rozwizanie za najbardziej waciwe dla zabytkowych czci miasta.

5 Na podstawie: Kondziela H., Zabytki urbanistyki i architektury w Polsce, Odbudowa i konserwacja, t. 1. W. Zin (red.), Miasta historyczne, Warszawa 1986. 6 Na podstawie: Maachowicz E., Zabytki urbanistyki i architektury w Polsce. Odbudowa i konserwacja, t. 1. W.Zin (red.), Miasta historyczne, Warszawa 1986.

76

Piotr Furmanek

6.3.

PnieJsZe oDBUDoWY W oroDKACH MnieJsZYCH, ZWiZAne Z nUrteM MoDernistYCZnYM W ArCHiteKtUrZe i UrBAnistYCe

Na przykadzie Starego Miasta w Supsku, ktrego odbudowa zostaa ukoczona w 1965 roku najbardziej przejrzycie widoczne s dwa rodzaje przestrzeni publicznych nowego typu. W Supsku zachowano redniowieczny ukad ulic Starego Miasta. Kompozycja samych budynkw wypeniajcych historyczn przestrze jest wynikiem wczenie panujcego stylu nowoczesnego. Lokalizowanie w pewnym rytmie i odlegoci od siebie powtarzalnych w formie blokw mieszkalnych wytwarza nowy dla starych miast rodzaj przestrzeni publicznej przestrzeni midzyblokowej. W zagospodarowaniu tej przestrzeni pojawiaj si tereny zielone, parkingi, place zabaw, osiedlowa maa architektura odpowiadajce na potrzeby lokalne mieszkacw. Takie midzyblokowe zagospodarowanie sprawia, e dzi, istotny ze wzgldu na swoj lokalizacj, charakter publiczny przestrzeni staromiejskiej, mimo swojej otwartoci, zosta zadedykowany przede wszystkim mieszkacom odbudowanego osiedla. Osiedle zlokalizowane w historycznej czci Supska zostao czciowo wypenione oglnodostpn, ale powszechn w skali miasta przestrzeni publiczn (ryc. 10). W Malborku, podobnie jak w Supsku, zachowano zabytkowy ukad ulic. Jednak przeznaczenie nowej zabudowy na funkcje mieszkalne sprawia, e przestrze publiczna w przypadku Starego Miasta Malborka, zwizana silnie z odbudowanym Zamkiem Krzyackim i ruchem turystycznym, przenika si z przestrzeni nalec do mieszkacw nowego osiedla. Podporzdkowanie zabudowie mieszkaniowej, czy nawet zawaszczenie przestrzeni publicznych Starego Miasta jest widoczne rwnie np. w Sawnie. Drugi rodzaj przestrzeni publicznej zwizany jest z jej oddziaywaniem ponaddzielnicowym. W odbudowanym ukadzie Starego Miasta Supska zostay zachowane znaczce obiekty uytecznoci publicznej, tj. Zamek Ksit Pomorskich, Koci Mariacki, dominikaski koci w. Jacka, koci w. Mikoaja. Zachowany zosta redniowieczny ukad ulic i placw. W najbliszej okolicy historycznego rynku lokalizowane byy ksigarnia Empik, sklep muzyczny, kwiaciarnia, biblioteka, czytelnia, sklep Cepelii, sklep jubilerski, apteki oraz podstawowe usugi w dolnych kondygnacjach budynkw mieszkalnych. W przypadku Supska przy Starym Rynku zlokalizowano symbol nowoczesnoci, panoramiczne kino Milenium zbudowane w latach 1958-1959. Ponadto, w obrbie Starego Miasta znalazy si placwki kulturalne: teatr, muzea. Niektre zabytkowe obiekty adaptowano na funkcje publiczne, np. bibliotek. Przestrzenie publiczne zostay zdefiniowane w nowy sposb i byy zwizane z nowym programem odbudowanej dzielnicy. Przestrze publiczna w tym wietle miaa mie neutralny wyraz, by statyczn, tow. Plac miejski peni rol ta, za uwag skupiay oglnodostpne obiekty o charakterze publicznym zlokalizowane w najbliszej okolicy historycznego rynku. Nagromadzenie przy Starym Rynku i w jego ssiedztwie tak duej iloci usug o charakterze publicznym przywracao znaczenie Starego Miasta, powodowao zadowolenie wrd mieszkacw, ktre bardzo szybko zostao uznane jako standard. Standard wynikajcy z nowoczesnej urbanistyki, nowoczesnego spojrzenia na miasto (ryc. 11).

77

6. Przestrzenie publiczne Starych Miast...

Ryc. 10. Stare Miasto w Supsku, osiedle XX-lecia Polski Ludowej (fot. P.Furmanek).

Ryc. 11. Stary Rynek w Supsku (fot. P. Furmanek).

6.4.

PoDsUMoWAnie

Oprcz istoty nowych przestrzeni publicznych odbudowywanych Starych Miast naley zwrci uwag na wczesne okolicznoci i uwarunkowania, w jakich powstaway. Modernizm mia za zadanie stworzy osiedle sprzyjajce nowoczenie rozumianej wygodzie zamieszkiwania. Odbudowana w przyszoci dzielnica miaa mie wspczesny charakter, ale eksponowa wane, zachowane obiekty zabytkowe. Realizowane nowe ukady byy odpowiedzi na wczenie nieakceptowane, przedwojenne stany gstej zabudowy starych miast, niespeniajce warunkw higieniczno-sanitarnych, warunkw bezpieczestwa przeciwpoarowego, standardw mieszkaniowych. Za w samej odbudowie zniszczonych miast najwaniejszym elementem byo zapewnienie potrzeb podstawowych, miejsc pracy, nauki 78

Piotr Furmanek

i zamieszkania. Przestrze publiczna w odbudowanych starych miastach wydaje si, e bya realizowana na miar powojennych uwarunkowa i moliwoci. Pomijajc jako wykonania, fakt, e przestrzenie publiczne nie oddziayway emocjonalnie na uytkownika nie znaczy, e nie miay jakichkolwiek wartoci. Ich neutralno wpisywaa si w rytm ycia mieszkacw. Brak nagromadzenia rodkw wyrazu, brak budowania napi a take powszechno i powtarzalno, a raczej pewna hermetyczno twrcza w pozytywnym tego sowa znaczeniu sprawia, e s one dzi postrzegane jako niewartociowe, co wiadczy nie tyle o samych przestrzeniach publicznych, ale o zmianie naszych wzgldem nich oczekiwa. Z tego punktu widzenia przestrzenie publiczne w rekonstruowanych zespoach zabytkowych np. Gwnego Miasta w Gdasku s dla odbiorcy, turysty, mieszkaca znacznie bardziej wartociowe, a posiadajc w sobie odwoanie do wartoci historycznych i kulturowych bardziej ponadczasowe. BiBLioGrAFiA
Gieysztor A. Herbst S., Michalski J., Koodziejczyk R., Arnold S., 1965, Miasta polskie w tysicleciu, t. 1., Mateusz Siuchniski , Zakad Narodowy im. Ossoliskich, Wrocaw, Warszawa, Krakw. Jastrzb T., 2002, Place i rynki jako zagadnienie urbanistyczne, Wyd. Politechniki Poznaskiej, Pozna. Jastrzb T., 2004, Przestrzenie publiczne we wspczesnej urbanistyce i architekturze, Wyd. Politechniki Poznaskiej, Pozna. Lindmajer J., Machura T., Spors J., Wachowiak B., 1986, Dzieje Supska, Polskie Towarzystwo Historyczne, Supsk. Machura T., 1981, Lata odbudowy i rozbudowy; Supsk nowoczesnym centrum regionu [w:] S. Gierszewski (red.), Historia Supska, Polskie Towarzystwo Historyczne, Pozna. Miasta polskie w tysicleciu, 1965, t. 1, Zakad Narodowy im. Ossoliskich, Wrocaw, Warszawa, Krakw. Ostrowski W., 1980, Zespoy zabytkowe a urbanistyka, Arkady, Warszawa. Pawowski ., Kalinowski W., Rymaszewski B., 1986, Zabytki urbanistyki i architektury w Polsce, Odbudowa i konserwacja. t. 1, W. Zinn (red.), Miasta historyczne, Arkady, Warszawa.

79

UKAsZ PAnCeWiCZ

7.
7.1.

PrYWAtYZACJA PrZestrZeni PUBLiCZnYCH


WstP

Ulice, place, parki, bulwary miejsca, w ktrych tradycyjnie rozgrywao si ycie publiczne miasta, coraz czciej staj si przedmiotem nasilajcej si prywatyzacji. Zjawisko dotyczy szerokiej gamy procesw obejmujcych zarwno cedowanie obowizkw zwizanych z projektowaniem, ksztatowaniem i zarzdzaniem przestrzeniami publicznymi, jak i przekazywaniem praw wasnoci oraz wynikajcych z tego przywilejw podmiotom prywatnym. Innym wymiarem tego zjawiska s prby przejmowania przez przestrzenie sprywatyzowane lub quasi-publiczne (Carmona, 2003) obszarw aktywnoci miejskiej tradycyjnie rezerwowanych dla placw i ulic spotykania si, socjalizacji i interakcji spoecznej (Gehl, 1971). Najsilniejszym wyrazem takich dziaa s wspczesne przestrzenie konsumpcji nowoczesne centra handlowe, dzielnice handlowe (tzw. BID Business Improvement Districts) lub parki tematyczne. W rozwaaniach zawartych w tym artykule jako przestrzenie publiczne naley rozumie fizyczne przestrzenie, ktre s tradycyjnie oglnodostpne i w ktrych rozgrywa si ycie spoeczne miasta. S one obszarami, na ktrych dokonuje si szerokie spektrum interakcji oraz dziaa spoecznych midzy mieszkacami dokonywanych publicznie: spotka, rekreacji, manifestacji politycznych, obrzdw religijnych, dziaa artystycznych, handlu. Szersze i dokadniejsze definicje znajduj si w innych artykuach w tym tomie. W kontekcie rozwaa o prywatyzacji tych przestrzeni naley pamita, e zarwno pojcie przestrzeni publicznej, jak i zadania i rola, ktre ona spenia, wykraczaj poza atwe do skwantyfikowania kryteria przestrzenne czy ekonomiczne. Zrozumienie genezy i gwnych korzyci pyncych z prywatyzacji przestrzeni publicznych oraz jej konsekwencji jest istotne z co najmniej kilku wzgldw. W krajach takich jak Stany Zjednoczone lub Wielka Brytania, prywatyzacja jest wyrazem szerszych trendw zwizanych z osabieniem keynesowskiego pastwa opiekuczego1 oraz rosnc od lat osiemdziesitych rol wolnorynkowych polityk miejskich. Rynkowe uwarunkowania procesw rozwoju miast staj si coraz silniejsze poprzez wpywajce na nie zjawiska globalne. Wrd nich warto wymieni osabienie roli tradycyjnych, przemysowych gazi gospodarki, wzrost znaczenia usug oraz roli gospodarki nieruchomociami (Fainstein, 2001). Przestrze publiczna podlega tym procesom stajc si cennym zasobem w prywatnych strategiach inwestycyjnych. Globalny transfer zjawiska prywatyzacji przestrzeni miejskiej potwierdzaj
1 Keynesizm zainicjowana przez J. M. Keynesa teoria makroekonomiczna zakadajca pastwowy interwencjonizm.

80

ukasz Pancewicz

polskie przykady prywatnych przestrzeni miejskich (np. Marina Mokotw, 32-hektarowa, grodzona dzielnica mieszkaniowa), miejskie place realizowane w partnerstwach publiczno-prywatnych (np. sopockie Centrum Haffnera) czy przestrzenie quasi-publiczne (liczne centra handlowe z uzupeniajcymi funkcjami o charakterze niekomercyjnym i publicznym tu warto wymieni poznaski Stary Browar z galeri sztuki czy dzk Manufaktur z muzeami dziedzictwa przemysowego). Istotne s konsekwencje prywatyzacji przestrzeni publicznych, ktre mog wiza si z rosnc segregacj przestrzeni miejskiej i ograniczeniem dostpu do niej dla niektrych mieszkacw miasta (zwaszcza grup wykluczonych: osb ubogich, bezrobotnych, bezdomnych lub nie bdcych wacicielami terenu), wzrost prywatnego nadzoru oraz militaryzacji przestrzeni (wprowadzeniem prywatnych sub bezpieczestwa i monitoringu), czy podporzdkowaniu roli przestrzeni wycznie celom komercyjnym przy ograniczeniu innych aktywnoci (np. dziaalnoci politycznej, religijnej, spoecznej lub artystycznej) (ryc. 12).

Ryc. 12. Stary Browar w Poznaniu (fot. J. Martyniuk-Pczek).

7.2.

PrYWAtYZACJA W MiAstACH GeneZA ZAGADnieniA

Pojcie prywatyzacji jest stosunkowo szerokie i w przypadku miasta odnosi si do szeregu dziaa o rnym stopniu interwencji strony prywatnej w realizacj zada publicznych na rnych polach dziaania zarwno instytucjonalnego jak i przestrzennego. E.S. Savas prbujc zdefiniowa prywatyzacj okreli, e pojcie to wykracza poza wskie ramy zagadnie zwizanych z ekonomi czy zarzdzaniem, a jest postaw filozoficzn dotyczc relacji spoecznych i roli jej uczestnikw. Prywatyzacja jest aktem redukcji roli rzdu i zwikszania roli prywatnych instytucji spoecznych w zaspokajaniu potrzeb obywateli. Oznacza zmniejszenie zalenoci od rzdu, a zwikszenie udziau sektora prywatnego (Savas, 2000). W przypadku miast wzrost znaczenia prywatyzmu jest wyrazem ideologii rynkowej w funkcjonowaniu miejskich samorzdw oraz gospodarki. U ideologicznych rde tej 81

7. Prywatyzacja przestrzeni publicznych

szkoy mylenia mona doszukiwa si idei tzw. szkoy chicagowskiej m.in. von Hayeka i Friedmana spopularyzowanej przez administracje Reagana i Thatcher na pocztku lat osiemdziesitych (Peck, 2008). Idee liberalne podkrelay rol indywidualizmu, ograniczenie interwencji pastwa oraz przewag wolnorynkowej efektywnoci w zaspakajeniu potrzeb jednostek. Pierwotnie wzrost znaczenia ideologii wolnorynkowej by spowodowany nie tylko wzgldami politycznymi, ale take osabieniem roli wadz centralnych i samorzdowych w zwizku z rosncym kryzysem miast, trudnociami gospodarczymi lat 70. i 80. oraz upadkiem modelu tradycyjnego pastwa opiekuczego. Kombinacja czynnikw takich jak osabienie bazy fiskalnej miast, powodowane ucieczk klas rednich na przedmiecia czy upadkiem tradycyjnych gazi przemysu, zmusio wadze miast do poszukiwania innych form finansowania swoich zobowiza wobec obywateli, takich jak edukacja, dostawy mediw oraz realizacja i utrzymanie przestrzeni publicznych. Formy prywatyzacji dziaalnoci wadz publicznych staway si metod oszczdzania i racjonalizacji miejskich wydatkw. Przyjcie rynkowych form funkcjonowania przez wadze byo take jednym z warunkw pozwalajcych na uzyskanie pozytywnych wskanikw kredytowych, wymaganych dla otrzymania gwarancji emisyjnych dla obligacji miejskich (Hackworth, 2007). Waniejszym, gdy wpywajcym porednio take na polskie realia funkcjonowania miast, sta si jednak wiatowy transfer praktyk wolnorynkowych (nazwany przez Jamie Pecka faz rozwijajcego si neoliberalizmu) zwizany z postpujc globalizacj gospodarki, wzmocnieniem znaczenia samorzdw, a osabieniem roli rzdu centralnego w ksztatowaniu polityki miejskiej (Jessop, 2008). Wycofywanie rzdowych programw pomocy realizacji programw socjalnych przestrzeni publicznych, mieszkalnictwa, infrastruktury oraz osabienie tradycyjnej bazy podatkowej zmuszay wadze miast do sfinansowania ich z wasnych rodkw lub porzucenia ich realizacji. W erze postindustrialnej jedn z opcji stao si wsparcie inwestycji na rynku nieruchomoci, zwaszcza tych skierowanych do globalnych firm lub wysoko mobilnych elit nowej gospodarki. Przestrzennym wyrazem tych interwencji staway si interwencje na obszarach rdmiejskich nowoczesne biurowce, apartamentowce, fronty wodne czy nowoczesne przestrzenie handlu, w wikszoci realizowane przez podmioty prywatne. W przypadkach wikszych przedsiwzi przestrzenie publiczne byy elementami tych zaoe. Dlatego te cechujcej wadze publiczne chci zmniejszenia obcie fiskalnych oraz wsparcia rozwoju towarzyszyo rosnce zainteresowanie rynkami nieruchomoci ze strony podmiotw prywatnych. Uatwia to ewolucja i deregulacja rynkw finansowych uatwiajca inwestowanie na rynkach nieruchomoci przez globalnych inwestorw. Warto wymieni tutaj takie mechanizmy jak sekurytyzacja kredytw hipotecznych i stworzenie wtrnego rynku kredytowego oraz, w przypadku takich pastw jak Stany Zjednoczone, deregulacja pozwalajca na inwestowanie w nieruchomoci takim podmiotom jak instytucje zarzdzajce i obracajce funduszami inwestycyjnymi i emerytalnymi czy agencje ubezpieczeniowe. Dziki atwiejszemu dostpowi do funduszy oraz stabilizacji rynkw nieruchomoci prywatni deweloperzy mogli coraz sprawniej interweniowa w przestrzeni miejskiej, a prywatni inwestorzy instytucjonalni lub indywidualni zaczli mi decydujcy wpyw na rozwj miast. Powysze podsumowanie procesw wpywajcych na prywatyzacj jest oczywicie szkicowe, naley pamita o silnych lokalnych rnicach wystpujcych w rnych krajach podlegajcych wpywom ideologii neoliberalnej lub procesom funkcjonowania gospodarki 82

ukasz Pancewicz

rynkowej. Przyczyna zmiany paradygmatu rozwoju miast na rzecz modelu rynkowego jest jednak do istotna dla zrozumienia roli przestrzeni publicznej w tych procesach.

7.3.

KoMerCJALiZACJA i PrYWAtYZACJA PrZestrZeni PUBLiCZnYCH ForMY interWenCJi i MotYWACJe UCZestniKW ProCesU

Spoeczna rola przestrzeni publicznych, zwizana zarwno z budowaniem tosamoci kulturowej (Wallis, 1990) jak i z tworzeniem miejsca dla przebywania i szerokiego spektrum interakcji midzyludzkich (Gehl, 1996), jest jej gwnym atutem oraz celem interwencji zwizanych z jej utowarowieniem. Komercjalizacja dotyczy istniejcych przestrzeni ulic i placw jak te nowych zaoe tworzcych upublicznione tereny prywatne, przestrzenie quasi-publiczne (Banjaree 2001, Carmona 2003). Dobrym przykadem tworzenia przestrzeni quasi-publicznych jest ksztatowanie centrum handlowego, gdzie celem projektantw staje si stworzenie zaprojektowanej przestrzeni, funkcjonujcej jak tradycyjny plac lub ulica, ale cakowicie podporzdkowanej okrelonym celom marketingu, sprzeday i konsumpcji. Zalet centrum handlowego dla potencjalnego klienta jest poczucie komfortu, ochrony przed deszczem czy wiatrem, przewidywalnoci i bezpieczestwa. Korzyci dla kupcw i wacicieli jest utrzymanie kontroli nad zachowaniami konsumenckimi dziki stworzeniu odpowiednich warunkw owietlenia, scenerii, aranacji przestrzeni, ale take kontroli dostpu oraz zachowania na terenie obiektw handlowych (Ritzer, 2004). Miejskim wyrazem takich dziaa s rne formy zarzdzania terenami centrum miasta lub dzielnicami handlowymi (Town Centre Management, Business Improvement Districts), gdzie lokalne partnerstwa publiczno-prywatne koordynuj dziaania zwizane z zarzdzaniem istniejc przestrzeni ulicy, w tym dotyczce wygldu witryn sklepowych, marketingu dekoracji, organizacji imprez animujcych przestrze, ale take funkcjonowania prywatnej ochrony i sub sanitarnych. Dziaania nie dotycz jedynie istniejcych ulic, lecz wpywaj na zmiany caych rdmiejskich kwartaw zabudowy, ksztatowanych jak centra handlowe. Jednym z pierwszych udanych projektw tego typu obiektu w rdmieciu byo zrealizowane w 1982 roku centrum Westfield Horton Plaza w San Diego. Obiekt powsta na terenie zaniedbanej stacji autobusowej w centrum miasta przyczyniajc si w duym stopniu do rewitalizacji okolicy. Jedn z licznych innowacji tradycyjnego modelu budowy galerii handlowej zastosowanych w tym projekcie byo usunicie dachu nad gwnymi cigami pieszymi, aby bardziej upodobni obiekt do otaczajcego go rdmiecia. Najnowszym krokiem w ewolucji modelu nowoczesnych obiektw handlowych jest powrt do ich otwartej formy przypominajcej bardziej wyspecjalizowane dzielnice ni tradycyjne, zamknite obiekty, zacierajc granice midzy budynkiem a miastem. Dobrym przykadem takiej interwencji jest centrum handlowe Princesshay w cisym centrum Exeter, ktre dziki uksztatowaniu wewntrznych ulic, wydzieleniu poszczeglnych kwartaw sklepw i wprowadzeniu uzupeniajcej zabudowy mieszkaniowej i usugowej przypomina bardziej przestrze miasta ni obiekt handlowy. Fragment miasta nadal pozostaje przestrzeni prywatn, zarzdzan przez prywatnego operatora. Polskim przykadem jest stworzenie nowego placu jako elementu centrum handlowego Manufaktura w odzi. 83

7. Prywatyzacja przestrzeni publicznych

Innym wyrazem rosncej prywatyzacji s place i przestrzenie realizowane w ramach wikszych zaoe prywatnych. Takie inwestycje mog wiza si z okrelon polityk miejsk jak w przypadku Nowego Jorku, gdzie wadze miasta od 1960 roku stosuj np. system zacht planistycznych (tzw. Plaza Bonus) pozwalajcych deweloperom na zwikszenie dopuszczalnej powierzchni zabudowy ich inwestycji w zamian za realizacj tzw. POPS Private Operated Public Space2 (Kayden, 2000). Obecnie w Nowym Jorku istnieje ok. p tysica takich przestrzeni o cznej powierzchni ponad 30 hektarw, w wikszoci funkcjonujcych jako wewntrzne, otwarte dziedzice duych biurowcw. Przykadem jest Winter Garden jako fragment World Financial Center na dolnym Manhattanie.

Ryc. 13. Potsdamer Platz Berlin (fot. J. Martyniuk-Pczek).

Przykadem bardziej wiadomej formy ksztatowania komercyjnych przestrzeni publicznych, zwizanej z tworzeniem globalnego wizerunku oraz powizania architektury i marketingu, bya realizacja europejskiej siedziby gwnej koncernu Sony Center zlokalizowanej w kwartale Potsdamer Platz w sercu Berlina (ryc. 13). Centralny plac zaoenia konglomeratu biur, hoteli, luksusowych apartamentw, centrum konferencyjnego, kina IMAX, sklepw i restauracji jest przestrzeni oglnodostpn. Mieszcz si tam bary i restauracje oraz wejcia do kin i muzew. Plac wieczy umieszczona na wysokoci 120 m spektakularna, przypominajc kopu ponad stumetrowej rednicy konstrukcja z teflonowych agli. Jest to widoczna z wielu punktw miejska ikona, charakterystyczny fragment miejskiej panoramy oraz punkt na turystycznej mapie miasta. Wedug danych waciciela obiektu rocznie odwiedza go ponad 8 mln ludzi spdzajcych tam rednio 90 minut. W innych przypadkach prywatyzacja wynika ze skali realizacji zaoenia. Najbardziej spektakularnym przykadami s due realizacje grodzone dzielnice mieszkaniowe lub korpo-w

Prywatnie Zarzdzana Przestrze Publiczna.

84

ukasz Pancewicz

racyjne miasteczka. Warto wymieni tutaj takie przykady jak Celebration zrealizowane przez korporacj Disneya na Florydzie. Miasto, bdce domem dla dziewiciu tysicy mieszkacw, jest prywatnie zarzdzane przez komitety zrzeszajce mieszkacw i wacicieli terenw. Prywatne instytucje odpowiadaj zarwno za utrzymanie przestrzeni wsplnych placw, parkw i ulic jak i utrzymuj prywatne suby policyjne odpowiedzialne za egzekwowanie prawa i utrzymanie porzdku. Mieszkacy s zobowizani do okrelonego przez zrzeszenie mieszkacw zagospodarowania oraz uytkowania swoich nieruchomoci umow tzw. CC&Rs (Covenants, Conditions & Restrictions). Naley doda, e Celebration, cakowicie prywatne miasto, nie jest jednak zamknitym osiedlem grodzonym. Kolejnym istotnym wtkiem jest rola prywatnego kapitau oraz zasobw organizacyjnych do poprawy funkcjonowania przestrzeni publicznych na obszarach rdmiejskich. Zaangaowanie kapitau prywatnego jest elementem wikszej strategii rewitalizacyjnej, zwizanej z popraw wizerunku, stanu bezpieczestwa lub podwyszenia statusu dzielnicy, czsto realizowane w sytuacji braku moliwoci takiej interwencji ze strony wadz miejskich. Jednymi z bardziej znanych i najambitniejszych przykadw takiej interwencji w Stanach Zjednoczonych jest urynkowienie zarzdzania Bryant Park oraz jego regeneracja przez zaoon w 1980 roku prywatn organizacj non-profit Bryant Park Restoration Corporation. Innym spektakularnym przykadem byo stworzenie nowego prywatnego placu Campus Martius w Detroit. Gwnym celem tych interwencji, oprcz przejcia obowizkw, bya poprawa wizerunku i bezpieczestwa miejsca. W przypadku Bryant Park pozwolia ona na zwikszenie wartoci parku jako miejsca organizacji imprez dla rnych grup docelowych oraz podwyszenia wartoci przylegajcych biur i sklepw. Obydwa elementy wynajem powierzchni parkowych jak i opaty pobierane od nieruchomoci przylegajcych do parku pozwalaj na jego utrzymanie. Zarwno Bryant Park, jak i Campus Martius s przestrzeniami oglnodostpnymi (ryc. 14).

Ryc. 14. Bryant Park Nowy Jork (fot. J. Martyniuk-Pczek).

Podsumowujc patrzc na interwencje z perspektywy organizacyjnej mona wyrni (w duym uproszczeniu) dziaania takie jak: 85

7. Prywatyzacja przestrzeni publicznych

Urynkowienie usug i praw zwizanych z zarzdzaniem przestrzeniami publicznymi oznacza przejcie obowizkw (oraz korzyci) zwizanych z zarzdzaniem przestrzeniami publicznymi przez podmioty prywatne, przykadem jest np. Bryant Park Corporation. Rne formy partnerstw publiczno-prywatnych interwencje, w ktrych zarzdzanie i ksztatowanie przestrzeni publicznych jest wynikiem podziau obowizkw lub kompetencji wadz miejskich midzy partnerem prywatnym i publicznym. Przykadem mog by Business Improvement Districts lub Town Centre Management, gdzie miasto jest partnerem dla organizacji kupieckich i wacicieli terenw zarzdzajcych fragmentem dzielnicy, ulic itd. Prywatyzacja przestrzeni miejskich polegajca na przejciu obowizkw zwizanych z projektowaniem, zarzdzaniem i utrzymaniem przestrzeni publiczny oraz przejciem prawa wasnoci przez podmioty prywatne (deweloperw, wacicieli terenw, prywatnych organizacji spoecznych itp.); przykadem moe by realizacja przestrzeni publicznych przez podmioty prywatne w ramach duych inwestycji, np. Sony Plaza w Berlinie. Moliwo wykorzystania potencjau komercyjnego jest, z jednej strony, powodem, dla ktrego przestrzenie publiczne s elementem strategii inwestycyjnych, z drugiej, jedn z istotniejszych przyczyn krytyki dziaa zwizanych z prywatyzacj. Istnieje kilka gwnych sposobw, w jaki podmioty prywatne mog czerpa korzyci z prywatyzacji przestrzeni publicznej. Wrd nich mona wyrni nastpujce dziaania: Budowaniestrategiimarketingowychwoparciuointerwencjewprzestrzenipublicznej (np. sfinansowanie realizacji placu, parku lub jego wyposaenia przez prywatn firm lub ometkowanie (Klein, 2001) i sprzeda praw do nazwy przestrzeni publicznych (m.in. Sony Plaza w Belinie, AT&T Plaza w parku Millenium w Chicago). Ksztatowanieprzestrzenidlahandludzielniciulichandlowych. Budowaprzestrzenipublicznychrealizowanychwramachzachtyurbanistycznej(np. Nowy Jork i POPS). Realizacjaelementuwikszejstrategiiinwestycyjnej(np.budowynowejdzielnicylub miasta, przykadem jest np. Celebration na Florydzie miasto zbudowane przez korporacj Disneya). Realizacjaelementudziaarewitalizacyjnych,skierowanychnazwikszeniewartoci nieruchomoci (wsparcie strategii gentryfikacji, poprawy wizerunku miasta np. Campus Martius w Detroit).

7.4.

KonseKWenCJe PrYWAtYZACJi PrZestrZeni MieJsKiCH

Prywatyzacja przestrzeni miejskiej nie jest oceniana jednoznacznie pozytywnie; jej krytycy wskazuj na spoeczny koszt zwizany z komercjalizacj i fragmentacj. Gwn przyczyn krytyki jest konflikt pomidzy szerok rol spoeczn, jak peni przestrzenie publiczne, a postrzeganiem jej przez prywatnych wacicieli i inwestorw jako przestrzeni dla generowania zyskw. Waciciele i inwestorzy wykorzystujc atuty miejskich przestrzeni publicznych ograniczaj wiele z aktywnoci tradycyjnie w nich realizowanych. Sytuacj t podsumowa Charles Moore stwierdzeniem: musisz paci za uczestnictwo w yciu publicz86

ukasz Pancewicz

nym (Moore, 2004). Upraszczajc dyskurs krytyczny wobec prywatyzacji mona wyrni kilka scharakteryzowanych poniej dominujcych wtkw. Jednym z aspektw tego zagadnienia jest kwestia wolnoci wypowiedzi oraz moliwoci manifestacji pogldw politycznych w sprywatyzowanych przestrzeniach publicznych. Amerykaska politolog Margaret Kohn wskazaa na paradoks wynikajcy z rozbienoci midzy Pierwsz Poprawk do Konstytucji Stanw Zjednoczonych, gwarantujc wolno wypowiedzi, a praktykami prywatnych wacicieli. W swojej ksice Brave New Neighborhoods wskazywaa na konflikt midzy publicznym charakterem prywatnych miejsc oraz rol praw wasnoci w ograniczaniu wolnoci wypowiedzi oraz spoecznego zaangaowania. Jedn z waniejszych obserwacji Kohn byo zauwaenie ewolucji przestrzeni miejskiej zwizanej z funkcjonowaniem nowych, prywatnych form zagospodarowania miast, a kurczeniem si strefy publicznej, tradycyjnego gwaranta wolnoci ekspresji politycznej. Przykadami takich realizacji jest np. West Edmonton Mall galeria handlowa o skali maego miasta (powierzchnia 350 tysicy metrw kwadratowych, ponad 23 tysice pracownikw), obejmujca 800 sklepw, 12 domw towarowych, 110 restauracji, duy hotel, jezioro i posterunek policji. Innym jest nowa dzielnica mieszkaniowa Battery Park City w Nowym Jorku. Rozszerzenie strefy prywatnej na cae miasta lub dzielnice jest zagroeniem dla zaangaowania spoecznego i demokratycznych praktyk (Kohn, 2006). Innymi efektami prywatyzacji s rosnca fragmentyzacja i segregacja wice si z wydzieleniem przestrzeni miejskich oraz ograniczeniem dostpu dla osb niebdcych ich wacicielami lub osobami zaproszonymi do korzystania z nich. Segregacja przestrzeni manifestuje si nie tylko fizycznym wydzieleniem fragmentw miasta, ale take wzmocnieniem polaryzacji spoecznej, wicym si z niepubliczn kontrol tego, kto moe oraz kogo sta na korzystanie ze sprywatyzowanego miasta. Ta zmiana paradygmatu dostpu do przestrzeni sprawia, e wiele z przestrzeni miejskich bdcymi dobrem wsplnym zaczyna funkcjonowa jako dobro klubowe (od definicji Charlesa Thiebout) zarezerwowane dla wybranych a oddzielone od wykluczonych miejskiej biedoty, bezdomnych (Banjaree, 2001). Wydzielenie przyjmuje rne formy: od stosowania fizycznych barier, jak w przypadku prywatnych ulic, parkw czy dziedzicw wydzielanych bramami i potami, do organizacji systemw kontroli i nadzoru kamer telewizji przemysowej, prywatnych sub policyjnych (militaryzacja przestrzeni), zatrudnianych w celu ochrony i egzekucji prawa wasnoci. W przypadku przestrzeni publicznych miasta, tego typu interwencje przyczyniaj si do tworzenia czego, co amerykaski socjolog Mike Davis okreli mianem przestrzeni ufortyfikowanych (ang. fortress environments). Davis opisywa w taki sposb place i cigi piesze towarzyszce korporacyjnym biurowcom w centrum Los Angeles, usytuowanym w bliskim ssiedztwie tzw. Skid Row w latach osiemdziesitych dzielnicy skupiajcej miejsk biedot, narkomanw i bezdomnych. Sposb projektowania tych biurowcw utrudniajcy dostp oraz uatwiajcy nadzr kamer bezpieczestwa mia uatwia ochron oraz wydzielenie nowych realizacji od niewygodnego miejskiego ssiedztwa (Davis, 2001). Innym dominujcym wtkiem krytycznej oceny prywatnych interwencji w przestrzeni publicznej s dziaania zwizane z produkcj kultury. Dotyczy to kontroli wygldu oraz funkcjonowania przestrzeni publicznych w sposb wspierajcy okrelone zachowania konsumenckie kosztem miejskiej autentycznoci. Konsekwencj takich dziaa jest ograniczenie naturalnej 87

7. Prywatyzacja przestrzeni publicznych

rnorodnoci, bogactwa i spontanicznoci wystpujcej w typowej przestrzeni miejskiej na rzecz jej wyidealizowanej, przewidywalnej i homogenicznej wersji. Praktyka nazywana jest m.in. disneifikacj od Main Street USA w Disneylandzie, jako stworzonej przez specw od rozrywki, idealnej wersji gwnej ulicy w amerykaskim miecie, jednak pozbawionej wad typowego miasta ulicznej przestpczoci, brudu, samochodw i miejskiej biedoty. Kluczami do sukcesu, wedug kulturoznawcy Sharon Zukin, byy dziaania wizualne stworzenie sztucznej przestrzeni oferujcej zestetyzowan wersj miasta zawierajc odniesienia do tradycyjnych, nostalgicznych wzorcw oraz, dziki programowaniu i kontroli zachowania, pozwalajcej na oswojenie strachu przed obcym. Disneyland jako przestrze publiczna oferuje swoim odwiedzajcym moliwo partycypacji bez zawstydzenia (Moore, 2004) oraz pokazywania si oraz bycia obserwowanym, spaceru przez poddan cisej choreografii sekwencj kolektywnych przey z moliwoci emocjonalnej reakcji bez ryzyka, e co bdzie nie tak. Wedug Zukin Disneyland moe by traktowany jako przestrze odpowiadajca na potrzeby spoeczne oraz bdca konkurencj dla autentycznej przestrzeni miejskiej (Zukin, 1995a). Aspektem tych dziaa jest tematyzacja przestrzeni miejskiej szerzej opisana przez Piotra Lorensa w tym samym tomie. Powysza charakterystyka jest szkicowa oraz w wikszoci odnosi si do zachodniego dyskursu, zwizanego z sytuacj wystpujc w miastach amerykaskich. Cz zjawisk opisywanych przez zagranicznych krytykw prywatyzacji tematyzacja, fragmentacja i komercjalizacja przestrzeni wystpuje take w polskich miastach.

7.5.

WYBrAne PrZYKADY PrYWAtYZACJi PrZestrZeni PUBLiCZnYCH

Poniej przedstawiono dwa studia przypadkw zwizanych z najbardziej charakterystycznymi aspektami prywatyzacji przestrzeni publicznych. W podsumowaniu pominito bardziej oczywiste przykady przestrzeni quasi-publicznych, takich jak centra handlowe, koncentrujc si na bardziej charakterystycznych przypadkach, w ktrych przestrze publiczna podlega rnym formom sprywatyzowania lub urynkowienia.

7.5.1.

Business improvement Districts, nowy Jork partnerstwa publiczno-prywatne w celu zarzdzania dzielnicami handlowymi

Business Improvement Districts (BID) s form partnerstwa publiczno-prywatnego zawizanego w celu promocji rozwoju gospodarczego oraz zarzdzania jakoci przestrzeni wybranego fragmentu dzielnicy. Idea BID bazuje na praktykach zarzdzania centrum handlowym, gdzie kupcy wynajmuj przestrze handlow opacajc usugi zwizane z funkcjonowaniem obiektu: marketingu i estetyzacji, utrzymania porzdku oraz ochrony. BID pozwala na zastosowanie tych praktyk w przestrzeni miasta ksztatujc funkcjonowanie rdmiejskich ulic handlowych. BID jest zrzeszeniem wacicieli nieruchomoci oraz najemcw lokali komercyjnych finansujcych zarzdzanie dzielnic lub ulic handlow. Gwnym rdem utrzymania s 88

ukasz Pancewicz

obowizkowe opaty od nieruchomoci, przekazywane przez miasto zarzdom poszczeglnych organizacji. Opaty finansuj projekty estetyzacji i marketingu, usuwanie graffiti i wandalizmu, sprztanie ulic, funkcjonowanie prywatnej ochrony oraz szereg innych dziaa (np. organizacja imprez, dziaalno charytatywna itp.). Dziaalno BID jest koordynowana i zalegalizowana przez wadze miasta. W Nowym Jorku funkcjonuje najwicej (okoo 50) takich organizacji dysponujcych rocznymi funduszami od 53 tysicy do 11 mln dolarw. Pierwsze nieformalne zrzeszenia kupieckie powstay w latach 60. jako reakcja na brak inwestycji komunalnych oraz rosnce zaniedbanie ulic handlowych w miecie. Powaniejsz zmian byo wprowadzenie w 1981 roku prawa pozwalajcego wacicielom terenu na zarzdzanie oraz samoopodatkowanie si dzielnic. BID s form przekazania czci nalecych do miasta obowizkw zwizanych z utrzymaniem przestrzeni ulic w rce lokalnych przedsibiorcw i wacicieli nieruchomoci. Wiele z usug oferowanych przez BID ma charakter uzupeniajcy dla funkcjonowania sub miejskich (sanitarnych, policyjnych, drogowych), jednak miejskie interwencje nie obejmuj takich dziaa jak estetyzacja ulic, ksztatowanie elewacji i frontw sklepowych czy wsplny lokalny marketing, gwarantujcych komercyjny sukces. Ostatecznie wprowadzenie specjalnych metod zarzdzania wie si z przeksztaceniem miejskich ulic w obszar przypominajcy centrum handlowe ze wszystkimi potencjalnymi konsekwencjami tego dziaania homogenizacj, kontrol i dziaaniem prywatnych sub ochrony regulujcych zachowanie odwiedzajcych.

7.5.2.

Bryant Park, nowy Jork prywatyzacja zarzdzania publicznym parkiem3

Bryant Park na Manhattanie w Nowym Jorku by jednym z pierwszych przykadw prywatyzacji zarzdzania miejskim parkiem w Stanach Zjednoczonych. Teren zaoonego w 1847 roku parku, liczcy prawie cztery hektary, znajduje si we wadaniu nowojorskiego Departamentu Parkw i Rekreacji, jednak jego zarzdzanie i utrzymanie powierzono prywatnej korporacji non-profit Bryant Park Corporation. Pocztki prywatnej interwencji sigaj koca lat 70., kiedy to park podupad oraz sta si ulubionym miejscem handlarzy narkotykw, prostytutki i bezdomnych. Pierwsze prby poprawy byy realizowane przez grup lokalnych aktywistw The Parks Council. Rwnolegle, w 1980 roku rozpocza dziaalno The Bryant Park Restoration Corporation (BPRC) finansowana m.in. przez prywatny Rockefellers Brothers Fund. Strategi, ktra zagwarantowaa sukces procesu, ale take wzbudzaa liczne dyskusje, by pierwotnie rygorystyczny program naprawy uszkodze, likwidacji objaww wandalizmu oraz cisej kontroli zachowania uytkownikw parku. Zatrudniona przez BPRC prywatna ochrona pilnowaa, aby odwiedzajcy park zachowywali si zgodnie z okrelonymi zasadami lub go opucili. Jednym z gwnych autorw proponowanej strategii by Dan Biedermann, promotor tzw. teorii wybitej szyby (ang. Broken Glass Theory) zakadajcej, e widoczne znaki wandalizmu oznaczaj brak kontroli nad przestrzeni miejsk oraz s zaproszeniem do dalszej dewastacji.
3 Wykorzystano materiay Bryant Park Corporation: http://www.bryantpark.org oraz wydziau Small Business Services (SBS) urzdu miejskiego w Nowym Jorku: http://www.nyc.gov/html/sbs/html/home/home.shtml

89

7. Prywatyzacja przestrzeni publicznych

Ostatecznie park zosta zamknity w 1988 roku oraz poddany gruntownej, trwajcej cztery lata renowacji. Z cznego budetu 18 mln dolarw, 5 pochodzio z funduszy prywatnych. Projekt parku, konsultowany z Williamem Whyte, znanym socjologiem i badaczem przestrzeni publicznych, zawiera szereg rozwiza majcych zapewni bezpieczestwo oraz zaprasza ludzi do jego odwiedzania, np. usunicie wysokich ywopotw i ogrodze lub rnic terenu midzy parkiem a ulic. Po otwarciu w 1992 roku park zosta uznany przez mieszkacw i profesjonalistw za wielki sukces, tworzc bezpieczn, oglnodostpn przestrze o wysokiej jakoci, dziennie odwiedzan przez ponad 20 tys. mieszkacw. Od 2006 roku zarzdzanie parku podlega prywatnej Bryant Park Corporation. Jego finansowanie zapewnia opata pobierana od przylegajcych do niego nieruchomoci (property assessment) oraz wynajmu przestrzeni parku dla imprez oraz najemcw. Od 1993 roku w Bryant Park odbyway si coroczne prestiowe pokazy mody NYC Fashion Week, przynoszce okoo miliona dolarw zysku. Prywatyzacja Bryant Park bya jednym z pionierskich przykadw takich interwencji budzc szersze dyskusje na temat zasadnoci takich dziaa w stosunku do miejskich parkw. Krytycy wskazuj na prywatn kontrol tego, kto korzysta z przestrzeni publicznych oraz spoeczn segregacj (argumentujc, e skomercjalizowane parki nie s dostpne dla wszystkich) (Zukin, 1995b). Powielanie modelu Bryant Park poprzez przekazanie obowizku realizacji i finansowania przestrzeni publicznych organizacjom ssiedzkim w biedniejszych dzielnicach bez wsparcia sektora publicznego moe nie przynie rwnie pozytywnych rezultatw.

7.6.

PoDsUMoWAnie

Prywatyzacja przestrzeni miejskich przez dugi czas bya fenomenem wystpujcym najsilniej w amerykaskich miastach. Globalny zasig wpywu ideologii rynkowej oraz zachodnich praktyk zarzdzania rozwojem miast sprawia, e prywatyzacja staje si udziaem polskich miast. Wybr prywatyzacji jest w rwnym stopniu wyborem ekonomicznym, jak i ideologicznym. Pamitajc o tej perspektywie warto wspomnie, e inwestycje podmiotw prywatnych s moliwe dziki osabieniu zaangaowania oraz skutecznoci wadz samorzdowych w zaspokajaniu potrzeb mieszkacw miast. Zaproszenie niepublicznych inwestorw i udziaowcw do realizacji przedsiwzi w przestrzeni publicznej pozwala na wykorzystanie sprawnoci, szybkoci oraz przedsibiorczoci cechujcej dziaania sektora prywatnego. Warto pamita o motywacjach udziaowcw prywatnych kierujcych si przede wszystkim chci zysku. Kosztem nadmiernej komercjalizacji miasta moe by utrata podstawowych cech tworzcych egalitarn przestrze ulic i placw: spoecznej rnorodnoci, publicznej kontroli, swobodnego dostpu dla kadego, bez wzgldu na stan posiadania. BiBLioGrAFiA
Banjaree T. ,2001, The Future of Public Space: Beyond Invented Streets and Reivented Places, Journal of the American Planning Association, 67, s. 9-24, [w:] Carmona M., Tiesdell S. (red.), 2007, Urban Design Reader, Elsevier, Oxford.

90

ukasz Pancewicz

Carmona M., Heath T, Oc T., Tiesdell S., 2003, Public Places, Urban Spaces, Elsevier, Oxford. Davis M.,1990, Cities of Quartz: Excavating the Future in Los Angeles, Verso, Londyn. Fainstein S., 2001, City Builders. Property Development in New York and London, 19802000, University of Kansas Press, Lawrence. Gehl J.,1996, Life Between Buildings: Using Public Space Third Edition, Arkitektens Forlag, Skive. Hackworth J., 2007, The Neoliberal City Governance, Ideology and Development in American Urbanism, Cornell University Press, Nowy Jork. Jessop B., 2008, Liberalism, Neoliberalism, and Urban Governance: A State-Theoretical Pespective, [w:] Brenner N., Theodore N., Space of Neoliberalism. Urban Restructuring in North America and Western Europe, Blackwell Publishing, Malden, Oxford, Carton. Kayden, Jerold S.,1998, Privately Owned Public Space: the New York City Experience, John Wiley and Sons, Inc., New York. Klein N., 2001, No Logo, wiat Literacki, Izabelin. Kohn M., 2006, Brave New Neighbourhoods: Privatization of Public Space, Routledge, Nowy Jork. Moore Ch. W., Keim K., 2004, You Have to Pay for the Public Life. Selected Essays of Charles W. Moore, The MIT University Press, Cambridge. Peck J., Tickell A., 2008, Neoliberazing Space, [w:] Brenner N., Theodore N., Space of Neoliberalism. Urban Restructuring in North America and Western Europe, Blackwell Publishing, Malden, Oxford, Carton. Ritzer G., 2006, Magiczny wiat konsumpcji, Muza, Warszawa. Savas E.S., 2000, Privatization and Public-Private Partnerships, Chatham House Publishers, Nowy Jork. Wallis A., 1990, Socjologia przestrzeni, Niezalena Oficyna Wydawnicza, Warszawa. Zukin S., 1995a, Learning from Disney World, [w:] Carmona M., Tiesdell S. (red.), 2007, Urban Design Reader, Elsevier, Oxford. Zukin S., 1995b, The Culture of Cities, Blackwell, Londyn.

91

PrZeMYsAW oLsZeWsKi

8.

PrZeKsZtACeniA PrZestrZeni PUBLiCZnYCH A ProCes GentrYFiKACJi

Przestrze miejska oraz tkanka urbanistyczna s ze sob cile powizane. Dlatego te dziaania dotyczce pozytywu przestrzeni maj odbicie w jego negatywie i na odwrt. Procesy gentryfikacji (rwnie w bardziej zaplanowanej formie jako narzdzie rewitalizacyjne) dotycz zatem nie tylko substancji fizycznej miasta, lecz rwnie wpywaj na przyleg przestrze publiczn. Zmiany te, podobnie jak sam proces uszlachetnienia, postrzegane s niejednoznacznie: z jednej strony, jako pozytywne, podnoszce walory estetyczne i uytkowe miejsc wsplnych, z drugiej, jako negatywne, dedykowane wycznie okrelonej (zamonej) grupie odbiorcw. Podnoszenie jakoci przestrzeni publicznej bywa elementem rewitalizacji obszaru, majcym na celu przycignicie nowego kapitau poprzez zwikszenie atrakcyjnoci dzielnicy. Niekiedy, przy braku odpowiednio wdroonych strategii miejskich, procesy gentryfikacji inicjowane s samoczynnie, a zmiany w przestrzeni publicznej s efektem kocowym caego procesu.

8.1. 8.1.1.

DeFiniCJA i ForMY GentrYFiKACJi Geneza, pojcia

Jednym z podstawowych poj w urbanistyce jest przestrze publiczna. Przyjta przez II Kongres Urbanistyki Polskiej Karta Przestrzeni Publicznej definiuje j jako: dobro wsplnie uytkowane, celowo ksztatowane przez czowieka, zgodnie ze spoecznymi zasadami i wartociami suce zaspokojeniu potrzeb spoecznoci lokalnych i ponadlokalnych. O publicznym charakterze przestrzeni decyduje zbiorowy sposb jej uytkowania (Karta Przestrzeni Publicznej, 2009). Pod wzgldem przestrzennym jest ona materializacj sfery publicznej, ktrej podstawowym przymiotem jest wspistnienie oraz interakcja ludzi przebywajcych w danym miejscu i czasie z rnych przyczyn i w odmiennych celach (Hajer, Reijndorp, 2001). Za najwaniejsze jej cechy mona wic uzna nieograniczony dostp oraz demokratyczne wspistnienie rnych grup spoecznych. Terminem rwnie utrwalonym w rodowiskach urbanistycznych jest rewitalizacja. Odnosi si ona do kompleksowych dziaa w zdegradowanych dzielnicach miast majcych na celu ich spoeczne i gospodarcze oywienie (Skalski, 2004). Etymologicznie pochodzi od aciskiego vita ycie i oznacza dosownie przywrcenie do ycia. Tak wic rwnolegle z procesami majcymi na celu popraw techniczn substancji urbanistycznej (por. remont, modernizacja, 92

Przemysaw Olszewski

rewaloryzacja, Skalski, 2004), obejmuje dziaania natury spoecznej i gospodarczej. Czsto rewitalizacja jest mylnie upraszczana wycznie do jej estetycznych, widzialnych aspektw. Jako bardzo nony termin zostaje przypisywana przedsiwziciom modernizacyjnym czy remontowym w celu podniesienia ich rangi. Wicej niezgodnoci istnieje w interpretacji pojcia gentryfikacja. Nabiera ono rnych znacze w zalenoci od kontekstu, w jakim jest uywane. Jest to termin stosunkowo mody, uywany przez niektrych do opisywania procesu spoeczno-przestrzennego, przez innych jako tendencja ekonomiczna, a w niektrych krgach jako narzdzie w polityce rewitalizacyjnej miast. Wyraenie wywodzi si od angielskiego gentry pochodzcego z kolei od francuskiego genterise oznaczajcego ludzi o szlachetnym urodzeniu. W wielkiej Brytanii gentry funkcjonuje jako okrelenie najwyszych grup spoecznych. (The Oxford Dictionary of Etymology, 1966). W jzyku polskim, z powodu licznych tumacze przyjy si rwnolegle trzy okrelenia pochodzce od angielskiego gentrification: gentryfikacja, uszlachetnienie i uburuazyjnienie. Wyraenie uyte po raz pierwszy przez Ruth Glass do opisania napywu klasy redniej do dzielnic miast zamieszkiwanych dotychczas przez ludno ubosz oraz procesu wypierania rdzennych, ubogich mieszkacw przez grupy zamoniejsze (Glass,1964). Autorka opisujc ten proces na przykadzie londyskiej dzielnicy Islington, nadaa gentryfikacji znaczenie pierwotne jako procesu spoeczno-przestrzennego. W pniejszych publikacjach termin ten ulega ewolucji i reinterpretacji. W dniu dzisiejszym, poza pierwotnym jego rozumieniem, postrzegany jest rwnie jako proces ekonomiczny oraz jako strategia w procesie rewitalizacji.

8.1.2.

Gentryfikacja jako proces spoeczno-przestrzenny

Za rozwinicie bada Glass mona uzna kolejne publikacje Chrisa Hamnetta dotyczce zmian w dzielnicach Londynu. Przyjmuje on, e gentryfikacja jest przejawem spoecznego i przestrzennego przejcia ze stadium industrialnego do postindustrialnego, opartego na przewadze handlu, finansw i usug oraz trwaych zmian w lokalizacji miejsc pracy, w strukturze zatrudnienia, zarobkw i wydatkw, jak rwnie zmian stylu ycia i stosunku do obszarw rdmiejskich (Hamnett, 2003). Opisywane przez Hamnetta przejcie zaowocowao powstaniem w miastach tzw. nowej klasy redniej (ang. yuppies young urban professionals i dinkys double income no kids yet), czyli grup modych, wyksztaconych, dobrze zarabiajcych singli i bezdzietnych par, zatrudnionych gwnie w wielkich korporacjach finansowych. Pracujc czsto po kilkanacie godzin na dob, nie maj czasu na dojazdy z przedmie, a duo atrakcyjniejszym rodowiskiem ycia jest dla nich centrum miasta oferujce bogat ofert rozrywkow i kulturaln (por. Giddens, 2004). Przedstawiciele tej grupy nie wsptworz oferty kulturalnej zamieszkanej przez siebie dzielnicy, lecz s, z racji na du ilo czasu spdzan w pracy, jedynie okazjonalnymi i biernymi jej odbiorcami. Lecz klasa rednia jest jedynie konsumentem uburuazyjnienia, jego inicjatorami s zazwyczaj przedstawiciele klasy kreatywnej (artyci, naukowcy, studenci), ktrzy kreuj charakter dzielnicy w efekcie czynic j modnym miejscem do zamieszkania. David Ley opisuje 93

8. Przeksztacenia przestrzeni publicznych...

t grup jako cultural middle class (Ley, 1996), ktr Niel Smith przedstawia jako inicjatorw gentryfikacji first stage gentrifiers (Smith, 1986). Artyci poszukujc miejsca do zamieszkania i pracy kieruj si wzgldami finansowymi oraz emocjonalnymi. Poszukuj miejsc o niskich czynszach, lecz posiadajcych dusz(por. Jaowiecki, Szczepaski, 2006). Dlatego ich wybr pada czsto na historyczn tkank robotniczych dzielnic miast. W miar osiedlania si coraz wikszej liczby ludzi kreatywnych, powstawania galerii sztuki, popularnych barw i innych inicjatyw artystycznych dzielnica zyskuje na popularnoci. Przez wytworzenie kapitau kulturowego dzielnicy, czciow renowacj tkanki, wielokulturowcy (Jaowiecki, Szczepaski, 2006, s. 251) czyni dzielnic atrakcyjn dla przedstawicieli klasy redniej (Shaw, 2005). Wraz ze wzrostem liczby przedstawicieli klasy redniej (second stage gentrifiers, Smith, 1986) postpuje proces odnowy dzielnicy, a rwnolegle do niego wzrastaj czynsze. W konsekwencji w niedugim czasie rdzennych mieszkacw nie sta ju na opacanie czynszw i s zmuszeni do wyprowadzenia si. W pewnym momencie czynsze przestaj by atrakcyjne dla artystw i oni uciekaj w tasze miejsce i proces si powtarza. W najbardziej pesymistycznym scenariuszu dzielnica zostaje zdominowana przez nowo przybyych i przybiera pod wzgldem spoecznym jednolity charakter, charakterystyczny dotychczas dla przedmie.

8.1.3.

Gentryfikacja w ujciu ekonomicznym

Pod wzgldem ekonomicznym gentryfikacj naley postrzega w kontekcie cyklu ycia miast (Klaassen,1981). P. Lorens definiuje to tak: Cykl ten skada si z fazy urbanizacji (gdzie szybciej ronie liczba ludnoci czci centralnych ni peryferii), suburbanizacji (gdzie liczba ludnoci peryferii ronie szybciej ni obszarw centralnych), dezurbanizacji (gdzie cay obszar metropolitalny traci mieszkacw) i wreszcie reurbanizacji (w trakcie ktrej relatywnie szybciej przybywa ludnoci w centrach ni na peryferiach) (Lorens, 2007, s11). Z punktu widzenia ekonomii uburuazyjnienie jest elementem procesu reurbanizacji oraz konsekwencj wczeniejszej suburbanizacji. Podczas dynamicznego rozwoju przedmie ceny nieruchomoci i gruntw na peryferiach rosy, a w starzejcym si pod wzgldem technicznym centrum malay. W nastpstwie czego, rnica w cenie rdmiejskiej nieruchomoci oraz potencjalnego zysku z jej modernizacji przewysza potencjalny zysk z inwestycji na obrzeach. Zjawisko to Nil Smith nazwa luk czynszow (rent gap) i opisa jako rnic midzy rynkow cen dziaki przy jej dotychczasowym uytkowaniu, a potencjaln wartoci, jaka moe by wygenerowana przy lepszym uytkowaniu (Smith,1986). Zintensyfikowane inwestycje w obszarze danej dzielnicy powoduj wzrost cen gruntw, nieruchomoci, a w konsekwencji czynszw. Dotychczasowi mieszkacy dzielnicy zmuszeni s j opuci, gdy nie s w stanie opaci zajmowanych przez siebie mieszka. W chwili zniknicia potencjalnego duego zysku (zanik luki czynszowej) proces uszlachetnienia danej dzielnicy w ujciu ekonomicznym mona uzna za zakoczony.

94

Przemysaw Olszewski

8.2. 8.2.1.

PrZeCiWDZiAAnie ProCesoM GentrYFiKACJi Uszlachetnienie jako narzdzie w polityce rewitalizacji przestrzeni

Z punktu widzenia miejskich decydentw uszlachetnienie postrzegane jest jako narzdzie odnowy zdegradowanych dzielnic miasta. Midzy innymi poprzez dotacje na renowacj, jak to miao miejsce w Londynie w latach 70. XX wieku (Hamnett, 1973), miasta zachcay do inwestowania w zdegradowan tkank. W zaoeniu, obecno przedstawicieli klasy redniej miaa podnie status ekonomiczny dzielnicy i doprowadzi do zdrowej mieszanki spoecznej, zapobiegajc w ten sposb patologiom. Dziaania te okazay si skuteczne w sferze technicznej, lecz czsto prowadziy do negatywnych skutkw spoecznych. Dawne robotnicze dzielnice staway si enklawami bogaczy, a rdzenni mieszkacy (przegrani) musieli opuci zgentryfikowany teren wraz ze swoimi problemami. Gentryfikacja w takiej postaci wywoaa i nadal wywouje protesty wrd mniej zamonych, rdzennych mieszkacw.

8.2.2.

Dziaania w przestrzeni publicznej jako strategia rewitalizacji

Dobrym przykadem zmian w przestrzeni publicznej towarzyszcej procesom gentryfikacji jest program rewitalizacji miasta Gateshead w pnocno-wschodniej Anglii. W tym przypadku gentryfikacja postrzegana jest jako pozytywny i planowany proces zainicjowany przez wadze miejskie w celu oywienia spoecznego, kulturalnego i ekonomicznego dzielnicy. Gwnymi motorami napdowymi tego procesu bya sztuka i kultura (arts-led gentrification) oraz podnoszenie jakoci przestrzeni publicznej (Cameron, Coaffee, 2005). Gateshead to dawne miasto przemysowe nad rzek Thyne zamieszkae przez okoo 190tys. mieszkacw. Wraz z upadkiem tradycyjnych gazi przemysu rozpocz si odpyw ludnoci z miasta, ktremu zapobiec miaa midzy innymi strategia rewitalizacji rozpoczta w 1980 roku. Od tego czasu wadze Gateshead postrzegay sztuk i kultur jako katalizatory przemian podupadych terenw przemysowych i osiedli robotniczych. Miasto korzystajc z dowiadcze innych przeobraajcych si dzielnic znao ju zasady dziaania procesu, gdzie artyci jako pierwsza fala gentryfikatorw przycigali za sob bogatsze grupy spoeczne i nowe inwestycje, dlatego te od samego pocztku uywaa sztuki jako elementu promujcego poudniowy brzeg rzeki Thyne. W 1986 roku wdroono w ycie Art In Public Places Programme (Program Sztuka w Przestrzeni Publicznej). Efektem wsppracy sektora publicznego, prywatnego i artystw bya seria rzeb w krajobrazie otwartym, nawizujcych do poprzemysowej spucizny miejsca. Program obejmowa rwnie akcje integracyjne i edukacyjne prowadzone przy wsppracy artystw z mieszkacami. Celem byo podniesienie atrakcyjnoci okolicy poprzez popraw jakoci przestrzeni publicznej oraz budowanie wizerunku miejsca zwizanego ze sztuk (ryc. 15). Drugim etapem i odnoszcego ju znaczce sukcesy programu byy wielkoskalowe projekty z drugiej poowy lat 90., w ktrych miasto do dziaa w przestrzeni publicznej doczyo budow nowych obiektw uytecznoci publicznej sucych promocji sztuki i kultury. I tak rwnolegle do powstaej w 1998 roku rzeby Angel of the North Anthonye95

8. Przeksztacenia przestrzeni publicznych...

Ryc. 15. Gateshead Millennium Bridge (fot. Robert Stokes ; www.flickr.com).

Ryc. 16. Angel of the North, Anthony Gormley (fot. Cillian Storm; www. flickr.com).

go Gormleya (ryc. 16), budowano otwarty w 2001 roku most pieszo-rowerowy Millennium Bridge, autorstwa Wilkinson Eyre Architects. Niedugo pniej, w 2002 i 2004 roku, oddano do uytku dwa obiekty uytecznoci publicznej: Baltic Art Gallery autorstwa Ellis Williams Architects oraz Sage Centre for Music and Performing Arts projektu Foster and Partners. Powstanie wspomnianych inwestycji pochono znaczce sumy pienidzy, przez co wizao si z licznymi protestami ludnoci lokalnej. W duszej perspektywie czasu zostao dobrze przyjte i przyczynio si do zaistnienia miejscowoci na kulturalnej mapie Wielkiej Brytanii (Cameron, Coaffee, 2005). Program rewitalizacji poprzez sztuk, kultur oraz interwencje w przestrzeni okaza si sukcesem z punktu widzenia wizerunku, atrakcyjnoci miasta. Wiele inwestycji biznesowych, mieszkaniowych i kulturowych zostao przycignitych do miasta wanie dziki dzieom zna96

Przemysaw Olszewski

nych artystw czy architektw. Jednoczenie strategia ta przyczynia si do kolonizacji przez zamonych przedstawicieli klasy redniej oraz wypychaniem dotychczasowych mieszkacw poza jej obszar. Pod wzgldem spoecznym program oceniany jest jako nie majcy wikszego znaczenia dla ludnoci lokalnej (Cameron Coaffee, 2005), gdy wikszo inwestycji nie bya adresowana do nich, lecz do przyjezdnych: turystw i nowo wprowadzajcych si.

8.2.3.

Gentryfikacja i przestrze publiczna w Polsce

Zjawisko gentryfikacji w Polsce jest naturaln konsekwencj zmiany systemowej z 1989 roku. Po ekspansji przedmiejskich osiedli domkw jednorodzinnych, budownictwa na tanich terenach obrzenych miast, coraz wikszym zainteresowaniem inwestorw ciesz si centralnie zlokalizowane tereny w czsto zdegradowanych dzielnicach. Interesujcym tego przykadem jest krakowski Kazimierz. W przeciwiestwie do Gateshead, zmiany w przestrzeni publicznej nastpuj tu wtrnie i nie s wykorzystywane jako sia napdowa procesu odnowy dzielnicy. Kazimierz to cz Krakowa (dawniej osobne miasto) charakteryzujca si do czasu II wojny wiatowej specyficzn mieszank kultury ydowskiej, chrzecijaskiej oraz przemysu wytwrczego. W latach powojennych, w skutek zaniedba remontowych oraz wtrnego wprowadzenia gwnie niezamonych mieszkacw, dzielnica stopniowo podupadaa (Murzyn, 2006). Od momentu transformacji systemowej, a w szczeglnoci po 2000 roku, dzielnica przechodzi intensywne zmiany spoeczne, przestrzenne i ekonomiczne. S one po czci rezultatem realizacji strategii wadz miejskich, a po czci spontaniczn inicjatyw inwestorw indywidualnych.

Ryc. 17. Komercjalizacja przestrzeni publicznej Kazimierza. Kazimierz & Carlsberg (fot. Jurek d; www.flickr.com).

W 1994 roku powsta Plan Dziaa na rzecz rewitalizacji Kazimierza, kadcy duy nacisk na promocj kultury i walorw historycznych dzielnicy. Dokument nie uzyska miana 97

8. Przeksztacenia przestrzeni publicznych...

uchway miejskiej, dlatego te jego postanowienia byy jedynie czciowo realizowane. Kultura rzeczywicie odegraa znaczc rol w procesie odnowy dzielnicy, lecz by to proces raczej samoczynny (Murzyn, 2006), gdy bardziej by skutkiem inicjatyw niepublicznych ni konsekwentnie realizowanej strategii miasta. Szczeglne znaczenie w promocji Kazimierza odegra film Stevena Spielberga pod tytuem Lista Schindlera budzcy zainteresowanie Kazimierzem na arenie midzynarodowej. Du rol miao te Centrum Kultury ydowskiej, oraz odbywajcy si na Kazimierzu Festiwal Kultury ydowskiej. Do inicjatyw strony publicznej naley zaliczy odnow zabytkw realizowan z funduszy Spoecznego Komitetu Odnowy Zabytkw Krakowa (SKOZK) oraz inwestycje zwizane z lokalizacj oddziaw instytucji takich jak Uniwersytet Jagielloski czy Narodowy Fundusz Zdrowia. Do dzi dnia natomiast realizacji nie doczekay si dugo oczekiwane miejskie inwestycje w przestrzeni publicznej. Dopiero w 2009 roku rozstrzygnito konkursy na zagospodarowanie dwch z trzech najwikszych wntrz urbanistycznych obszaru placu Nowego oraz placu Wolnica. Zwyciskie projekty, oba autorstwa Krakowskiej Pracowni Lewicki atak, zamiast by inicjatorem, maj jedynie szans sta si uzupenieniem procesu przemian. W sferze spoecznej niekontrolowany przez miasto proces odbi si szybkim wzrostem cen nieruchomoci i wypieraniem ludnoci lokalnej z dzielnicy. Ceny mieszka wzrosy z poziomu 15002500 z za m2 w latach 19972000 do 4438 z za m2 w roku 2005 (Murzyn, 2006). Brak dziaa majcych na celu zatrzymanie na miejscu dotychczasowych mieszkacw dzielnicy nieuchronnie zaowocuje zmian struktury spoecznej. W konsekwencji ucierpi przestrze publiczna. Przez nieobecno dotychczasowych mieszkacw straci ona na autentycznoci, a wskutek nadmiernej komercjalizacji i orientacji jedynie na turystw i zamone grupy spoeczne moe utraci jeden ze swych podstawowych przymiotw dostpno dla wszystkich (ryc. 17).

8.3.

sKUtKi GentrYFiKACJi DLA PrZestrZeni PUBLiCZneJ

Proces uszlachetniania zdegradowanych dzielnic miejskich jest szans jak i zagroeniem dla przestrzeni publicznej. Bez przypywu kapitau z zewntrz zdegradowane dzielnice skazane s na upadek. Jednoczenie, niekontrolowane procesy gentryfikacji, inicjowane przez prywatnych inwestorw, majce na celu wycznie korzy finansow s zagroeniem dla autentycznoci przestrzeni oraz dla ich publicznego charakteru. W chwili, gdy miejsce przestaje by osigalne dla wszystkich, a na przebywanie w nim moe pozwoli sobie jedynie okrelona grupa odbiorcw przestaje ono by przestrzeni publiczn. W tych kategoriach mona postrzega niektre obszary zajmowane przez ogrdki licznych kawiarni i restauracji, ktre s wyczone z uytkowania dla ubogich mieszkacw Kazimierza. Przytoczone dwa przykady reprezentuj odmienne typy relacji midzy gentryfikacj a zmianami w przestrzeni publicznej. W przypadku Gateshead planowane interwencje w otwartym krajobrazie byy katalizatorem odnowy dzielnicy, a w Krakowie zmiany w przestrzeni publicznej nastpiy ju w trakcie rozpocztego przez prywatnych inwestorw procesu gentryfikacji. W obu przypadkach istnieje ryzyko znaczcej komercjalizacji i elitaryzacji przestrzeni, jednak planowanie dziaa daje moliwo wikszej kontroli ich skutkw. 98

Przemysaw Olszewski

LiterAtUrA
Biegaski L., Buczek G., Gzell S., Kowalewski A., Markowski T., Cichy-Pazder E., 2009, Karta Przestrzeni Publicznej. [w:] Cichy-Pazder E., Markowski T. (red.), Nowa urbanistyka nowa jako ycia, biblioteka urbanisty, t. 14, Urbanista, Warszawa. (take: www.tup.org.pl/download/2009_0906_KartaPrzestrzeniPublicznej.pdf). Cameron S., Coaffee J., 2005. Art, Gentrification and Regeneration From Artist as Pioneer to Public Arts, European Journal of Housing Policy, Vol. 5, No. 1, s. 3958. Freeman L., 2006. There goes the hood: views of gentrification from the ground up, Temple University Press. Philadelphia, PA. Giddens A., 2004, Socjologia. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa. Glass R., 1964, London: aspects of change. MacGibbon and Kee, London. Hajer M., Reijndorp A., 2001, In Search of a New Public Domain. NAi Publishers, Rotterdam. Hamnett C., 2003, Gentrification and the Middle-class Remaking of Inner London, 19612001, Urban Studies, Vol. 40, No. 12, s. 24012426. Jaowiecki B., Szczepaski M. S., 2006, Miasto i przestrze w perspektywie socjologicznej. Scholar, Warszawa. Klaassen L., Molle W., Palnck J. (red), 1981, Dynamics of urban Development, Gower, Aldershot. Lees L., 2008, Gentrification and Social Mixing: Towards an Inclusive Urban Renaissance?, Urban Studies, Vol. 45, No. 12, s. 24492470. Lees L., Ley D., 2008, Introduction to Special Issue on Gentrification and Public policy. Urban Studies, Vol. 45, No. 12, s. 23792384. Ley D., 1996, The New Middle Class and the Remaking of the Central City. Oxford University Press, Oxford, New York. Lorens P., 2007, Znaczenie procesw rewitalizacyjnych we wspczesnym rozwoju polskich miast, [w:] Lorens P. (red.), Rewitalizacja miast w Polsce, biblioteka urbanisty, 10, Urbanista, Warszawa, s. 817. Murzyn M. A., 2006, Kazimierz, rodkowoeuropejskie dowiadczenia rewitalizacji. Midzynarodowe Centrum Kultury, Krakw. Onions C. T., Friedrichsen G. W. S., Burchfield R. W. (red), 1979, The Oxford Dictionary of Etymology, Oxford. Orliski W., 2008, Szanuj menela swego. Gentryfikacja czy rewitalizacja?, Gazeta Wyborcza Duy Format, 01 lipca 2008. Shaw W., 2005, Heritage and gentrification, [w:] Atkinson R. , Bridge G. (red.), Gentrification in a Global Context: The New Urban Colonialism, Routledge, New York, s. 5771. Skalski K., 2004, Vademecum rewitalizacji dawnych dzielnic mieszkaniowych. Poradnik dla Rady i Zarzdu Miasta, wyd. II, Forum Rewitalizacji, Krakw, Smith N., Williams P. (red), 1986. Gentrification of the City, Allen and Unwin, London. Smith N., 1996, The New Urban Frontier: Gentrification and the Revanchist City, Routledge, New York.

99

KAroLinA KrAUse

9.
9.1. 9.1.1.

PrZestrZe PUBLiCZnA JAKo PrZestrZe HAnDLU

Wspczenie znana nam przestrze publiczna miast europejskich jest zdominowana i tworzona przez funkcj handlow. Jednak nowe formy handlu wraz ze swoimi placami i ulicami zaczy przenosi si poza granice miast bd odwrciy si od nich przycigajc uytkownikw do swojego wewntrznego systemu kontrolowanych przestrzeni. Czy mona je jednak wci nazywa publicznymi?

WsPCZesnA PrZestrZe PUBLiCZnA JAKo PrZestrZe HAnDLU Kryzys przestrzeni publicznej

Obecna, tradycyjna przestrze publiczna z funkcj handlow przechodzi kryzys; jedn z gwnych przyczyn tego zjawiska s wspczesne wielkopowierzchniowe centra handlowe. Wraz z przenoszeniem gwnych orodkw komercyjnych na przedmiecia, centra miast z usugami w parterach traciy uytkownikw, a na wysokie czynsze sta ju byo tylko niektrych usugodawcw jak banki czy biura nieruchomoci. Nowe przestrzenie komercyjne stay si konkurencj dla centrw miast przyczyniajc si do ich powolnej degradacji. Rwnolegle do dezurbanizacji, tradycyjne elementy ukadu urbanistycznego jak ulice czy place stay si atrakcyjne dla lokowania nowych obiektw handlowych. Jednak odwracaj si one od prawdziwego miasta, tworzc wewntrz atrapy ulic, rysunki kamienic (Auchan, Gdask, ryc. 18) czy fotografie obiektw zabytkowych miasta (Galeria Batycka), chcc tanimi zabiegami stworzy mae miasteczko w miecie. Czy w takich przypadkach wci mona mwi o przestrzeni publicznej? Pozbawione naturalnych nawarstwie przestrzenie przybieraj kulturalny charakter. Temat wspczesnej przestrzeni publicznej w centrach handlowych jest przedmiotem wielu dyskusji, w ktrych wyraa si pogld, e nie jest ona publiczna1, m.in. ze wzgldu na: Kontrol dostpu nie kady moe si porusza po wewntrznych placach centrum, w przeciwiestwie do autentycznych rynkw i ulic miast. Nastawienie na zysk waciciela centrum handlowego.
1 Przestrze publiczn naley rozumie jako obszar o szczeglnym znaczeniu dla zaspokojenia potrzeb mieszkacw, poprawy jakoci ich ycia i sprzyjajcy nawizywaniu kontaktw spoecznych ze wzgldu na jego pooenie oraz cechy funkcjonalno-przestrzenne, okrelony w studium uwarunkowa i kierunkw zagospodarowania przestrzennego gminy (Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, art. 2 ust. 6).

100

Karolina Krause

Ryc. 18. Centrum miasta Hipermarket Auchan w Gdasku (www. galeriehandlowe.pl).

Spycenie relacji spoecznych, zmniejszanie rnorodnoci uytkownikw. Kreowanie wirtualnego miasta. Zlewanie si rnic pomidzy centrum a peryferiami, czy midzy naturalnym centrum miasta a wielkimi orodkami konsumpcjonizmu sprawia, e zaczynamy y w wirtualnym wiecie penym substytutw. Po co wybiera si na ono natury skoro centra handlowe zapewniaj nam wygodne podziwianie wodospadw czy wielkich drzew w donicach, zamiast lasu penego nieprzyjemnych owadw. Ta wyobcowana i odrealniona przestrze podlegajca schematom wspczesnej komercji sprawia, e konsument przestaje traktowa emocjonalnie dan przestrze.

9.1.2.

Powrt do ulicy

Czy jest a tak le? Paroletnie dowiadczenie wielu miast pokazuje, e aby przycign mieszkacw do miasta naley powrci do wczeniejszego ukadu handlu w niezalenych lokalach usugowych zwrconych ku ulicy, zamiast zamyka si w wielkich obiektach centrw handlowych, bd te lokowa w centrach, jednak tak, aby otwiera si na istniejc ju przestrze miasta. W Europie jak i w samej Polsce odnale mona przykady dowodzce, e nie wszystkie wielkie centra handlowe przyczyniaj si do degradacji centrw miast, a wrcz mog peni rol narzdzi ich aktywizacji. Przykadem s tu dwa miasta, ktre w procesie rewitalizacji centrw urbanistycznych, jako jeden z elementw przycigania mieszkacw a take turystw, wykorzystay m.in. centra handlowe. Przypadek Wrocawia. Na przykadzie Wrocawia mona zaobserwowa, jak przestrze publiczna zostaa zaktywizowana poprzez m.in. lokalizacj centrw handlowych. Galeria Dominikaska, Centrum Handlowe Renoma i Arkady zostay zbudowane w dogodnej dla uytkownikw odlegoci od siebie, tak aby mona byo je odwiedza bez potrzeby korzystania ze rodkw komunikacji miejskiej czy indywidualnej (ryc. 19). Jednoczenie na trasie wspo101

9. Przestrze publiczna jako przestrze handlu

mnianych centrw handlowych znajduje si Rynek Gwny Wrocawia z bogatym zapleczem gastronomiczno-handlowym. Cao stanowi ciekawy i rnorodny cig rekreacyjno-handlowy zaspokajajcy potrzeby wspczesnego uytkownika miasta. Tym sposobem caociowy ukad centrw komercyjnych na mapie Wrocawia reaktywuje tradycyjne przestrzenie publiczne. Ponadto, kolejno powstajce obiekty, ze wzgldu na swoj przyblion powierzchni handlow, nie przyczyniay si do zuboenia bd przechwytywania klientw swoich poprzednikw.

Ryc. 19. Wrocaw. Centrum Handlowe Renoma (z lewej) oraz (z prawej) Galeria Dominikaska widok od strony hotelu (fot. K.Krause, 2009).

Wane czynniki, ktre warunkuj osignicie takiego rezultatu, to: caociowy program rewitalizacji rdmiecia, wprowadzanie centrw handlowych o przyblionej wielkoci,2 dogodna odlego dla uytkownikw, wykorzystanie istniejcej tkanki miasta. Przypadek Manchesteru. Po wielkiej tragedii zamachu w 1996 roku, w trakcie ktrego zniszczeniu ulego 49tys. m2 powierzchni centrw komercyjnych i 57tys. m2 powierzchni biznesowych3, bez chwili czekania podjto prb odbudowy rdmiecia. W programie rewitalizacji przede wszystkim zwrcono uwag na przywrcenie miastu centrum, czego dotychczas brakowao mieszkacom. W zorganizowanym konkursie zwyciska pracownia EDAW przedstawia kompleksowy, 4-letni plan uwzgldniajcy finansowanie na zasadzie partnerstwa publiczno-prywatnego. Gwnymi wytycznymi byo stworzenie miasta o zasigu oglnoeuropejskim, oferujcego atrakcje przycigajce uytkownikw do centrum miasta, ale take stwarzajcego poczucie bezpieczestwa jak i miejsca patrzcego w przyszo (ryc. 20). W zrealizowanym projekcie funkcje handlowe pojawiy si przede wszystkim w parterach budynkw przy ulicach, ktre poprzez wprowadzenie wielkich centrw handlowych straciy na swoim znaczeniu w miecie. Rwnolega rozbudowa sieci placw (Picadilly Garden) oraz
2 Wprowadzone centra handlowe o przyblionej wielkoci nie doprowadziy do eliminacji poprzednich obiektw, co czsto spotyka si w innych miastach. Powierzchnie uytkowe galerii handlowych: Arkady 30 tys.m2; Dominikaska 30 tys. m;2; Renoma 31 tys. m2. 3 www.rudi.net, przedstawienie planu odbudowy przez EDAW.

102

Karolina Krause

Ryc. 20. Manchester. (od lewej) strefa handlowa (fot. architecturerevived.blogspot.com). Manchester. Piccadilly Gardens (od prawej) (fot. freefoto.com).

sprawnej, a nieinwazyjnej sieci komunikacyjnej obecnie przyciga mieszkacw i turystw. Kompleksowy projekt sta si wielkim sukcesem poczenia rnych rodzajw realizacji inwestycji a przede wszystkim spjnego wspistnienia bogatych funkcji miasta stanowicych ciekawe i chtnie odwiedzane centrum miasta. Wane czynniki, ktre warunkoway osignicie wyznaczonego celu, to:: caociowy plan rewitalizacji rdmiecia, realizacja planw rewitalizacji przy finansowaniu partnerstwa publiczno-prywatnego, rnorodno form handlu wielkie centra handlowe, sklepy w parterach, wprowadzenie rnych przestrzeni publicznych z funkcj rekreacyjn, sezonowa zmiana scenografii ulicy organizowanie targw, jarmarkw itp.

9.2.

HAnDeL W PrZestrZeni WirtUALneJ

Internet. Internet rozwin now form handlu, a mianowicie wirtualne transakcje, gdzie ju nie ma potrzeby wychodzenia z domu, gdy zamawiany przez nas towar przyjeda w kade wybrane przez nas miejsce. W takim rozwizaniu miasto przestao by potrzebne, skadowane towary mog znajdowa si gdziekolwiek, a klient ze sprzedawc nie musi si bezporednio spotyka. Zakres problematyki, o ktrej wczeniej wspomniano nie dotyczy tylko strefy gospodarczej, jednak rwnie odbija si w problematyce miasta. Tu realn przestrze publiczn zastpiono spotkaniami poprzez media oraz komunikacj internetow. To, czy dany sprzedawca szczyci si popularnoci nie warunkuj ju dugie kolejki czy ssiedzkie zachwalania danego sklepu, lecz wystawiane przez kupujcych komentarze na stronach oraz iloci rnych symboli mwicych o jakoci wirtualnego sprzedawcy. Jednak mimo duego wpywu cyberprzestrzeni na ycie miasta, prawdopodobnie nie jest ona w stanie wyeliminowa podstawowej potrzeby nawizywania bezporednich 103

9. Przestrze publiczna jako przestrze handlu

relacji w kontaktach midzyludzkich. Jednak powstaje pytanie, jakiego rodzaju jako zostanie stworzona? Reklama. Jeszcze jednym czynnikiem wpywajcym na jako przestrzeni publicznej z funkcj handlu jest reklama bdca scenografi sztuki zwanej handlem. Wraz z pojawieniem si wielkich witryn sklepowych zaczto eksponowa w nich najcenniejsze towary, zachcajc w ten sposb do zakupw przechodniw, potencjalnych nabywcw (ryc. 21). Pojawiajce si na rynku atwe narzdzia poczynajc od banerw a koczc na coraz czciej montowanych w naszej przestrzeni wielkich telebimw zaczy bombardowa miasto natokiem informacji (ryc. 22). Natomiast w samych witrynach sklepw zamiast produktw, na pierwszym planie pojawiaj si zdjcia modelek, olbrzymie hasa reklamowe, etc. Ulica przepeniona fototapetami bankw, firm ubezpieczeniowych staje si mao

Ryc. 21. Sklep kolonialny Alfreda Zilsa przy ul. Warzywniczej 19 w Gdasku,1910 rok (fot. BG PAN, [za:] By sobie Gdask, t. 2).

zachcajca do przebywania, a zarazem utrudnia przekaz istotnej informacji w tak wielkim natoku danych. Podobnie jak w przypadku cyberprzestrzeni, zatraca si rzeczywisty obraz elementw miasta czy wci jest mowa o obiekcie, czy jest to tylko bilboard reklamowy? Czy mimo poruszania si w realnej przestrzeni nadal otaczajce nas obiekty maj swoje fasady? Narzdzie promocji handlu za przyzwoleniem gospodarki przestrzennej miasta, inwazyjnie wchodzi w przestrze publiczn miasta (ryc. 23).

9.3.

HAnDeL tArGoWY JAKo trADYCYJnA ForMA HAnDLU

W tle wielkich zaoe komercyjnych wci aktywnym elementem przestrzeni publicznej jest tradycyjny handel targowy. Wspczenie targ wystpuje w dwch gwnych formach jedn z nich jest lokowanie straganw na prywatnej dziace, natomiast druga forma bardziej pierwotna handlu targowego wykorzystuje do swojego celu ulice i place miasta wpisujc si w jego ukad. 104

Karolina Krause

Ryc. 22. Nieczytelna reklama. Gdask Wrzeszcz (fot. Ryc. 23. Partery centrum handlowego Manhattan, odwrK.Krause, 2010). cone od klienta. Gdask Wrzeszcz. (fot. K.Krause 2010).

Podobnie jak w redniowieczu, place i ulice przyjmujce handel targowy staj si przestrzeni wielofunkcyjn, gdy po zamkniciu straganw ulica czy plac przybiera kolejn scenografi: placu zabaw, spokojnej ulicy, na ktrej otwieraj si ogrdki kawiarniane. Za przykad moe tu posuy centrum finansowe Niemiec Frankfurt nad Menem pene surowej architektury, ktre w weekendy swoje nabrzee zamienia w pozornie chaotycznie rozkadane stragany ze starociami. Nierzadko tradycyjny handel targowy staje si jedynym elementem rozbudzajcym przestrze publiczn w centrum miasta przycigajc do niej mieszkacw oraz sprawiajc, e przestrze staje si ywsza i atrakcyjniejsza. Jednake tego rodzaju handel, ze wzgldu na swoj dowolno w formie, moe przyczyni si do degradacji lub do negatywnego odbioru przestrzeni, jak np. rozkadane namioty na Targu Wglowym w Gdasku, w przeciwiestwie do mikko wypeniajcego ulice i place targu Portobello w Londynie. Podobnie jak inne elementy miasta, centra handlowe, chcc by bardziej miejskie, na swoje wewntrznerynki wprowadzaj handel targowy, nawet przyzwalajc na folklorystyczn form straganw wraz z lokalnymi produktami. Zapewne powyszy zabieg ma mwi kupujcym przecie jestemy lokalni czuj si jak u siebie.

9.4.

PoDsUMoWAnie

Handel w historii urbanistyki stanowi czynnik miasto- i centrotwrczy, jako element przycigania mieszkacw na place czy ulice. Natomiast tradycyjny porzdek urbanistyczny zosta wspczenie odwrcony. Centra komercyjne maj charakter decentralizujcy ze wzgldu na niskie ceny gruntw lokuje si je na obrzeach miast, bd te umiejscawiane w centrach wysysaj istniejcy handel, stanowic niemale miasto w miecie z wasnymi ulicami, z latarniami i aweczkami, z otoczeniem jake przypominajcym autentyczne rynki. Niektre miasta zauwaaj, i te fikcyjne kreacje przestrzenne nie s najlepszym rozwizaniem dla zdrowo funkcjonujcej przestrzeni. W ramach realizowanych programw rewitalizacji centrw miast zaczto patrze bardziej kompleksowo, poddajc centra komercyjne wikszej kontroli, jak wida chociaby na przykadach wyej omawianych Manchesteru i Wrocawia. Tak, 105

9. Przestrze publiczna jako przestrze handlu

aby centra handlowe byy dla miasta, a nie jak dotychczas, kiedy to wielkopowierzchniowy handel dyktowa warunki. Ile czasu bd potrzeboway jednak miasta, aby wrci do realnych przestrzeni, gdzie mieszkacy spotykaj si na przysowiow kaw na placach zamiast w modnych galeriach? Czy tak prnie rozwijajca si ga handlu za pomoc Internetu, bdzie w stanie wyeliminowa tak prost potrzeb bezporedniego spotkania si z drugim czowiekiem w realnym centrum miasta? Nie uciekniemy od obecnego nurtu i formy handlu warunkujcej odmienny od dotychczasowego ukad przestrzenny rdmie, dlatego wpyw na nasze miasta wyspowych projektw wity handlu powinien by przedmiotem naszej powanej refleksji i pogbionych wnioskw. BiBLioGrAFiA
Alexander C., 2008, Jzyk Wzorcw, Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdask. Bogucka M., 2008, Czowiek i wiat. Studia Dziejw kultury i mentalnoci XV-XVII w., Wyd. Naukowe Semper, Warszawa. Chwalba A., 2008, Obyczaje w Polsce, od redniowiecza do czasw wspczesnych, PWN, Warszawa. Cykalewicz T., 2008, Komercjalizacja przestrzeni istota zjawiska i jego wpyw na struktur funkcjonalno przestrzenn miasta, [w:] Lorens P., Ratajczyk-Pitkowska E. (red.), Komercjalizacja przestrzeni charakterystyka zjawiska, biblioteka urbanisty, t. 12, Urbanista, Warszawa. Eisner S., 1993, The Urban Pattern, D. Van Nostrand Company, Inc., Canada. Gajda J., 2008, Antropologia kulturowa. Kultura obyczajowa pocztku XXI w., Oficyna Wydawnicza Impuls, Krakw. Jaowiecki B., Szczepaski M., 2009, Miasto i przestrze w perspektywie socjologicznej, Wyd. Naukowe Scholar, Warszawa. Kalinowski W., 1986, Zabytki urbanistyki i architektury w Polsce. Odbudowa i konserwacja, Arkady, Warszawa. Komorowski W., Sudacka A., 2008, Rynek Gwny w Krakowie, Ossolineum, Wrocaw. Kotler P., 1994, Marketing. Analiza, planowanie, wdraanie i kontrola. Gebethner i Ska., Warszawa. Omilanowska M., 2004, witynie handlu, warszawska architektura doby wielkomiejskiej, Instytut Sztuki PAN, Warszawa. Parnicki-Pudeko S., 1985, Architektura staroytnej Grecji, Arkady, Warszawa. Pitkowska-Ratajczyk E., 2007, Centrum Gdaska-Wrzeszcza problem degradacji ulicy Grunwaldzkiej, [w:] Lorens P. (red.), Rewitalizacja miast w Polsce. Pierwsze dowiadczenia, biblioteka urbanisty, t.10, Urbanista, Warszawa. Sadurska A., 1975, Archeologia Staroytnego Rzymu, t.1, PWN, Warszawa. Sadurska A., 1980, Archeologia Staroytnego Rzymu, t. 2, PWN, Warszawa. Samp J., 1994, Bedeker Gdaski, Wyd. Oskar, Gdask. Stangel M.,2009, Odnowa miast w spoeczestwie informacyjnym. Technologie informacyjne i komunikacyjne w procesach rewitalizacji, Wyd. Politechniki lskiej, Gliwice.

106

AnnA GrKA

10.

PrZestrZe PUBLiCZnA osieDLA WieJsKieGo

Przestrze publiczna powstaje wtedy, gdy wsplnie uywaj jej ludzie: przemierzaj j, aby dotrze do celu, zatrzymuj si na chwil pod wpywem impulsu, odczytuj komunikaty, wymieniaj opinie, naladuj zachowanie innych. W drodze do zamierzonych miejsc wykorzystuj nadarzajce si okazje i sposobnoci dla uprzyjemnienia wdrwki lub uczynienia jej jeszcze bardziej sensown. Kulturowe znaczenie przestrzeni publicznej staje si zrozumiae przez analogi do systemu jzyka: pismo jest graficznym odwzorowaniem systemu jzyka; tekst, wedug filologw, rodzi si w procesie interpretacji czytanego pisma; mowa to spontaniczne praktykowanie jzyka (Assman, 2008; de Certeau, 2008). Rysunek ukadu przestrzennego mona przyrwna do pisma, ktrego symbole oznaczaj przestrzenne figury przechowane i wydobyte z pamici. System urbanistyczny czy ruralistyczny staje si mow/przestrzeni za spraw praktykujcych w nim ludzi. Nabiera znaczenia wtedy, gdy ksztatujce go formy koduj wzorce odczytywane przez uytkownikw. Przestrze publiczna, aby zaistnie, potrzebuje zatem zarwno czytelnikw jak te rozmwcw. Decyduj oni o jej uniwersalnej wartoci jako forum kontaktw midzyludzkich i jednoczenie o jej scenograficznej aranacji, ktra suy zapamitywaniu i przekazywaniu treci kulturowych zrodzonych w obrbie spoecznoci. Sabo wsplnoty redukuje znaczenie przestrzeni publicznej.

10.1.

ZMiAnA ZnACZeniA PrZestrZeni PUBLiCZneJ osieDLA WieJsKieGo

Tradycyjne przestrzenie publiczne osiedli wiejskich to miejsca nalece do okrelonej spoecznoci, stanowice ramy przestrzenne jej aktywnoci, tworzce okazje do spotka, wymiany informacji, nabywania wiedzy czerpanej z wasnych obserwacji i posyszanych rozmw. Na ich obszarze ujawnia si bogaty rytm codziennej, cotygodniowej i dorocznej obrzdowoci. To teren targowego zgieku, czasem kani, wesoej zabawy, chuligaskich burd oraz uroczystoci religijnych i zwizanych ze sprawowaniem wadzy, a wic integralnie zwizany z yciem spoecznoci, ktra realizowaa tu swoje potrzeby (Burke, 2009). Taka przestrze nie wymagaa namysu ani wyjanie, jej istnienie i uywanie byo oczywiste. Dzi przestrze publiczna na wsi zyskuje nowe znaczenie z wielu powodw. Tem obserwowanych zmian jest indywidualizacja: waciwe dla demokracji ograniczenie roli wsplnoty jako porednika pomidzy jednostk a instytucjami pastwa, przyspieszone rozwojem mediw elektronicznych. Nie mniejszy wpyw na funkcjonowanie i odbir wiejskiej przestrzeni publicznej ma jej rosnca zoono. Wynika ona ze wzrostu liczby przybyszw 107

10. Przestrze publiczna osiedla wiejskiego

z miasta, ktrzy wnosz w przestrze publiczn osiedla wiejskiego styl ycia i wzorce odmienne od tradycyjnych a take z osabienia gospodarczej i kulturowej roli gospodarstwa rodzinnego, ktre przestaje by najwaniejszym miejscem wytwarzania kultury wsi. Poza tym pojawiaj si nowe formy gospodarowania, ktre rzdz si komercyjnymi reguami, a wprzestrzeni diagnozowane s jako jej specjalizacja, prywatyzacja czy fragmentacja. Istotno przestrzeni publicznej uwiadamiamy sobie w chwili, gdy zaczynamy odczuwa jej brak. Konsekwencj dowiadczania straty we wszystkich sferach ycia jest pragnienie odzyskania tego, co zapisao si w pamici, niekoniecznie w zgodzie z faktami. Chcc zachowa lad przeszoci odtwarzamy zatem nie minion rzeczywisto, ale nasze wspczesne wyobraenie o niej. Proces ten, w skrajnych okolicznociach, prowadzi do odtwarzania form historycznych w ich czystej, wypreparowanej postaci i do zamknicia na zmiany. Rozwj kultury i zachowanie cigoci s moliwe, gdy dopuszczona jest wiksza swoboda interpretacji i wyobrania. W kadym z tych przypadkw uwiadomiona przestrze wymaga pojawienia si refleksji i objanie, ktre zapewni organizowanie i uywanie jej zgodnie z potrzebami spoecznoci.

10.2.

sPeCYFiKA PrZestrZeni PUBLiCZneJ Wsi

Przestrze publiczna jest scen ycia zbiorowego. Budujce j formy zapisuj histori wsplnoty, normy i wartoci, ktrymi ona si kieruje. Przestrze publiczna, chocia przywyklimy kojarzy j z miastem, jego ulicami i placami a od niedawna take galeriami handlowymi, okrela zarwno pami narodu jak te spoecznoci wiejskiej. Pozwala ustali kim jestemy i co nas uformowao jako grup spoeczn. Jej charakter wpywa zatem na trwao tosamoci zbiorowej i skonno spoecznoci do wspdziaania. S to zagadnienia, ktre obecnie zdominoway projekty odnowy wsi. Perspektywicznym celem, funkcjonujcych w ramach programu Leader +, Lokalnych Grup Dziaania jest budowanie kapitau spoecznego w oparciu o wzmacnianie tosamoci mieszkacw i ycia wsplnotowego, a efektem ich pracy s coraz liczniejsze wietlice wiejskie, centra aktywnoci wsi i plenerowe miejsca integrujcych spoeczno wydarze (Kamiski, 2008). Innym wanym aspektem przestrzeni publicznej wsi jest jej wymiar ekologiczny, ktry dotyczy znaczenia spoecznego miejsc wyrnionych w lokalnej przestrzeni (Bukraba-Rylska, 2008). W planowaniu miast zajmuje on ugruntowan osigniciami szkoy chicagowskiej pozycj jako czynnik oceny jakoci rodowiska mieszkaniowego. W planowaniu wiejskim pozostaje nie doceniony. Wie bardzo wyranie dzieli si w sensie topograficznym, ale i socjalnym, na centrum i peryferie, na fragmenty o wikszym i mniejszym znaczeniu, miejsca nobilitujce i wiadczce o zmarginalizowaniu albo nawet degradacji rodziny bd osobnika (Bukraba-Rylska, 2008). Wie wspczesna otwiera si na turystw i nowych przybyszw, przeywa te renesans zainteresowania imprezami masowymi. Lokalizowanie nowych osiedli oraz coraz czstsze uatrakcyjnianie oferty turystycznej wsi przez organizowanie festynw, inscenizacji bitew czy innych tematycznych zdarze wie si z koniecznoci wyboru waciwych dla nich miejsc lub z koniecznoci zmiany ich utrwalonej oceny. W tych okolicznociach spoeczna waloryzacja poszczeglnych czci wsi nabiera specjalnego znaczenia. 108

Anna Grka

Kolejnym, istotnym wymiarem przestrzeni publicznej wsi jest wymiar interakcyjny okrelony przez zwizki midzy spoeczno-kulturow i fizyczn struktur. Uwidaczniaj si one w przestrzennych relacjach ludzi, w sposobach ich poruszania si, w kompozycyjnych zalenociach widokw czy w przeyciach widzw, jakie si z tym wi. Na og odmienny od miejskiego jest na wsi charakter tradycyjnych granic wyznaczajcych przestrze publiczn. S one tu mniej formalne i jednoznaczne, a sfera publiczna i prywatna wzajemnie si przenikaj. Wiksza jawno ycia rodzinnego i odpowiadajce jej wiksze zainteresowanie wspmieszkacw oznacza te wiksz kontrol ze strony wsplnoty i ograniczenie prywatnoci (Bukraba-Rylska, 2008). Zasady te odzwierciedliy si w tradycyjnym na Kaszubach sytuowaniu budynkw mieszkalnych bliej drogi i w umieszczaniu okien izby kuchennej w miejscu zapewniajcym jej obserwacj. Utrwalone w jzyku siedzenie na przyzbie na widoku, ale u siebie paradne wejcia i ganki przy cianie frontowej, niskie ogrodzenia przedogrdkw czy czsto otwarty w cigu dnia wjazd na podwrze gospodarcze sprzyjay nieprecyzyjnoci i elastycznoci granicy pomidzy przestrzeni prywatn i publiczn oraz umoliwiay daleki wgld w obie. Rozluniona zabudowa i jej drobna skala czyniy odlegy krajobraz: ki, pola, las, czci przestrzeni publicznej, dostpn wzrokowo jako otwarcie krajobrazowe lub innymi zmysami jako wnikajce do osiedla wiejskiego rodowisko dwikw i zapachw czy ruchu wyznaczonego rytmem czynnoci gospodarskich. Widoczno warsztatu pracy i okolicy stanowiy istotn cech przestrzeni publicznej wsi. Przeciwwag dla wystawienia na widok publiczny codziennych aktywnoci byo, czsto jeszcze zachowane, przywizanie do akcentowania odwitnoci, na przykad strojem. Do specyfiki tradycyjnej przestrzeni publicznej osiedla wiejskiego naleaa te jej wielouyteczno (Kowicki, 1997) zamienno powszednioci i odwitnoci. W tych samych miejscach, ale ze zmienion aranacj, rozgryway si praca i zabawa, ycie religijne i sprawy publiczne. Ich wzajemna zastpowalno i zamienno uwidoczniaa si rwnie w duszym czasie. Wsplna przestrze osiedla wiejskiego bya pierwotnie miejscem ochrony byda trzymanego na wewntrznym, ogrodzonym placu okolnicy. W owalnicy obudowane jednostronnie drogi otaczay nawsie. Naturaln konsekwencj wsplnotowego uytkowania byo pniejsze zlokalizowanie w jego obrbie kocioa z placem przykocielnym. Z czasem nawsie wypenio si zabudow zagrodow, a jego funkcja wsplnotowa i odwitna ulegy ograniczeniu.

10.3.

PrZeMiAnY PrZestrZeni PUBLiCZneJ Wsi

Specjalizacja wsi jest w Polsce nowym projektem o ograniczonym, jak dotd, zasigu. Ze wzgldu na tkwicy w tym pomyle potencja ksztatowania przestrzeni publicznej osiedla wiejskiego warto przyjrze si mu bliej. Wie tematyczna to forma przedsibiorczoci spoecznej, ktrej celem jest poprawa statusu ekonomicznego i, ostatecznie, warunkw ycia mieszkacw. Jest to przedsiwzicie nastawione na zysk ze sprzeday unikalnego produktu tematu w wielu rnych opakowaniach, takich jak stroje mieszkacw, oznakowanie atrakcji, formy zabudowy i zagospodarowania, materiay promocyjne czy imprezy masowe (Idziak, 2005). Wie tematyczna posu109

10. Przestrze publiczna osiedla wiejskiego

guje si takim samym rodzajem iluzji, z jakim mamy do czynienia w trakcie ograniczonych terytorialnie, staych, jednorazowych lub cyklicznych zdarze turystycznych (jak inscenizacje historyczne czy parki tematyczne), ale w wersji totalnej: jest to iluzja o nieokrelonym czasie trwania i wkraczajca we wszystkie sfery ycia mieszkacw. Historia kultury ludowej zna przypadki manipulowania tradycj. W XVII i XVIII wieku jako odwieczne formy kultury narodowej narodziy si szkocki kilt, walijski strj ludowy czy brytyjskie uroczystoci koronacyjne. Twrcy tych pomysw naleeli do elit artystycznych, intelektualnych lub ekonomicznych swoich krajw. Kierowa nimi nie tylko cel patriotyczny ale i myl o korzyciach finansowych. Zdarzao si wic, e odnajdywali poematy i kroniki, ktre dowodziy historycznoci mitw zaoycielskich narodu. Ich nieprawdziwe opowieci odpowiaday jednak na potrzeby spoeczne, przesczay si do zbiorowej wyobrani i zczasem staway trwaym elementem kultur narodowych Szkocji, Walii i Anglii (Hobsbawm, Ranger, 2008). Ludzie ci tworzyli dziea sztuki, ktre wpyny na losy zwykych ludzi, ale dramatyzowali co najwyej wasne ycie. Tymczasem animatorzy ruchu na rzecz specjalizacji wsi ujawniaj przekonanie o wasnej kulturowej misji wrd mieszkacw. Twierdz: w tworzeniu wsi tematycznej zbliamy si do artyzmu, do sztuki (Idziak, 2005). Zdanie to wywouje jednak take obaw, e przekroczone zostan granice dopuszczalnego wpywania na ycie innych ludzi. Przedmiotem dziaania artysty moe by jego wasne ycie i ciao, ale nigdy odbiorcy dziea. Kwestia etycznej odpowiedzialnoci entuzjastw wsi tematycznych staje si szczeglnie wana, jeli zwrcimy uwag na rnic kulturow, jaka czsto ich dzieli od bezporednich realizatorw tematu, ktrzy swoje powszednie czynnoci, za rad i namow przybyszw, zamieniaj w teatr, a wasny dom w scen, po to aby dostarczy turystom niezapomnianych przey i emocji. W miejscach takich jak wsie tematyczne czas ulega zawieszeniu. Jego biegu nie wyznacza ju zmienno pr roku czy ycie rodziny, ale koniunktura rynku, ktry dzi ma apetyt na hobbitw, a jutro by moe zapragnie sepulek, ktre s bardzo podobne do murkwi, ale kolorystycznie troch przypominaj pmy agodne1. W takich miejscach czstotliwo zmian, ich zakres oraz granice ingerencji nieustannie ulegaj zwikszaniu i przesuniciu. Kultura wsi i jej krajobraz nabieraj nieznanego wczeniej, chwilowego charakteru (Macnaghten, Urry, 2005). Zapomnienie weryfikuje kulturowe i spoeczne znaczenie osigni. Ta prawda dotyczy take dziaa z zakresu ekonomii spoecznej, do ktrej nale wiejskie przedsibiorstwa tematyczne. Zalki przedsibiorczoci spoecznej powstaway w Europie i Ameryce od IIpoowy XVIII wieku. Podstaw podejmowanych inicjatyw bya idea zmiany spoecznej. Jej zasad wyrastajc z tradycji socjalistycznych i chrzecijaskich stanowio budowanie nowego, lepszego spoeczestwa dziki kooperacji, dobrowolnemu wspdziaaniu i samopomocy, a take realizowanie potrzeb pozafinansowych, wychowanie i edukacja. Jej formy udawao si wciela w ycie z rnym skutkiem. Na Litwie ju w 1769 roku ksidz Pawe Brzostowski
Stanisaw Lem na czacie w odpowiedzi na pytanie internauty: Jak ju wielokrotnie wyjaniaem, sepulki s bardzo podobne do murkwi, a kolorystycznie troch przypominaj pmy agodne. Oczywicie ich funkcja uytkowa jest inna, ale tego Panu, jako dorosemu czowiekowi, nie musz chyba tumaczy.
1

110

Anna Grka

powoa na swojej ziemi Republik Pawowsk. Uwaszczy chopw i da im ziemi w wieczyste uytkowanie. Zaoy szko rolnicz i dba o duchowy rozwj swoich poddanych. Nakazujc bielenie domw i krycie ich gontem mia na uwadze take wizualne walory przestrzeni. Jego Republika nie przetrwaa powstania listopadowego. Podobny projekt zrealizowa w swoich dobrach Stanisaw Staszic. W 1816 roku ustanowi statut Hrubieszowskiego Towarzystwa Rolniczego Ratowania si w Nieszczciach, ktre przetrwao a do 1952 roku, zlikwidowane ostatecznie przez wadze komunistyczne (Piech, 2007). Na przeomie XIXXX wieku w Polsce powstao wiele wsi wzorowych. W literaturze szczeglnie szeroko opisywany jest przykad Liskowa pod Kaliszem (Kamierczak, 2007). Od czasw zaoenia w 1900 roku pierwszej spki handlowej ze sklepem, z inicjatywy ksidza Wacawa Bliziskiego gwnego animatora przemian wie zostaa zelektryfikowana, powstay drogi, wodocig oraz wiele instytucji lokalnych: kilka szk, dom ludowy, biblioteka, ania i inne. Wie zyskaa oglnopolski rozgos, ktry w 1925 roku zapewni jej organizacj wystawy Wie Polska o krajowym zasigu. Liskw sta si celem licznych wycieczek, take zagranicznych. Popularno zawdzicza zapewne take wysokiej jakoci przestrzeni publicznej. Niestety pami o dokonaniach liskowian i mieszkacw innych wsi wzorowych, jak Albigowej i Handzlwki, zostaa po IIwojnie wiatowej prawie cakowicie zatarta. W Ameryce le zarzdzane, samowystarczalne kolonie Roberta Owena szybko upady. Podobnie stao si z falansterami Charlesa Fouriera. Zostay one pierwowzorami osiedla spoecznego. Przestrze publiczna bya w nich wyrazicie uformowana i okrelona. Idea spdzielcza obecna w koncepcji miasta-ogrodu Ebenezera Howarda take nigdy nie doczekaa si penej realizacji. Mimo wszystko przedsibiorstwa spoeczne trwale wpisay si w projekt naprawy spoecznej. Dowodzi tego rwnie ich odrodzenie w postaci wsi tematycznych. Patrzc z dzisiejszej perspektywy nie jestemy w stanie przewidzie, czy odkryte lub wymylone dla interesu ekonomicznego opowieci wsi tematycznych przetrwaj i czy pozostawi lad w przestrzeni publicznej, tak jak obiekty w dawnych wsiach wzorowych, ktre wci mog jeszcze sta si rusztowaniem dla wspomnie i pamici zbiorowej. Zarzut manipulowania i wykorzystania mona postawi tylko wwczas, gdy nowe tradycje i zwizane z nimi formy krajobrazu kulturowego upadn i zostan zapomniane nie napotkawszy autentycznych potrzeb spoecznych. Ocena wiejskich przedsiwzi tematycznych musi by zatem z koniecznoci bardzo ostrona.

10.4.

PoDsUMoWAnie

Przez wieki jzykiem romantycznej nostalgii za utracon prostot i naturalnoci przemawiay elity. Dzi stworzony przez nie obraz wiejskiej idylli zdemokratyzowa si i zosta czci kultury powszechnej. Potrawy regionalne, ludowe wycinanki czy przypiewki razem ze somianym dachem chopskiej chaty stay si wystarczajcym i obowizkowym znakiem wiejskoci. Posugujemy si cytatami i kopiami form uznanych za pochodzce z odlegej przeszoci obiektami pamici. Przywizanie do drewnianych chat, zajazdw krytych strzech, szlacheckich dworkw z gankami wyraa wci yw afirmacj tradycyjnej wiejskoci. Wida j take w przestrzeniach publicznych wsi, w aranacjach scenerii 111

10. Przestrze publiczna osiedla wiejskiego

festynw i masowych imprez czy w sposobach promowania produktw turystycznych w oparciu o tzw. mark wsi. Ograniczenie rozpoznawania specyfiki wiejskiego krajobrazu do bezrefleksyjnego powielania zbanalizowanych obiektw pamici wycza ze wiadomoci spoecznej jego rzeczywiste zagroenia i wewntrzne konflikty. Dlatego tak trudne jest skojarzenie ekspansji osiedli deweloperskich z degradacj krajobrazu kulturowego wsi i dlatego moliwy jest powszechny zachwyt nad realizacjami, ktrych jedynym kontekstem pozostaje przestrze euklidesowa. Kultura wsi sama take ulega wczeniu w obrb kultury oglnej. Przestrze publiczna osiedla wiejskiego, tak jak przestrze publiczna w miecie, coraz czciej podlega komercjalizacji, brak jej spontanicznoci i uczestnictwa ludzi, z obszaru bycia razem przeksztaca si w obszar bycia w jednym miejscu, konsumpcji zdarze i spdzania czasu. W sytuacji zachodzcych zmian naley dooy stara, aby o przestrzeni i krajobrazie wsi mwi w sposb odpowiedni do definiowanych w ich obrbie zjawisk, a wic wykraczajc poza schematy martwego jzyka kopiowanych form. Zwiksza to szans rozwizania problemw lub przynajmniej rozszerza spektrum rozpatrywanych moliwoci. Efekty dziaania planisty i projektanta oceniamy dzi przez pryzmat jego uczestnictwa w konstruowaniu szkieletu przestrzennego tosamoci spoecznej. Formy przestrzenne, podobnie jak teksty i opowieci, su zapamitaniu wsplnej przeszoci. Wspominajc identyfikujemy si z ni i utrwalamy poczucie wasnego udziau w pamici zbiorowej, ktre jest wanym elementem uwiadomionej przynalenoci do wsplnoty, czyli tosamoci (Assmann, 2008). wiadome budowanie tosamoci wymaga przestrzegania przez spoeczno przyjtych zasad i norm oraz budowania okrelonego porzdku take przestrzennego. Rol architekta i planisty powinna by zatem pomoc w jego zdefiniowaniu. BiBLioGrAFiA
Assmann J., 2008, Pami kulturowa. Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Bukraba-Rylska I., 2008, Socjologia wsi polskiej. Wyd. Naukowe Scholar, Warszawa. Burke P., 2009, Kultura ludowa we wczesnonowoytnej Europie. Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. de Certeau M., 2008, Wynale codzienno. Sztuki dziaania. Wyd. Uniwersytetu Jagielloskiego, Krakw. Hobsbawm E., Ranger T., 2008, Tradycja wynaleziona. Wyd. Uniwersytetu Jagielloskiego, Krakw. Idziak W., 2005, Wsie tematyczne. [w:] Internet w mojej spoecznoci. Wyd. Fundacja Wspomagania Wsi. Kamiski B., 2008, Na wsi odnowa. Nowa perspektywa. Wyd. Urzd Marszakowski Wojewdztwa Opolskiego, Opole. Kamierczak T., Sobiesiak P., 2007, Liskw: model rozwoju lokalnego? [w:] Kamierczak T. (red.), Zmiana w spoecznoci lokalnej. Wyd. Fundacja Instytut Spraw Publicznych, Warszawa. Kowicki M., 1997, Wie przyszoci jako alternatywa osadnicza miasta. Wyd. Politechniki Krakowskiej, Krakw. Macnaghten P., Urry J., 2005, Alternatywne przyrody. Wyd. Naukowe Scholar, Warszawa; Piech A., 2007, Rodowd przedsibiorczoci spoecznej. [w:] Le E., Odak M. (red.), Przedsibiorstwo spoeczne w rozwoju lokalnym. Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

112

Cz ii
ksztatoWanie WspCzesnyCh przestrzeni publiCznyCh: aspekty projektoWe i realizaCyjne

AnnA GoLDZinoWsKA

11.
11.1.

strAteGie tWorZeniA DoBreJ PrZestrZeni PUBLiCZneJ W MAYCH i reDniCH MiAstACH

WProWADZenie

Mae i rednie miasta w szczeglnoci te o monofunkcyjnej strukturze gospodarki przeszy okres transformacji ustrojowej gwatowniej ni due wielofunkcyjne orodki (Heffner, 2005). Upadek przemysw stanowicych podstaw lokalnej gospodarki powodowa liczne problemy spoeczne, ogranicza rwnie poprzez obnienie dochodw z podatkw moliwoci finansowe miasta bd gminy. Obok wymienionych problemw nowa rzeczywisto wynikajca z wprowadzenia gospodarki rynkowej niosa za sob nowe wyzwania, jakimi s konkurencja midzy miastami i zwizana z tym potrzeba przedstawiania miasta jako atrakcyjnego produktu. Tadeusz Markowski uwaa, e rozwj mniejszych miast zwizany jest bardziej z ich walorami materialnymi ni z potencjaem intelektualnym a w zwizku z tym ich oferta marketingowa jest strukturalnie prostsza ni w przypadku duych miast (Markowski, 2002). Mimo pozornie ograniczonych moliwoci przestrzenie omawianej grupy miast posiadaj swoj specyfik, ktra przy odpowiednio prowadzonej polityce rozwoju, moe sta si atutem. Owa specyfika zwizana jest z wolniejszym tempem przeksztace przyczyniajcym si do zachowania w przestrzeni duej liczby elementw wiadczcych o tosamoci danego miejsca. W przypadku takich orodkw stojcych nieco z boku globalnych md i zwizanej z nimi unifikacji dodatkowym atutem moe by obserwowany wspczenie na wiecie renesans miejsc i maych spoecznoci, ktre zachoway niepowtarzalno i autentyczno (Jaowiecki i Szczepaski, 2005). Tak wic tosamo przestrzeni, mimo i trudna do skwantyfikowania, staje si wartoci ekonomiczn (Markowski, 2002). Powysza prawidowo w sposb szczeglny odnosi si do przestrzeni publicznej, ktra stanowi rdze struktury funkcjonalno-przestrzennej miasta. W mniejszych orodkach place, ulice czy parki wci pozostaj gwnym miejscem spotka i integracji mieszkacw. Obecna sytuacja wynika jednak przede wszystkim z ograniczonej dostpnoci zuniformizowanych substytutw przestrzeni publicznej, takich jak wielofunkcyjne centra handlowe lub parki rozrywki, ktrych wystpowanie jest powszechne w duych miastach. W ostatnich latach zauwaalna jest intensyfikacja wysikw mniejszych miast na rzecz podniesienia jakoci ich przestrzeni publicznych. Jako przyczyny zjawiska mona wskaza: osigniciestanudegradacjifizycznejifunkcjonalnej,ktryograniczalubuniemoliwia dalsze penienie funkcji wanych dla przestrzeni publicznej przede wszystkim komunikacji pieszej i rekreacji, 114

Anna Goldzinowska

wzrost wiadomoci wadz dotyczcej ekonomicznego aspektu jakoci przestrzeni publicznej (Markowski, 2002). Podniesieniu zainteresowania jakoci przestrzeni publicznej sprzyjaj rwnie moliwoci pozyskania funduszy zewntrznych zwizane z przystpieniem Polski do Unii Europejskiej. Zaistniaa moliwo realizacji projektw, ktre do tej pory byy zbyt kosztowne dla budetw miast, a ze wzgldu na niekomercyjny charakter niemoliwe byo pozyskanie inwestorw prywatnych.

11.2.

PrZYCZYnY KrYZYsU PrZestrZeni PUBLiCZneJ

Mieczysaw Kochanowski wyrni dwie fazy powstawania kryzysu w przestrzeni publicznej polskich miast. Pierwsza bya dzieem modernizmu, ktry postrzegajc ca substancj miasta w kategoriach funkcjonalnych wyjaowi przestrzenie publiczne ze znacze niematerialnych, redukujc struktury bdce podstaw przestrzeni publicznych do kategorii wskoutylitarnych (). Okres po modernizmie, rozluniwszy rygory dotyczce zasad budowy struktury miasta, da ideowe przyzwolenie na rozbicie dotychczasowej jednoci przestrzeni publicznych lokujcych si w centrum miasta (Kochanowski, 2002, s. 6). Wspomniana spucizna urbanistyki modernistycznej dotyczy przede wszystkim duych miast, w ktrych w latach 60., 70. i 80. cae dzielnice budowane byy zgodnie z jej zasadami. Nie oznacza to jednak, e przestrze publiczna mniejszych orodkw nie ulega przeksztaceniom wedug wczesnych trendw. Zmiany te byy o tyle dotkliwe, e nowe budynki najczciej nie tworzyy osobnych, spjnych kompozycyjnie ukadw, ale byy lokalizowane punktowo, w sposb dysharmonijny wobec otoczenia, na pozostaych (lub powstaych w wyniku zniszcze wojennych) przestrzeniach. W ten sposb naruszana bya zwarto pierzei okrelajcych place i ulice, a przestrze publiczna mieszaa si funkcjonalnie z przestrzeni osiedli mieszkaniowych1. Druga z wymienionych faz kryzysu przestrzeni publicznej wizaa si w pewnym uproszczeniu z rozlewaniem si miast i niekontrolowanym rozwojem usug w przestrzeni miasta. Powodem rozbicia spjnego, przyjaznego dla pieszego ukadu przestrzeni publicznej by w znacznym stopniu rozwj komunikacji samochodowej oraz zwizana z nim zmiana przyzwyczaje zwizanych z poruszaniem si po miecie. W miar wzrostu dostpnoci samochodw indywidualnych i rozmieszczania celw podry w rnych czciach miasta, ludzie zaczli komponowa sobie przestrze poruszania si indywidualnie zgodnie z trajektoriami ruchu samochodu (Dymnicka, 2008). W przypadku mniejszych miast cele bdce przyczyn wzrostu natenia ruchu samochodw osobowych czsto nie s zlokalizowane w granicach gminy. Przebiegajce przez centra mniejszych miast historyczne trakty komunikacyjne, ktre jeszcze w pierwszej poowie XX wieku peniy rol centrum ycia miejscowoci, obecnie nios due obcienie komunikacyjne jako drogi wojewdzkie lub krajowe. Tym samym nie tylko przestay peni rol integrujc, ale funkcjonalnie rozrywaj przestrze miasta.

Taka przestrze bywa rwnie nazywana yciow lub spoeczn patrz Wejchert (1993).

115

11. Strategie tworzenia przestrzeni...

Mwic o ideowym przyzwoleniu na rozbicie systemu przestrzeni publicznej naley rwnie wymieni jej fizyczn degradacj. Wadze maych i rednich miast dysponujc ograniczonymi budetami czsto powicay biec konserwacj przestrzeni publicznej oraz przeksztacenia na potrzeby zmieniajcych si oczekiwa dotyczcych jej walorw funkcjonalnych2 na rzecz innych, ich zdaniem pilniejszych inwestycji. Z kolei uytkownicy traktujc place i ulice jako przestrze niczyj nie przykadali wikszej wagi do jej postpujcej dewastacji. Przekonanie o braku waciciela przestrzeni publicznej czsto skutkowao prbami jej zawaszczania na inne cele. Na pocztku transformacji ustrojowej w Polsce popularne byo przekonanie, e w przeciwiestwie do przestrzeni prywatnej, przestrze publiczna powinna by udostpniana na rne cele praktycznie bez ogranicze (Pski, 2001). Efektem takiej postawy, poczonej z brakiem sprzeciwu ze strony wadz miasta, a czsto rwnie przyzwoleniem spoecznym, jest np. zajmowanie placw i skwerw przez przenony handel, punkty usugowe lub samochody. Przyczynia si to nie tylko do obnienia walorw konkretnego wntrza urbanistycznego, ale rozbicia a zarazem obnienia atrakcyjnoci caego systemu przestrzeni publicznej.

11.3.
3

PrZestrZe PUBLiCZnA JAKo eLeMent PoLitYKi roZWoJU MiAstA

Zapisy ustawy z dnia 23 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym , bdcej podstawowym aktem prawnym okrelajcym zasady prowadzenia polityki przestrzennej gminy (miasta) paradoksalnie przyczyniaj si do marginalizowania zagadnienia ksztatowania przestrzeni publicznej w dokumentach planistycznych. Art. 2. pkt 6 tej ustawy przedstawia definicj obszaru przestrzeni publicznej w nastpujcy sposb: naley przez to rozumie obszar o szczeglnym znaczeniu dla zaspokojenia potrzeb mieszkacw, poprawy jakoci ich ycia i sprzyjajcy nawizywaniu kontaktw spoecznych ze wzgldu na jego pooenie oraz cechy funkcjonalno-przestrzenne, okrelony w studium uwarunkowa i kierunkw zagospodarowania przestrzennego gminy. Wymg okrelenia w studium gminy (miasta) obszaru o tak duym znaczeniu dla jakoci ycia mieszkacw wydaje si zasadny, jednak dalsze zapisy ustawy wi go z szeregiem zobowiza natury proceduralnej i finansowej. Art. 10 ust. 2. pkt 8 okrela, e w studium wyznacza si obszary, dla ktrych obowizkowe jest sporzdzenie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego na podstawie przepisw odrbnych (...), a take (...) obszary przestrzeni publicznej, z kolei Art. 10 ust. 3 precyzuje, e obowizek przystpienia do sporzdzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego w przypadku, o ktrym mowa w ust. 2 pkt 8, powstaje po upywie 3 miesicy od dnia ustanowienia tego obowizku, czyli od uchwalenia studium. Powysze zobowizania powoduj, e kwestia ksztatowania systemu przestrzeni publicznej jest czsto pomijana w studiach gmin (Jaszczuk-Skolimowska i Kieb-Staczuk, 2009). Brak odpowiednieNp. wprowadzanie udogodnie umoliwiajcych bezpieczne poruszanie si osb starszych, niepenosprawnych lub dzieci. 3 Dz.U. z 2003 r. Nr 80, poz. 717, z 2004 r. Nr 6, poz. 41, Nr 141, poz. 1492, z 2005 r. Nr 113, poz. 954, Nr 130, Poz. 1087, z 2006 r. Nr 45, poz. 319, Nr 225, poz. 1635, z 2008 r. Nr 123, poz. 803, Nr 199, poz. 1227, Nr 201, Poz. 1237, Nr 220, poz. 1413.
2

116

Anna Goldzinowska

go zapisu w studium nie oznacza jednak, e w danej gminie (miecie) przestrze publiczna nie istnieje. Place i ulice s czsto przedstawiane jako przestrze komunikacji natomiast parki i innego typu miejsca rekreacji jako tereny zielone. Ich waciwa funkcja jest przywoywana dopiero w momencie sporzdzania planu miejscowego lub nawet wystpowania o pozwolenie na budow. Tak prowadzona polityka przestrzenna zabezpiecza wprawdzie istnienie w strukturze miasta fragmentw przestrzeni publicznej, jednak nie gwarantuje zachowania cech wanych dla jej atrakcyjnoci cigoci i spjnoci przestrzennej oraz przemylanych interakcji z otoczeniem. W przestrzeni publicznej miasta jak w soczewce skupiaj si pozytywne i negatywne procesy zarwno przestrzenne, jak i spoeczne oraz ekonomiczne. W zwizku z tym dziaania na rzecz tworzenia dobrej przestrzeni publicznej czsto zajmuj istotne miejsce w zapisach dokumentw programowych, ktrych tworzenie nie wynika w aden sposb z ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. S to przede wszystkim oglne strategie rozwoju gminy (miasta), lokalne programy rewitalizacji a take gminne (miejskie) programy opieki nad zabytkami4 oraz strategie rozwoju turystyki. Warto podkreli, e umieszczenie w owych dokumentach zapisw dotyczcych przestrzeni publicznej jest dobrowoln inicjatyw lokalnego samorzdu, ktry zakada pozytywny wpyw poprawy jakoci przestrzeni publicznej na rozwizanie zdiagnozowanych problemw lub osignicie zaoonych celw rozwojowych.

11.4.

tYPY PrZeKsZtACe PrZestrZeni PUBLiCZneJ

Mae i rednie miasta, mimo posiadania szeregu cech wsplnych, nie s zbiorem jednorodnym. Analizujc wspczesne przeksztacenia przestrzeni publicznej takich orodkw mona wyrni trzy podstawowe typy przestrzennego charakteru interwencji: odzyskiwaniehistorycznieuksztatowanejprzestrzenipublicznej,ktraulegadegradacji, rozszerzanieistniejcegosystemuprzestrzenipublicznej, budowanienowegosystemuprzestrzenipublicznej. Wikszo realizowanych przedsiwzi mieci si w pierwszej grupie. Dotyczy to historycznie uksztatowanych rynkw (placw centralnych) lub centralnych ulic z systemem przylegajcych uliczek, ktre ze wzgldu na fizyczn degradacj oraz przeksztacenia funkcjonalno-przestrzenne miasta straciy funkcj przestrzeni integracji. W tych przypadkach dziaania naprawcze dotyczce technicznego stanu przestrzeni czsto poczone s z prbami tematyzacji wyeksponowania historycznej tosamoci miejsca. Niestety tu s stosowane powszechnie standardowe rozwizania z zakresu maej architektury o historyzujcych formach, ktre przecitnemu odbiorcy dadz zudzenie charakteru miejsca, jednak tym samym przyczyniaj si do zacierania jego prawdziwej tosamoci. W zakresie funkcjonal-

Moe dotyczy przypadku, gdy przestrze publiczna jest objta ochron konserwatorsk np. jako element ukadu urbanistycznego wpisanego do rejestru zabytkw. Obowizek tworzenia gminnych programw opieki nad zabytkami nakada art. 87 ust. 1 ustawy z 23 lipca 2007 roku o ochronie zabytkw i opiece nad zabytkami.
4

117

11. Strategie tworzenia przestrzeni...

nym popularnym rozwizaniem jest eliminacja lub ograniczanie ruchu samochodowego i miejsc parkingowych. Drugi typ interwencji jest wariantem porednim. Dotyczy miast posiadajcych historycznie uksztatowane centrum, ktre w zwizku z rozwojem demograficznym i przestrzennym nie wystarcza, aby zaspokoi potrzeby mieszkacw. Nowe fragmenty przestrzeni publicznej to przede wszystkim miejsca o charakterze rekreacyjnym mog by zintegrowane z centrum lub tworzone na terenach nowej urbanizacji. Nowe centra s tworzone w miastach nie posiadajcych dotychczas centralnego placu, ktrych ycie spoeczno-gospodarcze toczyo si wzdu gwnego taktu komunikacyjnego. Jak ju wspomniano, w miar rozwoju komunikacji samochodowej dalsze podtrzymanie funkcji tych miejsc jako przestrzeni publicznej nie byo moliwe. Jest to najtrudniejszy typ przeksztace, poniewa jego realizacja jest uzaleniona od posiadania przez miasto duej, niezagospodarowanej przestrzeni zlokalizowanej w pobliu kluczowych funkcji publicznych bd przeniesienia tych funkcji w otoczenie ksztatowanej przestrzeni publicznej. Niezalenie od przestrzennej specyfiki interwencji wanym dopenieniem przestrzeni publicznej s znajdujce si w niej lub otaczajce j budynki. K. Wejchert twierdzi, e kada przestrze skada si z wntrza i granicy wytworzonej przez ciany budynkw lub przedmiotw (Wejchert, 1993). Obok formy obiektw okrelajcych granice due znaczenie dla charakteru danej przestrzeni maj penione przez nie lub wewntrz nich funkcje, poniewa wpywaj one zarwno na rol jak dana przestrze odgrywa w strukturze miasta jak na jej tosamo. W momencie kiedy wntrze jest wasnoci publiczn i jego ksztatowanie zaley przede wszystkim od woli miasta, o tyle granica jest zwykle wasnoci wielu podmiotw a otrzymanie podanej jakoci fizycznej oraz odpowiednich funkcji wymaga od miasta opracowania specjalnej polityki wsppracy z poszczeglnymi zarzdcami. Do pewnego stopnia rol t peni miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego, ktre okrelaj dopuszczalne funkcje i parametry zabudowy. Plany posiadaj jednak rny stopie szczegowoci w odniesieniu do okrelania charakteru miejsca, a nawet jeli uchwalona przez rad miasta wizja jest klarowna, nie gwarantuj znalezienia jej wykonawcy. Skonieniu rnych inwestorw do budowania okrelonej jakoci i funkcji miejsca suy mog wprowadzane przez miasto zachty natury finansowej lub proceduralno-organizacyjnej. Przykadem takich rozwiza dla przestrzeni zabudowanej i objtej ochron konserwatorsk s uatwienia stworzone przez wadze Chojnic, gdzie architekt miejski (posiadajcy delegacj kompetencji konserwatorskich), na wniosek waciciela nieodpatnie wykonuje projekt remontu elewacji oraz dokonuje stosownych uzgodnie (Finster, 2009). Z kolei w Tczewie wadze miasta oferuj wacicielom zabytkowych kamienic moliwo dopaty do remontu. Zachta moe rwnie dotyczy zwolnienia z podatkw lokalnych w zamian za dokonanie okrelonej inwestycji. Przykadem takiej polityki jest zwolnienie podatkowe na okres trzech lat w zamian za wykonanie remontu elewacji uchwalone przez Rad Miasta i Gminy Czersk (Jankowski i Bloch, 2009). Bardziej aktywn metod wpywania na procesy zachodzce w kluczowych przestrzeniach miast w tym przestrzeni publicznej jest Town Center Management5 (TCM). Polega
5

W jzyku polskim: zarzdzanie centrum miasta.

118

Anna Goldzinowska

ona na stworzeniu formalnego bd nieformalnego partnerstwa publiczno-prywatnego, ktremu powierza si m.in. zadania z zakresu bezpieczestwa, ochrony rodowiska, obsugi komunikacyjnej i rozwoju. Dziki temu rozwj kluczowej dla miasta przestrzeni ma nastpowa w sposb harmonijny i trway6. Pierwszym miastem w Polsce, ktre pojo przygotowania do wdroenia tej metody jest Bechatw. Niezwykle wane dla stworzenia dobrej przestrzeni publicznej jest zapewnienie warunkw dogodnych dla rnych grup uytkownikw. Wedug J. Gehla waciwie funkcjonujca przestrze publiczna powinna stwarza warunki do uprawiania trzech form aktywnoci: podstawowych wynikajcych z realizacji biecych potrzeb takich jak przemieszczanie si do pracy lub oczekiwanie na rodek komunikacji, dla ktrych jako przestrzeni nie odgrywa wikszego znaczenia, opcjonalnych przede wszystkim rnych form wypoczynku i rekreacji, dla ktrych jako przestrzeni odgrywa due znaczenie, spoecznych stanowicych wynikow dwch poprzednich, majcych miejsce tam, gdzie zachodzi moliwo interakcji midzy ludmi (Gehl, 1996). Tak wic miejsce atrakcyjne pod wzgldem estetyki i oferowanych wrae, ale pozbawione funkcji zwizanych zaspokajaniem codziennych potrzeb mieszkacw, jest rwnie uomn przestrzeni publiczn. Tego typu problem dotyka wielu maych miast, gdzie wadze podejmujc dziaania na rzecz stworzenia przestrzeni atrakcyjnej dla turystw czyni j jednoczenie nieuyteczn dla mieszkacw, a postpujca gentryfikacja przyczynia si do zaniku istotnych dla atrakcyjnoci miejscowoci lokalnych obyczajw i zachowa.

11.5. 11.5.1.

stUDiA PrZYPADKW Chojnice odzyskiwanie historycznej przestrzeni

Chojnice s czterdziestotysicznym, oddalonym od wikszych orodkw miastem powiatowym, stanowicym tym samym zaplecze usugowo-administracyjne dla mieszkacw obszaru znacznie szerszego ni sam powiat. Ze wzgldu na znajdujce si w pobliu Bory Tucholskie peni rwnie funkcj turystyczn. Wykorzystujc uwarunkowania wynikajce z pooenia, wadze miasta prowadz konsekwentnie polityk pozycji centrum o znaczeniu subregionalnym. Obok rozwoju usug takich jak ochrona zdrowia lub szkolnictwo wysze, wanym elementem tej polityki jest ksztatowanie adekwatnego do aspiracji wizerunku przestrzeni publicznej7. Pierwsze, najbardziej spektakularne przeksztacenia dotyczyy centralnego placu Starego Rynku wraz z przylegajcymi ulicami. W ramach prowadzonych w latach 20012002 dziaa, wyremontowano i zmieniono estetyk przestrzeni, nadajc jej historyzujcy charakter oraz zmieniono ukad funkcjonalny ograniczajc moliwo poruszania si pojazdw i zwikszajc tym samym komfort poruszania si pieszych i rowerzystw. Due znaczenie dla
6 7

Na podstawie definicji opracowanej na potrzeby sieci TOCEMA Europe. Patrz: Strategia rozwoju Chojnic, przyjta Uchwa Rady Miasta Chojnice nr V/49/03 z dnia 17 lutego 2003 r.

119

11. Strategie tworzenia przestrzeni...

zmiany wizerunku miejsca miay przeksztacenia dotyczce granic przestrzeni publicznej, czyli elewacji otaczajcych je kamienic. Najdalej idce przeksztacenia dotyczyy elewacji bloku zajmujcego wikszo poudniowej pierzei Starego Rynku. Prosta, modernistyczna brya kontrastowaa z rytmem i kolorystyk pozostaych elewacji. W oparciu o materiay archiwalne architekt miejski opracowa projekt imitujcy sze eklektycznych elewacji kamienic. Rozwizanie to, mimo i kontrowersyjne, dobrze wpisao si w now estetyk placu. Przyjty w 2004 roku Program Rewitalizacji Miasta Chojnice na lata 20042013 przewiduje dalsz popraw jakoci przestrzeni publicznej w miecie. W ramach jego realizacji konsekwentnie prowadzone s inwestycje, ktre przyczyniaj si do lepszego wyeksponowania walorw kulturowych centrum miasta zarwno poprzez przeksztacenia przestrzeni, jak i wzbogacanie programu funkcjonalnego. W latach 2005-2006 zrealizowano projekt Rewitalizacja zdegradowanych obiektw i otoczenia po byym szpitalu w Chojnicach, dziki ktremu zesp zosta zaadaptowany na funkcje edukacyjne, kulturalne, konferencyjne oraz rehabilitacyjne a otaczajc przestrze zagospodarowano tworzc piesze poczenie w kierunku Starego Rynku. Nastpnie, w latach 20062007, w ramach realizacji Programu Restauracji Obiektw Dziedzictwa Kulturowego w Chojnicach, wykonano remont pochodzcej z XIV wieku Bazyliki Mniejszej wraz z otoczeniem. Wskutek realizacji projektu udao si przywrci wietno obiektowi stanowicemu charakterystyczny element panoramy miasta oraz podnie jako przestrzeni znajdujcej si na zapleczu Starego Rynku. Obecnie trwaj prace nad adaptacj na cele kulturalne ssiadujcego barokowego zespou pojezuickiego. Przykad dany przez wadze miasta zachci prywatnych wacicieli do podnoszenia jakoci swoich obiektw. Przyczyniy si do tego rwnie wspomniane wczeniej uatwienia proceduralne. Efektem podjtych dziaa mimo i proces podnoszenia jakoci przestrzeni publicznej w miecie jest kontynuowany jest znaczca zmiana wizerunku i reputacji miejsca.

Ryc. 24. Stary Rynek w Chojnicach po renowacji.

Ryc. 25. Bulwar Nadwilaski w Tczewie w tle zabytkowy Most Tczewski.

120

Anna Goldzinowska

11.5.2.

Ustka prba rewitalizacji przestrzeni kurortu

Ustka jest szesnastotysiczn nadmorsk miejscowoci posiadajc status uzdrowiska. Dostpno do usug wyszego rzdu zapewnia w znacznym stopniu obecno pooonego w pobliu Supska. Przed transformacj ustrojow najwikszymi pracodawcami byy zakady przemysu stoczniowego i przetwrstwa ryb, jednak po wprowadzeniu gospodarki rynkowej zaczy one upada Problem bezrobocia najsilniej dotkn mieszkacw centralnej czci miasta (Jaewicz, 2007). Ta cz jednoczenie borykaa si z licznymi problemami wynikajcymi z luki remontowej. Zgodnie z uchwalonym w 2005 roku Lokalnym Programem Rewitalizacji Gminy Miejskiej Ustka jednym ze sposobw przezwycienia trudnej sytuacji spoeczno-gospodarczej mia by rozwj turystyki. Miasto posiada szereg cech predysponujcych do rozwoju tego typu dziaalnoci przede wszystkim nadmorskie pooenie i zasoby uzdrowiskowe oraz zwizane z nimi elementy dziedzictwa kulturowego nadajce przestrzeni miejscowoci unikatowy charakter. Wana dla rozwoju Ustki jest rwnie niewielka odlego od prawie stutysicznego Supska. Postpujca midzy Supskiem a Ustk urbanizacja (Rydz, Jaewicz 2005) oraz przyjta przez wadze obu miast koncepcja tworzenia tzw. dwumiasta powoduje, e przestrze Ustki moe w coraz wikszym stopniu suy mieszkacom Supska jako zaplecze rekreacji oraz atrakcyjne miejsce zamieszkania. W ramach realizacji LPR w 2005 roku udao si rozpocz odnow cigu ulic Beniowskiego i Chopina wraz z przylegajcym parkiem czcych orodki wczasowe znajdujce si we wschodniej czci miasta z jego centrum. Zmiany obejmoway rwnie wprowadzenie na ul. Chopina ruchu jednokierunkowego. Kolejnym etapem przeksztace przestrzeni publicznej by remont ul. Marynarki Polskiej prowadzcej od drogi krajowej nr 21 w kierunku morza oraz przebudowa Bulwaru Nadmorskiego. W niedalekiej przyszoci planowane jest utworzenie w ssiedztwie bulwaru Parku Zdrojowego. Wyremontowane przestrzenie posiadaj spjn stylistyk, ktra nawizuje do kurortowych tradycji miejscowoci. Wart podkrelenia jest fakt, e zmian dokonano z duym poszanowaniem dla istniejcej rolinnoci. Dla podtrzymania oferowanego turystom rybacko-kurortowego wizerunku miasta wane jest rwnie zachowanie charakterystycznej, XIX-wiecznej zabudowy. Kompleksow odnow tej substancji rozpoczto w 2006 roku. Odpowiedzialnym za realizacj zadania jest Usteckie Towarzystwo Budownictwa Spoecznego. Dziaania prowadzone s tylko w odniesieniu do nieruchomoci stanowicych wasno komunaln. Ze wzgldu na zy stan techniczny obiekty nie s remontowane, a po wykonaniu wczeniejszej inwentaryzacji i rozbirki odbudowywane z wykorzystaniem wspczesnych technologii i materiaw. Po ukoczeniu prac budowlanych budynki nie wracaj w rce dawnych mieszkacw, lecz zostaj wystawione na sprzeda w przetargu nieograniczonym (Bugajewska, 2009). Takie podejcie zapewnia miastu posiadajcemu bardzo ograniczone moliwoci finansowe rodki na ratowanie kolejnych obiektw, jest jednak kontrowersyjne, poniewa de facto przyczynia si nie rewitalizacji a do gentryfikacji przestrzeni.

121

11. Strategie tworzenia przestrzeni...

11.5.3.

tczew kierowanie miasta w stron Wisy

Tczew zosta dotknity szeregiem zjawisk, wskutek ktrych znaczenie przestrzeni publicznych jego Starego Miasta ulego znaczcej degradacji. Wielu mieszkacw, ktrzy w wyniku restrukturyzacji PKP stracili miejsca pracy, znalazo bd samodzielnie zorganizowao sobie zatrudnienie w usugach i drobnym handlu. Dziaalno ta bya jednak lokowana przede wszystkim w zachodniej czci miasta oddzielonej od Starego Miasta magistral kolejow. Na utrat dotychczasowej roli historycznego centrum wpyw miaa rwnie lokalizacja wielkich obiektw handlowych na obrzeach miasta. Obok czynnikw zewntrznych przyczyniajcych si do upadku znaczenia Starego Miasta naley wymieni istotne problemy wewntrzne, jakimi s wystpujce tu patologie spoeczne oraz zy stan techniczny przestrzeni publicznych wraz z otaczajc je historyczn zabudow. W poowie lat 90. lokalne wadze podjy dziaania na rzecz podniesienia atrakcyjnoci centrum, a zarazem przeciwdziaania postpujcej dezurbanizacji miasta. Potrzeba podnoszenia jakoci przestrzeni publicznej znalaza pniej swoje miejsce w uchwalonym w 2004 roku pierwszym lokalnym programie rewitalizacji i nastpnie podtrzymana w jego zmianach z 2006 i 2009 roku. Celem pierwszych prac bya poprawa stanu technicznego i podniesienie bezpieczestwa przestrzeni publicznych. Obejmoway one m.in. remonty placw Hallera (1995) i w.Grzegorza (1996) oraz modernizacj prowadzcych w kierunku zachodniej czci miasta ulic Dbrowskiego (1996-1997) i Wyszyskiego (1997), w wyniku czego poprawio si bezpieczestwo pieszych. Dla znalezienia funkcji, ktra podniosaby konkurencyjno dzielnicy w stosunku do skupisk usug i handlu pooonych w innych czciach miasta, wane s dziaania majce na celu rozwj zaplecza dla kultury i rekreacji. W latach 19972002 przeprowadzono remont Tczewskiego Domu Kultury, natomiast w latach 20042007 wykonano modernizacj Muzeum Wisy w Tczewie poczon z utworzeniem Centrum Wystawienniczo-Regionalnego Dolnej Wisy Fabryka Sztuk instytucji majcej w atrakcyjny, zgodny ze wspczesnymi wymogami sposb prezentowa dziedzictwo kulturowe miasta i otaczajcego je regionu Kociewia. Wanym uzupenieniem inwestycji infrastrukturalnych jest organizowany od 1999 roku w znacznej mierze w przestrzeniach publicznych Starego Miasta Midzynarodowy Festiwal Dziaa Teatralnych i Plastycznych Zdarzenia. W sytuacji, w ktrej infrastruktura kultury zostaa rozwinita przede wszystkim na obszarze historycznej tkanki Starego Miasta, okalajce je otwarte przestrzenie s stopniowo adaptowane na potrzeby rekreacji. W 1999 roku przystpiono do modernizacji, zaoonego w 1898 roku, Parku Miejskiego, natomiast w latach 20052006 stworzono now przestrze publiczn, przesuwajc funkcjonalny punkt cikoci miasta w stron rzeki Bulwar Nadwilaski. Ten rozlegy teren, stanowicy przedpole ekspozycji zabytkowego Mostu Tczewskiego, z jednej, a panoramy Starego miasta, z drugiej strony, jest obecnie popularnym miejscem organizacji festynw oraz odbywania rekreacji indywidualnej. Nadrzeczny charakter przestrzeni zosta wzmocniony przez budow w latach 20072008 przystani pasaersko-eglarskiej. Niebawem, w ramach realizacji programu rewitalizacji, maj zosta zbudowane trasy piesze, zapewniajce lepsze poczenie bulwaru ze Starym Miastem. 122

Anna Goldzinowska

11.5.4.

Bechatw zmiana jakoci przestrzeni publicznej orodka przemysowego

Uksztatowany w XIX wieku obszar centrum miasta nie poszerzy si, mimo i w latach 70. XX wieku stao si ono centrum intensywnie rozwijajcego si Bechatowskiego Okrgu Przemysowego (Wojnarowska, 2004). Przed II wojn wiatow funkcjonalny rdze miasta wyznaczay dwa place: Wolnoci i Narutowicza8. Pierwszy peni funkcj reprezentacyjn, natomiast drugi targow. Po wojnie funkcj centralnego punktu miasta do pewnego stopnia przej plac Narutowicza, przy ktrym zlokalizowano Urzd Miejski i Miejskie Centrum Kultury. Plac ten, w miar rozrastania si miasta, zosta zdominowany przez tranzyt samochodowy midzy dzielnicami. Patologi takiego ukadu funkcjonalno-przestrzennego zapisy, pochodzcego z 2004 roku Programu Rewitalizacji Centrum Miasta Bechatowa, przedstawiaj w nastpujcy sposb: Teren centrum Bechatowa pooony jest pomidzy jednostkami urbanistycznymi i nie stanowi jednostki odrbnej. Bardziej wyczuwa si peryferyjny charakter fragmentw centrum w odniesieniu do terenw mieszkalnictwa bo waciwie taka jest otulina centrum w swej zasadniczej czci. W zwizku z powyszym, wanym kierunkiem dziaa wskazanym w programie rewitalizacji miasta z 2004 roku, a podtrzymanym w jego aktualizacji z 2009 roku, jest podniesienie atrakcyjnoci rdmiejskich przestrzeni publicznych i nadanie im wizerunku adekwatnego do obecnej skali miasta. Plany te dotycz w szczeglnoci placw Narutowicza i Wolnoci. W ramach realizacji pierwszego programu rewitalizacji wykonano rekompozycj zieleni oraz przebudow infrastruktury komunikacyjnej. Jednak dziaania majce na celu nadanie nowej jakoci centralnej przestrzeni publicznej miay rwnie obejmowa kwestie organizacyjne. W 2005 roku miasto podjo przygotowania do wdroenia metody TCM przystpujc do sieci TOCEMA Europe9. Pniej przystpiono do realizacji kompleksowego projektu pn. Wsparcie rozwoju przedsibiorczoci i otoczenia biznesu poprzez rozbudow i przebudow infrastruktury miejskiej Bechatowa, ktrego gwnym celem jest stworzenie placu miejskiego oraz strefy zwolnionego ruchu pojazdw. Wikszo prac wykonano w latach 20092010. Ich zakres obejmowa przebudow ulicy Bawenianej oraz cigu plac Narutowicza ul. 19 Stycznia ul. Fabryczna. Przeksztaceniu przestrzeni towarzysz zmiany funkcjonalne: zamknicie placu Narutowicza dla ruchu koowego, w zamian wprowadzenie ruchu dwukierunkowego na ulicach 19 Stycznia i Fabrycznej, przygotowanie zaplecza parkingowego przy ul. Bawenianej oraz wprowadzenie ruchu okrnego na skrzyowaniu ulic 19 Stycznia Pisudskiego Czyewskiego Kwiatowa. Istotn rol w polityce ksztatowania nowego wizerunku Bechatowa odgrywaj rwnie dziaania promocyjne. Wadze miasta ogosiy oglnopolski konkurs Re-witalne dzieo, ktrego celem byo zaprojektowanie na placu Narutowicza nowej rzeby miejskiej. Wedug zaoe projekt mia by nowoczesny w formie, jednak odzwierciedlajcy specyfik i charakter miejsca. Patronat nad konkursem objy oglnopolskie stowarzy8 9

Nazwy wspczesne. Sie skupia ponad 1000 miast europejskich stosujcych metod TCM.

123

11. Strategie tworzenia przestrzeni...

szenia urbanistw, architektw i plastykw, a w zwizku z tym inicjatywa bya szeroko promowana w mediach branowych.

11.5.5.

Czersk porzdkowanie struktury miasta przez utworzenie nowego centrum

To niespena dziesiciotysiczne miasto historycznie rozwijao si wzdu ulicy Kociuszki10 stanowicej odcinek drogi krajowej nr 22. Majcy miejsce w drugiej poowie XX wieku gwatowny rozwj ruchu samochodowego spowodowa, e ulica nie moga duej peni roli kluczowej przestrzeni publicznej miasta. W zwizku z tym, w oparciu ulokowanie w strukturze miasta funkcji kluczowych dla ycia mieszkacw oraz dostpno terenw otwartych bd zagospodarowanych tymczasowo, podjto dziaania na rzecz utworzenia przestrzeni koncentrujcej najwaniejsze funkcje w miecie, skupionej wok placu, ktry peniby jednoczenie rol reprezentacyjn i integracyjn. Miejscem lokalizacji nowego centrum czyli placu Jzefa Ostrowskiego jest znajdujcy si vis a vis kocioa teren, ktry od czasu zniszcze dokonanych w trakcie II wojny wiatowej, by zagospodarowywany w sposb prowizoryczny i nieadekwatny do pooenia w strukturze miasta. Przed rozpoczciem inwestycji znajdoway si tam: skadowisko materiaw budowlanych, magazyny, dworzec autobusowy i targowisko. Mimo i potrzeb zagospodarowania terenu wskazyway plany oglne z 1976 i 1987 roku, to dopiero na pocztku lat 90. nastpio faktyczne rozpoczcie dziaa majcych na celu utworzenie nowej kluczowej przestrzeni publicznej, ktra ponownie zintegrowaaby ukad przestrzenny miasta. Pierwszymi podjtymi przez gmin dziaaniami byo przystpienie do sporzdzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego oraz wykupy gruntw. Plan udao si uchwali w kwietniu 1992 roku, pierwsze dziaki pod majc otacza plac zabudow usugowo-mieszkaln sprzedano w 1993 roku, natomiast pierwsze budowy ruszyy dopiero w 1995 roku. W miar postpu zagospodarowania placu pierwotna wizja bya weryfikowana. Najpowaniejsza zmiana w odniesieniu do planu z 1993 roku zostaa wprowadzona w 1997 roku i dotyczya wprowadzenia moliwoci budowy hotelu, ktry bry wypenia poudniow pierzej. Harmonijne uksztatowanie nowego, wielofunkcyjnego wntrza urbanistycznego, ktrego plac jest wasnoci komunaln, natomiast otaczajce budynki (lub dziaki przewidziane do zabudowy) posiadaj rnych wacicieli, wymaga od miasta zaproponowania dokadnej wizji jego zagospodarowania. Po uchwaleniu pierwszych planw wadze Czerska zamwiy projekty budowlane, ktre byy nieodpatnie udostpniane inwestorom. Wprawdzie praktyka pokazaa, e inwestorzy dokonywali w tych projektach pewnych modyfikacji, jednak udao si zachowa jednolity charakter zabudowy otaczajcej plac Ostrowskiego oraz przylegajce ulice (Jankowski i Bloch, 2009). Oficjalne oddanie do uytku placu Jzefa Ostrowskiego nastpio w 2006 roku i towarzyszyo obchodom 80. rocznicy nadania Czerskowi praw miejskich. Plac speni swoj rol odsuwajc centrum codziennych aktywnoci ycia mieszkacw od ruchliwej drogi krajowej. Obecnie kontynuowane s prace nad rozwojem spjnego sys-

10

Nazwa wspczesna.

124

Anna Goldzinowska

temu przestrzeni publicznej przez nadanie waciwej formy i funkcji kolejnym przylegym terenom, ktre do tej pory posiaday prowizoryczne zagospodarowanie.

Ryc 26. Plac J. Ostrowskiego w Czersku.

Ryc 27. Al. ks. Walga nowe centrum Pruszcza Gdaskiego (fot. A. Goldzinowska).

11.5.6.

Pruszcz Gdaski nowe centrum na terenach powojskowych

Pruszcz Gdaski jest przykadem niewielkiego miasta pooonego w pobliu duej aglomeracji, w ktrym po wprowadzeniu gospodarki rynkowej w znacznej mierze w zwizku z konkurencyjnymi cenami nieruchomoci gwatownie wzrosa liczba mieszkacw. Do czasu realizacji nowego centrum ukad kompozycyjny miasta wyznaczaa ulica Grunwaldzka (stanowica fragment drogi krajowej nr 1) oraz otaczajce j cieki wodne po wschodniej stronie Radunia, po zachodniej Kana Raduni. Wzdu tej osi skupiay si funkcje usugowe. Liniowy ukad przeamywa nieco, zbudowany w latach 50. zesp obiektw mieszczcych funkcje administracji i ochrony zdrowia wraz z prostopadym do Kanau Raduni monumentalnym placem. Ruchliwa o komunikacyjna ani socrealistyczne zaoenie nie zapewniay jednak warunkw dogodnych do spdzania czasu, rekreacji bd integracji. Nowe centrum czyli ukad cigw pieszych al. ks. Walga i ul. Kossaka wraz z otaczajcymi je kwartaami zabudowy mieszkalno-usugowej powstao na terenach pozostawionych przez wojsko. Do takiego sposobu zagospodarowania predysponowaa lokalizacja terenu na osi socrealistycznego zespou administracyjnego, pomidzy ulic Grunwaldzk a Raduni oraz Miejskim Orodkiem Sportu i Rekreacji, w ssiedztwie parku miejskiego. Wadze miasta wiadome potencjau miejsca, a jednoczenie ryzyka jego zmarnowania, zdecydoway si na zorganizowanie w 1996 roku konkursu na koncepcj architektoniczno-urbanistyczn, na podstawie ktrej sporzdzony zosta miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Partnerem w realizacji konkursu byo Stowarzyszenie Architektw Polskich, co miao zagwarantowa wysoki poziom merytoryczny konkursu (Pancewicz, 2009). Taka metoda pracy pozwolia na opracowanie planu miejscowego o duym stopniu szczegowoci w zakresie ustale dotyczcych przestrzeni publicznej. Wydzielone w dokumencie obszary przestrzeni publicznej miay zosta zrealizowane przez miasto, natomiast otaczajce je kwartay zabudowy przez inwestorw prywatnych. 125

11. Strategie tworzenia przestrzeni...

Pierwsza zabudowa realizowana bya na pojedynczych dziakach i miaa docelowo tworzy spjne kwartay, jednak po problemach z koordynacj dziaa poszczeglnych inwestorw zdecydowano si na sprzeda caych kwartaw (Pancewicz, 2009). Do zagospodarowania samej przestrzeni publicznej miasto przystpio po zabudowaniu kwartaw. Zasadniczy etap prac zakoczono w 2007 roku, cho istniejce cigi piesze s wci rozwijane o nowe fragmenty integrujce centrum z kolejnymi fragmentami miasta. Przykad Pruszcza Gdaskiego jest o tyle wany, e wadze miasta kadc nacisk na harmonijne, wpisujce si w struktur miejscowoci zagospodarowanie przestrzeni powojskowej zdecydoway si jednoczenie podj skomplikowane i rozoone w czasie zadanie. Obecna popularno nowego centrum potwierdza trafno tej polityki, jednak miasta znajdujce si w strefie oddziaywania wikszych orodkw, czsto decyduj si na szybkie rozparcelowanie tego typu terenw i sprzeda pod przypadkowe formy zabudowy. Wyrnikiem nowego centrum s rwnie wysokiej jakoci nowoczesne w formie, ale spjne z charakterem miejscowoci detale architektoniczne. Popularno tych elementw przestrzeni szczeglnie wrd dzieci udowadnia, e historyzujce rozwizania nie musz by jedyn stylistyk odpowiadajca gustom mieszkacw. BiBLioGrAFiA
Bugajewska M., 2009, Rewitalizacja w odniesieniu do obiektw bdcych w zasobach komunalnych w Ustce, [w:] J. Poczobut (red.), Specyfika odnowy maych i rednich miast w Polsce, Stowarzyszenie Forum Rewitalizacji, Krakw, s. 351360. Dymnicka M., 2008, Fragmentaryzacja przestrzeni publicznej miasta prba rekompozycji, Studia Regionalne i Lokalne nr 3 (33)/2008, EUROREG, Warszawa. Finster A., 2009, Rola przeksztace w przestrzeni publicznej w rewitalizacji miasta Chojnice, [w:] A. Goldzinowska (red.), Wspczesne ksztatowanie przestrzeni publicznej wojewdztwa pomorskiego, seria Pomorskie Studia Regionalne, Urzd Marszakowski Wojewdztwa Pomorskiego, Gdask. Gehl J., 1996, Life Between Buildings, Arkitektens Forlag, Kopenhaga. Heffner K., 2005, Mae miasta problemy badawcze i prby syntetycznych uj, [w:] K. Heffner (red.)Mae miasta a rozwj regionalny i lokalny, Wyd. Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice. Jaowiecki B., Szczepaski M.S., 2005, Miasto i przestrze w perspektywie socjologicznej, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa, Jankowski M. Bloch P., 2009, Nowa przestrze publiczna jako czynnik porzdkujcy struktur miasta (na przykadzie Czerska), [w:] A. Goldzinowska (red.), Wspczesne ksztatowanie przestrzeni publicznej wojewdztwa pomorskiego, seria Pomorskie Studia Regionalne, Urzd Marszakowski Wojewdztwa Pomorskiego, Gdask, Jaewicz I., 2007, Spoeczne stygmaty przestrzeni miejskiej maego miasta przykad Ustki, [w:] M. Madurowicz (red.), Percepcja wspczesnej przestrzeni miejskiej , Uniwersytet Warszawski, Warszawa, s. 343354. Kochanowski M., 2002, Niepokoje i pytania, [w:] M. Kochanowski (red.), Przestrze publiczna miast postindustrialnego, biblioteka urbanisty, t. 5, Urbanista, Warszawa. Markowski T., 2002, Marketing miasta, [w:] T. Markowski (red.), Marketing terytorialny, Studia KPZK PAN, t. CXII, Warszawa.

126

Anna Goldzinowska

Pancewicz ., 2009, Pruszcz Gdaski studium przypadku realizacji zespou nowego centrum wraz z przestrzeniami publicznymi w maym miecie, fragmencie aglomeracji trjmiejskiej, [w:] A. Goldzinowska (red.), Wspczesne ksztatowanie przestrzeni publicznej wojewdztwa pomorskiego, seria Pomorskie Studia Regionalne, Urzd Marszakowski Wojewdztwa Pomorskiego, Gdask. Rydz E., Jaewicz I., 2005, Wspczesne procesy urbanizacji na przykadzie wybranych miast Pomorza rodkowego, [w:] I. Jadewska (red.), Wspczesne procesy urbanizacji i ich skutki, Wyd. Uniwersytetu dzkiego, d, s. 211222. Wejchert K., 1993, Przestrze wok nas, Fibak Norma Press, Katowice, Wojnarowska A., 2004, Wpyw lokalizacji przemysu energetycznego i wydobywczego wgla brunatnego na rozwj miasta i jego centrum, praca doktorska, Instytut Architektury i Urbanistyki Politechniki dzkiej, d. Zygzua A., 2010, Nowe centrum Pruszcza Gdaskiego. Zaoenia Autorskie, Architektura-murator nr 6/2010, Murator, Warszawa. rda internetowe: www.gospodarka.tczew.pl www.portal.belchatow.pl www.tocema-europe.com www.utbs.pl www.wrotapomorza.pl

127

JArosAW CZoCHAsKi

12.
12.1.

ZACHoWAnie i KsZtAtoWAnie terenW ZieLonYCH nA oBsZArACH WieLKiCH MiAst JAKo stYMULAntW roZWoJU i JAKoCi YCiA
WProWADZenie

Z naukowo-teoretycznego punktu widzenia, problematyka zieleni na terenach zurbanizowanych, jej stan, charakterystyka, znaczenie, funkcje i sposoby wykorzystania, zostay wielokrotnie iszczegowo przedstawione w polskiej literaturze. Zagadnieniu temu powicone s te liczne tematyczne i cykliczne konferencje skupiajce zarwno rodowisko naukowe, jak i praktykw planowania i zagospodarowania przestrzennego. W sytuacji tej zdumiewa fakt, e stan rodowiska przyrodniczego na obszarach miejskich, w szczeglnoci w centrach miast, ulega staemu pogorszeniu, a nowo urbanizowane tereny pozbawiane s elementw naturalnych iotwartych przestrzeni o funkcjach ekologiczno-rekreacyjnych, towarzyszcych bezporednio zabudowie. Dodatkowo ze decyzje lokalizacyjne i intensywno zagospodarowania przestrzeni utrudniaj utrzymanie lub ksztatowanie przestrzeni zielonych. Zjawiska te wywieraj coraz wikszy wpyw na stan zdrowia i moliwoci rekreacji si psychofizycznych mieszkacw, a warunki ekologiczne ycia oraz rozwj zrwnowaony podporzdkowane s oczekiwaniom finansowym inwestorw. Celem publikacji jest zwrcenie uwagi na narastajcy problem eliminowania iniewaciwego ksztatowania przestrzeni zielonych w centrach duych miast i w nowo powstajcych dzielnicach mieszkaniowych. Przestrzenie te stanowi zarwno pozostaoci ekosystemw naturalnych, jak i zbiorowiska ruderalne oraz dawne zaoenia zieleni tworzone przez czowieka. Pomijajc nawet ich znaczenie rodowiskotwrcze, naley zwrci uwag, e obszary takie powinny by stymulant rozwoju i jakoci ycia, tworzy miejsca o trwaej wartoci, przyciga potencjalnych mieszkacw, inwestorw i budowa presti miasta. Wobec pogarszajcych si warunkw ekologicznych ycia w duych miastach, zwikszanie i utrzymanie powierzchni terenw zielonych ma kluczowe znaczenie dla ksztatowania warunkw zdrowotnych. Wgospodarowaniu przestrzeni powinny by dostrzeone take pozafinansowe aspekty, pozytywne znaczenie wzrostu powierzchni, liczebnoci obiektw i jakoci zielonych terenw otwartych oraz wzrostu estetyki krajobrazu. W krajach Europy Zachodniej stanowi one istotny czynnik lokalizacyjny dla licznych obiektw i zespow mieszkaniowych, biurowych, anawet przemysowych. W Polsce nacisk w rozwoju miast pooony zosta na maksymalizacj zyskw iefekt wizualny oparty na cechach fizjonomicznych architektury. Jednak wbrew pozorom, warunki przyrodnicze, estetyka krajobrazu i dostpno terenw rekreacyjnych,

128

Jarosaw Czochaski

wrd wielu inwestorw przekada si czsto na decyzje lokalizacyjne, dotyczce kwestii osiedlania irealizacji funkcji usugowo-produkcyjnych. Poruszana w artykule problematyka nie tylko zachowuje sw aktualno od kilkudziesiciu ju lat, czego przykadem s chociaby publikacje Ptaszyckiej (1950) czy Czarneckiego (1961), ale w szczeglnoci nabiera nowych znacze wraz z gwatownym powikszaniem si terenw zurbanizowanych i zabudowanych, ktre stanowi obecnie prawie 5% powierzchni kraju (May rocznik , 2009) oraz ze wzrostem wskanika urbanizacji wynoszcym obecnie ju 61,2%. Naley oczekiwa, e wraz z dalszym rozwojem procesw urbanizacji i suburbanizacji oraz pogarszaniem si ekologicznych warunkw ycia w duych miastach, problematyka terenw zieleni oraz ksztatowania warunkw ycia czowieka bdzie nabieraa wci wikszego znaczenia. To wanie znaczenie ekologiczne i zdrowotne zieleni wymaga zwrcenia na ni bacznej uwagi i podjcia bada nie tylko w sferze przyrodniczej czy urbanistycznej, ale te spoecznej, socjologicznej i zdrowotnej. Przedmiotem bada musz by funkcje i wielorakie znaczenie zieleni, bowiem wycznie ze statystycznego punktu widzenia nie ma o czym mwi (tereny zieleni miejskiej bez lasw gminnych stanowi zaledwie 0,15% powierzchni kraju, a w stosunku do terenw zabudowanych stanowi tylko 3,1% ich powierzchni). Dlatego dla osb chccych zgbia te zagadnienia przedstawiono na zakoczenie artykuu take poszerzon bibliografi. W zasadzie nie istniej powszechnie przyjte i jednoznaczne definicje poj uywanych w opisywaniu zjawisk zagospodarowania przestrzeni otwartej i publicznej zieleni. Jedynie pojciu terenw zieleni nadano szeroki zakres znaczeniowy w ustawie o ochronie przyrody z 2004 roku, za pojcie przestrzeni publicznej zdefiniowane zostao w ustawie o planowaniu izagospodarowaniu przestrzennym z 2003 roku. Jednak wielu autorw bardzo rnie definiuje te pojcia, zalenie od kontekstu wypowiedzi, poruszajc si pomidzy ich charakterystykami fizjonomicznymi, funkcjonalnymi, materialnymi, prawnymi i wasnociowymi. Zakres znaczeniowy stosowanych poj stanowi w pewnym sensie swoist macierz poj, w ktrej, w zalenoci od dostpnoci oraz formy wadania, uywa si terminw przestrzeni: publicznej, spoecznej, grupowej, ssiedzkiej, prywatnej, otwartej, a w zalenoci od pokrycia terenu przestrzeni przyrodniczej, ekologicznej, zielonej itp. Dokonujc swoistej kompilacji iuproszczenia przedstawianych w literaturze definicji, dla potrzeb niniejszej publikacji przyjto, i: Przestrzeniotwartjestkadaprzestrze(wtymzielona),niezawierajcasiwbudowli inie ograniczana prawami dostpu dla jej uytkownikw. Przestrzenipublicznjestkadaprzestrzestanowica(wnajszerszymkontekcie) paszczyzn kontaktw spoecznych, w tym zarwno przestrze otwarta, jak i zawarta w obszarach o ograniczonym dostpie dla osb nie zwizanych z uprawnieniami dostpu do danego miejsca (np. osiedle zamknite). W ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, definiowana jako: obszar o szczeglnym znaczeniu dla zaspokojenia potrzeb mieszkacw, poprawy jakoci ich ycia i sprzyjajcy nawizywaniu kontaktw spoecznych ze wzgldu na jego pooenie oraz cechy funkcjonalno-przestrzenne. Ustawowy wymg uwzgldniania tej przestrzeni w studium uwarunkowa i kierunkw zagospodarowania przestrzennego gminy oraz obowizek sporzdzania dla niej miejscowych planw zagospodarowania przestrzennego jednoznacznie wskazuj, e nie dotyczy ona publicznie dostpnych przestrzeni w obiektach budowlanych. 129

12. Zachowanie i ksztatowanie terenw zielonych...

Przestrzeni zielon jest kada przestrze trwale pokryta rolinnoci, zachowan w stanie nie wymagajcym codziennej pielgnacji i mogc wegetowa w sposb naturalny (nie s to wic roliny doniczkowe kwietniki i drzewka w doniczkach), towarzyszca terenom i obiektom zagospodarowanym przez czowieka.

12.2.

oD Historii Do WsPCZesnoCi

Wprawdzie koncepcja ksztatowania systemu przyrodniczego miasta zacza rozwija si w Polsce od poowy lat 70. XX wieku, to jednak systemy i obszary zieleni miejskiej organizoway przestrze miast ju od tysicy lat (Botka, 2008). Na przestrzeni dziejw rnicoway si funkcje terenw zielonych i zmieniay motywy ich ochrony (od kultowo-religijnych, obronnych, idealistycznych, po estetyczne, zdrowotne czy ekonomiczno-gospodarcze). Przez wieki ziele ksztatowaa jednak swoiste ramy kompozycyjne przestrzeni miejskiej. Od wieku XVII ukady urbanistyczne opieray si na zintegrowaniu elementw zabudowy paacowej z zaoeniami ogrodowymi, ktrych rozkad przestrzenny rzutowa na zharmonizowane zagospodarowanie dalszego otoczenia. Przez wiele stuleci najwaniejsz rol odgryway rezydencjonalne zaoenia parkowo-ogrodowe, ktre wpyny historycznie na pniejsze ksztatowanie przestrzeni zielonych w miastach XIX i XX wieku. Okres ten cechowa si ogromn popularnoci parkw i ogrodw publicznych, przenoszon na zakadanie mniejszych, licznych obiektw przydomowych oraz wprowadzaniu zieleni wzdu cigw komunikacyjnych (ta ostatnia tendencja wspczenie ulega cakowitemu odwrceniu, a ziele przyuliczna stanowi dzi coraz bardziej marginalny element w ksztatowaniu nowych przestrzeni). Funkcja rekreacyjna i popularno rdmiejskich oraz podmiejskich terenw zielonych z czasem przeniosa si take na tereny otwarte oraz lene czego najlepszym przykadem moe by funkcja i zagospodarowanie Jakowego Lasu w Gdasku Wrzeszczu, ktry od XIX wieku sta si miejscem wypoczynku i zabaw gdaszczan (ryc. 28), wyposaonym w liczne elementy tzw. maej architektury. Od tego wieku, w wielu miastach rozpoczto ksztatowanie caych

Ryc. 28. Jakowy Las w Gdasku Wrzeszczu od ponad 200 lat peni funkcj rekreacyjn dla mieszkacw Gdaska. W 1911 roku powsta tu Teatr Leny, zrekonstruowany w ostatnich latach XX w.

130

Jarosaw Czochaski

systemw zieleni, przenikajcych niektre fragmenty miast, co wie si z dostrzeeniem roli zdrowotnej tych obszarw oraz przede wszystkim uznaniem ich istotnych walorw estetycznych, rekreacyjno-kulturowych i przyrodniczych. Te dziaania oraz propozycje i projekty rozwoju zieleni leay u podstaw XX-wiecznych koncepcji urbanistycznych, ukierunkowanych na stworzenie, utrzymanie oraz podniesienie roli zieleni (tak w kontekcie iloci, jak i jakoci) jako istotnego elementu struktury miasta. Do najbardziej znanych naleay koncepcje miasta-ogrodu E. Howarda, idea zielonych piercieni wok miast, projekty LeCorbusiera, czy rozwizania linearnych cigw zieleni z lat 60. Historyczn sekwencj przemian systemw zieleni miejskiej w Polsce przedstawia Botka (2008), wyrniajc trzy podstawowe etapy i charakterystyczne dla nich cechy rozwoju: 1) Okres do koca XVIII wieku z przewag kompozycji w postaci parkw i ogrodw oraz pojawiajcymi si rozlegymi zaoeniami urbanistyczno-ogrodowymi. 2) Okres od XIX do XX wieku z popularyzacj parkw i ogrodw jako miejsc publicznych, zwikszaniem rnorodnoci form zieleni, wzrostem znaczenia terenw podmiejskich oraz czeniem terenw zieleni w zorganizowane systemy przestrzenne. 3) Okres od XX wieku cechujcy si organizacj ukadw zieleni miejskiej (z bezplanowym zazielenianiem miast) i wzrostem liczby jej funkcji, przy rwnoczesnym wzrocie degradacji terenw zieleni, sabym rozwoju sztuki ogrodowej i architektury krajobrazu, ana przeomie XX i XXI wieku eliminacj znacznej liczby drzew i krzeww, wzrostem wiadomoci ekologicznej roli zieleni i adaptacj rozwiza stosowanych w Europie Zachodniej. Do wymienionych przez autork zjawisk naleaoby jeszcze dla ostatniego okresu doda le prowadzone zabiegi pielgnacyjne (lub ich brak), rozdzielanie przestrzennej cznoci terenw zielonych (w tym lenych), niedocenianie ekologicznego znaczenia zachowanych terenw naturalnych i ograniczanie terenw pod urzdzanie nowych obszarw zieleni publicznej w tym szczeglnie brak zaoe przestrzennych terenw zieleni w nowo powstajcych dzielnicach mieszkaniowych. W tym krtkim historycznym przegldzie naley jeszcze doda, e nowy impuls do rozwoju miast z uwzgldnieniem ksztatowania przestrzeni zielonych daa Nowa Karta Ateska z 1998 roku wraz zjej aktualizacj z roku 2003, w ktrej wyraono wizj miast czcych harmonijnie rodowisko zurbanizowane ze rodowiskiem przyrodniczym. Za gwne obszary problemowe wyznaczajce cele i dziaania wadz uznano m.in.: powikszenie powierzchni lasw i terenw zieleni, aby mogy mie istotny wpyw na czysto powietrza i stabilizacj temperatury, umoliwienie kontaktu ze starannie utrzymywanymi elementami kulturowego iprzyrodniczego dziedzictwa, wzmocnienie planowania przestrzennego jako narzdzia kreujcego nowe otwarte tereny powizane z tkank zabudowy miejskiej, dbao o jako rodowiska publicznego, zachowanie rnorodnoci biologicznej i znalezienie rodkw na to dziaanie i cay szereg innych propozycji ukierunkowanych na sfer spoeczn, rodowiskow igospodarcz, sucych uzyskaniu rzeczywistego rozwoju zrwnowaonego miasta. Idea ta niestety nie znajduje w Polsce rzeczywistego odzwierciedlenia, podobnie jak i inne wspczesne koncepcje proekologiczne, w ktrych naczelnymi zasadami ksztatowania 131

12. Zachowanie i ksztatowanie terenw zielonych...

przestrzeni s ad przestrzenny, racjonalno wykorzystania i ochrona zasobw rodowiska, ksztatowanie jak najlepszych warunkw ycia (take w sferze ekologicznej), powizanie miasta z jego naturalnym otoczeniem. Przyczyny nie uwzgldniania takich zaoe przedstawiono w dalszej czci artykuu, natomiast warto odnotowa pojawianie si w studiach i dokumentach planistycznych poj systemu przyrodniczego miasta/regionu lub terenw aktywnych biologicznie wskazujcych na istnienie specyficznego, wyodrbnionego elementu (jakim jest ziele miejska), budujcego tkank miejsk i nadajcego mu okrelone cechy oraz funkcjonalno.

12.3.

terenY ZieLone i iCH DeFiniCJe

Pomimo istotnego znaczenia terenw zieleni w zagospodarowaniu przestrzennym, waktach prawnych (poza gwnym pojciem terenw zieleni) nie okrelono jednoznacznych, dajcych si powszechnie stosowa definicji zwizanych z obiektami zieleni. Jedynie w odniesieniu do form ochrony przyrody stosowane s definicje z ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku. Wliteraturze tematu przyjmowane s wic najczciej definicje niektrych poj stosowanych w statystyce publicznej, dla ktrych dokumentem rdowym jest rocznik Ochrona rodowiska (GUS). W rozporzdzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 26 sierpnia 2003 roku w sprawie wymaganego zakresu projektu miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, nie definiuje si wspomnianych poj, okrelajc jedynie ich grupy (tereny zieleni objtej formami ochrony przyrody, lasy, tereny zieleni urzdzonej, tereny ogrdkw dziakowych i cmentarze) ze wskazaniem rodzaju oznaczenia graficznego w rysunku planu. Ustalenia planw miejscowych dotyczcych przeznaczenia terenw i zasad ich zagospodarowania powoduj, e w treciach niektrych planw miejscowych definiuje si pojcia dotyczce tych ustale szczeglnie w zakresie nie objtym definicjami GUS. Podstawowe, najczciej stosowane definicje, dotyczce wybranych terenw zieleni, prezentuj si nastpujco (Ochrona rodowiska, 2009, ss. 273274): Tereny zieleni to tereny wraz z infrastruktur techniczn i budynkami funkcjonalnie z nimi zwizanymi, pokryte rolinnoci, znajdujce si w granicach wsi o zwartej zabudowie lub miast, penice funkcje estetyczne, rekreacyjne, zdrowotne lub osonowe, a w szczeglnoci parki, zielece, promenady, bulwary, ogrody botaniczne, zoologiczne, jordanowskie i zabytkowe oraz cmentarze, a take ziele towarzyszca ulicom, placom, zabytkowym fortyfikacjom, budynkom, skadowiskom, lotniskom oraz obiektom kolejowym i przemysowym. Parki spacerowo-wypoczynkowe to tereny zieleni z rolinnoci wysok i nisk o powierzchni co najmniej 2 ha, urzdzone i konserwowane z przeznaczeniem na cele wypoczynkowe ludnoci, wyposaone w drogi, aleje spacerowe, awki, place zabaw itp. Do powierzchni parkw wliczane s rwnie wody znajdujce si na terenie tych obiektw (np. stawy) oraz tereny sportw wodnych, otwartych kpielisk, boisk, placw gier itp., o ile s dostpne do uytku powszechnego. Zielece to obiekty o powierzchni poniej 2 ha, w ktrych funkcji dominuje wypoczynek (np. wystpuj alejki z awkami, place zabaw itp.). Naley do nich rwnie ziele przy budynkach uytecznoci publicznej, pomnikach, bulwarach i promenadach, terenach 132

Jarosaw Czochaski

sportowych, kpieliskach, placach itp. Zielece mog tworzy kompozycje zieleni niskiej (trawniki, kwietniki) towarzyszce obiektom architektonicznym oraz kompozycje zieleni miejskiej o charakterze parkowym, z elementami nasadze drzew i krzeww. Ziele uliczna obejmuje pasy zieleni (trawniki, drzewa i krzewy lub ich skupiska wraz z pozostaymi skadnikami szaty rolinnej) wzdu drg, ulic, cigw komunikacji miejskiej itp. (jest to tzw. ziele izolacyjna, oddzielajca np. jezdni od chodnika, tworzca aleje wzdu drg). Z innych poj zwizanych z terenami zielonymi, a stosowanych czsto w planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym naley wymieni za Walkowiczem (2001): Cmentarze s charakterystyczn form zieleni miejskiej. W miastach zabytkowych znajduj si czsto w centrum, co zwizane jest z tradycj katolick. Nowe cmentarze znajduj si na obrzeach miast. Najczciej spotykane maj zrnicowan szat rolinn, cho zdarzaj si rwnie cmentarze wkomponowane w las, gdzie drzewa staj si ich wystrojem. Tereny sportowe to tereny otwarte, projektowane zgodnie z planem zieleni miejskiej. Su przede wszystkim do uprawiania sportu i rekreacji, gdzie istotne jest ich oddalenie od zakadw przemysowych, nasonecznienie i ochrona od wiatrw. ywopoty peni przede wszystkim funkcje ozdobne i izolacyjne, zwielokrotniaj wykorzystanie przestrzeni i powinny by stosowane zamiast trawnikw przyulicznych, tam gdzie jest to moliwe. Ponadto ograniczaj rozprzestrzenienie si haasu i zanieczyszcze, zmniejszajc do 80% zanieczyszczenie gleb pochodzce z ruchu pojazdw samochodowych. Pncza s niedocenianym elementem zieleni miejskiej, a mog stanowi jej doskonae uzupenienie i tym samym poprawia wizerunek miasta poprzez zasonicie starych, brzydkich cian. Pncza speniaj take rol termoizolatora budynkw w lecie ochadzaj, a w zimie je ocieplaj a take poprawiaj mikroklimat i oczyszczaj powietrze. S te doskonaym schronieniem dla drobnych ptakw. Wrd terenw zieleni miejskiej parki, zielece i ogrody stanowi najstarsz form zagospodarowania przestrzeni. S to zazwyczaj twory sztuczne, projektowane przez czowieka lub powizane czciowo z istniejcymi ekosystemami naturalnymi. Peni przede wszystkim funkcje estetyczne i rekreacyjno-wypoczynkowe. Funkcje te zostay po raz pierwszy zdefiniowane w XIX wieku przez grup francuskich malarzy w parku Fontainebleau we Francji, ktrzy doprowadzili do objcia prawn ochron parku ze wzgldu na walory krajobrazowe i estetyczne. Funkcje rekreacyjne parkw praktycznie istniay zawsze. Parki, zielece i ogrody peni take funkcje edukacyjne czy sportowe. Istniej te obiekty o znaczeniu specjalnym, tj. dydaktyczne, ogrody zoologiczne i botaniczne, gdzie prowadzone s prace naukowo-badawcze, ale s one rwnie otwarte dla zwiedzajcych. Specjaln grup s ogrody i parki zdrojowe w miastach-uzdrowiskach, ktre charakteryzuj si przede wszystkim specyficznymi elementami, takimi jak: wody lecznicze, borowiny, mikroklimat, kompozycje rolinne. Wprzestrzeni wspczesnych miast szczegln rol odgrywaj ogrody dziakowe, ktre s jednak dostpne zazwyczaj tylko dla ich wacicieli. Zwykle s niewielkie i znajduj si na obrzeach miast. Su przede wszystkim produkcji ogrodniczej (warto plonw z 1 ha ogrdkw dziakowych jest 10-krotnie wiksza ni z normalnych upraw) i rekreacji mieszkacw miast. Naley te podkreli, e tereny zieleni miejskiej nie s wyizolowanym z przestrzeni systemem funkcjonalnym, ale skadow caego systemu przestrzeni miejskiej (z infrastruk133

12. Zachowanie i ksztatowanie terenw zielonych...

tur, zasobami rodowiska kulturowego i ludmi zamieszkujcymi t przestrze), a take elementem powizanym przestrzennie i funkcjonalnie z zewntrznym otoczeniem miasta w szczeglnoci jego obszarami naturalnymi i obiektami przyrodniczymi. W gospodarowaniu przestrzeni tereny te nie powinny wic stanowi grupy rozpatrywanych odrbnie form, zagadnie czy funkcji, lecz powinny by powizane z innymi formami uytkowania i zagospodarowania terenu. Szczeglnie istotne jest ich funkcjonalne powizanie z obszarami zabudowanymi, w tym zabudow mieszkaniow. Ze wzgldu na potrzeb rekreacji ludnoci, tereny zielone powinny by powizane obligatoryjnie z zagospodarowaniem przestrzennym tych obszarw, jako ziele bezporednio towarzyszca tej zabudowie i decydujca o jej funkcjach ekologicznych i spoecznych.

12.4.

FUnKCJe i ZnACZenie ZieLeni MieJsKieJ

Tereny zieleni towarzyszce zabudowie stanowi najstarsz form wiadomego ksztatowania zieleni (w szczeglnoci parki i ogrody). Funkcje terenw zieleni powizane s z funkcjami innych terenw i form uytkowania. W przestrzeni miejskiej funkcje terenw czsto s ograniczane dostpnoci przestrzeni. Wzrost jednych moe odbywa si kosztem pozostaych, co rodzi konflikty. Konflikty te wynikaj ze zmiennych i rnorodnych de czowieka do wykorzystania przestrzeni. Rwnoczenie niektre z rodzajw funkcji uzupeTabela 2. Podstawowe funkcje zieleni w obszarach zurbanizowanych (znak + lub oznacza pozytywne lub negatywne oddziaywanie na warunki ycia czowieka).
Funkcje Ekologiczne regulacja wymiany gazowej i produkcja tlenu ksztatowanie mikroklimatu (wilgotnoci, przepywu powietrza) utrzymanie rnorodnoci biologicznej ograniczanie rozprzestrzeniania zanieczyszcze (rola filtracyjna) wydzielanie fitoncydw wydzielanie alergenw jonizacja powietrza regulacja obiegu wody miejsce bytowania zwierzt Spoeczne rekreacyjne zdrowotne wychowawcze dydaktyczno-kulturotwrcze naukowe Funkcje Estetyczne ozdoba obiektw i terenw okrywanie i maskowanie tworzenie charakteru miejsca Techniczne tumienie haasu tumienie rozprzestrzeniania w powietrzu i na powierzchni gazw spalinowych i pyw absorpcja pyw i zanieczyszcze osona przeciwwiatrowa i przeciwniena osona przeciw olnieniom przestrze pod media wyznaczanie struktury przestrzeni, jej kompozycji i konfiguracji Gospodarcze produkcja ywnoci i rolin (kwiaty, krzewy, drzewa, warzywa etc.) znaczenie sanitarne m.in. utylizacja odpadw organicznych wpyw na znaczenie i warto miejsca (renta pooenia) + + + + + + +

+ + + + + + + + + + + + +

+ + +

+ + +

134

Jarosaw Czochaski

niaj si wzajemnie lub s ze sob powizane oraz zmieniaj si w czasie i w przestrzeni. Istotnym zjawiskiem decydujcym o cechach i jakoci przestrzeni jest trwao tych funkcji. O ile funkcje ekologiczne speniane przez zielone tereny otwarte mog by szybko zastpione innymi funkcjami (wystarczy zabudowa teren), o tyle funkcje powizane z trwaym zainwestowaniem terenu nadaj mu charakter niezmienny na wiele lat. Wprowadzenie zabudowy mieszkaniowej lub przemysowej albo infrastruktury komunikacyjnej powoduje utrwalenie funkcji miejsca na dziesiciolecia, a nawet stulecia. Istotnym elementem w rozpatrywaniu znaczenia zieleni dla ekologicznych warunkw ycia czowieka oraz zagospodarowania przestrzeni jest fakt, e wrd licznych oddziaywa niemal wszystkie naley uzna za pozytywne (tab. 2). Jedynie wydzielanie alergenw moe by uznane za negatywne, cho w zestawieniu ze zdrowotnym znaczeniem pozytywnym oraz alergicznym oddziaywaniem emisji pochodzenia antropogenicznego, znaczenie to jest stosunkowo nike. Trudno te oddzieli wpyw alergenw rolinnych od innych alergenw mogcych uruchamia i nasila wraliwo alergiczn ludzi. Bogactwo i rnorodno funkcji wskazuje na rang terenw zieleni w zagospodarowaniu przestrzeni. Wi si z ni take odczucia i oczekiwania spoeczne, ktre czsto pozostaj niespenione ze strony administracji lub inwestorw. Niestety w polskich warunkach tereny

Ryc. 29, Wysypiska gruzu i mieci, w strefie brzegowej Wrbla Stawu, w Gdasku Pieckach-Migowie, wykorzystywanego przez mieszkacw Gdaska dla celw rekreacyjnych,

otwarte, zwaszcza na obrzeach miast peni jeszcze jedn (cho nie powinny) funkcj jako obszary depozycji odpadw. Co ciekawe, wadze administracyjne udaj, e nie dostrzegaj tego problemu, a podstaw takiego zachowania s koszty oczyszczania terenu z wywoonych odpadw.

135

12. Zachowanie i ksztatowanie terenw zielonych...

12.5.

WsPCZesne tenDenCJe roZWoJU

Przewoniak (1989) podkrela, e miasto, jako zoony i dynamiczny system antropogeniczny rozwija si kosztem rodowiska przyrodniczego, powodujc jego zmiany redukcyjne i destrukcyjne. Do pogldu tego mona tylko doda, e zmiany te zachodz dwukierunkowo z obszarw naturalnych na obszary stricte zabudowane lub w procesie zastpowania obszarw naturalnych obszarami miejskiej zieleni urzdzonej lub nieuytkami (w wyniku degradacji ekosystemw) co de facto i tak stanowi destrukcj ekosystemu pierwotnego. Wspczesne trendy gospodarowania zasobami przestrzeni i rodowiska w wielkich miastach Polski s niekorzystne dla warunkw ycia mieszkacw, zachowania obiektw przyrodniczych oraz ksztatowania adu przestrzennego i walorw krajobrazowych. Powszechnie deklarowany (w zapisach dokumentw planistycznych) rozwj zrwnowaony, w rzeczywistoci nie znajduje odzwierciedlenia w intensywnoci i kierunkach zagospodarowania przestrzennego. Dotyczy to w szczeglnoci nowo zainwestowanych obszarw oraz centrw miast, w ktrych intensyfikacja zabudowy prowadzi czsto do powstawania struktur o zaburzonych proporcjach powierzchni w stosunku do funkcji, jakie maj peni oraz potrzeb yciowych mieszkacw. Zachodzce procesy obejmuj likwidacj pozostaoci ekosystemw naturalnych (m.in. powierzchnie hydrogeniczne, kpy zieleni), atake wczeniej utworzonych zielonych terenw otwartych. Prowadzone s te inwestycje lekcewace podstawowe przyrodnicze uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego jak wprowadzanie obiektw budowlanych (w szczeglnoci mieszkaniowych) na cenne pod wzgldem siedliskowym i gatunkowym ekosystemy, na obszary torfowiskowe, w dna dolin rzecznych, obszary o pytkim zaleganiu wd gruntowych, zbocza o ekspozycji pnocnej lub nad krawdzie form geomorfologicznych zagroonych ruchami masowymi. Pod naciskiem inwestorw i przy przyzwoleniu wadz samorzdowych maksymalizacja zabudowy, ktrej celem jest powikszenie zyskw finansowych inwestorw isamorzdu (wiksza liczba i wysoko wpat podatkw od nieruchomoci), powoduje, epodstawowe potrzeby mieszkacw, tworzce og warunkw ycia, s znaczco ograniczane. Dotyczy to zwaszcza parametrw cigw komunikacyjnych (nie tylko dla ruchu samochodowego ale te rowerowego i pieszego), w tym braku chodnikw, miejsc parkingowych, dostpnoci do obiektw handlowo-usugowych, terenw otwartych i zieleni o funkcjach rekreacyjnych. Kistowski (2008) zwraca uwag, e wanie w obszarach miejskich kumuluje si wikszo negatywnych skutkw oddziaywania systemu antropogenicznego na przyrod. Na takie oddziaywania zwracaj te uwag Botka (2008), Przewoniak (1989, 2002), Sas-Bojarska (2007). Podnoszenie problematyki oddziaywa na rodowisko przyrodnicze w miastach wydaje si jednak nie mie oczekiwanej skutecznoci, prowadzcej do ochrony zasobw przyrodniczych. Wynika to z faktu, e nadrzdnym celem wspczesnego rozwoju miasta jest maksymalizacja efektw finansowych, oparta na intensywnoci zagospodarowania przestrzeni oraz dostpnoci rynku pracy i technologii. Sprowadza si to do zapewnienia mieszkacom (czyli sile roboczej) przede wszystkim odpowiednich warunkw mieszkaniowych i miejsc pracy oraz moliwoci przemieszczania si do gwnych miejsc pobytu w czasie aktywnoci zawodowej i poza ni, a take dostpnoci infrastruktury technicznej generujcej warunki produkcji. W warunkach gospodarki rynkowej, spenianie podstawowych, techniczno-byto136

Jarosaw Czochaski

wych potrzeb mieszkacw wymaga nakadw finansowych, ktre wtrnie generuj zyski. Ztego wzgldu pomija si rozwj przestrzeni zielonych, ktre w sposb bezporedni generuj gwnie nakady finansowe, a w szczeglnoci lekceway si potrzeb ochrony prawnej zachowanych dotychczas naturalnych ekosystemw i gatunkw. Problem fizycznego zachowania i ksztatowania elementw przyrodniczych w obszarach zabudowanych sta si wspczenie w Polsce zagadnieniem szeroko dyskutowanym, ale w praktyce inwestycyjnej marginalizowanym. Wprawdzie w licznych publikacjach wskazuje si potrzeby, a nawet rozwizania koncepcyjne ksztatowania przestrzeni zielonych (por. Mieszkowska, 2005; Szulczewska, Kaliszuk, 2005), jednak w praktyce rozwizania te wdraane s niekonsekwentnie i w ograniczonym stopniu. Wydaje si, e na obecnym etapie rozwoju gospodarczego polityka przestrzenna w granicach wielkich miast nie tyle jest zwrcona przeciwko przyrodzie co j zwyczajnie lekceway, przyjmujc prymat maksymalizacji dochodw ponad jakoci przestrzeni, a w konsekwencji jakoci ycia i potrzebami mieszkacw. Polskie metropolie rozwijaj si nie dostrzegajc trendw rozwoju wielkich miast na wiecie i w Europie. Podczas gdy najwiksze metropolie europejskie jak np. Pary, Barcelona, Londyn czy Hamburg odtwarzaj i ksztatuj rozlege przestrzenie zieleni rdmiejskiej, w Polsce eliminuje si do powszechnie jej pozostaoci, dotychczas jeszcze nie zabudowane lub przeznaczajc pod inwestycje nowe tereny nie projektuje si obszarw zieleni, ograniczajc mieszkacom moliwoci rekreacji, a nawet swobodnego przemieszczania si w bezporednim ssiedztwie zamieszkania. Podczas gdy w polityce miejskiej UE i licznych publikacjach wskazuje si potrzeb przyrodniczej rewitalizacji miast, w polskich metropoliach nasila si przyrodnicza destrukcja ekosystemw o wysokich walorach estetyczno-krajobrazowych, rekreacyjnych, biologicznych. Jedyne co ratuje ten obraz to statystyka, ktra dziki wliczaniu do powierzchni zieleni rozlegej niekiedy powierzchni lasw (jak np. w otoczeniu Trjmiasta), wci jest w stanie udowodni, e ekologiczne warunki ycia formalnie s bardzo dobre. Rzecz jednak nie w tym, aby miasto posiadao statystycznie duo przestrzeni zielonych czsto pooonych faktycznie poza stref zabudowy ale by towarzyszyy one bezporednio terenom zabudowanym, decydujc o komforcie ycia mieszkacw i wizualnej kompozycji krajobrazu miasta. Tereny te tworz trwa warto, stanowic podstaw dla rozwoju innych funkcji kreujcych rang i atrakcyjno miejsca, opart te na walorach estetycznych, wydarzeniach kulturalnych, walorach krajobrazowych. Poza uwarunkowaniami czysto ekonomicznymi problem zachowania przestrzeni i zasobw przyrodniczych wie si ze stosunkiem do tego zagadnienia wadz samorzdowych (wybieranych w wyborach przedstawicieli mieszkacw!) oraz grup zawodowych uprawnionych do ksztatowania warunkw zagospodarowania przestrzennego awic planistw, architektw i urbanistw. Przewoniak (2005) stawia jednoznaczne zarzuty tym wanie grupom piszc, e organy samorzdowe, zwaszcza gminne, deklaruj propagandowo wol ochrony przyrody, ale w realnych poczynaniach, w tym planistycznych, s jej przeciwne. Dodatkowo autor ten zarzuca brak akceptacji spoecznej dla realnej, efektywnej ochrony przyrody oraz upolitycznienie decyzji (), subiektywizm i emocjonalno ocen, sprzeczno wydawanych uzgodnie i opinii, za rodowisku zawodowemu autorw opracowa planistycznych dyspozycyjno i traktowanie opracowa planistycznych jako narzdzi realizacji interesw samorzdw, bez wzgldu na skutki, w tym przyrodnicze (oraz) egoizm zawodowy po137

12. Zachowanie i ksztatowanie terenw zielonych...

mniejszajcy znaczenie zagadnie nie zwizanych bezporednio z urbanistyk, architektur i infrastruktur techniczn. Niezalenie od skomplikowanych i niejednoznacznych przyczyn pogarszajcego si stanu rodowiska przyrodniczego obszarw zurbanizowanych, podkreli wyranie naley, e o ile odnotowuje si w ostatnich 20 latach popraw stanu niektrych komponentw rodowiska, o tyle zasoby przyrodnicze (przestrzenie zielone, siedliska i gatunki) ulegaj narastajcej presji i degradacji, co jednoznacznie pogarsza stan warunkw ekologicznych ycia. Brak skutecznoci ochrony przyrody, liberalizacja i nieprzestrzeganie przepisw prawa w tym zakresie, negatywne nastawienie do zachowania, ksztatowania i utrzymywania przestrzeni zielonych, saba wiedza przyrodnicza rodowisk architektoniczno-urbanistycznych i planistycznych,

Ryc. 30. Rozlege zielone przestrzenie otwarte wrd blokw, wznoszonego od koca lat 70. osiedla mieszkaniowego Morena w Gdasku.

a wkocu nastawienie samorzdw i inwestorw na maksymalizacj zysku, skutecznie eliminuj z centrw miast (a szczeglnie duych aglomeracji miejskich) lokalne obiekty zieleni, pomijajc zagadnienie komfortu psychicznego oraz zdrowia uytkownikw przestrzeni. Procesom tym towarzyszy take ograniczanie dostpnoci przestrzeni poprzez wygradzanie licznych obiektw i nieruchomoci, stanowicych wasno prywatn lub wsplnotow . O ile mona by si nawet zgodzi lub dyskutowa z tez, e estetyka przestrzeni nie jest zalena od jej zagospodarowania zieleni, a funkcjonalno od dostpnoci, to bezdyskusyjny (cho czsto nieuwiadomiony) pozostaje fakt, e warunki zdrowotne ycia w sposb bezporedni zalene s od iloci i jakoci terenw zielonych oraz ich funkcjonalnego powizania z gwnymi rdami oddziaywa na zdrowie czowieka. Na problemy jakoci przestrzeni publicznej, ksztatowanej pod prymatem efektw ekonomicznych, zwraca si uwag ju od wielu lat. J. Pankau (2002) pisaa, e jako fizjonomiczna przestrzeni publicznych () to efekt gry wolnorynkowej, narastajcej konkurencji, realizacji celw i wizji wacicieli terenw i ambicji wadz lokalnych nie zawsze za potrzeb i oczekiwa uytkownikw tej przestrzeni. Wrd elementw i czynnikw ksztatujcych przestrze publiczn, znaczna cz budzi dzi zastrzeenia mieszkacw. Generalnie wskazuje si na 138

Jarosaw Czochaski

Ryc. 31. Wygrodzona przestrze nowych, zamknitych osiedli mieszkaniowych, brak dostpu do obiektw handlowo-usugowych i brak miejsc parkingowych zmusza kierowcw do parkowania na wskich pasach trawnikw, ktre szybko ulegaj zniszczeniu. Gdask, ul. Myliwska

Ryc. 32. Bloki nowego osiedla mieszkaniowego Nad Wod w Gdasku, wzniesione na torfowisku, proponowanym od lat 90. do objcia ochron w postaci uytku ekologicznego, ze wzgldu na wystpujce tam chronione gatunki rolin.

dominacj dwch sprzecznych odczu polepszania warunkw mieszkaniowych i pogarszania warunkw ycia w przestrzeni publicznej. O jakoci tej decyduj m.in. dostpnoci: komunikacyjna, bazy opiekuczo-wychowawczej i edukacyjnej, infrastruktury technicznej, do opieki medycznej, do rynku pracy, do obiektw kultury, ale take jako rodowiska i dostpno terenw otwartych w tym zielonych i wodnych. Do powszechn tendencj staje si w obszarach polskich miast likwidowanie dawnych terenw zieleni otwartej (zielece, skwery, pozostaoci ekosystemw naturalnych) lub zagospodarowanie nowych, wczeniej niezabudowanych terenw, bez zaplanowania przestrzeni otwartych i zieleni towarzyszcej osiedlom mieszkaniowym i innym obiektom architektonicznym. Mieszkacom nowych osiedli 139

12. Zachowanie i ksztatowanie terenw zielonych...

nie umoliwia si spenienia prawa do korzystania z przestrzeni publicznej i rekreacji w miejscu zamieszkania, czsto ograniczajc rol zieleni jedynie do wizualnej estetyzacji otoczenia (ryc. 32). W otoczeniu osiedli nie powstaj niewielkie, lokalne zielece, a pasy drogowe, domknite potami zamknitych osiedli staj si swoist struktur kanalizacyjn dla ruchu pieszo-rowerowego i samochodowego. Chmielewski (2001) zwraca uwag, erezygnacja w ssiedztwie zabudowy mieszkaniowej, z powierzchni zieleni otwartej na rzecz wikszych powierzchni, ale oddalonych od miejsc zamieszkania jest bdem urbanistycznym. Wspczesne tendencje rozwoju nowych terenw zabudowanych odbiegaj dalece od dawnych dowiadcze urbanistycznych. W osiedlach mieszkaniowych (poza architektur tzw. apartamentowcw) dominuje pewna prostota architektoniczna, wynikajca z ograniczania kosztw inwestycyjnych, a zamiast funkcjonalnych powierzchni zielonych, wprowadzana jest szcztkowa ziele, ktrej celem jest spenienie minimalnych warunkw okrelanych w karcie terenu planu miejscowego. Z tego samego powodu do minimum ograniczana jest powierzchnia terenw otwartych i zielonych, a maksymalizowana jest liczba obiektw budowlanych. Nieliczne s przypadki, gdy ziele wkomponowana jest jako element estetyzacji przestrzeni, cho wwczas, poza funkcj estetyczn, nie odgrywa innej wikszej roli (np. ochronnej, ekologicznej etc.). Relatywnie rozlege powierzchnie zielecw (zieleni osiedlowej) stanowicych przestrze otwart (spoeczn), towarzyszce dawnej wielorodzinnej zabudowie mieszkaniowej z lat 7090, praktycznie zanikny w tzw. osiedlach deweloperskich. Ich miejsce zajy poty, dzielce przestrze publiczn na wewntrzosiedlow i otwart, ale de facto ograniczon do pasa drogowego jezdni, chodnika i wskiego trawnika Poczucie braku przestrzeni publicznej i urbanistycznego nieadu wzmaga take czsto fakt przeplatania terenw zabudowy mieszkaniowej ogrdkami dziakowymi. Obszary te czsto zajmuj w polskich miastach znaczce powierzchnie. Ich dawne, peryferyjne lokalizacje, w wyniku powikszania terenw zabudowanych, dzi zmieniy si w lokalizacje w centrach nowo urbanizowanych terenw. Zabudowa miejska przeplata si z tym swoistym reliktem socjalistycznej rekreacji. Oddane w wieloletnie uytkowanie, pozostaj one pomidzy osiedlami, czsto stanowic jedyn wiksz plam zieleni. Ogrody dziakowe stanowi jednak przestrze publiczn

Ryc. 33. Osiedle Modre w Straszynie ziele ozdobna wewntrz zamknitego osiedla.

140

Jarosaw Czochaski

zamknit, dostpn wycznie dla dziakowiczw, a mogyby peni rol rekreacyjn dla wielu mieszkacw miast. Do wspczesnych problemw zachowania terenw zieleni, docza si take pielgnacja obiektw przyrodniczych i tworzenie warunkw do jej zachowania. Zagospodarowanie terenu i zachowanie odpowiednich proporcji powierzchni powizanych z funkcjami terenu w sposb poredni wpywa na moliwo zachowania zieleni. Kolejnym problemem jest nieumiejtna konserwacja zieleni miejskiej, ktra czsto niweczy jej podstawowe funkcje estetyczne, ochronne, czy rekreacyjne dotyczy to zarwno porzuconej, nie zadbanej i zdziczaej zieleni wysokiej (krzewy, drzewa), jak i zbyt gorliwie przycinanej zieleni krzewiastej. Nie dostrzega si faktu, e z ekonomicznego punktu widzenia utrzymanie zieleni miejskiej na terenach otwartych jest tym tasze, im bardziej naturalne obiekty zostaj wkomponowane w tkank miasta. Najwysze koszty ponoszone s w trakcie likwidacji wczeniej istniejcej, a nastpnie odtworzenia nowej zieleni i terenw otwartych.

12.6.

ZieLe i AD PrZestrZennY

Tereny zielone w obszarach miejskich z ca pewnoci stanowi element przyczyniajcy si do uzyskania stanu okrelanego mianem adu przestrzennego (nie wnikajc w zakres definicji tego pojcia). ad przestrzenny nie oznacza jednak wycznie pojcia struktury przestrzennej o wysokim poziomie estetyki. Wedug Przewoniaka (2002) jest to swoisty system materialny ifunkcjonalny, ktrego najwaniejszym wyznacznikiem jest efektywno funkcjonowania. Jednym z czynnikw tej efektywnoci jest efektywno ekologiczna, na ktr skadaj si (Przewoniak, 2002, s. 27): jako ekologicznych warunkw ycia ludnoci, sprawno funkcjonowania rodowiska przyrodniczego w tym rozwj ewolucyjny i utrzymanie lub wzrost biornorodnoci, dostosowanie wykorzystania i obcienia antropogenicznego rodowiska do jego odpornoci, skuteczno ochrony szczeglnie wartociowych struktur przyrodniczych. Przyjmujc te kryteria naley zwrci uwag, e efektywno funkcjonalna jako wyznacznik adu przestrzennego jest cile powizana z zasobami przyrodniczymi i ich zachowaniem. Oznacza to trwao struktur przyrodniczych jako podstawy ksztatowania przestrzeni miasta, w tym osnowy ekologicznej miasta przenikajcej tereny zurbanizowane, cznoci z otoczeniem przyrodniczym, przeciwdziaania degradacji istniejcych obszarw zieleni i ksztatowania nowych trenw zieleni szczeglnie w obszarach objtych procesami inwestycyjnymi. Ziele i ad przestrzenny wi si z jakoci ycia mieszkacw miast. Jednoczenie utrzymanie i ksztatowanie tego adu wie si z procesami planowania i ksztatowania przestrzeni. Chaotyczny rozwj miast, nie regulowany caociowym planem miejscowym i nie kontrolowany przez waciwe instytucje lub wrcz realizowany w warunkach braku planu i sterowany indywidualnymi decyzjami przez instytucje odpowiedzialne za procesy planowania, wpywa w pierwszej kolejnoci niekorzystnie wanie na oglny stan rodowiska i ziele poprzez: 141

12. Zachowanie i ksztatowanie terenw zielonych...

zmniejszeniernorodnocisiedliskprzyrodniczychigatunkwprzezeliminowanie i uszkadzanie pozostaoci naturalnych ekosystemw, destrukcyjnywpywnapozostaocidawnychekosystemwiobszarychronione, przeznaczaniepodzabudownaturalnychterenwzielonychorazzmianichfunkcji i charakteru w wyniku zagospodarowania, wprowadzaniewielugatunkwobcychjakoelementuzdobniczegotowarzyszcego obiektom budowlanym, oglnezmniejszenieilociterenwzielonychzewzgldunadziaalnoinwestycyjn, przerwaniecigociprzestrzennejsystemuprzyrodniczegoiograniczeniemoliwoci przemieszczania si organizmw. Problemy wspczesnego planowania zagospodarowania przestrzennego zostay precyzyjnie zdiagnozowane przez Markowskiego (2009), przy czym za gwny powd niekorzystnych procesw zachodzcych w przestrzeni uzna on stan prawa w zakresie polityki przestrzennej pastwa, wywoujcy uomno instytucjonaln i uomno tworzonych dokumentw. Zy system prawny pozwala na ze decyzje urbanistyczne, dajc zy efekt ksztatowania przestrzeni. Nie wdajc si w szczegy, to wanie proces planistyczny i jego czste podporzdkowanie wymogom wybranej grupy inwestorw, ley u podstaw nieprawidowego ksztatowania struktur przestrzennych i eliminowania elementw naturalnych, pozytywnie ksztatujcych warunki ycia w obszarach miejskich. Ksztatowanie adu i relacji przestrzennych opartych gwnie o podzia przestrzeni pod funkcje komunikacyjne i inwestycje budowlane jest bdem, ktry ksztatuje jako i stan przestrzeni nie na dziesiciolecia, ale nawet na setki lat. O ile wyeliminowanie obszarw czynnych biologicznie i przeznaczenie ich pod zabudow jest procesem relatywnie prostym, a przede wszystkim tanim, to dziaanie odwrotne jest ju duo trudniejsze, a przez swoje wysokie koszty take czsto niemoliwe do wprowadzenia. Procesy planowania i zagospodarowania przestrzeni, wprowadzane przez administracj publiczn ad hoc s wygodne dla samej administracji, ale generuj fatalne skutki przestrzenne. Niestety najczciej odbijaj si one na stanie rodowiska przyrodniczego. Utrzymanie w duszej perspektywie czasowej rozwoju miasta, nie tylko w ujciu przestrzennym (wzrostu jego powierzchni czy liczby inwestycji), lecz take w kontekcie spoecznym (wzrostu liczby mieszkacw i ich zadowolenia oraz przywizania do miejsca zamieszkania) jest w bezporedni sposb zwizane z iloci i jakoci terenw zieleni. Miasto, ktre dostarcza miejsc pracy, ale nie tworzy korzystnych warunkw ycia staje si czynnikiem wywoujcym emigracj i suburbanizacj w jego szerokim otoczeniu. Proces ten dotkn wiele miast we wschodniej czci Niemiec. Zaczyna by on dostrzegalny take w Polsce. Wedug Gwnego Urzdu Statystycznego, w okresie ostatnich 7 lat, o prawie 700 tys. osb zmniejszya si czna liczba ludnoci miast. Po uzyskaniu etapu stabilizacji zawodowej i materialnej ludno oczekuje take zaspokojenia potrzeb psychofizycznych i kulturalnych. Mona powiedzie, e wrd wielu oczekiwa, estetyka przestrzeni i ziele terenw otwartych stanowi stymulanty rozwoju miasta, ktre osigno okrelon pozycj gospodarcz. W Europie ju nie tylko architektura, ale ziele staje si dowodem aspiracji miasta do osignicia znaczcej pozycji, ktra weryfikowana jest postawami mieszkacw. Zgodnie z brzmieniem definicyjnym, stymulanta okrelana jest jako zmienna, ktrej wzrost wartoci jest podany im wysza jej wielko tym lepiej. Zaoeniem jest pozytywne 142

Jarosaw Czochaski

znaczenie wzrostu powierzchni, liczebnoci obiektw i jakoci zielonych terenw otwartych dla ksztatowania warunkw ycia mieszkacw wielkich miast. Wie si to z potrzeb regeneracji si psychofizycznych oraz potrzeb kontaktu z przestrzeni o okrelonym poziomie estetyki i kultury architektonicznej. Dotyczy to w zasadzie wszystkich obszarw, z ktrymi zwizany jest codzienny pobyt oraz migracja mieszkacw. Innego typu obiekty zieleni musz by utrzymane oraz stworzone w skupiskach usug i miejsc zatrudnienia, inne towarzyszy infrastrukturze komunikacyjnej i obszarom przemysowym, jeszcze inne stanowi rozlege przestrzenie rekreacyjne poza bezporednim miejscem zamieszkania i pracy. Jednak najwysze wymagania musz by postawione zieleni towarzyszcej zabudowie mieszkaniowej i stanowicej bezporednie otoczenia obiektw mieszkaniowych. To wanie brak tych przestrzeni jest bezporednio najbardziej odczuwalny przez ludno w centrach miast i osiedlach mieszkaniowych. Jednoczenie w Polsce nie dokonuje si wyceny zasobw przyrodniczych i nie okrela w procesie planowania tzw. wartoci usug ekosystemowych jako skadowej oceny ekonomicznej efektywnoci zagospodarowania przestrzeni.

12.7.

ZieLe A PrZestrZe PUBLiCZnA

Przestrze publiczna, jako przestrze wsplna, wykorzystywana przez spoeczno miasta lub dzielnicy, ksztatowana jest zarwno przez estetyczno-funkcjonalne cechy architektury oraz infrastruktur, jak i charakter terenw zielonych oraz kompozycj przestrzeni. Ziele w przestrzeni publicznej odgrywa szczegln estetyczn rol i posiada wielofunkcyjne znaczenie. W stosunku do osiedli mieszkaniowych z okresu lat 70.90., gdzie przestrze otaczajca budynki mieszkalne bya w zasadzie przestrzeni publiczn, we wspczesnych dzielnicach mieszkaniowych nastpuje bardzo wyrane rozgraniczenie na przestrze prywatn (wasne ogrdki i trawniki przydomowe), grupow zwan take ssiedzk (ziele na osiedlu zamknitym) i spoeczn (ziele uliczna pozaosiedlowa, towarzyszca np. pasom drogowym, parki lub zielece). We wszystkich tych obszarach ziele podkrela rozdzia przestrzenny funkcji i terenw: od poziomu oglnomiejskiego i powizania z systemem przyrodniczym otoczenia miasta, do poziomu indywidualnego osiedla i jego czci. Funkcje zieleni zmieniaj si przy tym wraz ze zmian typu przestrzeni. W obszarach miejskich ziele powinna by powizana ze strefami funkcjonalnymi miasta, uzupeniajc i dostosowujc przestrze do jej funkcji, np. gospodarczej, komunikacyjnej, administracyjnej, mieszkaniowej czy rekreacyjnej. Jednoczenie, jeszcze bardziej ni przy rnicowaniu funkcjonalnym, ziele moe by wykorzystana przy rnicowaniu stref fizjonomicznych (czsto powizanych te z funkcj miejsca). Obiekty przyrodnicze (drobne zielece, dorodne drzewa, pncza, kompozycje rolinne) mog te stanowi wyrniki miejsca, elementy symboliczne i dominanty krajobrazowe. Wprzeciwiestwie do obiektw budowlanych, w takiej roli ziele zazwyczaj pasuje do otoczenia niezalenie od jego cech architektonicznych (nie dotyczy to jednak niektrych form sztucznej zieleni jak np. palma na Rondzie de Gaullea w Warszawie). Warty zasygnalizowania jest fakt, e w niektrych przypadkach ziele stanowi dodatkowe wzmocnienie barier architektonicznych (np. ogrodze), izolujcych okrelon przestrze od 143

12. Zachowanie i ksztatowanie terenw zielonych...

jej otoczenia. Trudno wwczas przypisa jej znaczenie pozytywne lub negatywne, zaley ono bowiem od indywidualnych potrzeb i odczu mieszkacw. Formy zieleni mog ogranicza te dostpno terenu lub przesania panoramy i wntrza. Z ca pewnoci jednak rne bariery architektoniczne (w tym take elementy zieleni), we wspczesnych dzielnicach miast tworz te bariery spoeczne izolujce grupy mieszkacw i ograniczajce tworzenie wsplnoty w ramach tych dzielnic czy ich czci. W warunkach takich obserwowa mona powstawanie dominacji interesu grupowego (wsplnoty z danego osiedla) nad interesem spoecznym caej dzielnicy lub ulicy. Problemy takie mona jednak prbowa czciowo pokona wykorzystujc odpowiednio wanie cechy izolacyjne zieleni (np. zakrzewie), tworzc pasy zieleni osiedlowej rozdzielajce przestrze zamieszkania, ale bez penego ograniczania dostpnoci tej przestrzeni. Wydaje si jednak, e w polskich warunkach i specyfice relacji spoecznych, grupy mieszkacw izolujcych si od otoczenia zewntrznego, odczuwaj t izolacj jako gwarancj komfortu i bezpieczestwa, a wic cech pozytywn.

12.8.

ZAKoCZenie troCH PesYMistYCZne

Pogarszajcy si stan zieleni miejskiej, zmniejszanie powierzchni i liczby terenw otwartych towarzyszcych zabudowie mieszkaniowej, ubytek powierzchni zielonych tych terenw, eliminacja starszych zadrzewie i zakrzewie, nie wykorzystywanie zieleni do funkcjonalnego ksztatowania przestrzeni oraz pozbawienie nowo powstajcych terenw zurbanizowanych takich elementw, jest efektem nakadania si kilku rnych przyczyn. Popierwsze wynika to ze zych przepisw prawa, tworzcych system planowania przestrzennego, o czym pisa Markowski (2009). Po drugie czynniki ekonomiczne i dno do maksymalizacji zyskw stay si decydujce wobec jakoci przestrzeni i jej uytecznoci. Potrzecie architektura i urbanistyka skupiy si na celebrowaniu wasnych osigni, pomijajc znaczc rol uwarunkowa przyrodniczych, w tym terenw zielonych i otwartych, w ksztatowaniu znaczenia przestrzeni publicznych i warunkw jakoci ycia. Po czwarte brakuje wiedzy przyrodniczej, socjologicznej, psychologicznej, a nawet medycznej osobom i instytucjom odpowiedzialnym za projektowanie zagospodarowania przestrzeni, ktra traktowana jest jako technosfera o okrelonych wymaganiach funkcjonalnych i ekonomicznych, mniej za estetycznych czy zdrowotnych. Do tego efekty funkcjonalne i estetyczne uzyskiwane s czsto wycznie poprzez charakter fizjonomii infrastruktury technicznej i obiektw budowlanych. Wrd architektw i urbanistw utaro si traktowanie zieleni i rolinnoci jako tworzywa sucego urzdzaniu, ksztatowaniu i estetyzacji przestrzeni publicznej (Chmielewski, 2001; Rabsztyn, 2002). To podejcie jest istotnie odmienne od podejcia przyrodnikw, ktrzy traktuj kady naturalny element zieleni jako obiekt potencjalnie wany (bo stanowicy skadow wikszego systemu rodowiskowego), waciwy miejscu swego wystpowania (jako gatunek rodzimy) i czsto konieczny do zachowania w dotychczasowym charakterze. Zwracaj te uwag na powizanie zieleni, jej stan i struktury z procesami i zjawiskami naturalnymi. Rnica ta przejawia si niejednokrotnie zbyt skrajnymi propozycjami obu stron. Urbanici gotowi s wyeliminowa wszelkie wczeniej wystpujce elementy zieleni w nowo zagospodarowywanym lub rewitalizowanym obszarze, a nastpnie wprowadzi nowe, w miejscach oraz 144

Jarosaw Czochaski

o ksztacie, charakterze i kolorystyce, ktre bd najlepiej harmonizoway z caoci przestrzeni i obiektami budowlanymi. Przyrodnicy natomiast optuj za zachowaniem wszelkich naturalnych obiektw, ich ochron lub wykorzystaniem w skrajnych przypadkach nawet starych, brzydkich i w zym stanie (wycznie z ekologicznego punktu widzenia, zazwyczaj jest to uzasadnione, jak np. pozostawianie martwego drewna). Naley te zwrci uwag, e poza ewidentnie komercyjnym podejciem do ksztatowania przestrzeni, wywoujcym jej dewaloryzacj i intensyfikacj zainwestowania oraz pogarszanie warunkw ycia, szereg zych rozwiza jest efektem braku wiedzy, dowiadczenia i ograniczenia ksztacenia zawodowego do cile kierunkowego. Swoista wsobno i rozdzielno ksztacenia na kierunkach technicznych i przyrodniczych nie pozwala na wiadome i zrwnowaone ksztatowanie przestrzeni. Konieczna staje si refleksja nad rol wspczesnego architekta i urbanisty, jako osb w swoisty sposb uprawnionych do zajmowania si ksztatowaniem przestrzeni. W efekcie wszystkich opisanych tu zjawisk, w wielu polskich miastach powoli, lecz stale, pogarszaj si ekonomiczne, przestrzenno-techniczne i ekologiczne warunki ycia. Polepszajca si jako warunkw mieszkaniowych nie stanowi wystarczajcej rekompensaty dla tych procesw. Jest to jedn z przyczyn narastania w strefach podmiejskich procesw suburbanizacyjnych. Dowodzi to, e miasto cechujce si pogarszajcymi warunkami ycia mieszkacw skazane jest na spowolnienie rozwoju, a nawet stopniowy upadek. Zjawisko to

Ryc. 34. Strefa suburbanizacji w otoczeniu Gdyni wie Bojano, obszary dawnych uytkw rolnych w caoci ju przeznaczone pod zabudow podstawowy wyrnik to rnorodno form architektonicznych i niead przestrzenny.

zdaj si potwierdza wyniki bada GUS, wskazujce na narastanie zjawiska dezurbanizacji w niektrych duych i rednich miastach (np. Olsztynie, Kielcach, Szczecinie, Lublinie, odzi). Osobom zainteresowanym pogbieniem poruszanych tu zagadnie poleci mona szerok gam publikacji midzy innymi artykuy zawarte w seriach wydawniczych: Przegldu Przyrodniczego (Wyd. Klubu Przyrodnikw d. Lubuskiego Klubu Przyrodnikw), Problemw 145

12. Zachowanie i ksztatowanie terenw zielonych...

Ekologii Krajobrazu (Wyd. Polskiej Ekologii Krajobrazu), Zeszytach Naukowych b.Komitetu Naukowego Czowiek i rodowisko (przy Prezydium PAN) oraz wydawnictwach Instytutu Ochrony Przyrody (d.Zakadu Ochrony Przyrody i Zasobw Naturalnych PAN). Wiele istotnych zagadnie poruszonych zostao take w nastpujcych publikacjach (chronologicznie): Pokorski, Siwiec (1998), Hejmanowski (1989); Kozowski (1994), Czerwieniec, Lewiska (2000), Przewoniak (2002), Chmielewski (2005), Sas-Bojarska (2007), Drozdek (red. 2009).

LiterAtUrA
Botka B., 2008, Systemy zieleni miejskiej w Polsce ewolucja i problemy ksztatowania, [w:] Problemy rodowiska przyrodniczego miast, Ser. Problemy Ekologii Krajobrazu, T. XXII, PAEK, UAM w Poznaniu, Bogucki Wyd. Nauk, Pozna, s. 4964. Chmielewski J. M., 2001, Teoria urbanistyki w projektowaniu i planowaniu miast, Oficyna Wyd. Politechniki Warszawskiej, Warszawa. Chmielewski T. J., 2005, Zasady planowania przyrodniczej rewitalizacji miast i zarzdzania jej realizacj, Teka Komisji Architektury, Urbanistyki i Studiw Krajobrazowych, PAN Lublin, s. 6067. Czarnecki W., 1961, Planowanie miast i osiedli, t. III, Tereny zielone, PWN, Warszawa-Pozna. Czerwieniec M., Lewiska J., 2000, Ziele w miecie, IGPiK, Krakw. Drozdek M.E. (red.), 2009, Ziele Miast i Wsi: wspczesna i zabytkowa, t. 1. Ochrona pielgnacja, projektowanie Tom 2. Tereny zabaw i odpoczynku dla osb w kadym wieku, praca zbior., Ekopress. Hejmanowski S., 1989, Ziele a ochrona rodowiska czowieka, LSW, Warszawa. Kistowski M., 2008, Niezrwnowaony rozwj aglomeracji trjmiejskiej problemy i perspektywy, [w:] Problemy rodowiska przyrodniczego miast, Ser. Problemy Ekologii Krajobrazu, T. XXII, PAEK, UAM w Poznaniu, Bogucki Wyd. Nauk, Pozna, s. 211221. Kozowski S., 1994, Droga do ekorozwoju, WN PWN, Warszawa. May rocznik statystyczny Polski 2009, GUS, Warszawa. Markowski T., 2009, Problematyka wdraania polityki przestrzennej pastwa,[w:] T. Markowski (red.) Koncepcja przestrzennego zagospodarowania kraju a wizje i perspektywy rozwoju przestrzennego Europy, Studia KPZK PAN, tom CXXII, Warszawa. Mieszkowska K., 2005, Oglnomiejski System Terenw Aktywnych Biologicznie (OSTAB) w Gdasku jako jeden ze sposobw rewitalizacji przyrodniczej miasta. Teka Komisji Architektury, Urbanistyki i Studiw Krajobrazowych, PAN, Lublin, s. 111118. Ochrona rodowiska, 2009, GUS, Warszawa. Pankau J., 2002, Przestrze publiczna efekt przypadkw czy wiadomych dziaa, [w:] Przestrze dla komunikacji w miecie, Instytut Projektowania Urbanistycznego, Politechnika Krakowska, Krakw, s. 239244. Pokorski J., Siwiec A., 1998, Ksztatowanie terenw zieleni, WSiP, Warszawa. Przewoniak M., 1989, Konflikty miasto rodowisko przyrodnicze, Przegld Geograficzny, T.LXI, z. 12, s. 5162. Przewoniak M., 2002, Ksztatowanie rodowiska przyrodniczego miast, przykady z regionu gdaskiego, Wydz. Architektury Politechniki Gdaskiej, Gdask. Przewoniak M., 2005, Ochrona przyrody w planowaniu przestrzennym. Teoria prawo realia, Przegld Przyrodniczy, XVI, 12, s. 5772.

146

Jarosaw Czochaski

Ptaszycka A., 1950, Przestrzenie zielone w miastach, LSW, Pozna. Rabsztyn J., 2002, Warstwa komunikacyjna a przyrodnicza miasta, [w:] Przestrze dla komunikacji w miecie, Inst. Proj. Urb. Politechnika Krakowska, Krakw, s. 267276. Sas-Bojarska A., 2007, Przewidywanie zmian kraj bazowych w gospodarowaniu przestrzeni, PPWIB, Gdask. Szulczewska B., Kaliszuk E., 2005, Koncepcja systemu przyrodniczego miasta: geneza, ewolucja i znaczenie praktyczne. Teka Komisji Architektury, Urbanistyki i Studiw Krajobrazowych, PAN, Lublin, s. 724. Walkowicz T., 2001, Spoeczne i ekologiczne aspekty tworzenia i utrzymania terenw zieleni miejskiej, [w:] Tworzenie lokalnych form ochrony przyrody, Fundacja Wspierania Inicjatyw Ekologicznych, Krakw.

roMAn rUCZYsKi

13.
13.1.

trADYCYJnA UrBAnistYKA A WsPCZesne reALiZACJe PrZestrZeni PUBLiCZnYCH


CZoWieK, MiAsto, PrZestrZe

Spogldajc na dziejce si wok nas przemiany, rozwj naszej globalnej cywilizacji przebiega coraz szybciej, naley te podkreli jego miejski, zurbanizowany charakter. Jak podaje w swojej publikacji CIA1 rok 2010 jest przeomowy w urbanizacji naszego globu ludno miejska przewaya w liczbie mieszkacw Ziemi. Jest to raczej zmiana jedynie symboliczna, gdy w wikszoci rozwinitych krajw ju dawno tak byo, a dominacja miasta w budowaniu cywilizacji spoecznoci globalnej jest faktem od wiekw. Najwaniejsze nurty, idee, ruchy w wiatowej gospodarce, nauce, sztuce, polityce i kadej niemal dziedzinie powstaway, dojrzeway i eksplodoway w miastach. Miasta w naturalny sposb mieciy gwne orodki wadzy, niezalenie czy to one t wadz przycigay, czy wadza powodowaa ich wzrost. W fenomenie miasta mona dopatrzy si charakterystycznego rysu caej ludzkiej cywilizacji, ktra zwizaa z nim wanie, bardziej ni z czymkolwiek innym, swj rozwj i jego materialne i niematerialne wytwory. Rozwj cywilizacyjny stymuluje i jest stymulowany istnieniem przestrzeni wymiany materialnej i niematerialnej, ktr to przestrze najlepiej realizuje miasto. Przestrze t stanowi szeroko rozumiana przestrze publiczna. Pojcie przestrzeni publicznej, wzorujc si na wystpujcym czstokro w pracach filozoficznych rozrnianiu szerokiego i wskiego znaczenia jakiego pojcia, moe by uywane dwojako. Rozumiana w szerokim zakresie znaczeniowym odnosi si do przestrzeni gospodarczej, spoecznej, prawnej, kulturowej itp., stanowicych ramy czy platformy dla realizowania cywilizacyjnego procesu rozwoju spoeczestw. W rozumieniu wskim odnosi si do przestrzeni fizycznej o takim pooeniu, funkcji i dostpnoci, e stanowi dobro wsplne ogu uytkownikw miasta. W takim te, wskim znaczeniu uywana jest zazwyczaj w niniejszym tekcie. Tak jak miasto jest zarwno wytworem jak i rdem cywilizacji, tak przestrze publiczna jest emanacj i podwalin tej struktury osadniczej, jak jest miasto. Jako przestrzeni publicznej jest zatem tosama z jakoci przestrzeni miejskiej. Miasto stao si definitywnie dominujcym rodowiskiem ycia czowieka, mona zatem wysnu wniosek, e jako przestrzeni publicznej miasta wspkreuje ogln jako ycia czowieka (ryc. 35).

1 Central Intelligence Agency publikuje corocznie raport nazywany The World Factbook. W biecej edycji podaje urban population:50.5% of total population (2010) (CIA, 2010).

148

Roman Ruczyski

Ryc. 35. Przestrze publiczna stanowi nie tylko znaczeniowo najwaniejsz cz przestrzeni miasta. Rwnie w fizycznym wymiarze przestrze publiczna stanowi jego bardzo znaczc cz. W Nowym Jorku s yncym jako nadzwyczaj intensywnie zabudowane miasto, jedynie najbardziej podstawowa forma przestrzeni publicznej, jak jest ulica, stanowi prawie 27% powierzchni terenw tego miasta. (NYC DOT 2009).

13.2.

DWoisto WsPCZesnYCH ProCesW UrBAniZACYJnYCH

Wspczesne procesy urbanizacyjne s silnie zrnicowane. Mamy do czynienia z rozprzestrzenianiem si miast na nowe tereny, przebudowywaniem i uzupenianiem istniejcej tkanki, konwersje, czasem bardzo duych fragmentw miast, na nowe funkcje (co najczciej zwizane jest z restrukturyzacyjnymi przemianami przemysu), dziaania rewitalizacyjne (zwykle w zaniedbanych dzielnicach czy podupadych rdmieciach) i jeszcze wiele innych. W tym gszczu rnorodnych dziaa mona jednak zaobserwowa pewne podobiestwa, zestaw cech wsplnych, ktre pozwalaj wyodrbni dwa, rwnolegle wystpujce nurty czy typy wspczesnych procesw urbanistycznych. Pierwszy z nich nazwijmy roboczo nurtem rynkowym. Tworz go rnorodne dziaania i procesy, ktre przynosz liczne przykady realizacji, a ktre czy pewien charakterystyczny rys. Celem gwnym (a czasem wydaje si jedynym) jest jak najlepszy wynik ekonomiczny. Wyrane lub zawoalowane nastawienie na maksymalizacj zyskw, ktr prbuje si osign gwnie poprzez minimalizowanie nakadw, eliminowanie (ju na etapie projektu) wszystkich elementw, ktrych nie uwaa si za niezbdne, wychwytywanie panujcych trendw, chwilowych md i gustw, denie do szybkiej realizacji zyskw i wycofania si dewelopera. Mieszkania, biura czy obiekty usug komercyjnych traktowane s jak zwyczajny produkt rynkowy i podporzdkowane rynkowo-marketingowym reguom. Rynkowy charakter tego nurtu przejawia si na wiele sposobw i w ronych aspektach projektowo-realizacyjno-mar149

13. Tradycyjna urbanistyka a wspczesne...

ketingowych. Moe to by intensywny rozwj terenw podmiejskich, bo wykorzystuje si niskie ceny tych gruntw w porwnaniu z lokalizacjami wewntrz miasta. Dlatego w nowych zespoach zabudowy bardzo rzadko lub w ogle nie przewiduje si infrastruktury spoecznej: obkw, szk, przedszkoli, orodkw zdrowia ani parkw i terenw zielonych, ktre niepotrzebnie podraaj inwestycje. Jako wycznie marketingowy chwyt naley uzna, e mieszkanie 35m2, dwa pokoje bez kuchni a jedynie z aneksem kuchennym, zyskuje miano apartamentu. Chodzi o to jedynie, aby udawao luksusowy produkt i lepiej si sprzedawao. Drugi nurt, w odniesieniu do tego pierwszego, naleaoby okreli jako nurt ratunkowy. W tym nurcie umiejscawiaj si dziaania podejmowane bd z inicjatywy wadz (lokalnych/ centralnych), bd niezalenych grup typu NGO lub CBO2, czsto zrzeszajcych grupy profesjonalistw, lokalne spoecznoci, stanowice przejawy spoeczestwa obywatelskiego. Chodzi o dziaania podejmowane z myl o ratowaniu przestrzeni miejskiej jako rodowiska mieszkaniowego. Zgodnie z hasemyjemy tu i teraz nurt ten artykuuje denia do zadbania o rodowisko naszego ycia (zamieszkiwania i pracy), aby byo penowartociowym rodowiskiem. Mieszkacy werbalizuj swoje oczekiwania i zaczynaj da tego, aby miasto zaczo ponownie by pikne i przyjazne czowiekowi. Z jednej strony s to rnorodne dziaania, najczciej z grupy dziaa rewitalizacyjnych oraz nowego projektowania (redesigning), jak choby programy Better Streets3 czy ustanowienie w Nowym Jorku Street Design Policy4. Z drugiej strony, s to przerne ruchy, ktre mona okreli mianem neourbanistycznych, takie jak New Urbanism, Smart Growth, TND (Traditional Neighborhoods), Slow Cities i tym podobne. Wszystkie stawiaj sobie za cel ratowanie przestrzeni naszych miast i dlatego zostay tutaj okrelone jako nurt ratunkowy. Tak naprawd naleaoby je postrzega jako nurt urbanistyki wiadomej i zaangaowanej, ktra artykuuje wag i rol poprawnej przestrzeni miejskiej i stawia sobie za cel realizacj wartociowego, miejskiego rodowiska ycia. W tym miejscu naleaoby uwiadomi sobie bardzo charakterystyczny aspekt dotyczcy ruchw nazwanych tu nurtem ratunkowym. Ot wywodz si one w przytaczajcej wikszoci ze Stanw Zjednoczonych Ameryki. Jest to bardzo wana kwestia, szczeglnie w poczeniu z kolejnym faktem dotyczcym Stanw, a mianowicie tym, e kraj ten najsilniej chyba na wiecie podlega wpywowi zasad wolnego rynku. Tu moemy obserwowa kliniczne przypadki rynkowych procesw urbanistycznych, o niespotykanej gdzie indziej skali, rozmachu czy intensywnoci. Jednoczenie spoeczestwo amerykaskie, jako wysoko rozwinite, charakteryzuje si rwnie rozwinit wiadomoci. To wanie w niej, wysoko rozwinitej wiadomoci spoecznej5 naley upatrywa rde ruchw ratunkowych. Patrzc na tak skontrastowane, wspczesne procesy urbanistyczne musimy dostrzec proste konsekwencje, a mianowicie to, e procesy urbanistyczne oparte wycznie na zasadach
NGO skrt od Non Govermental Organisations; CBO skrt od Community Based Organisation. Program poprawy przestrzeni ulic wdraany w San Francisco w ramach przyjtej przez Rad w 2006 roku Better Streets Policy. 4 Wydzia Komunikacji miasta Nowy Jork sformuowa oficjalne wymagania dotyczce zasad ksztatowania i urzdzania przestrzeni ulicznej. Powsta nawet specjalny podrcznik Street Design Manual, publikowany na oficjalnej stronie miasta (NYC DOT 2009). 5 Nie naley w tym miejscu utosamia pojcia wysoko rozwinitej wiadomoci spoecznej z pojciem szerokiej/powszechnej wiadomoci.
2 3

150

Roman Ruczyski

rynkowych, zaspokajaj rnorodne potrzeby odbiorcw, ale nie tworz miasta rozumianego jako dobro wsplne. Nie mog realizowa takiego miasta, gdy zupenie inne zaoenia towarzysz tym procesom i inne stawiane s cele. Std nurt ratunkowy a jego rnorodno, mnogo ruchw i podejmowanych akcji wiadczy zarwno o rosncej wiadomoci nie zadowalajcych efektw, jakie przynosi urbanistyka nurtu rynkowego, jak i rosncej potrzebie czy wrcz daniom traktowania miasta, jego przestrzeni, jako dobra wsplnego.

13.3.

ForMA MiAstA

Miasto zmienia si nieustannie odzwierciedlajc struktur spoeczn, rozwj gospodarczy czy ustrj spoeczny tworzcych/zamieszkujcych je spoeczestw. Jednoczenie bez trudu odnajdujemy w nim wci te same, charakterystyczne elementy jego struktury: zabudow mieszkaniow, obiekty uytecznoci publicznej i przestrzenie publiczne. Trwao tych wanie elementw pozwala upatrywa w nich najwaniejszych, prymarnych i zarazem immanentnych form miejskich struktur. Spord nich obiekty uytecznoci publicznej i przestrzenie publiczne stanowi formy, ktre w przewaajcej mierze tworz tosamo miasta. Czstokro staj si symbolami miasta kreujc nierozerwalne zwizki: Moskwa plac Czerwony, Pary wiea Eiffela czy Wielka O, Wenecja i plac w. Marka. Pary takie mona mnoy i wszystkie wskazuj na wiodc dla kwestii rozpoznawalnoci miasta rol przestrzeni i obiektw uytecznoci publicznej. One najsilniej wpywaj na obraz miasta i decyduj o jego niepowtarzalnoci. Wanie w elementach o charakterze publicznym naleaoby dopatrywa si najwaniejszych struktur indywidualizujcych miasto i stanowicych podstaw jego tosamoci. Rne inne formy struktury miejskiej, pojawiajce si w historii, miay charakter czasowy, przemijajcy. Czsto bardzo spektakularne, zanikay jednak jako nieadekwatne w zmieniajcym si wiecie. Jako przykad mona wspomnie tak typowe dla redniowiecza lub charakterystyczne w swych renesansowych formach fortyfikacje miejskie. Mona przywoa obraz przemysu z XIX i XX wieku, ktry uksztatowa ogromne fragmenty miast, a ktrego wymieranie (w dawnej formie) moemy obecnie obserwowa. Dokonujce si przeobraenia struktury miasta, zanikanie pewnych form przestrzennych, odbywa si zreszt (na og) z poytkiem dla miasta, dla jego przestrzennej struktury. S to zazwyczaj obszary pooone stosunkowo centralnie i z racji samej ju tylko lokalizacji mogce bardzo aktywnie uczestniczy w przeobraaniu miasta. Dziao si tak zarwno niegdy i dzieje si tak obecnie. Krakowskie Planty (ryc. 36) czy wiedeski Ring, zastpujc niepotrzebne fortyfikacje, w spektakularny sposb wpyny na ksztat miasta, jego dzisiejszy obraz i funkcjonowanie. Synne realizacje na terenach poportowych, choby Docklands w Londynie czy Hafencity w Hamburgu, nie tylko przywracaj miastu niedostpne niegdy tereny, ale staj si powodem rozsawienia miasta i cel wypraw dla rzesz turystw. Saw swoj zawdziczaj zapewne rozmaitym powodom: poczynajc od skali i gigantycznych rodkw finansowych zaangaowanych w ich realizacj (wielkie pienidze zawsze przykuwaj uwag), poprzez specjalne programy reklamujce projekty, akcje partycypacji spoecznej, edukowania i informowania spoeczestwa o tych projektach, po czsto spektakularne realizacje, ktrych autorami bywaj wiatowej sawy gwiazdy architektury. Jednak ich popularno i znaczenie nie mogyby osign takiego poziomu, 151

13. Tradycyjna urbanistyka a wspczesne...

Ryc. 36. Nawet dzisiaj w strukturze Krakowa wida dominacj dwch elementw: Rynku emanacji targowych podstaw egzystencji miasta i Zamku siedziby monowadcy. Wyranie zarysowane Planty stanowi reminiscencje po fortyfikacjach (Google Earth, 2010).

gdyby nie istotne znaczenie tych realizacji dla przestrzeni publicznej miasta (w obu zakresach pojciowych). Jako przestrzeni publicznej stanowi nieodmiennie jeden z priorytetw tych projektw. Traktowana jest bowiem, i susznie, jako warunek konieczny spoecznego sukcesu projektu, co w konsekwencji przekada si rwnie na sukces ekonomiczny.

13.4.

MiAsto CZYLi PrZestrZe PUBLiCZnA W KAnoniCZneJ ForMie

Mona powiedzie, e miasto i jego przestrze publiczna to jedno. Kade nowe miasto poznaje si poprzez jego przestrzenie publiczne. Te spord nich, ktre stoj najwyej w hierarchicznej strukturze tych przestrzeni najsilniej oddziauj na powstajcy obraz miasta. Tworzona przez mieszkaca (przyjezdnego) mapa mentalna6, cho indywidualna, skada si w przewaajcej mierze z tych samych elementw u wikszoci obserwatorw. Przywoajmy wspomniane uprzednio symbole miast, wszystkie one (symbole) nale do grupy gwnych przestrzeni publicznych i najwaniejszych obiektw uytecznoci publicznej. Przyjrzenie si tym faktom przekonuje nas o pewnym uwsplnionym sposobie percepcji przestrzeni miejskiej. Jest to o tyle wane, e pozwala projektantom i badaczom ywi nadziej, e ich indywidualne oceny i obserwacje, ich osobisty odbir przestrzeni bdzie zbieny z odbiorem
6 Mapy mentalne funkcjonujce rwnie jako cognitive maps, mental/mind maps, cognitive lub mental models stanowiy wan dziedzin bada podejmowanych przez psychologw, geografw, architektw i in., zajmujcych si psychologicznymi procesami, ktre pozwalaj gromadzi, kodowa i dekodowa, zapamitywa i przywoywa informacje pozwalajce czowiekowi funkcjonowa w jego fizycznym i metaforycznym rodowisku przestrzennym. Wprowadzenie pojcia przypisuje si Edwardowi Tolmanowi, amerykaskiemu psychologowi. W dziedzinie architektury i urbanistyki zajmowali si tym zagadnieniem m.in. K. Lynch i K. Wejchert.

152

Roman Ruczyski

pozostaych uytkownikw miasta. Na tej podstawie, projektujc przestrzenie publiczne mona zakada okrelony ich odbir i aktywnie kreowa obraz miasta. Powysze rozwaania maj racj jedynie wwczas gdy projektant/badacz bdzie zachowywa czno z powszechnym odbiorem przestrzeni miejskiej, bdzie umia wczu si w percepcyjne standardy ogu, zachowujc wyostrzon wraliwo przestrzenn. Wydaje si, e jednym z waniejszych elementw pozwalajcych zachowa tak czno jest znajomo historii urbanistyki, tradycyjnych zasad kreowania przestrzeni miejskiej. Zwrcenie si ku historii pozwala w obrazie kompresujcym tysice lat cywilizacji, zauway gwne relacje, typowe zwizki przestrzenno-percepcyjne. Przestrzenie historyczne, relacje poszczeglnych elementw je tworzcych i w nich wystpujcych, tkaj gst sie znaczeniow7, ktra rzutuje na wspczesny odbir zarwno dawnych jak i nowoprojektowanych przestrzeni. Bez wiadomoci tego co dziao si w urbanistyce wiatowej w przeszoci, wszelkie wspczesne dziaania przypominayby bdzenie w gstej mgle. Pozostaoci historycznych miast obfituj w przykady przestrzeni publicznych i budynkw uytecznoci publicznej. Sam fakt, e przetrway do naszych czasw lub e odkryto ich resztki sam w sobie jest bardzo znaczcy. Odzwierciedla wag, jak przywizyway do nich tworzce je spoecznoci. Czstokro nie zachowao si nic z domw mieszkalnych, ale pozostay place czy witynie, ktre budowano jako monumentalne, solidne, niejako opoki tamtego systemu spoecznego i gospodarczego. Agory, fora czy rynki redniowiecznych miast stanowi charakterystyczne, tradycyjne formy przestrzeni miejskiej. Rozdrobniona zabudowa w gstwinie wskich ulic ustpujca nagle miejsca przestrzeni placu. Zamki grujce nad miastem, ratusze i witynie wszystkie elementy tworzyy spjny przekaz semantyczny. Na pierwszy rzut oka wiadomo byo co tutaj jest wane. Ogldajc plan miasta mona dopatrzy si w nim odcinitych specyficznych cech spoecznoci, ktre to miasto stworzyo. Sposb artykulacji przestrzeni i akcentowania poszczeglnych obiektw stanowiy odwzorowanie hierarchii wanoci ale i caego systemu, w jakim sensie wczesnego paradygmatu. Jednym z najbardziej znanych, ale te chyba najwaniejszym z planw historycznych, jest plan Rzymu z 1748 roku, autorstwa Giambattisty Nolliego8. Niezwyko tego planu wynika z wielu aspektw. Nolli zerwa z obowizujc wwczas zasad przedstawiania miast w widoku z lotu ptaka, opierajc si na naukowych zasadach miernictwa. Dokadno i precyzja tego planu powodoway, e a do 1970 roku by wykorzystywany jako urzdowa mapa historycznej czci Rzymu . Miedziorytnicza praca obejmuje 12 arkuszy skadajcych si na map o rozmiarze 176 na 208 cm. Oprcz technicznej precyzji zachwyca rwnie wyrazem artystycznym. Najwaniejsz jednak cech tego planu jest sposb przedstawienia budynkw uytecznoci publicznej. Ot w odrnieniu od pozostaej zabudowy, obiekty
Interesujce badania dotyczce znaku i kodowanych przeze znacze, wywodzce si z bada nad jzykiem, objy swoim zasigiem rwnie architektur i urbanistyk. Wiele uwagi powici tym zagadnieniom np. Ch. Norberg-Schulz oraz E. T. Hall, chociaby w ksikach pod znamiennymi tytuami: Znaczenie w architekturze Zachodu (Ch. Norberg-Schulz, 1999) czy The Silent Language, (Hall, E.T., 1990). 8 Giambattista Nolli (17011756) by architektem i geometr, ktry powici si dokumentowaniu architektury i urbanistyki Rzymu XVII w. Jego gwne dzieo, nad ktrym pracowa ok. 12 lat, La Pianta Grande di Roma (Wielki Plan Rzymu), zosta wydany w 1748 roku i sta si wzorem dla opracowa kartograficznych.
7

153

13. Tradycyjna urbanistyka a wspczesne...

uytecznoci publicznej zostay przedstawione nie jako pene bryy, lecz pokazano ich rzuty. Tym samym biae powierzchnie na planie obrazuj zarwno otwarte jak i zamknite w kubaturach przestrzenie publiczne. Plan Nolliego zgodnie uznawany jest za wzr pojmowania przestrzeni publicznej.

13.5.

PrZestrZe PUBLiCZnA W ForMie WsPCZesneJ

Wiele si ostatnio mwi i pisze o przemianach struktury przestrzeni publicznych, szczeglnie powstajcych w ramach nowych realizacji miejskich. Zawaszczanie przestrzeni publicznej, komercjalizacja przestrzeni, tematyzacja, te i inne pojcia pojawiaj si w kontekcie dyskusji o przestrzeni miejskiej, szczeglnie przestrzeni publicznej. Coraz czciej odmawia si nowym realizacjom prawa do nazywania tworzonych tam przestrzeni publicznymi. Faktem jest, e pojawiaj si nowe jej formy, a przynajmniej, niespotykane niegdy cechy. Zjawiska takie jak grodzenie zespow zabudowy czy zamykanie przestrzeni publicznej, tworz wielopitrowe konstrukcje zalenoci i relacji, w ktrych nieatwo umiejscowi dan przestrze na skali publiczne prywatne. Samo pojcie przestrzeni publicznej, zapewne na skutek zrnicowanych obecnie jej form i prb ich wyodrbnienia, zaczyna by nieostre. Wszyscy wiedz co to jest przestrze publiczna, jednak czsto interpretuj znaczenie nieco odmiennie. Sprawa zaczyna si jeszcze bardziej gmatwa, gdy podejmowane s prby interpretacji pojcia przestrzeni publicznej poprzez pryzmat struktury wasnoci. Nie dziwi takie podejcie, skoro nawet Sownik jzyka polskiego, w odniesieniu do hasa publiczny 9 podaje: 1) dotyczcy caego spoeczestwa lub jakiej zbiorowoci, 2) dostpny lub przeznaczony dla wszystkich, 3) zwizany z jakim urzdem lub z jak instytucj nie prywatn, 4) odbywajcy si przy wiadkach, w sposb jawny. Zwraca uwag punkt 3, ktry prbuje wyklucza z zakresu pojciowego instytucje prywatne. Oznacza by to mogo, e stanowice wasno prywatnych podmiotw obiekty, takie jak teatry, kina czy galerie handlowe naleaoby wykluczy z zakresu przestrzeni publicznych. Trudno si z tym jednak zgodzi. Czy teatr, dlatego jedynie, e jest prywatny, a nie pastwowy, miaby przesta si zalicza do przestrzeni publicznych? Ten sam sownik podaje jeszcze definicj miejsca publicznego jako terenu lub pomieszczenia przeznaczonego dla wszystkich ludzi, np. ulica, park, teatr. Zatem w istocie nie chodzi chyba o rodzaj wasnoci, ale rodzaj dostpnoci. Jeeli jest ona ograniczona do grona prywatnych osb, zgadzamy si wykluczy tak przestrze z zakresu publicznego. Jeeli dostp do danej przestrzeni ma lub moe uzyska kady, powinno si interpretowa j jako publiczn. Forma wasnoci, cho wana, nie powinna wpywa na klasyfikowanie danej przestrzeni do grona publicznych lub nie. Wydaje si, e interpretacja przestrzeni publicznej nie powinna sta w sprzecznoci z duchem mapy Nolliego.
9 Sownik Jzyka Polskiego PWN. Dostpny w Internecie: http://sjp.pwn.pl/slownik (Dostp 12. 06. 2010).Wsowniku haso przestrze publiczna nie wystpuje.

154

Roman Ruczyski

Polskie prawo niestety nie rozstrzyga problemu zdefiniowania przestrzeni publicznej. Pojcie to pojawia si w ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, ktra podaje, e mwic o: obszarze przestrzeni publicznej naley przez to rozumie obszar o szczeglnym znaczeniu dla zaspokojenia potrzeb mieszkacw, poprawy jakoci ich ycia i sprzyjajcy nawizywaniu kontaktw spoecznych ze wzgldu na jego pooenie oraz cechy funkcjonalno-przestrzenne, okrelony w studium uwarunkowa i kierunkw zagospodarowania przestrzennego gminy (Dz.U., 2003). Tak naprawd ostatnia cz oznacza, e tylko obszary okrelone takim mianem w studium uwarunkowa stanowi przestrze publiczn. Uzna to jednak naley za prawniczy lapsus i skupi si na cechach wymienionych w pierwszej czci. Nie definiuj one przestrzeni publicznej (nie pozwalaj dokona rozrnienia co jest przestrzeni publiczn, a co nie), ale obrazuj jej rol i znaczenie. Przestrze publiczna sprzyja nawizywaniu kontaktw spoecznych (...) zatem nic si nie zmienio od pocztkw miasta. Po to wanie powstao miasto, aby uatwia kontakty spoeczne: wymian towarw, energii, idei. Zarwno warstwa leksykalna jak i prawo nie definiuj przestrzeni publicznej, jednak (pomijajc logicznie sprzeczne wtki) ugruntowuj nas w przekonaniu, e pojmowanie przestrzeni publicznej nie zmienio si od wiekw. Skd zatem powszechna dyskusja i kwestionowanie przestrzeni publicznej we wspczesnych realizacjach? Fala krytyki, w dodatku zasuonej? Wydaje si, e problem tkwi w specyficznych cechach tych realizacji, ktre wywouj nasz, czsto podwiadom niezgod na rodzaj wypaczania przestrzeni publicznej. Sytuacj znakomicie obrazuje, charakterystyczna dla wspczesnych procesw urbanistycznych i interesujcej nas problematyki, tendencja uwidaczniajca si w realizacjach komercyjnych centrw handlowo-rozrywkowo-gastronomicznych. Stanowi one rodzaj lunaparkw oferujcych koncentracj usug w sztafau luksusu, przyozdobionego dekoracjami na wybrany temat; prezentuj obowizujcy trend, ktry wywodzi si z USA i tamtejszych realizacji o nazwie mall. Czsto podnoszonym zarzutem w odniesieniu do obiektw typu mall jest zamykanie przestrzeni publicznej, wciganie jej do wntrza budynku, ktry w dodatku jest wasnoci prywatnego inwestora. Podnosi si te kwesti ograniczania dostpnoci, ktra w tych obiektach wspierana jest przez specjalne suby porzdkowe. Nie wydaje si jednak, aby przestrze publiczna zamknita w kubaturze bya czym niezwykym. Plan Nolliego tym wanie zasyn, e ukazywa przestrzenie publiczne wewntrz budynkw. Spojrzenie na jego plan pokazuje, jak wiele takich przestrzeni byo w miecie. Zamykanie przestrzeni publicznej we wntrzach budynkw jest rozwizaniem starym, jak (zurbanizowany) wiat. Nawet wtrne zamykanie przestrzeni niegdy otwartej (ryc. 37) nie budzi gosw krytycznych. Ju poprzednio wykazano, e nie w formie wasnoci tkwi istota problemu. Wspomniane ograniczenia dostpnoci (np. wypraszanie ebrzcych, zakazy robienia zdj, akceptowanie jedynie uzgodnionych z zarzdc akcji i wydarze) nie wydaj si by czym radykalniejszym ni biletowanie wej do teatrw czy muzew, a tam nie wspomina si przecie o ograniczaniu dostpnoci. Istota problemu, z ktrym mamy do czynienia w przestrzeniach publicznych centrw czy galerii handlowych, polega na czym zgoa innym. Wydaje si, e krytycy tych przestrzeni nie mog pogodzi si z ich wirtualn natur (ryc. 38). Obiekty typu mall oferuj wyidealizowany, sztuczny, zafaszowany obraz bajkowej przestrzeni. S mniej lub bardziej udanymi, ale typowymi przykadami disneylandyzacji naszej kultury. Oferuj rodzaj wirtualnej rzeczy155

13. Tradycyjna urbanistyka a wspczesne...

Ryc. 37. Widoki Muzeum Historii Hamburga. Wewntrzny dziedziniec zosta przekryty szklan konstrukcj zamykajc jego przestrze (arch. V.Marg, 1989). Dziaanie to nie budzi sprzeciwu w odniesieniu do traktowania przestrzeni publicznej cho analogie z przestrzeniami spotykanymi w mallach s oczywiste (GMP, 2010).

Ryc. 38. Widoki placu w centrum handlowym Auchan w Gdasku i atrium hotelu Sheraton w Krakowie. W obu przypadkach podjto dziaania prbujce osadzi obiekt w lokalnej tradycji. Atrapy kamieniczek maj nawizywa (udawa?) ulic Dug, chorgwie w disneylendowy sposb odwouj si do historii, cao uzupenia plac wyoony gresem(!). Samo centrum otoczone hektarami parkingw, zlokalizowane zostao z dala od istotnych struktur miejskich. Moda na stylizacj wpyna rwnie na krakowski hotel, ktry, mimo e pooony tu przy Wawelu, zafundowa sobie na jednej ze cian wielkiego atrium malowido przedstawiajce krakowski Koci Mariacki (!?) (fot. R. Ruczyski).

wistoci, ktra nie stanowi realnej rozbudowy przestrzeni miejskiej. Idealny mall budowany jest nie tylko poza miastem, ale wrcz na pustkowiu pomidzy miastami. Uytkownik ma przyjecha na kilka dni, aby spdzi czas i wyda pienidze w ramach swoistych wakacji, w oderwaniu od realnego wiata i codziennego ycia. Sam obiekt, jego przestrzenie publiczne (wewntrzne) s rodzajem opowieci, bajki na zadany temat, najlepiej jak najbardziej spek156

Roman Ruczyski

takularny. Niezalenie od tego jak udatnie s zrobione nie przestaj jednak tchn faszem i obud. S jak filmowe dekoracje wykonane ze styropianu i sklejki, udajce pikne paace, ale z tylu podparte erdzi. Waciwie od pocztku wiemy, e jest to gra, w ktrej, chcc nie chcc, uczestniczymy. Rodzaj realnego SimCity. Przestrze publiczna tych obiektw jest samoegzystujca, nie potrzebuje ani nie szuka kontaktu z prawdziwym miastem. Dlatego nie wsptworzy systemu przestrzeni publicznych, ale niejako alienuje si z nich. Jej atrakcyjno funkcjonalna, przeadowana atrakcjami forma wizualna, s na tyle silne, e bez trudu wygrywaj walk o klienta z miastem pooonym na zewntrz. Oczywicie mona si zyma na udawan przestrze, tropi posunite do absurdu rozwizania (jak stok narciarski ze niegiem! w Dubai Mall), jednak musimy si liczy z tym, e taki kierunek wybiera nasza cywilizacja. Walczenie z tym trendem moe przypomina walk z wiatrakami. Alternatyw jest prba pokierowania obserwowanym zjawiskiem w sposb sprzyjajcy miastu. Nie bdc samemu zwolennikiem krlujcej w mallach estetyki i falsyfikacji przestrzeni miejskiej, trzeba przyzna, e wszystko wskazuje na to, e tego chce masowy odbiorca, a w kadym razie to jest i bdzie mu oferowane w ramach pewnych ekonomicznie inwestycji. Nie ma chyba innego wyjcia jak pogodzi si z tym i zaakceptowa fakt, e jest to obraz naszych czasw. To jest nasza rzeczywisto, ktra przyszym pokoleniom zostawi takie wanie przykady przestrzeni publicznych. Jeeli pogodzimy si z t myl, bdziemy mogli przekroczy niech do tych realizacji (i przestrzeni) i zacz prbowa wcza je do systemu przestrzeni publicznych naszych miast. Skomercjalizowane przestrzenie publiczne s, jakie s, nie pozwalajmy jednak na to, aby dziaay one przeciwko miastu. Skoro tak wyglda wspczesna przestrze publiczna uczymy z niej partycypanta systemu przestrzeni publicznych naszych miast, zamiast ich konkurenta. Wirtualno, disneylandyzacjia czy tematyzacja wspczesnego wiata wydaje si nieuchronna. Swobodnie interpretujc filozofi wschodnich sztuk walki mona powiedzie gdy nie moesz pokona wroga uyj jego siy ma swoj korzy.

BiBLioGrAFiA
Hall E.T., 1990, The Silent Language. Anchor Books, New York. Lynch K., 1960, The Image of the City, The MIT Press, Cambridge. Lynch K., 1984, Good City Form, The MIT Press, Cambridge. Norberg-Schulz Ch., 1999, Znaczenie w architekturze Zachodu, tum. B. Gadomska, Wydawnictwo Murator, Warszawa. Wejchert K., 1993. Przestrze wok nas, Fibak Noma Press, Katowice. rda internetowe The World Factbook, 2010, Central Intelligence Agency. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html [dostp 14.04.2010]. Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Dz. U., z 2003 r.Nr 80, poz. 717 z pn. zmianami. [online]. Sejm RP, Internetowy System Aktw Prawnych. Dostpny w Internecie: http://isap.sejm.gov.pl/ [Dostp 28.07.2009].

157

13. Tradycyjna urbanistyka a wspczesne...

GMP, 2010. Oficjalna strona internetowa biura. [online]. Hamburg: Von Gerkan, Marg und Partner. Dostpny w Internecie: http://gmp-architekten.de/ [Dostp 14. 04. 2010]. New Urbanism, 2010. Creating Livable Sustainable Communities. [online] Alexandria: New Urbanism. Dostpny w Internecie: http://www.newurbanism.org/ [Dostp 12. 06. 2010]. NASA, 2010. Earth Observatory. [online]. National Aeronatics and Space Administration. Dostpny w Internecie: http://earthobservatory.nasa.gov/ [Dostp 12. 05. 2010]. NYC DOT, 2009. Street Design Manual. [online]. New York City: Department of Transportation. [dostp 09.12.2009]. Dostpny w Internecie: http://www.nyc.gov/dot. San Francisco, 2008. Better Streets Plan, Policies and Guidelines for the Pedestrian Realm. [online]. San Francisco Authority. [dostp 09.12.2009]. Dostpny w Internecie: http://www.sfbetterstreets.org. University of Oregon, 2005. The Interactive Nolli Map Website. [online]. Eugene: University of Oregon. Dostpny w Internecie: http://nolli.uoregon.edu/map/index.html [dostp 12. 06. 2010].

JUstYnA MArtYniUK-PCZeK

14.
14.1.

noCne YCie PrZestrZeni PUBLiCZnYCH

WstP KieDY nAstAJe noC

Mylc o nocnym yciu miasta nie zawsze naley utosamia je ze zmrokiem, rwnie i dzienne ycie moe w ten zmrok wej. W krajach pkuli pnocnej, przy projektowaniu owietlenia miasta niezmiernie istotne jest uwzgldnienie czynnika czasu i zmian owietlenia kuli ziemskiej. Jednak dla potrzeb niniejszego artykuu przez termin nocne ycie miasta rozumie si bdzie okres po pracy. Opisujc wymiar czasowy nocnego ycia miasta, mona zauway pewne charakterystyczne fazy1 narastania, kulminacji, opadania do rana, ktre mierzone s przez intensywno ruchu uytkownikw przestrzeni miejskiej (ryc. 39). Wczesny okres (jedzenie) trwa mniej wicej od godziny 18.00 do 22.00, kiedy to wszelkie punkty gastronomiczne przeywaj due natenie konsumentw. Kolejna faza to kulminacja intensywnego uytkowania (zabawy), a wic czas od godziny 22.00 do 24.00, w ktrym nakadaj si powroty z wczeniejszego okresu oraz dochodz te zwizane z rozrywk w klubach i dyskotekach. Nastpnie, w okresie pomidzy 24.00 a 2.00 w nocy nastpuje powolne odpynicie Ryc. 39. Okres intensywnego uytkowania przestrzeni uytkownikw z przestrzeni miasta. Ostatni publicznej wczesnym wieczorem, ulice Lyonu (fot. okres, od 2.00 do witu, charakteryzuje si J.Martyniuk-Pczek). wyciszeniem i pocztkiem ycia dziennego. Ponadto, niezmiernie istotnym elementem przy omawianiu cyklicznoci ycia nocnego jest zwrcenie uwagi na to, i w pewnych okresach jest ono intensywniejsze ni w pozosta-

Fazy okrelono na postawie empirycznych obserwacji nocnego ycia Sopotu.

159

14. Nocne ycie przestrzeni publicznych


ych. Mowa tu o weekendach, czyli dniach od pitku do niedzieli, gdy nastpuje kulminacja rozrywki i zabawy oraz o innych, bardziej spokojnych dniach tygodnia (ryc. 40).

Ryc. 40. Leicester Square w Londynie centrum rozrywkowe pnym wieczorem (fot. J.Martyniuk-Pczek).

Warto te wspomnie o okresowoci sezonowej. Szczeglnie widoczne zjawisko sezonowoci ycia nocnego zaobserwowa mona w letnich kurortach i popularnych miejscach spdzania wakacji. Na przykad miasto eba w cigu roku charakteryzuje si spokojnym, prawie upionym nocnym krajobrazem, ktry jednak latem przeobraa si w cigy nastrj weekendowej rozrywki. Nox nemini amica2 to aciskie powiedzenie najlepiej podsumowuje powszechny pogld na temat nocy. W rnych kulturach, w przekazywanych legendach i opowieciach, ciemno zazwyczaj utosamiana jest z niebezpieczestwem, zem, a nawet diabem. Duchy, demony, wampiry czy wilkoaki strasz po nocy, dlatego wwczas lepiej nie wdrowa samotnie. Oprcz tego, rwnie brak moralnoci przybra jedn z twarzy nocy, rozpusta i lubieno to atrybuty nocnych zachowa. Poza tymi negatywnymi odniesieniami ciemno posiada inne oblicze, tym razem zwizane z niematerialnoci. W nocy bardziej wyczuwalna jest relacja z kosmosem wszechwiatem. Noc jest niejako cznikiem pomidzy rzeczywistoci i fantazj, wiatem realnym i pozaziemskim. Caa magia ociera si o nocn por, a powszechne wierzenie mwi, e magicy posiadaj niezwyk moc3. Nocny wizerunek, szczeglnie ten sabo owietlony, zasadniczo utosamiany jest mao pozytywnie. Ze wzgldu na strach przed napadem, rabunkiem czy inn zbrodni, mieszkacy
Noc nie jest dla nikogo sprzymierzecem. To przekonanie jest widoczne na filmach czy w ksikach. Ostatnio bardzo sawny magik, bohater ksiek J. K. Rowling Harry Potter niezmiernie czsto po zapadniciu zmroku realizuje swe sztuczki.
2 3

160

Justyna Martyniuk-Pczek

unikaj ciemnych zaktkw. Oczywicie ten pogld jest gboko zakorzeniony w kulturze i siga daleko w przeszo. Ju w redniowieczu mieszkacy Parya zamykani byli w nocy w domach, by w ten sposb chroni si przed intruzami4. Obecnie nadal panuje przekonanie, i noc przestrze publiczna jest niebezpieczna. By moe wynika to z faktu, i wikszo przestpstw5 popenianych jest w przestrzeni publicznej miasta. Dodatkowo opinia publiczna ksztatowana jest poprzez media, ktre nierzadko pokazuj programy czy filmy z nocn przestrzeni miasta jako scen kryminalnych przestpstw. Na popraw tak negatywnego wizerunku przestrzeni publicznej ma zasadniczy wpyw owietlenie, dlatego jest ono jej niezmiernie istotnym elementem. Nie mona jednak powiedzie, e w nocy oprcz strachu czy za na ulicy niczego innego si nie spotyka. Naley pamita rwnie o tej drugiej twarzy nocy o magii.

14.2.

ZDArZeniA W noCnYM MieCie

Nocne ycie w miecie zazwyczaj kojarzone jest z rozrywk. Jest to efekt nie tylko zwizany z biologicznym cyklem ycia, ale rwnie stylem pracy i funkcjonowania we wspczesnym wiecie. Celebracja nocnego ycia miasta siga korzeniami baroku i entuzjazmu6 towarzyszcego wczesnym festiwalom wiata. Cho pierwsze zalki nocnego ycia sigaj a do festiwali wiata, jednak uwaa si, e kultura nocnego ycia powstaa w osiemnastowiecznym wielkim miecie Londynie czy Paryu kiedy to zmieniono wygld miasta, przebudowujc wskie ulice na promenady i instalujc gazowe owietlenie. Wwczas rwnie powstaway pierwsze miejsca nocnej rozrywki, tj. ogrody przyjemnoci Vauxhall Renelagh w Londynie. Za opat mona byo zobaczy iluminacje obiektw i posucha koncertw. Oprcz zaprezentowanej nocnej rozrywki, moe wystpi inna forma uytkowania, a mianowicie nowy sposb spdzania wolnego czasu. Jak pisze Schivelbusch (1995, s. 135143): Owietlone okno wystawowe jako scena, ulica jako teatr i przechodnie jako widzowie to akt z nocnego ycia duego miasta. Niespotykane dotd scenografie zainteresoway mieszkacw i sprawiy, i rozpowszechniy si nocne spacery. Ponadto wyduone zostay godziny otwarcia sklepw, teatrw i restauracji, i tak narodzio si nocne ycie miasta. Wspczesne nocne ycie miasta rwnie rozwija si wok przemysu rozrywkowego i biznesu (ryc. 41). Pomimo i pracownicy tej grupy nie stanowi najwikszego procentu osb pracujcych po zmroku,7 to z nimi utosamiany jest wizerunek nocnych zawodw. Ta
4 Co ciekawe, to stranicy miejscy patrolujcy noc miasto, wpierw zamykali drzwi kadego domu i trzymali klucze a do witu, gdy znowu domostwa byy otwierane. Takie zabiegi budziy w mieszczanach poczucie bezpieczestwa. Por. Schvielbusch, 1995, s. 81. 5 Por. dane z Komendy Gwnej Policji (www.policja.pl). 6 O zachwycie nad wiatem sztucznym i radoci czerpania korzyci z nocnej celebracji pisa ju Michel de Pure w 1688 roku: ...nie ma nic bardziej wspaniaego i spektakularnego, niczego tak popularnego w publicznych celebracjach, imprezach. Prawie w kadym narodzie suy do ekspresji radoci z powodu zwycistwa. [za:] Schivelbusch (1995, s.137). 7 Oczywicie mowa tu o przecitnych miasta, w ktrych, jak w przypadku Las Vegas, rozrywka nie jest gwnym przemysem.

161

14. Nocne ycie przestrzeni publicznych

Ryc. 41. Las Vegas obraz wspczesnego nocnego przemysu rozrywkowego (fot. J. Martyniuk-Pczek).

Ryc. 42. Nocne zawody wrocawskie kwiaciarki (fot. J. Martyniuk-Pczek).

grupa znacznie si poszerza w weekendy, gdy spoeczestwo wybiera si na odpoczynek. Z uytkowanymi przez nie lokalami zazwyczaj te utosamiany jest zarwno pozytywny, jak i negatywny wizerunek8 nocnej przestrzeni publicznej. Ponadto, jak pisz Chatterton i Hollands (2003, s. 117), to wanie ten przemys obecnie przynosi wiele korzyci finansowych dla miast. Naley doda, i oprcz rozrywki, istnieje szeroka gama pozostaych zawodw, ktrych przedstawiciele wykonuj swe zadania rwnie po zapadniciu zmroku. Mowa tu o opiece medycznej, transporcie, przygotowaniu gazet. Rwnie niektre dziay przemysu pracuj w nocy, np. przemys spoywczy, metalurgiczny, papierniczy, gumowy, ceramiczny, czyli tam gdzie przerwanie produkcji jest niezwykle kosztowne lub technologicznie niewykonalne. Nie-

Tak jak mona powiedzie, e owietlone witryny i otwarte kawiarnie czy restauracje, kina i teatry sprzyjaj pozytywnemu wizerunkowi. Natomiast ponure, niekorzystnie owietlone, niejako schowane inne lokale sprawiaj dla przypadkowo znajdujcych si tam przechodniw mniej przyjazne wraenie, ktre moe wywoa zaniepokojenie.
8

162

Justyna Martyniuk-Pczek

wielki procent osb zatrudnionych jest w usugach, w tym handlu (ryc. 42). Blisze nocnemu yciu miasta s natomiast zawody zwizane z ochron osb i mienia. Nocni pracownicy jednak nie wpywaj zasadniczo na oywienie nocnego krajobrazu miasta. Niemieckie statystyki9 z regionu Badenii-Wirtembergii wykazay, e stanowi oni jedynie 7,8% rynku pracy. Kolejnym istotnym elementem jest fakt, i przewaajca ich wikszo, tj. transport czy przemys nie wpywa zasadniczo na uytkowanie przestrzeni publicznej miasta. Nie sprzyja temu zarwno charakter wykonywanej pracy, jak i jej lokalizacja. Natomiast odnoszc si do funkcji zwizanych ze spdzaniem wolnego czasu, naley stwierdzi, e generuj one zasadniczo oywienie przestrzeni publicznej po zapadniciu zmroku. Takie miejsca jak restauracje, kawiarnie, kluby nocne, puby, dyskoteki, kasyna, teatry, kina, opery czy hale koncertowe i sportowe czasem te i sklepy, sw zawartoci i interesujcym wntrzem, wabi i zachcaj do odwiedzenia. Natomiast blask ich owietlenia dodaje specjaln atmosfer nocnemu yciu, kiedy wiato pada na chodniki z licznych sklepw, restauracji czy pubw. wiato ma zachci przechodniw, zwabi ich. Ponadto urozmaica ono przestrze i kontrastuje z typowo uytkowym owietleniem drogowym. W XX wieku pojawia si nowa forma nocnego ycia miasta, kiedy to zaczto odwiedza pewne miejsca ze wzgldu na ich atrakcyjno po zapadniciu zmroku. Neumann (2000) uwaa, e nocna turystyka zostaa rozpoczta w momencie pojawienia si pierwszego pokazu son et lumire wiato i dwik zaproponowanego w zamku Chambord przez Paul-Robert Houdina w maju 1952 roku. Moliwe, e pierwsze przejawy tego sposobu spdzania czasu wolnego sigaj jeszcze dalej, tj. do wiatowych wystaw przeomu wieku czy festiwali wiata organizowanych na pocztku wieku w europejskich metropoliach. Obecnie nocna turystyka rozwija si intensywnie, gdy miasta widz w niej zarwno szanse na oywienie przestrzeni po zapadniciu zmroku, jak i wysokie korzyci marketingowe. Nie tylko proponowane s spektakle wiato i dwik w obiektach historycznych, jak zamki nad Loar, ale rwnie w gwnych przestrzeniach miejskich, czego przykadem byy projekcje w ramach Festiwalu wiata w Gdasku w 2009 roku. Coraz bardziej popularne staj si te festiwale wiata, ktre wprowadzaj nowe znaczenie do stylu ycia miejskiego. Ponadto niektre przestrzenie publiczne bazuj w znacznym stopniu na swym nocnym wygldzie, szczeglnie w miejscach, gdzie organizowane s nocne wycieczki. Nocne ycie zostao wzbogacone o nocn turystyk, ktra staje si jednym z wiodcych elementw rozwoju wielu przestrzeni publicznych. Oprcz tradycyjnej rozrywki, sposobem na spdzenie wolnego czasu jest rwnie uprawianie sportu, czsto niekonwencjonalnego10. Popularne sporty wspczesne, tj. wrotkarstwo, jazda na deskorolkach itp. wkroczyy rwnie do ycia miasta. Mwic natomiast o nocnej
Dane zaczerpnite ze Statistisches Landesamt Baden-Wrttemberg za Keller, Wagner (2001, s. 66). Wraz ze zmian spoeczestwa w spoeczestwo informacyjne powstaj nowe potrzeby i formy spdzania wolnego czasu, w ktrych szczeglne miejsce zajmuj rne formy sportu. Pod koniec XX wieku rozwiny si sporty o cechach ekstremalnych dostarczajce niecodziennych emocji i wrae. Wrotki zastpiono rolkami, do jazdy na deskorolkach buduje si specjalne tory, konstruuje si rowery nie tyle do jazdy, co do wykonywania akrobatycznych ewolucji, a skoki na gumowej uwizi bangijumping pojawiaj si coraz czciej w rnych miejscach przestrzeni publicznej. Popularne stay si sporty, ktre dostarczaj dreszczyka emocji, przy czym nie wymagaj wysokiej sprawnoci fizycznej, a wic s szeroko dostpne. Ponadto pojawia si nawet specjalna sfera publiczna, tj. strony internetowe a nawet telewizja promujca tego typu spdzanie wolnego czasu (i sprzt do niego niezbdny).
9 10

163

14. Nocne ycie przestrzeni publicznych


jego porze, w niektrych przypadkach jest to jedyny czas, kiedy te sporty mog by realizowane. Przykadem mog by przejazdy wrotkarzy obecnie raczej rolkarzy. W metropoliach europejskich takich jak Londyn czy Pary odbywaj si cotygodniowe przejazdy przez miasto, gdzie na ten czas, tj. pnych godzin wieczornych, zamykane zostaj ulice, po ktrych ma si porusza peleton. Tumy sigajce czasem kilku tysicy uczestnikw jad w grupie rnymi ulicami miasta, i w ten sposb, uprawiajc sport, cz go ze zwiedzaniem, poznawaniem miasta, budynkw. Podobne imprezy, lecz na mniejsz skal, odbyway si rwnie w Gdasku. Byy to nocne przejazdy rowerzystw. Dla miejskiej przestrzeni taki sposb uytkowania jej po zapadniciu zmroku moe by korzystnym impulsem, atrakcj miejsca, ktra pobudza nocne ycie miasta. Pocztkowo nocne ycie niejako zarezerwowane byo dla klas wyszych, buruazji. Modne spoeczestwo XVII wieku elita towarzyska, kada si spa wtedy, gdy robotnicy wstawali do pracy. Im pniej zaczynao si dzie, tym wyej byo si sytuowanym w spoecznej randze. (Schvielbusch, 1995, s. 140). Nastpnie taki styl ycia przeszed do klasy redniej i artystw. Przekonanie to nadal jest aktualne, jednak obecnie nocne marki nale do rnych warstw, klas, grup wiekowych, podzielonych wedug moliwoci finansowych i przynalenoci do pewnych grup zainteresowa. Najwiksz generacj czynn aktywnie w nocy stanowi obecnie modzi ludzie, w tym studenci oraz osoby czynne zawodowo yuppies czy dinks11. Jak pisz Chatterton i Hollands (2003), wspczeni uytkownicy nocnej przestrzeni za dewiz przyjmuj bycie cool (spoko, lunym), nikt za nie chce by good (dobry, grzeczny.) Wyraa si to w nocnych wyprawach po miecie przechodzeniu z klubu do klubu i jak to okrela Wieczorek12, lansowaniu si. Zupenie inn grup uytkownikw stanowi osoby korzystajce z nocnej turystyki czy sportw. To s gownie ludzie pragncy w aktywny sposb wypocz i dozna nowych wrae. Mona wic tu spotka zarwno modych ludzi jak i rodziny z dziemi, a nawet seniorw, wszystko w zalenoci od potrzeb i zainteresowa uytkownikw. Oprcz zrnicowania uytkownikw przestrzeni wystpuj te rnice w uytkowaniu pewnych miejsc. Jedn z charakterystycznych cech wielkich metropolii jest rozbudowane nocne ycie tych miast (ryc. 43). Na mapie wiata istnieje kilka, o ktrych mona powiedzie, enigdy nie zasypiaj. Rwnie w przeszoci elementem wyrniajcym miasto od prowincji byo nagromadzenie tam owietlenia i ycia nocnego. Jak zauway ju na pocztku XX wieku krewny Schillera: Nocne ycie miasta, kadego wieczoru i nocy na pewno istnieje i nabiera oywienia dziki nowoczesnym oprawom owietleniowym. Duga noc pnocy pokonana zostaa, jak w Paryu la ville lumire dziki owietleniu latarni gazowych, zrealizowane take w takich miastach jak Londyn czy Berlin, tych najwikszych miastach Europy Pnocnej, ktre rozbysy jako wyspy na oceanie ciemnoci.13 Pomimo, e na wiecie istnieje tylko kilka nocnych metropolii, w pozostaych miastach, szczeglnie kultury zachodu, zauway mona pewne podobne tendencje organizacji nocnej
Skrt ang. opisujcy popularny styl ycia, bezdzietne pary z podwjnym dochodem obojga/obu partnerw: Double Income No Kids. 12 Z wypowiedzi A. Wieczorka w dyskusji zorganizowanej i opublikowanej przez wydawnictwo Murator pt. Strategia przypadku o przestrzeni publicznej w polskim miecie, Architektura-murator, marzec 2005, s. 65. 13 Alexander von Gleichen-Russwurm (Blanek, 2001, s. 5).
11

164

Justyna Martyniuk-Pczek

rozrywki. Chatterton i Hollands (2003, s. 4) wyrniaj trzy podstawowe typy przestrzeni nocnego ycia14, ktre rni si ze wzgldu na charakter, zasig oddziaywania i sposb organizacji. Spord nich najbardziej dynamiczny i szeroko rozwijajcy si jest mainstream gwny nurt, ktry polega na organizacji centrw rozrywkowych wypenianych oglnowiatowymi sieciami klubw, kin, dyskotek itp. Jak wida proces globalizacji ogarn rwnie nocne ycie miasta, czego gwn konsekwencj wpywajc na przestrzenie publiczne jest ich niejako ujednolicenie pod wzgldem funkcjonalnym Ryc. 43. Nieustajce nocne ycie metropolii Nowy Jork (fot. J.Mari zatracanie dawniej istniejcych tyniuk-Pczek). indywidualnoci. Obecnie nie trzeba jecha do Nowego Jorku, by zabawi si na przykad w Hard Rock Caf15, zarwno w Londynie, jak i w Paryu czy Berlinie (a take w Warszawie) zlokalizowane s filie tego lokalu.

14.3.

PoDsUMoWAnie WniosKi DLA MiAstA

Reasumujc, mona powiedzie, e nocne ycie miasta oywia jego przestrze, sprawia, i staje si ona uyteczna nawet po zapadniciu zmroku. Zazwyczaj utosamiane jest to ze spdzaniem wolnego czasu, rozrywk. Charakteryzuje je pewnego rodzaju cykliczno, a uytkownicy rni si pod wzgldem potrzeb. Najistotniejszy jednak wniosek przytoczyli Chatterton i Hollands (2003, s. 2) twierdzc, e nocny system gospodarczy w wielu miastach sta si obecnie czci szerszej strategii odnowy przestrzeni. Poza tym jest on widziany jako wane rdo dochodw, zatrudnienia i budowania wizerunku. Naley jednak pamita, i nocne ycie miasta nie tylko je oywia w sensie fizycznym ale i gospodarczym. Obecnie, pragnc rozwoju danej przestrzeni, trzeba myle zarwno o jej dziennym wizerunku, jak i nocnym. Aby jednak przestrze staa si po
14 S to: (a) mainstream gwny nurt wietnie zorganizowane centra rozrywkowe, czsto okupuj centrum miasta i s w sieci globalnej lub zarzdzane niejako przez ni, zorientowane na profity, przeznaczone s dla wybranej bogatej klienteli, (b) residual szcztkowy pozosta po miecie industrialnym lokalne puby i kluby, ktre po woli znikaj z miast, (c) alternative alternatywny dla konkretnych grup zainteresowa, powstaj w wyniku organizacji poprzez samych zainteresowanych (por. Chatterton P., Hollands R., 2003, s. 4). 15 Klub i restauracja, ktrej wacicielami s gwiazdy filmowe z Holllywood.

165

14. Nocne ycie przestrzeni publicznych


zapadniciu zmroku uyteczna, atrakcyjna, przycigaa inwestorw i uytkownikw, winna by odpowiednio owietlona. Budowanie nocnego wizerunku przestrzeni publicznej bazuje wwczas na charakterystycznym, odpowiednim, indywidualnym rozkadzie wiate, ktre wypeniaj poszczeglne role. Przestrze publiczna jako miejsce interakcji i ycia spoecznego odgrywa istotn rol w funkcjonowaniu miasta. Pord wielu przestrzeni ta wyrnia si trzema charakterystycznymi cechami. Posiada specjalne znaczenie w yciu spoecznym, jej forma stwarza moliwoci interakcji spoecznych i wreszcie jest dostpna dla wszystkich, stanowi (zazwyczaj) publiczn form wasnoci. Wspczesna przestrze publiczna jednake przeywa kryzys zwizany z konsekwencjami rozwoju miast w XX wieku i paradygmatu modernizmu. Zatarciu ulega rwnie znaczenie miejsc jako przestrzeni wymiany dbr, idei i informacji w zwizku z rozwojem technologii komunikacyjnej. Jednake zauwaalny jest te zwrot i zainteresowanie przestrzeniami publicznymi jako miejscem, gdzie wspczesne spoeczestwo moe konsumowa wraenia i doznania. Staje si ona powoli towarem, w ktry inwestuj rwnie prywatni inwestorzy. Nocne ycie miasta moe odgrywa istotn rol w tym procesie, gdy jest to pora, kiedy uytkownicy aktywnie spdzaj wolny czas. Przestrze publiczna moe oywa nie tylko w sensie uytkowania ale i w sensie gospodarczym, gdy rozrywka odgrywa bdzie tu dominujc rol. BiBiLioGrAFiA
Blanek J., 2001, Vorwort. [w]: Nacht. Kartographie des ffentlichen Raums, Stdtebau-Institut, Universitt Stuttgart, Stuttgart. Chatterton P., Hollands R., 2003, Urban Nightscapes. Youth cultures, pleasure spaces and corporate power. Routledge, London, New York. Keller A., Wagner S., 2001, Nachtarbeit, [w]: Nacht. Kartographie des ffentlichen Raums, Stdtebau-Institut, Universitt Stuttgart, Stuttgart. Neuman D. (red.), 2002, Architecture of the Night. The Illuminated Building. Prestel, Munich, London, New York. Neuman D., 2002a, Architectural Illumination since World War II. [w]: Neuman D. (red.), Architecture of the Night. The Illuminated Building, Prestel, Munich, London, New York. Schivelbusch W., 1992, Licht, Schein und Wahn, Ernst & Sohn, Verlag fr Architektur und technishen Wissenschaften, Berlin. Schivelbusch W., 1995, Disenchanted Night. The Industralization of the Light in the Nineteenth Century, The University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London).

166

iZABeLA BUrDA

15.
15.1.

WoDA W KsZtAtoWAniU PrZestrZeni PUBLiCZnYCH


WProWADZenie

Woda, jako wany element kompozycji urbanistycznej, jest integraln czci krajobrazu wielu miast. Jest obecna w rnej formie w przestrzeni ludzkich osad od pocztku ich istnienia. Wpyw obecnoci wody na jako rodowiska miejskiego jest powszechnie dostrzegany i doceniany. Jest przedmiotem bada w odniesieniu do rnych skal i zagadnie. O istocie problemu wiadczy moe wprowadzenie do teorii architektury pojcia aquatecture (Wilson, 1986). Do tej pory, ju niejednokrotnie podkrelono rol wody jako wanego czynnika w ksztatowaniu wysokiej jakoci struktur miejskich. Korzyci wynikajce z obcowania czowieka z wod zauwaane byy ju w staroytnoci. Przejawiao si to powstawaniem w tym czasie rnorodnych form basenw, fontann czy kaskad. Zastosowanie waciwoci wody w wczesnych realizacjach niewtpliwie wiadczy o tym, e ju wwczas zwrcono uwag, jak niezwyke doznania estetyczne i odprajce umoliwia kontakt wzrokowy z elementem wodnym. Jak wany jest syszany dwik i dotyk. Nawizania do powstaych w tym czasie rozwiza wystpoway w kolejnych epokach. Obecne s rwnie we wspczesnej sztuce kreowania miejskich przestrzeni publicznych. Aktualnie powica si sporo uwagi ich kondycji. Przedmiotem troski s zarwno gwne cigi komunikacji, ulice i place miejskie, jak i kameralne dziedzice w zwartej zabudowie, ogrody czy parki. Wszystkie tworz niepowtarzaln atmosfer kadego miasta. S najbardziej rozpoznawaln sfer, decydujc o charakterze miejsca i jego wyjtkowoci. Wobec tego, nieustannie podejmowane s dziaania zwizane z popraw ich jakoci. Wielu wspczesnych architektw wykorzystuje w tym celu obecno wody. Specjalizujcy si w kreowaniu zaoe wodnych projektanci zwracaj szczegln uwag na znaczenie wody oraz jej wpyw na ksztatowanie przestrzeni. wiadomi moliwoci wykorzystania wody zarwno pod ktem estetycznym, jak i funkcjonalnym, wprowadzaj rnorodne, nowatorskie rozwizania. Wrd nich pojawiaj si takie, jak np. systemy zarzdzania wod opadow czy systemy oczyszczania wody, ktre wpywaj pozytywnie rwnie na jako rodowiska naturalnego. Szczegln rol wody w tworzeniu przestrzeni publicznej wysokiej jakoci1 potwierdzaj badania przypadkw transformacji obszarw poprzemysowych. Liczne tego typu przyka1 Jako przestrzeni publicznej jest cile zwizana z ide adu przestrzennego wdraan przez kraje czonkowskie Unii Europejskiej; wedug zapisw Konkluzji Rady Unii Europejskiej z 20.11. 2008 na temat udziau kultury w zrwnowaonym rozwoju stwierdza si: Jako przestrzeni publicznych, krajobrazu i architektury ma istotny wpyw na warunki ycia i wymaga przyjcia integralnego podejcia do rozwoju w jego aspektach ekonomicznym, spoecznym, ekologicznym i kulturowym, poprzez wspprac elementw systemu administracyjnego i politycznego

167

15. Woda w ksztatowaniu przestrzeni...

dy pozwalaj dowie, e zastosowanie wody w kreowaniu struktur miejskich moe by czynnikiem podnoszcym ich jako. Rozwizania, w ktrych uwzgldniono zastosowanie elementw wodnych, wpisuj si take we wspczesne tendencje w ksztatowaniu przestrzeni publicznych, przejawiajce si w poszukiwaniu ich cigoci. Spjno jako wana cecha tkanki miejskiej, zostaa podkrelona w wizji przyszoci miast XXI wieku, przedstawionej w Nowej Karcie Ateskiej z 2003 roku. W przywoanym dokumencie istotn rol przypisuje si przestrzeni publicznej oraz zagadnieniom zwizanym z jej kreowaniem i popraw jakoci. Adaptacje terenw poprzemysowych na nowe funkcje, zaspokajajce aktualne potrzeby, stay si wic niezwykle istotne. Niezalenie od skali, wczanie uwalnianych terenw w istniejc sie przestrzeni publicznych miasta sprzyja osigniciu zamierzonej cigoci. Udane transformacje znacznych powierzchni terenw poprzemysowych w obrbie miast s take jednym z czynnikw przeciwdziaajcych zjawisku niekontrolowanego rozpraszania si zabudowy. Jest zatem wiele powodw, dla ktrych zwrcenie uwagi na rne aspekty wykorzystania wody w ksztatowaniu przestrzeni publicznych w obrbie obszarw opuszczanych przez funkcj przemysow, wydaje si by szczeglnie wane. Procesy przeksztace terenw poprzemysowych maj miejsce od kilku dekad w wielu miastach. S konsekwencj upadku licznych zakadw przemysowych, ktre przestay spenia stawiane im wymogi. Doprowadzio to do powstania wyizolowanych parceli otoczonych tkank miejsk. Tereny i obiekty poprzemysowe, jako wany element krajobrazu kulturowego, stay si przedmiotem szczeglnego zainteresowania oraz dziaa sucych ich ochronie i adaptacji do nowych funkcji. Omawiajc wic kwestie zwizane z obecnoci wody w tkance miejskiej, warto przyjrze si zaoeniom, w transformacji ktrych istotn rol odegraa obecno wody w postaci istniejcych kanaw i zbiornikw, zbiornikw retencyjnych, zintegrowanych systemw zarzdzania wod deszczow oraz elementw maej architektury.

15.2. 15.2.1.

PrZYKADY WsPCZesnYCH reALiZACJi ruoholahti w Helsinkach

Przykadem realizacji wspczesnej przestrzeni miejskiej, powstaej w wyniku przeksztacenia terenw uwolnionych z funkcji przemysowej, w ktrej istotn rol odgrywa obecno wody, jest zaoenie Ruoholahti w Helsinkach. Zesp ten, realizowany w latach 19922004, powsta na terenie dawnej bazy kontenerowej, w bezporednim ssiedztwie rdmiecia stolicy Finlandii. Usytuowany wzdu kanau, jest jednym z przedsiwzi, w ktrym naley podkreli udane wykorzystanie wody w kompozycji zaoenia (Zauski, 2005). Nowa dzielnica usugowo-mieszkaniowa Ruoholahti, zaoona na dawnych terenach portowych, zostaa przeznaczona dla ok. 9 tys. osb. Stworzono tu take blisko 3,5 tys. miejsc pracy. Inwestycj
oraz przedstawicieli spoeczestwa i sektora prywatnego. Rosnce znaczenie jakoci rodowiska przestrzennego jest konsekwencj wymogw rozwoju zrwnowaonego oraz spoecznych potrzeb. Zagadnienie jakoci w projektowaniu architektonicznym i urbanistycznym zostao wyczerpujco opisane w publikacji: The value handbook Getting the most from your buildings and spaces., CABE, Londyn 2006.

168

Izabela Burda

przeprowadzono zgodnie z zasadami zrwnowaonego rozwoju. Jej charakterystyczn cech stay si doskonale zaaranowane, oglnodostpne przestrzenie publiczne. Zachowany w swoim ksztacie, dawny kana portowy jest tu gwnym elementem ksztatujcym podzia funkcjonalny i kompozycj zaoenia. Wok niego zlokalizowano atrakcyjne przestrzenie publiczne, sprzyjajce integracji mieszkacw. Miejsce to po przebudowie stao si jednym z najpopularniejszych do spdzania wolnego czasu w miecie. Dawny kana portowy, jako wany element kompozycyjny, stanowi o caego zaoenia. Wykorzystano go do uformowania gwnej, centralnej dla nowej realizacji, przestrzeni publicznej. Przebiegajc z zachodu na wschd, przechodzi on od szerokiego zbiornika wodnego do wszego, typowego miejskiego kanau eglownego. Jest elementem czcym wszystkie przestrzenie publiczne Ruoholahti. Autorzy projektu przeksztacenia obszaru: grupa SARC Architects Ltd., zadbali o skomponowanie elementu wodnego z zieleni i z pozostaymi elementami ksztatujcymi przestrze. W czci zachodniej, wzdu kanau, powstay zielone bulwary, ktre miejscami poszerzone, zostay uksztatowane jako zielone skwery i place. Przylegaj one do kanau na przemian z kwartaami zabudowy. Bogate w ziele wntrza jednostek poczono rekreacyjnymi terenami zielonymi. Budynki mieszkalne wzniesiono w bezporednim ssiedztwie kanau. Zaprojektowano je tak, aby ich uytkownicy mieli moliwie najwikszy kontakt z wod. Lokale mieszkalne posiadaj tu cz dzienn z balkonami i tarasami skierowan w stron zaoenia wodnego i zielonych bulwarw. We wschodniej czci zaoenia, tu przy kanale, wybudowano nowoczesne budynki biurowe. Ich nadwieszone nad wod, wysze kondygnacje, zapewniaj wspaniae otwarcia widokowe w kierunku miasta i zatoki. W myl idei zrwnowaonego rozwoju, w planowaniu nowego zaoenia zachowano zasady rwnowagi spoecznej. Zrealizowano rne typy mieszka, dostosowujc je do potrzeb poszczeglnych uytkownikw. Zabudowa komercyjna zostaa poczona z mieszkaniami socjalnymi (Zauski, 2005, s. 71). Forma przestrzenna zaoenia oraz lokalizacja obiektw socjalnych, takich jak kluby osiedlowe i dziecice, punkty opieki nad osobami starszymi oraz place sportowe i place zabaw, pozwala uzna je jako niezwykle przyjazne miejsce o charakterze spoecznym (Chmielewski, 2001). Dawne nabrzea kanau przeprojektowano i uksztatowano w formie szerokich i wygodnych stopni, schodzcych w kierunku wody, umoliwiajcych dojcie do samego jej lustra. Szerokie nabrzea tworz interesujce wizualnie bulwary, ktre s najbardziej popularnymi przestrzeniami publicznymi Ruoholahti. Wzdu nich zlokalizowano puby, restauracje i sklepy. Dziki odpowiednim udogodnieniom, z nadwodnych przestrzeni mog korzysta osoby niepenosprawne. Nabrzene bulwary spajaj cao w jednolit struktur. Poszerzajc si w kierunku wschodnim, kana wodny tworzy w zespole otwart paszczyzn. Rozpocieraj si z niej widoki w kierunku morza. Znacznej wielkoci, spokojna tafla wody daje szans na tworzenie wyjtkowych odbi nowoczesnej architektury i jej otoczenia. Estetyczne walory wody wykorzystywane s rwnie po zapadniciu zmroku. Na powierzchni wody odbija si wwczas intensywnie owietlona dzielnica, zapewniajc obserwatorom niezapomniane wraenia. Przebiegajcy przez rodek zespou kana wodny suy rekreacji mieszkacw. W czci wschodniej, gdzie kana jest szerszy, w bezporednim ssiedztwie wielorodzinnej zabudowy mieszkaniowej, zlokalizowano przysta jachtow. Korzystaj z niej przede wszystkim mieszkacy zespou. To atrakcyjne zaoenie wodne sprzyja aktywnemu wypoczynkowi. 169

15. Woda w ksztatowaniu przestrzeni...

Same nabrzea, dziki swojemu uksztatowaniu i bezporedniej relacji z wod, zachcaj mieszkacw do spdzania aktywnie czasu wolnego. Ze wzgldu na usytuowanie portu niedaleko od rdmiecia i dogodny dojazd, jest to miejsce chtnie odwiedzane przez wszystkich mieszkacw Helsinek. Komunikacj w kierunku pnocpoudnie umoliwiaj mieszkacom podwieszone kadki piesze. Wszystkie utrzymane zostay w jednorodnej formie estetycznej. W podobny sposb zaprojektowano posadzk wzdu brzegu kanau. Stopnie schodzce do wody oraz bulwary wykonano z podobnego, jasnego kamienia. Usytuowane wzdu wody elementy maej architektury, takie jak awki czy balustrady zabezpieczajce, wykonano w takiej samej formie i kolorystyce. Walory estetyczne wynikajce z obecnoci wody decyduj tu o wysokiej jakoci przestrzeni wsplnych. Zachowanie dawnego kanau portowego wpyno pozytywnie na jako rodowiska naturalnego. Obecno wody daa pretekst do zaprojektowania zespou z du iloci zieleni. W ten sposb znacznie zwikszono powierzchnie terenw biologicznie czynnych. Dziki zaoeniu wodnemu zespolonemu z zieleni, zwikszya si biornorodno tej czci miasta. Gwne tereny zielone zlokalizowane wzdu kanau tworz zielony korytarz, umoliwiajcy uytkownikom przestrzeni kontakt z przyrod. Komunikacja koowa w rejonie kanau wodnego zostaa cakowicie ograniczona. Stao si tak na rzecz pieszych promenad nadwodnych, kadek i cigw pieszo-jezdnych. Ruch koowy zosta dopuszczony w pozostaej czci zespou tylko dla mieszkacw oraz osb dojedajcych do pracy. Ze wzgldu na istotn rol komunikacji miejskiej, wraz z przebudow caej dzielnicy, przeduono lini metra oraz lini tramwajow, ktre skomunikoway przeksztacony obszar z pozosta czci miasta (Zauski, 2005, s. 71). Podsumowujc, mona stwierdzi, e t now dzielnic mieszkaniow udao si doskonale wkomponowa w krajobraz miasta. Jest ona otwarta i dostpna dla wszystkich. Charakter przestrzeni publicznych zwizanych z wod sprawi, e stay si one miejscem rekreacji i odpoczynku, popularnym w Helsinkach.

15.2.2.

Borneo sporenburg w Amsterdamie

Innym przykadem realizacji, w ktrej naley podkreli udane wykorzystanie wody w kompozycji i funkcjonowaniu zaoenia jest powstaa w 1997 roku, nowoczesna dzielnica Amsterdamu Borneo Sporenburg. Struktury miejskie zwizane z wod s charakterystycznym elementem krajobrazu Holandii. Tereny budowlane s tu bardzo cenne, gdy woda stanowi ok. 1/5 powierzchni kraju, a cz obszaru jest pooona poniej poziomu morza. W zwizku z tym, ponowne zagospodarowanie zaoe uwolnionych od funkcji przemysowych dotyczy wielu holenderskich miast. Jedn z ciekawszych i najbardziej spektakularnych realizacji jest przebudowa nabrzey portowych Borneo i Sporenburg, otoczonych kanaami poczonymi bezporednio z rzek Ij. To przedsiwzicie jest take dowodem cigego wdraania przez Holendrw innowacyjnych rozwiza i niemal nieograniczonych moliwoci tworzenia zaoe miejskich na wodzie.

170

Izabela Burda

Cho plany przeksztace Wschodnich Dokw istniay ju w latach 70., to ich przebudowa nastpia dopiero w latach 90. XX wieku. Projekt zagospodarowania terenu zosta wykonany w 1993 roku przez pracowni West 8. Gwnym projektantem by holenderski architekt Adrian Geuze. Cao zaoenia miaa obejmowa ok. 2500 jednostek mieszkalnych niskiej i gstej zabudowy, o intensywnoci trzykrotnie wikszej ni w przypadku podmiejskich dzielnic mieszkaniowych Amsterdamu (Holden, 2003). Celem projektu byo zintegrowanie dzielnicy z otaczajc wod. W konsekwencji, akwen wodny peni tu dwie gwne funkcje. Umoliwia dodatkow form komunikacji, ale take integruje nabrzea. Tworzy otwart przestrze pomidzy zwart zabudow pwyspw. Dziki zachowaniu historycznych kanaw, nabrzea nabray wasnego, indywidualnego wyrazu. Ciekawa lokalizacja oraz interesujca architektura i wysokiej jakoci przestrzenie publiczne z kanaami wodnymi sprawiy, e zaoenie stao si jednym z najbardziej atrakcyjnych terenw mieszkaniowych w miecie. Swj unikalny charakter miejsce to zawdzicza wanie zbiornikom wodnym otaczajcym pwyspy. S one wanym elementem kompozycji zaoenia. Przeksztacajc nabrzea, wpisano si w ukad uksztatowany w XIX wieku. Zachowany zosta ksztat pwyspw, a otwarta przestrze wody staa si integraln czci projektu. Nabrzea zagospodarowano wznoszc budynki mieszkalne jednorodzinne i wielorodzinne z niewielk iloci usug. Pozostawienie odpowiedniego dystansu pomidzy pasmami zabudowy umoliwio uzyskanie wraenia, e zabudowa ta nie jest tak zwarta i gsta, jak jest w rzeczywistoci. Dodatkowo, skone przecicia w strukturze mieszkaniowej ukierunkowane zostay na okrelone, charakterystyczne rejony miasta. Powstay w ten sposb osie widokowe, wyznaczone przez trzy wielorodzinne budynki mieszkalne, ustawione odpowiednio wzgldem trzech punktw orientacyjnych Amsterdamu: wjazdu do Piet Hein Tunnel, osi Verbindingsam oraz zespou historycznych luz, bdcych czci kanau czcego miasto z morzem. Wspomniane budynki s rozpoznawalnymi elementami zespou. Dziki przestrzeni akwenu wodnego, s widoczne z rnych miejsc Amsterdamu. W kompozycji zaoenia, zbiornik wodny sta si paszczyzn, w ktrej ukazuj si odzwierciedlenia rnorodnych form zabudowy nabrzey. Rozlega tafla wody umoliwia wspaniae odbicia architektury i obserwacj niecodziennych widokw. Niesamowitych dozna dostarczaj take odbicia czerwonych pieszych mostw. Po zapadniciu zmroku, dodatkowe wraenia wizualne stwarza owietlenie ich ekspresyjnej i rzebiarskiej formy. Ciekawe odbicia w wodzie tworzy znajdujca si na pwyspie Borneo, nad sam wod, szeregowa zabudowa jednorodzinna. Intrygujc gr wiata i cienia wywouje rwnoczenie sama woda odbijajca si w szklanych elewacjach budynkw. O rnych porach dnia i roku, odnosi si odmienne wraenia. Architekt Adrian Geuze realizuje w ten sposb myl przewodni swojej twrczoci. Zachowuje naturaln zmienno przyrody i kontrast pomidzy pustk wody a zwart zabudow. Akweny falujcej wody daj zudzenie ogromnej nadmorskiej przestrzeni, mimo e Borneo i Sporenburg znajduj si w jednym z najbardziej intensywnie zabudowanych europejskich miast. Komunikacja wzdu nabrzey jest nieograniczona. Cigi komunikacyjne biegn wzdu brzegw kanau, dziki czemu mieszkacy posiadaj swobodny dostp do wody. Przemieszczanie si w kierunku pnoc poudnie jest moliwe tylko dla pieszych i rowerzystw. W tym celu zaprojektowano dwa mosty czce pwyspy ponad zbiornikiem Spoorwegbasin. Stay 171

15. Woda w ksztatowaniu przestrzeni...

si one charakterystycznymi elementami zaoenia. Jeden z nich jest przystosowany dla ruchu rowerw i niepenosprawnych. Drugi, po stronie wschodniej, jest typow kadk piesz ze stopniami, ktra wznosi si odpowiednio wysoko, aby umoliwi pod spodem przepyw odzi. Obydwa s wykonane podobnie: spawane ze stalowych teownikw i pomalowane na kolor czerwony. Wykonane z wielu elementw, maj charakter rzebiarski. Ich owietlenie uformowane jest na ksztat gowy mewy. S charakterystycznymi dla caego zespou punktami orientacyjnymi. Ze szczytu wyszej kadki, poprzez otwart przestrze wody mona podziwia panoram portu oraz ciekawy krajobraz dachw pobliskiej zabudowy mieszkaniowej z oraneriami i ogrodami. Tereny nadwodne przeksztacono w atrakcyjne bulwary, place i skwery. Chtnie korzystaj z nich wszyscy mieszkacy. Rozlege przestrzenie wodne dookoa Wschodnich Dokw zapewniaj uytkownikom moliwo kontaktu z otwartym krajobrazem i elementem natury, jakim jest woda. Nadwodne pooenie zespou daje mieszkacom moliwo posiadania wasnej dki dodatkowego, indywidualnego rodka komunikacji poza samochodem i rowerem. Akwen otaczajcy zaoenie umoliwia komunikacj z centrum miasta drog wodn. Jest to dodatkowo wykorzystywana przez mieszkacw forma transportu. Wielofunkcyjne zastosowanie kanaw wpywa na jako przestrzeni publicznych zaoenia. Zapewnia rwnoczenie urozmaicenie programu rekreacyjnego. Do innych atrakcji zwizanych z wod mona zaliczy pywajce kino, pojawiajce si na akwenie w okresie letnim (Haduch, 2002). W rodkowym kanale pomidzy dwoma pwyspami znajduje si rwnie klub jachtowy. Komunikacja koowa odbywa si tu za pomoc cigw jezdnych lub pieszo-jezdnych biegncych wzdu pwyspw na osiach wschdzachd. Kady dom posiada swoje miejsce parkingowe. Zaprojektowano parkingi podziemne znajdujce si w poowie pod poziomem wody. Zaoenie Borneo Sporenburg jest zespoem otwartym. Dostp maj do niego zarwno mieszkacy, jak i odwiedzajcy. Wyjtkiem jest wschodnia cz pwyspu Borneo. Na odcinku ok. 300 m, bezporednio nad wod, zrealizowano szeregow zabudow jednorodzinn. Powsta tu niewielki wewntrzny kana, dostpny jedynie dla mieszkacw tej czci nabrzea. Poszczeglne domy zostay tu zaprojektowane przez rnych architektw. Inspiracj dla architektury by historyczny holenderski typ domu wyrastajcego z wody, tzw. canal house. Przez rnorodno poszczeglnych budynkw, stworzona zostaa nowoczesna i unikalna wariacja na temat domu nad kanaem. Zastosowana tu tradycyjna forma wydobywa pozytywne relacje pomidzy architektur i wod. Rozwizanie takie tworzy atrakcyjn wizualnie dla odbiorcw, nowoczesn zabudow, zapewniajc mieszkacom bezporedni dostp do wody. To dziki pooeniu tu nad wod, miejsce to stao si najbardziej prestiowym w caym zespole. Ze wzgldu na wczeniejsze przemysowe przeznaczenie, kanay obecnie nie nadaj si na siedlisko dla flory i fauny. W zespole jest te niewiele publicznych terenw zielonych. Najwikszy zielony skwer zosta zaprojektowany na pwyspie Sporenburg. Projektanci, przekonani, e dua ilo wody zrekompensuje mieszkacom niewielk powierzchni terenw zielonych i stanie si dominujc przestrzeni publiczn, przyjli zasad niebieskie zamiast zielonego. Posadzka placw, wyoona niebieskim kamieniem, podkrela nawizanie do wody. Ze wzgldu na ogromn gsto zabudowy w Holandii, zwaszcza w obszarach wiel-

172

Izabela Burda

komiejskich, rekompensowanie niedoborw terenw zielonych elementami wodnymi stao si powszechn praktyk (Januchta-Szostak, 2005). Elementy takie, jak mosty, ziele czy maa architektura, doskonale skomponowane s z wod. Wszystkie wydobywaj zalety, jakie daje lokalizacja tego zespou. W intensywnie zabudowanym zespole, przestrze wody pozwala wspaniale wyeksponowa walory architektoniczne ciekawych bry nowoczesnej zabudowy. Paszczyzny wody zapewniaj rwnoczenie wspaniae przedpole widokowe oraz atrakcyjne widoki na pobliskie miasto i otaczajcy pwyspy krajobraz. Cao zaoenia posiada spjn, harmonijn kompozycj oraz popularn wrd mieszkacw Amsterdamu, zabudow mieszkaniow.

15.2.3.

Dzielnica Bo01 w Malm

Kolejnym przykadem przeksztacenia obszaru uwolnionego z penionej wczeniej funkcji przemysowej jest nowa dzielnica Malm: Bo01. Zrealizowano j w ramach Europejskiej Wystawy Mieszkaniowej, odbywajcej si od 17 maja do 16 wrzenia 2001 roku. Zesp Bo01 zosta wybudowany w zachodniej czci dawnej stoczni Vastr Hamnen. Tereny portowe, zajmujc do tej pory rozlegy obszar nabrzea w zachodniej czci miasta, oddzielay historyczne centrum od morza. Ostatnia dekada XX wieku przyniosa upadek przemysu cikiego i kres funkcjonowania istniejcej tu, jednej z najwikszych stoczni w Europie. Udzia w Europejskiej Wystawie Mieszkaniowej zapocztkowa jej przebudow. Na zdewastowanym i zanieczyszczonym terenie powstaa nowoczesna miejska dzielnica, ktra jest jedn z najwikszych tego typu inwestycji w Europie. Zostaa zaprojektowana jako cz wikszego zaoenia, ktrego pierwszy etap realizacji ukoczono w 2001 roku. Zakoczenie zagospodarowania caoci obszaru opuszczonego Portu Zachodniego zostao zaplanowane na koniec 2006 roku. Celem realizacji inwestycji byo przede wszystkim stworzenie idealnego przykadu zrwnowaonego rodowiska mieszkaniowego. Bo01 miao dowie, w jaki sposb rodowisko naturalne moe wspistnie z gsto zabudowanym obszarem rdmiejskim. Zaoenie Bo01 obejmuje niezwykle atrakcyjne pod wzgldem widokowym tereny, pooone bezporednio nad morzem. Jest zespoem o funkcji mieszkaniowej, z udziaem niewielkiej iloci usug. Hasem wiodcym, zarwno przy projektowaniu planu jak i form architektonicznych bya rnorodno. Projekt zagospodarowania terenu, opracowany pod kierunkiem szwedzkiego architekta Klasa Thama, stanowi szkielet, ktry mia by wypeniony rnymi formami zabudowy mieszkaniowej. Celem zaproponowanego rozwizania byo stworzenie wielu kameralnych wntrz, o zrnicowanej formie dziedzicw i placw. W zwizku z tym, zlecenie zaprojektowania budynkw mieszkalnych otrzymay 22 szwedzkie firmy architektoniczne. W ten sposb powstaa rnorodna architektura w ramach okrelonych wytycznych narzuconych projektantom przez wadze miejskie i organizatora targw. Plan zespou Bo01 powsta w oparciu o dawny ukad przestrzenny, stworzony w trakcie budowy dokw. Wanym elementem kompozycji urbanistycznej, wpywajcym pozytywnie na oblicze przestrzeni, s formy wodne o rnorodnym przeznaczeniu funkcjonalnym. S obecne zarwno w postaci duych paszczyzn wody, dominujcych w przestrzeni reprezentacyjnych 173

15. Woda w ksztatowaniu przestrzeni...

placw i parkw, jak i niewielkich akcentw wodnych w poszczeglnych dziedzicach. W kameralnych wntrzach zabudowy mieszkaniowej zaprojektowano niewielkie oczka wodne. Znakomicie dopeniajc kompozycj dziedzicw peni tu one zdecydowanie funkcj estetyczn. S rwnoczenie wanym elementem systemu wodnego caego zaoenia. Cz zbiornikw to dawne kanay portowe, ktrym przyporzdkowano nowe funkcje. Fragment jednego z nich, w poudniowej czci zaoenia, z bezporednim dostpem do morza, zosta przeksztacony w port jachtowy. Kana, ktry w tej czci zachowa swj pierwotny ksztat, by na tyle gboki, e przeksztacono go na nowoczesn marin. Jest to teraz miejsce szczeglnie atrakcyjne dla mieszkacw miasta, ktrzy chtnie korzystaj z moliwoci uprawiania rnych sportw wodnych. Sztuczny staw, powstay z czciowo zasypanego, dawnego kanau jest osi kompozycyjn zaoenia. Paszczyzna tego zbiornika wyznacza wschodni granic na caej dugoci zespou. Oddziela obszar zabudowany od terenw rekreacyjnych. Brzegi zbiornika, ktremu nadano nieco inny ksztat ni posiada pierwotnie, zostay uformowane symbolicznie. Brzeg zachodni, ssiadujcy z zabudow, jest prosty i rygorystyczny. Swobodny i organiczny brzeg wschodni, uformowany z jasnego betonu, stanowi naturaln granic Parku Anchor. Utworzono tu cig pieszy o nieregularnej szerokoci, bezporednio stykajcy si z wod. Jego mikka linia w wyrany sposb oddziela ziele od wody. Pozostae cigi piesze w parku s wykonane z tego samego materiau co nabrzee zbiornika. Park poczony jest z pobliskim zespoem mieszkaniowym niewielk kadk piesz, ktra utrzymana jest w charakterze nawizujcym do cigw pieszych. Elementy maej architektury s tu utrzymane w bardzo prostej i naturalnej formie. awki i siedziska wygldaj jak swobodnie rozrzucone naturalne kamienie. Najciekawsza maa architektura zwizana jest z wod. S to niewielkie stalowe pomosty o charakterystycznym ksztacie. Wsparte na wielu podporach, swoj rzebiarsk form przypominaj wielkie owady. Oryginalne ksztaty elementw maej architektury znakomicie eksponuje tafla wody. W do pytkim zbiorniku wodnym, powstaym przez zasypanie dawnego kanau, uformowano kilka niewielkich stopni, ktrymi przelewa si woda. Umoliwiajc przepyw wody w kierunku morza, maj one przede wszystkim znaczenie uytkowe. Decyduj rwnoczenie o walorach estetycznych, wprowadzajc interesujcy podzia na dugiej tafli kanau i tworzc malownicze kaskady wodne. Dostarczaj one take wrae zwizanych z szumem spywajcej wody. Ruch oraz kolor spienionego nurtu harmonizuje doskonale z otoczeniem. Spokojna tafla wody w kanaach i oczkach wodnych umoliwia obserwacj interesujcych odbi otaczajcej architektury. W kanale, wzdu Anchor Parku, tu pod powierzchni wody, umieszczono pas cigego wiata. Zapewnia on ciekawe wraenia po zapadniciu zmroku. Podobnie, niezapomniane doznania daj odbicia w tafli wody owietlonego portu. Zaoenie wyrnia si dbaoci o rozwizania ekologiczne, przy rwnoczenie wysokiej jakoci kompozycji urbanistycznej i architektury. Zastosowanie zasad zrwnowaonego rozwoju umoliwio zachowanie rwnowagi spoecznej i przyrodniczej. W realizacji zespou wane byo intensywne wykorzystanie terenu. Wszystkie przestrzenie pomidzy ustawion gsto zabudow zaprojektowano jako tereny zielone. We wschodniej czci zaoony zosta park. Znajdujcy si tam zbiornik wodny nie jest tak swobodnie obsadzony rolinnoci, jak na dziedzicach i placach, gdzie rolinno czsto przykrywa wod. Przestrzenie publiczne z elementami wodnymi stay si atrakcyjnymi miejscami spacerw i rekreacji. 174

Izabela Burda

Zastosowano tu rnego rodzaju zabudow jednorodzinn i wielorodzinn, ktrej wysoko waha si od jednej do 6 kondygnacji. Ukad budynkw usytuowanych wzdu zewntrznej granicy obszaru zosta dostosowany do prostych, dugich ulic i nadmorskiej promenady. Wysze budynki zaprojektowano na skraju zespou. We fragmencie ssiadujcym bezporednio z nabrzeem, zabudow ustawiono tak, aby stanowia oson przed wiatrem od morza. Zagospodarowanie czci wewntrznej stanowi budynki nisze. Budynki mieszkalne ssiadujce z wod, zarwno od strony morza, jak i od strony portu czy parku s uwaane za najbardziej atrakcyjne. Znajdujce si w nich mieszkania zostay tak zaprojektowane, aby od strony wody znajdowaa si cz dzienna z salonem. Ekspozycja widokowa na wod jest dodatkowo podkrelona duymi przeszkleniami elewacji. W bezporednim ssiedztwie wody odbywa si wycznie ruch pieszy. Wzdu morza zaprojektowano promenad spacerow. Wszystkie cigi piesze i pieszo-jezdne zostay przystosowane dla ruchu niepenosprawnych. Zbiorniki wodne w obrbie zaoenia, oprcz brzegu morza przy promenadzie, oboonego kamieniami ze wzgldu na ochron przed falami morskimi, s dostpne dla mieszkacw i zwiedzajcych. W porcie wybudowano miejscami specjalne drewniane stopnie, aby moliwe byo dojcie bezporednio do wody. System komunikacyjny ma na celu promocj ekologicznych rodkw transportu. Obszar Bo01 zosta tak zaprojektowany, aby zminimalizowa potrzeby przemieszczania si wasnym samochodem. Gwnym rodkiem transportu w obrbie osiedla miay by rowery oraz specjalnie wypoyczane pojazdy napdzane elektrycznoci. Dodatkowo opracowano wygodny dla mieszkacw system komunikacji autobusowej z uwzgldnieniem pojazdw posiadajcych ekologiczny napd. Wyeliminowano tu prawie cakowicie ruch koowy. Wikszo cigw komunikacyjnych to cigi piesze lub pieszo-jezdne. Miejsca parkingowe dla samochodw umieszczono na zewntrz zespou oraz w kilku parkingach podziemnych. Wiodc myl przy projektowaniu zespou Bo01 bya troska o jako rodowiska naturalnego. Gwnym zaoeniem byo uzyskanie 100% energii wycznie z lokalnych rde odnawialnych. Ponadto opracowano specjalny otwarty system odprowadzenia wody, aby cz opadw, ktra nie wyparuje lub nie wsiknie w ziemi, bya odpowiednio wykorzystana. Woda deszczowa zatrzymuje si wic na specjalnie zaprojektowanych zielonych dachach. Sprowadzana jest za pomoc rynien i nastpnie niewielkich kanaw biegncych wzdu ulic do zbiornikw wodnych na wewntrznych dziedzicach i placach. Umoliwia to naturalne nawadniane terenw zielonych oraz wegetacj bujnej rolinnoci towarzyszcej zbiornikom. Nadmiar wody transportowany jest otwartymi kanaami do morza. Ich obecno wpywa na podniesienie jakoci rodowiska przyrodniczego. Funkcjonujc jako zbiorniki retencyjne, umoliwiaj tworzenie nowych siedlisk rolin i zwierzt w swoim otoczeniu. Sprzyja to zwikszeniu biornorodnoci. Umoliwia take mieszkacom kontakt z przyrod. Niewielkie zbiorniki wodne dziaaj rwnie jako lokalne naturalne oczyszczalnie, ktrych zasoby wykorzystywane s do nawadniania terenw zielonych. Taki system pozwala utrzymywa naturalny poziom wd gruntowych. Zaronite zbiorniki wodne, pokryte kolorowymi kwitncymi rolinami, daj wraenie przebywania w zupenie naturalnym krajobrazie, a nie w duym zespole mieszkaniowym w centrum miasta. Zesp zabudowy mieszkaniowej Bo01 jest przykadem wzorcowego kompleksu mieszkaniowego o charakterze zrwnowaonym. Z zaoenia jest szeroko dostpny dla 175

15. Woda w ksztatowaniu przestrzeni...

odwiedzajcych i stanowi jedn z atrakcji turystycznych miasta. Najbardziej popularne s tu, charakterystyczne dla przestrzeni publicznych, miejsca zwizane z wod. Rnorodne formy wodne ukazuj tu rozmaite moliwoci wykorzystania estetycznych walorw wody. Zbiorniki wodne umoliwiaj powstawanie kolorowych odbi w wodzie nowoczesnej architektury i zieleni. W kaskadach, stopniach wodnych i fontannach wyeksponowany jest ruch, dwik kolor i faktura wody. Obecno wody zintegrowanej z nowoczesn architektur i zieleni przyczynia si do stworzenia harmonijnej przestrzeni miejskiej

15.3.

PoDsUMoWAnie

Opierajc si na przedstawionych powyej i na wielu innych przykadach, mona stwierdzi, e obecno wody jest wanym czynnikiem, pomocnym w procesach przeobrae miast. W sposb oczywisty podnosi jako przestrzeni publicznych i zapewnia ich identyfikacj. Spaja zurbanizowany krajobraz z przyrod. Woda jest take istotnym elementem umoliwiajcym peniejsz integracj obszarw uwalnianych od funkcji przemysowych z otoczeniem. Do tej pory w Europie przeksztacono ju znaczne powierzchnie tego typu. Tereny i obiekty poprzemysowe, take te z przyczyn funkcjonalnych usytuowane nad wod, stanowi teraz kluczowe obszary inwestycyjne. Zlokalizowane s niejednokrotnie tam, gdzie miasto miao swj pocztek, czyli w jego centrum. S te i takie, ktre usytuowane pierwotnie na obrzeach lub poza miejskimi strukturami, zostay przez miasto wchonite. Adaptacje tych obszarw nie pozostaj bez znaczenia dla istniejcych struktur, stanowicych ssiedztwo przeksztacanych zaoe. Dobrze przeprowadzone, su poprawie funkcjonowania i przyczyniaj si do podniesienia jakoci otaczajcych przestrzeni. Uczynienie wyizolowanej wczeniej parceli jednym z najbardziej atrakcyjnych i wyjtkowych miejsc w miecie udao si w licznych przypadkach wanie w wyniku odpowiedniego wykorzystania nadwodnego pooenia bd wprowadzenia elementw z obecnoci wody. Metodologie postpowania byy zalene od skali i pooenia przeksztacanego obszaru w strukturze miasta. Wykorzystanie istniejcych zbiornikw i ciekw lub wprowadzanie nowych form obecnoci wody w obrbie wyizolowanych obszarw poprzemysowych sprzyja budowaniu cigoci przestrzeni publicznych. Przyczynia si do uzyskania spjnoci struktury miejskiej i wzrostu potencjau uytkowego terenu. Wprowadzanie wody jest zasadne rwnie ze wzgldu na tworzenie powiza ekologicznych i krajobrazowych z otoczeniem. Wane jest take wykorzystanie istniejcych i projektowanie nowych drg wodnych. Elementy wodne s rwnoczenie istotnym kontekstem dla istniejcych i projektowanych obiektw. Podnosz walory estetyczne kompozycji architektonicznych i urbanistycznych. Stanowi jednoczenie doskonae uzupenienie systemw zieleni miejskiej. Optymalna ilo i wysoka jako takich obszarw, wpywa pozytywnie na mikroklimat miasta. Obecno wody, ktra w zalenoci od uwarunkowa moe si przejawia na rne sposoby, jest take pomocna w zachowaniu tosamoci miast wynikajcej z ich powiza z wod. Dziaania zwizane adaptacj zaoe poprzemysowych su ochronie i ekspozycji dziedzictwa przemysowego. W przypadku terenw zlokalizowanych na styku z wod maj rwnie warto symboliczn. Umoliwiaj otwarcie miasta na wod.

176

Izabela Burda

Wspczeni projektanci wykorzystuj estetyczne walory wody i jej si oddziaywania na uytkownikw przestrzeni. Zwracajc uwag na aspekty spoeczne zwizane z przestrzeni, w ktrej obecna jest woda, warto podkreli integracyjne walory nadwodnych przestrzeni publicznych. Woda jest elementem, ktry przyciga, jest niewtpliw atrakcj. Zespoy przyrodnicze z elementami wody, nadwodne bulwary i parki, pozwalaj obcowa mieszkacom miast z przyrod. Obecno wody inspiruje do dziaania i kontaktw midzyludzkich, kreuje pozytywne zachowania spoeczne. Powszechne jest stosowanie innowacyjnych rozwiza technologicznych zwizanych z moliwociami zastosowania wody deszczowej w systemach sanitarnych, wentylacji czy nawadniania i ochrony przeciwpoarowej. Realizowane wspczenie zespoy zabudowy wyposaane s w systemy retencji wody deszczowej, ujte s w artystyczne formy maej architektury wodnej. Przedstawione rozwizania dowodz, e systemy te mog by nie tylko niezbdnym elementem infrastruktury technicznej, ale rwnie cennym narzdziem wiadomej kompozycji urbanistycznej i tworzywem wspczesnych form architektonicznych. Ich zastosowanie moe przyczyni si do podniesienia walorw wizualnych i uytkowych przestrzeni miejskich oraz obniy koszty utrzymania terenw zielonych. Woda moe wic by wiadomie uywanym narzdziem w integracji przestrzeni miejskiej. Jak ju zauwaono, procesy ustpowania przemysu z obszarw rdmiejskich s istotnym pretekstem do realizacji zamierze zwizanych z ksztatowaniem powiza przestrzeni publicznych, w ktrych dowiadczenie wody odgrywa rol szczegln. Denie do wpisania w cigo percepcyjnego wzoru miasta obecnoci wody jest obecnie jedn z obserwowanych strategii (Nyka, 2006, s. 118). Prace polegajce na podniesieniu atrakcyjnoci przestrzeni publicznych to wci nowe wyzwania. Nieustannie poszukuje si sposobw moliwoci kreacji nowych form zabudowy lokalizowanej nad wod. Wykorzystanie potencjau przestrzennego i ekonomicznego uwalnianych obszarw i obiektw zlokalizowanych wewntrz struktury miejskiej, czsto w bezporednim ssiedztwie terenw o charakterze rdmiejskim, jest jednym ze sposobw przeciwdziaania procesowi rozlewania si miast. Przeksztacony obszar staje si konkurencyjny w stosunku do przedmie pod wzgldem atrakcyjnoci zamieszkiwania oraz skomunikowania z pozosta czci miasta. Z uwagi na obecno w strukturach miast jeszcze nie przeksztaconych obszarw poprzemysowych w rnych skalach, oczywiste jest to, jak wiele miasta te mog zyska odpowiednio wykorzystujc wod w restrukturyzacji uwalnianych zaoe. W dobie globalizacji i uniformizacji ponowne zagospodarowanie dawnych terenw przemysowych, i wykorzystanie w tym celu obecnoci wody, umoliwia tworzenie niepowtarzalnych przestrzeni publicznych. BiBLioGrAFiA
Bahamon A., 2006, Landscape Architecture. Water Features, Rockport Publishers, Gloucester. Borcz Z., 2001, Formy architektoniczne towarzyszce wodzie, Architektura Krajobrazu. Studia i Prezentacje, nr 23/2001. Brzezicki M., 2001, Woda w ssiedztwie nowoczesnych budynkw, Architektura Krajobrazu. Studia i Prezentacje, nr 23/2001. Chmielewski J. M., 2001, Teoria urbanistyki w planowaniu i projektowaniu miast, Oficyna Wyd. Politechniki Warszawskiej, Warszawa.

177

15. Woda w ksztatowaniu przestrzeni...

Czyewski P., 2001, Bo01 w Malm miasto jutra, Architektura & Biznes, nr 10/2001. Grands projets urbains en Europe, 2007, Institut dAmnagement et dUrbanisme de la Rgion dIle-de-France N146, Mars 2007. Grau D., Dreiseitl H., 2005, New waterscapes. Planning, Building and Designing with Water, Birkhuser Publishers for Architecture, Basel. Haduch B., 2002, Morze do mieszkania, Architektura&Biznes 10/2002. Holden R., 2003, New landscape design, Architectural Press, Oxford. Holzer C., Hundt T., Luke C., Hamm O. G., 2008, Riverscapes. Designing Urban Embankments, Birkhuser, July 2008. Januchta-Szostak A., 2005, Mieszkanie na wodzie, Zeszyty Naukowe Politechniki Poznaskiej, Architektura i Urbanistyka, nr 5, Wyd. Politechniki Poznaskiej. Kochanowski M. (red.), 2005, Przestrze publiczna miasta postindustrialnego, biblioteka urbanisty, t. 5., Urbanista, Warszawa. Lorens P. (red.), 2001, Large scale urban developments. Wyd. Politechniki Gdaskiej, Gdask. Nyka L., 2006, Od architektury cyrkulacji do urbanistycznych krajobrazw. Wyd. Politechniki Gdaskiej. Nyka L., 2007, Water for urban strategies. Verlag der Bauhaus-Universitt Weimar. Water. Designing with water : Promenades and water features, 2002, Edition Topos Callwey Verlag, Birkhuser, Monachium. Wilson A., 1986, Aquatecture. Architecture and Water, Van Nostrand Reinhold, New York. Januchta-Szostak A. (red.), Woda w krajobrazie miasta. Wyd. Politechniki Poznaskiej, Pozna 2009. Zauski D., 2005, Tendencje ksztatowania przestrzeni publicznych koca XX wieku, [w:] M. Kochanowski (red.), Przestrze publiczna miasta postindustrialnego, biblioteka urbanisty, t. 5, Urbanista, Warszawa.

178

KrYstYnA PoKrZYWniCKA

16.
16.1.

rZeBA W PrZestrZeni PUBLiCZneJ WsPCZesneGo MiAstA

WProWADZenie

W przestrzeni publicznej wspczesnego miasta rzeba, jako istotny element kreacji przestrzeni publicznej, staa si nowym problemem badawczym. Badaniami objte powinny zosta wszystkie istotne zjawiska wywodzce si z nowej skali nowo projektowanych przestrzeni publicznych i zwizane z nimi aspekty dostpnoci, ogldalnoci konkretnej rzeby przez masowego, przypadkowego uytkownika, aktualne aspekty prawne osadzania nowych realizacji, jako elementu w zastanej przestrzeni, wreszcie sposoby i zasadno przemieszczania istniejcych rzeb z zabytkowych przestrzeni publicznych do innych, nowych miejsc publicznych, pozbawionych wasnej, wyksztaconej tosamoci (czyli losy dziea w koowrocie dziejw) i inne. W artykule zostao wypunktowanych kilka zagadnie znaczcych dla dobra bada caoci problemu rzeby w przestrzeni publicznej wspczesnego miasta od szczegowych do oglnych. Pierwszy problem dotyczy przypadkowego, punktowego osadzania rzeb i grup rzebiarskich w przestrzeni miasta. Nie rozwizany do chwili obecnej jest, niestety, problem osadzania dzie rzebiarzy wspczesnych w przypadkowych, nieprzemylanych fragmentach przestrzeni publicznej, ktre nie wzbogacaj jej tosamoci ani wyrazu artystycznego. Drugi fakt dotyczy zjawiska elementw stosowanej bezkarnie gry z widzem w miecie, wprowadzanie form absurdalnych, jawnie prowokacyjnych, ktre nie wiadomo komu i czemu maj suy w przestrzeni publicznej. Naruszajc zasady harmonii miejsca, uodparniaj odbiorcw na szmir i kicz w miecie, uniemoliwiajc im zarazem wyrobienie smaku i zmysu estetycznego, ktrego i tak powszechnie brakuje. Trzecim, bardzo delikatnym etycznym i planistycznym problemem do zbadania i dyskusji jest dozwolony zakres ingerencji przestrzennej w postaci nowej rzeby wmontowywanej w zaplanowany autorsko obszar caociowo zaprojektowanej przestrzeni publicznej (casus Krakw, Warszawa, Wrocaw, Szczecin). Z tym problemem zwizana powinna by wspczesna dyskusja nad celowoci rozpisywania konkursw na nowe pomniki. Zjawisko ingerencji w zastany ukad wynikowo pozbawia nowy pomnik wyrazu, a zaburza niestety odbir przestrzeni jako caoci, np. poprzez zasanianie istotnych elementw kompozycji caoci przestrzeni publicznej, autorskiej, wykonanej przed ustawieniem artefaktu, jako intruza,

179

16. Rzeba w przestrzeni publicznej...

w konkretnych przestrzeniach publicznych, skoczonych, zrealizowanych i funkcjonujcych (przypadki pomnikw w Krakowie). Czwarty z kolei, osobny problem badawczy stanowi nowy zwyczaj ozdabiania przestrzeni miasta, czy to parkowych czy te skwerkw miejskich, czy bulwarw spacerowych, drobnoskalowymi, masowo powielanymi elementami rzebiarskimi, stosowanymi w zmultiplikowanej postaci i w wielkiej iloci, jako element budowania nowej tosamoci przestrzeni publicznej. W wielu takich przepadkach zaburzone zostaje poczucie bezpieczestwa uytkowania przestrzeni przez osoby niepenosprawne, mae dzieci i inne. Kolejnym, pitym, znaczcym elementem gry z przestrzeni s instalacje rzebiarskie o rnej skali, z zasady ustawiane (montowane) na okrelony czas. Ich zasadno, wpyw na atrakcyjno danego miejsca czy te dziaanie zaburzaj ad przestrzenny danego wntrza miejskiego. Jako ostatni zosta zasygnalizowany problem monumentw, takich jak np. krzye wielkoskalowe, uki, obeliski i kolumny. Monumentami o szczeglnym znaczeniu s midzy innymi krzye wielkoskalowe, jako symbole upamitniania istotnych dla tosamoci i pamici spoecznej zdarze historycznych w publicznych przestrzeniach ju istniejcych lub o sile tworzcej znaczenia w wybranych fragmentach pejzau miejskiego (ryc. 44).

16.2.

UWAGi oGLne

Rzeba, jako element tworzcy znaczenie dla danej przestrzeni publicznej, musi harmonijnie dziaa w caoci, w ktrej z zasady skazana jest na rol dominanty. Jest to podstawowa sprzeczno, ktrej wyraz stanowi o sensie i wartoci architektury i urbanistyki traktowanej z ca odpowiedzialnoci, jako sztuka ksztatowania przestrzeni. Z drugiej strony, trafione decyzje przyczyniaj si do autentycznej gry w wiadome kreowanie przestrzeni publicznej, ktra jest elementem caoci, ale i sama w sobie tworzy cao przestrzenn. Najczciej spotykanym nieporozumieniem przestrzenno-plastycznym, realizowanym ze szkod dla oglnego oddziaywania w przestrzeni, jest nieposzanowanie istniejcej skali, wielkoci wyjciowej dla miejsca osadzenia rzeby w przestrzeni, a drugi najczciej spotykany bd stanowi brak analizy przecinajcych si kierunkw pieszych spacerw, skrtw po przektnej i widocznoci z traktw komunikacyjnych. Naley stale podkrela, e to wanie skala i ksztat geometryczny przestrzeni okrelaj warunki dla nowo powstajcej rzeby. Skala przestrzeni publicznej okrela warunki dla rzeby, jaka w nim ma by umieszczona. Warunki te s absolutnie pierwszorzdne i nie mog nie by brane pod uwag, jako punkt wyjcia wszelkiego modelowania i dalszego postpowania kwalifikacyjnego dla osadzenia danego monumentu w cile okrelonej przestrzeni Rzeba (grupa rzebiarska) peni okrelon rol i powinna wpasowywa si w otoczenie, to znaczy uszanowa fakt, e naprzd zaistniao zaprojektowane (czy te wytworzone) otoczenie, cile przemylane, ktre naley potraktowa jako dobro. Rzeba nie powinna przemawia jzykiem agresji kolorw ani formy. Harmoni przestrzeni publicznej tworzy elegancja, a nie jej zaprzeczenie, czyli wulgarna krzykliwo. Rzeba, penica rol monumentu, ma prawo skupia na sobie uwag. Powinna to uzyskiwa dziki posiadanym waciwym proporcjom 180

Krystyna Pokrzywnicka

Ryc. 44. Przestrze publiczna o rodowodzie historycznym z elementami rzebiarskimi pomnikowymi wpisanymi w kontekst miejski, nadajcymi tej przestrzeni tosamo i unikatowo (G. Muller-Medcens, Einskizzebuch, Bremenhaven , 1984 (Katalog Wystawy w Kunsthalle Bremenhaven 4.031-04.1984).

i odczytaniu proporcji otoczenia. Tosamo, o ktrej ostatnio duo si pisze i mwi, stanowi pewien swoisty charakter form i swoisty rodzaj, koloryt i rzeb konkretnego terenu. Procesy zwane globalizacj powoduj, e na wszystkich kontynentach pojawiaj si powtarzalne formy maej architektury, a take uformowania przestrzeni krajobrazu zielonego, podobne nawierzchnie, stosuje si modne nasadzenia, montuje podobne fontanny itd. Jedynie rzeba w przestrzeni publicznej moe odczyta oraz wspbrzmie z duchem konkretnego miejsca na Ziemi. Dlatego problem rzeby w przestrzeni publicznej jest priorytetowy i powinien by procedowany poprzez konkursy, a potem debat publiczn, tak aby proces zatwierdze nie by procesem powierzchownym i nie do koca sprawdzonym.

181

16. Rzeba w przestrzeni publicznej...

16.3.

AnALiZY PrZYPADKW MAJCYCH sZCZeGLne ZnACZenie W DePreCJACJi WsPCZesneJ PrZestrZeni PUBLiCZneJ nA PoDstAWie WYBrAnYCH MiAst PoLsKiCH

Zjawisko, zwane na potrzeby niniejszego tekstu, gr z widzem stanowi przykad typowej demonstracji plastycznej nie majcej adnego zwizku z przestrzeni owej demonstracji. Zjawiska ustawiania, kompozycji absurdalnych i nie dbajcych o gust i odczucia widzw s przejawem kreacji na okoliczno, np. zwizanymi z festiwalami wszelkich sztuk, jarmarkami tematycznymi, witami, odpustami, pielgrzymkami, doynkami i innymi fetami, od ktrych roi si w kalendarzu kadej aktywnej gminy i miejskiego samorzdu. Tak zwana oprawa plastyczna owych zdarze, na og bardzo amatorska, krzykliwa, ostentacyjnie kolorowa, ma wiele wsplnego ze zjawiskiem kiczu w przestrzeni publicznej. Najwicej kontrowersji wzbudza zjawisko ingerencji w przestrze zaprojektowan kompleksowo przez konkretnego twrc, gdzie etap wykoczenia pozostawia si w rkach decydentw administracyjnych, wprowadzajcych i zatwierdzajcych rzebiarskie artefakty w duchu niezgodnym z zasadami poszanowania pomysu autorskiego na dan przestrze. Efektem bywa po prostu degradacja przestrzeni, zatracenie klarownoci przestrzennej, zasanianie elewacji istotnych z punktu widzenia tosamoci miejsca, znaczcych budowli itd. (przypadek placw krakowskich). Powszechny, jake negatywny, naganny jest obyczaj ozdabiania wybranych przestrzeni miast np. miast na styku z rzekami czy brzegiem morza, na skwerkach miejskich, promenadach spacerowych, bulwarach elementami wybranymi z katalogu tandety. Maej architektury pasujcej wszdzie (i nigdzie) tylko ze wzgldw ekonomicznych. Nie zaprojektowane kompleksowo i nie otoczone nadzorem fachowcw tak upstrzone przestrzenie s szpetnie naznaczone tandetnym detalem, a nawet nie speniaj dyrektywy Design for All, staj si przestrzeniami niebezpiecznymi dla osb niepenosprawnych w kadym wieku (miasta nadmorskie, np. Sopot). Osobnym tematem do dyskusji s instalacje w przestrzeni publicznej, ustawiane jako demonstracje niezwykoci wybranych sytuacji z ycia miasta, juwenaliw, targw, festynw, koncertw festiwalowych, wizyt prominentw, wit narodowych itp. Skala takich przedsiwzi jest celowo sztucznie powikszona, nietrwao wykoczenia i materiaw narusza bezpieczestwo uytkownikw przestrzeni. Jedyn zalet jest fakt atwoci demontau (instalacje w Gdasku, Sopocie, Szczecinie, np. na wito Morza w Gdyni i inne). Specyficzne zagadnienie stanowi fakt ustawiania monumentw upamitniajcych wane zdarzenia. Wyrniamy tu pikne rzeby Krzye np. w Gdasku i w Gdyni, Krzye pozostae po wizytach Papiea Polaka, Krzye na wzgrzach, np. a Kopcu Krakusa, Krzy na Gradowej Grze w Gdasku. Skala obiektw tego typu stanowi nowe dominanty i jako taka jest w peni uzasadniona. Rzeby upamitniajce warte utrwalenia tragiczne czy te bohaterskie wydarzenia z historii konkretnego miejsca maj specjalny przywilej bycia tam, gdzie maj wypenia swoje zadanie, jako drogowskaz i oznaczanie jedynego konkretnego miejsca; tu wybr nie dotyczy miejsca, lecz materiau i skali. Te z kolei zale od smaku i wyobrani autora danej rzeby. Wobec tego typu zainwestowania w pami publiczn zbiorow, najbardziej liczy 182

Krystyna Pokrzywnicka

si moliwo pozostania w bezporedniej autentycznej wizi wzrokowej, dajcej moliwo prawidowego odczytania ewentualnych napisw na monumencie, inaczej nie speni on zadania powszechnej pedagogizacji spoecznej. Spoeczna obojtno na wyraz i jako estetyczn elementw rzebiarskich w przestrzeni ma u podstaw bd systemowy w procesie wdraania pomysu na przestrze z wyeliminowaniem dyskusji z jej bezporednim odbiorc. Sam odbiorca nie jest wiadom, e ma prawo partycypacji w decyzjach dotyczcych wizji wasnego miasta, wasnego otoczenia, e nie jest turyst w swojej najbliszej przestrzeni, e taka przestrze powinna take i od niego zalee.

KAroLinA roCHMAn-DroHoMireCKA

17.
17.1.

KoLor W PrZestrZeni PUBLiCZneJ

Kada rzecz, jak chcemy opisa i zrnicowa, musi posiada swoj definicj. Jeli mamy rozmawia o kolorze, musimy znale jego ramy. Czy kolor jest odczuciem, tym co widzimy? W potocznym rozumowaniu definicja koloru znajduje si pomidzy materiaem, chemi a odczuciem. Opis poszczeglnego odcienia albo pochodnego farby jest jak nazwa kolorw podstawowych w kadym jzyku, niesie ze sob bardzo wane informacje, ktre s rne w kadej kulturze.

BUDoWA i sKADoWe PrZestrZeni PUBLiCZneJ

Przestrze budowana jest przez obiekty i ich waciwoci. Bezspornie obiektywnymi s ksztat i proporcje, cho ich postrzeganie zaley od naszego pooenia. S one waciwociami geometrycznie wyznaczalnymi, czym obiektywnie istniejcym. Drug w kolejnoci cech, odbieran czsto mylnie jako subiektywna, jest kolor. Bardzo dugo panowa dualistyczny podzia odbieranej przez nas przestrzeni na to co racjonalne, obiektywne i wymierzalne, i to co przez czowieka odczuwane. Przynaleno koloru do dwch wiatw matematyczno-przyrodniczego i humanistycznego jeszcze nadal budzi wtpliwoci. Kolor to nie jedynie emocje i wraliwo zmysowa, ale substancja materialna. Jest to narzdzie w budowaniu przestrzeni. Kolor jest czci kompleksowego systemu komunikacji i oddziaywania. eby mc go oswoi, uszeregowa w wielu sytuacjach moemy dokonywa podziaw znaczeniowych na rne grupy, np. natura, kultura, spoeczno. Znajomo anatomii koloru, m.in.: jego temperatury, dziaania w przestrzeni (optyczne powikszanie, zmniejszanie przestrzeni, zaburzanie statyki budynku, wyciganie przestrzeni w gr) oraz psychologii koloru (wzbudzanie lku kolorem, pobudzanie do dziaania, pobudzanie apetytu) pozwala nam w sposb przemylany, konsekwentny kreowa przestrze publiczn. Moemy sta si reyserem lub scenografem reakcji odbiorcy w danej przestrzeni publicznej. Gdyby sta si obserwatorem przestrzeni publicznej, na chwil stan z boku, od razu da si zauway, e w przestrzeni rysuj si niewidoczne lady naszego dziaania, krzyujce si linie (szybkie, krte, leniwe, zdecydowane), s one obrazem naszej aktywnoci. Tym samym moemy powiedzie, e wymagania odnonie przestrzeni publicznej s zwizane z typem aktywnoci, ktra jest tam prowadzona. Jan Gehl wyrni w ksice ycie midzy budynkami trzy typy aktywnoci (Gehl, 2009): dziaania konieczne (speniane w kadych warunkach), 184

Karolina Rochman-Drohomirecka

dziaania opcjonalne (majce miejsce tylko w sprzyjajcych warunkach), zachowania spoeczne (ktre zale od obecnoci innych ludzi). Jeli midzy budynkami utracimy aktywnoci, zanikn rwnie najprostsze kontakty spoeczne. Nie pozostaje ju nic pomidzy byciem samemu i byciem razem. Granice pomidzy tymi stanami s bardzo ostre. Nie moemy po prostu by przy kim, wymaga to od nas zaangaowania bycia z kim, wchodzenia w zbudowane relacje. Obecna tendencja do segregacji funkcji w miecie (osiedla mieszkalne, centrum miasta, miejsce pracy) spowodoway koniecznoci uywania samochodw i wyduenie pokonywanej codziennej drogi. Ten sposb funkcjonowania sta si monotonny, nudny i bezosobowy. To ukazuje now potrzeb, potrzeb stymulacji przestrzeni publicznych. Obserwujc wiele europejskich miast, w tym rwnie Hamburg wiemy, e sama myl architektury jako nagiej budowli nie wystarczy do stymulowania aktywnoci w miecie. Naley nauczy si stymulowa przestrze publiczn, aby staa si odbiciem naszych emocji, aby jej uytkownicy mogli si z ni utosamia. Stosujc odpowiednie bodce tworzymy grunt do rozkwitania zachowa wspominanych przez Jana Gehla dziaa opcjonalnych i idcych za nimi zachowa spoecznych. Wzorcowe miasto to takie, w ktrym nawet dziaania konieczne odbywaj si w atrakcyjnych warunkach. Badania przeprowadzone w 1978 roku w Sydney, Melbourne i Adelajdzie pokazuj zwizek pomidzy jakoci ulic a aktywnoci bez odpowiednich warunkw nie ma aktywnoci. ycie unika, a czasem nawet ucieka z takich miejsc! William H. Whyte w swojej ksice The Social Life of Small Urban Spacer pisze, e nawet najprostsze, mae fizyczne zmiany przestrzeni poprawiaj znacznie jej jako (Whyte, data?).

17.2.

roLA i FUnKCJA KoLorU

Jedn z najstarszych dziedzin bada nad kolorem s badania ubiorw prowadzonych m.in. przez Stell Mary Newton z Instytutu Courtauld w Londynie. Korzystajc z tej wiedzy, pracujc w Institute International Trendscouting HAWK wielokrotnie wykazywaam bezporednie przeoenie mody w ubiorze na mod w innych dziedzinach sztuki, w tym architekturze. My jako jednostka, tak jak zwierzta w naturze wyraamy siebie kolorem, swj stan emocjonalny, status spoeczny. To wana informacja, czy okrela nas kolor czarny, czerwony czy ty. Barwy, jakie przybieramy wysyaj komunikaty do otoczenia. Nawizujemy dyskusj z innymi ludmi oraz otoczeniem, w jakim si znajdujemy. Przestrze, w ktrej yjemy mieszkanie jest podyktowana naszym stanem ducha, sposobem ycia i dziaania: to reakcja, efekt naszej dyskusji. Przestrze komunalna jest wynikow jednostek w niej yjcych, co przechodzi w przestrze publiczn due miasta, ulice, place. Kolor posiada swoj architektur, a czynniki, ktre na jego wybr wskazuj, nawarstwiaj si wraz z zaawansowaniem przestrzeni. Wiedza na temat naszej reakcji, czsto niewiadomej, na komunikaty pozwala nam w wielu sytuacjach manipulowa i stymulowa reakcje. Moemy wykonywa prognozy zachowa osb poddawanych naszemu sterowaniu, wymaga to jednak od nas znajomoci koloru w wielu aspektach (historycznym, kulturowym, spoecznym, architektonicznym, geograficznym).

185

17. Kolor w przestrzeni publicznej

Ciar i energia koloru wpywa na nasze samopoczucie, stan psychiczny oraz zachowanie. Jest to bagatelizowane narzdzie znajdujce si w kadej przestrzeni, ktre motywuje i kieruje naszymi dziaaniami. Przestrze zorganizowana jak w typografii kartka papieru, to przepis na jej funkcjonowanie. Ale za ruch i zmuszenie do dziaania odpowiada kolor, opanowuje nasze zmysy i tworzy energi miejsca. Przykadami na podbudowanie tej tezy moe by zwieczenie jednego z budynkw Rotterdamu, ktry odzwierciedla osobowo mieszkacw domu, przenikajc do przestrzeni komunalnej. Niebieska mini-wioska stworzona przez holenderskich architektw z pracowni MVRDV stanowi jaskrawy punkt dzielnicy. Natomiast plac w Sankt Gallen dziki Pipilotti Rist i Carlosowi Martinezowi zamieni si w salon, miejsce integracji tego co domowe i tego co miejskie. Nie bez znaczenia jest tu sama barwa, to nie tylko kolorystyczne ujednolicenie przestrzeni ale i symbolika koloru. Czerwie jako kreatywno, dziaanie, scena dla tego co godne uwagi symboliczny czerwony teatralny dywan. W poowie kwietnia 2010 roku miejscem kolorystycznego happeningu sta si Rosenthaler Platz w Berlinie. Rozlana farba na skrzyowaniu dwch ruchliwych ulic, w czterech rnych kolorach: czerwonym, niebieskim, tym oraz lila, zostaa rozprowadzona przez koa samochodw, rowerzystw i pieszych. Powsta jedyny w swoim rodzaju i ulotny obraz ulicznego pdu. Na moment utrwalono kierunki i ruch, ktry jest ladem w przestrzeni. Powstao pikne zjawisko, ktre mona rwnie zaobserwowa w miecie pogronym w mroku, gdzie wiata samochodw wykonuj podobny rysunek. Kolor w przestrzeni publicznej pojawia si na wiele sposobw. Moe by zaledwie tem dla naszych dziaa, lecz odpowiednio dobrany stanowi szar eminencj odgrywanej sztuki. Przykuwa nasz uwag i zachca do aktywnoci w danej przestrzeni, moe rwnie by efektem naszych artystycznych dziaa. Przestrze publiczna, tak samo jak prywatna, posiada elementy wyposaenia. Przybieraj one najrniejsze formy zgodnie z funkcj, jak peni. Tak jak w domu meble ksztatuj charakter wntrza, s nonikiem koloru. Maa architektura, przedmioty nas otaczajce powinny by symbioz formy i barwy. Patricia Urquiola zdaje si idealnie czy w swoich pracach wszystko to, czym powinna cechowa si dobra przestrze publiczna. Przedmioty jej autorstwa dziaaj na wszystkie nasze zmysy. Seria Antibodi (Moroso, 2006) to ekscytujce podkrelenie formy kolorem, czy te koloru form, to przeniesienie ornamentu w bry przestrzenn, a moe bryy przestrzennej w ornament? Maa forma architektoniczna zdaje si porywa nas do swojej gry zmysw. Wczeniej wspomniany motyw ladu ruchu w przestrzeni u artystki pojawia si w prostej formie fotela z serii Tropicallia (Moroso, 2008), przedmiot uytkowy jest odzwierciedleniem ycia miasta. Zdaje si, e nie jest to efekt szkicu wykonanego pod wpywem impulsu, ale myl, ktra dojrzewaa przechodzc przez rne fazy. W 2005 roku powstaa instalacja na wystawie wntrz w Kolonii, w Niemczech, w ktrej wykorzystano przepierzenie cian zbudowan z linii biegncych w rnych kierunkach. Kady przedmiot Patricji Urquioli to ogromna dawka emocji, koo ktrej nie da si przej obojtnie. Ornamenty zawieszone w przestrzeni oraz na tkaninach s pene ekspresji. Odpowiednikiem mikkich dywanw w przestrzeni publicznej moe by nawierzchnia chodnikw lub placw. Jest to przy barwnych meblach kolejna moliwo przeniesienia wzoru 186

Karolina Rochman-Drohomirecka

w przestrze publiczn, podobnie jak malowane kwiaty Michaela Lina, doskonale odnajduj si na posadzce dziedzica ratusza w Hadze, natomiast Olaf Nicolai uy ywych kwiatw do instalacji Camuflage w Heidenheim an der Brenz. Tak jak my dziaamy w przestrzeni publicznej tak i przestrze publiczna jest dla nas rdem inspiracji. W pracach wspczesnych artystw napotykamy na pene emocji geometryczne formy przywoujce na myl tkank miasta Paul Moss Danger Painting 1. Jakub Drohomirecki w swoim studenckim projekcie Viviendas asistidas wykonywanym na Escuela Tcnica Superior de Arquitectura de Alcal de Henares, wykorzysta w organizacji elewacji rysunek tkanki miejskiej, wpisujc nowo projektowany obiekt w historyczn zabudow. Projekt inspiruje do dalszych rozwaa nad organizacj przestrzeni publicznych, ich pooeniem w strukturze miasta, wzajemnymi relacjami. Kolor bdcy nonikiem emocji, ale rwnie elementem budujcym naoony na siatk linii, wypeniajcy powstae plamy na rysunku tworzy wzr. Powstay ornament miasta to mapa obrazujca nam rozoenie i charakter przestrzeni publicznych. Mamy do czynienia z organizmem, ktry funkcjonuje dobrze, gdy dziaaj jego skadowe elementy. Kolor jako element budujcy, forma komunikacji, jzyk zapisu jest najbardziej pominitym czynnikiem ksztatowania przestrzeni publicznej, a przecie przestrze publiczna bez niego nie istnieje. Nie analizujemy koloru, nie staramy si nim umiejtnie posugiwa, a przecie przestrze nie jest monochromatyczna.

17.3.

oDCZUWAnie KoLorU i JeGo WPYW nA FUnKCJonoWAnie CZoWieKA

Newton i Goethe to zetknicie z rozszczepieniem wiata, podziaem koloru na grup ciep i chodn, aktywn i pasywn. Badania z przeomu XIX i XX wieku dowiody, e reakcje na kolor mog by wolne od skojarze, mog by abstrakcyjne i podwiadome. Uczucia, jakie barwy wzbudziy w badanych osobach byy efektem bezporedniego odbioru przez zmysy. Niezwykle wan waciwoci koloru jest jego oddziaywanie psychiczne pojawiajce si rwnie jako termin medyczny. Powstaje w zwizku z tym pytanie, co si dzieje z uytkownikami le uksztatowanych przestrzeni publicznych? Jeeli moemy okreli, co jest efektem podanym, to znajc dziaanie i wpyw koloru jestemy w stanie uzyska negatywne oddziaywanie otoczenia. Jednak niebezpieczestwo tkwi w niewiedzy i w tym, kiedy lekcewac dziaanie narzdzi, jakimi si posugujemy, wyrzdzamy krzywd odbiorcom. Codzienna droga do pracy, szkoy jest rdem negatywnych bodcw nie tylko ze wzgldu na pojawiajce si problemy komunikacyjne ale i kadry miasta, ktre obserwujemy. yjemy coraz szybciej, nasze codzienne ycie to nagromadzenie rnych emocji. Umiejtne posugiwanie si kolorem, ktrego nie jestemy w stanie unikn, pozwala nam wprowadzi harmoni w nasz przestrze, wprowadzi identyfikacj ludzi z ich otoczeniem. Sytuacja koloru jest trudna i skomplikowana. Z jednej strony, s czynnoci z nim zwizane, ktre wykonujemy niejako automatycznie aspekt kulturowy, a z drugiej, gdy wybr koloru ma by nasz wiadom decyzj, tracimy nad nim kontrol. Nieumiejtno radzenia sobie z nim sprawia, e w bezradnoci spychamy go na drugi plan bagatelizujemy. Jednak po187

17. Kolor w przestrzeni publicznej

minicie problemu sprawy nie rozwizuje, stajemy si niejako ofiar naszej niewiedzy. Tak jak w projektowaniu przestrzeni publicznej kierujemy si zagadnieniami z zakresu socjologii, urbanistyki, tak narzdzie, jakim jest kolor powinno by wykorzystywane ze wiadomoci jak silnie dziaa na nasze ycie. BiBLioGrAFiA
Klein C., 2009, Patricja Urquiola, DAAB, Kolonia. Schmidt P., Tietenberg A., Wollheim R. (eds), 2007, Patterns In Design, Art and Architecture, Brikhuser, Lipsk. Cole D., 2007, Designmuster, Haupt, Niemcy. Gehl J., 2009, ycie midzy budynkami, uytkowanie przestrzeni publicznych, Wyd. RAM, Krakw. Gage J., 1993, Kolor i Kultura, teoria i znaczenie koloru od antyku do abstrakcji, Universitas, Krakw.. Gage J., 1999, Kolor i Znaczenie, Universitas, Krakw. Rzepiska, M. ,1989, Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego, Arkady, Warszawa. Whyte W. H., 1980, The Social Life of Small Urban Spacer, Conservation Foundation, Waszyngton.

MAGorZAtA roGisKA-niesUCHoWsKA

18.

WiAto i Cie W PrZestrZeni PUBLiCZneJ

Przestrze publiczna miasta to z zaoenia przestrze atrakcyjna, ktra ma za zadanie przyciga uytkownikw nie tylko programem funkcjonalnym, ale take reprezentacyjnoci i walorami estetycznymi miejsca ukadem kompozycyjnym, ciekawymi rozwizaniami architektonicznymi o wartociach artystycznych. Place, parki i ulice maj za zadanie stworzy przestrze, w ktrej uytkownik bdzie czu si dobrze pewnie i bezpiecznie oraz bdzie odczuwa potrzeb przebywania, nie tylko ze wzgldu na korzystanie z konkretnych usug, ale rwnie dla zaspokojenia potrzeb zwizanych ze spdzaniem wolnego czasu, odpoczynkiem, relaksem, w poczuciu komfortu i spenienia. Niewtpliwie ogromne znaczenie dla stworzenia atrakcyjnej i zarazem bezpiecznej przestrzeni ma wiato zarwno naturalne jak i zastpujce je po zmierzchu owietlenia sztuczne.

18.1.

teoriA DZiAAniA WiAtA W PrZestrZeni

Dziaanie wiata, obok perspektywicznego sposobu odbioru przestrzeni przez nasze oczy, jest jednym z gwnych powodw, ktre sprawiaj, e ogldane przez nas obrazy, uzyskuj wraenie trjwymiarowoci. Lou Michel w pracy powiconej projektowaniu przestrzeni architektonicznej za pomoc wiata pt. Light: The Shape of Space (Michel, 1996)1 opierajc si na opinii autorytetw w dziedzinie psychologii, wymieni jedenacie zjawisk, ktre wpywaj na odczytywanie gbi przestrzeni trjwymiarowej. S to: perspektywa linearna, wzgldna wielko elementw przestrzeni, ich wzajemne nakadanie zasanianie, rnice w gstoci faktury tego samego materiau, paralaksa ruchu czowiek, znajdujcy si w ruchu, widzi rnice w szybkoci przemieszczania si bliszych i dalszych elementw przestrzeni2, rnice w zakresie kta ogldania przedmiotu w stosunku do linii horyzontu w zalenoci od ich odlegoci od obserwatora, wzgldna jasno widzianych przedmiotw z dwu elementw o takich samych parametrach obiekt janiejszy wydaje si bliszy,
Autor jest profesorem architektury i projektowania urbanistycznego Uniwersytetu w Kansas. Poruszajcy si czowiek odnosi wraenie, e elementy przestrzeni znajdujce si blisko przemieszczaj si szybciej ni dalsze, podczas gdy najdalsze nie poruszaj si prawie wcale.
1 2

189

18. wiato i cie w przestrzeni...

ukad i wyrazisto cieni, perspektywa powietrzna jako efekt dziaania mas powietrza, szczeglnie silnie wystpuje podczas mgy, deszczu, niegu, mechanizm akomodacji soczewki oka do zmiany odlegoci, z ktrej patrzymy na obiekty przestrzeni, rozbieno dwuocznego obrazu (Michel, 1996, s. 2428)3. Nie trudno zauway, e wikszo wymienionych rde informacji, z ktrych korzysta obserwator przestrzeni, uzaleniona jest od wiata. Ponadto zjawiska, ktre s bezporednio zwizane z owietleniem, a wic wzgldna jasno obiektw oraz ukad i wyrazisto cieni, mog by bezporednio kontrolowane przez projektanta ksztatujcego przestrze architektoniczn.

18.1.1.

efekty dziaania wiata w przestrzeni

Podstawowym efektem dziaania wiata jest iluminacja wiecenie, jako skutek dziaania energii wiata przebywajcej przestrze z okrelon prdkoci i nateniem. wiato odbite, ktre pojawia si na powierzchni i jest odbierane przez ludzkie oko, to te iluminacja. Jasno obiektw dotyczy wzajemnego stosunku iluminacji, ktre pojawiaj si na powierzchniach i s odbierane w porwnaniu z innymi. Promienie wietlne poruszajc si w przestrzeni wzdu linii prostych, kiedy napotykaj na swojej drodze fizyczny materia powoduj nastpujce zjawiska: absorpcj pochanianie wiata (powoduje uczucie ciepa materiau w dotyku), odbicie z powrotem do tej samej przestrzeni, po zmianie kierunku, przenikanie po uprzednim zaamaniu (refrakcji)4. Jako odbicia wiata moe by rna i dawa odmienne efekty wizualne. Mona wyrni nastpujce rodzaje odbicia wiata: Odbicie zwierciadlane odbicie od powierzchni wysoko wypolerowanych, o jakoci odbicia lustrzanego. Niewielka ilo wiata zostaje pochonita, natomiast wikszo zostaje odbita w przestrze po tej samej stronie powierzchni5. Powierzchnie zwierciadlane to np. polerowane i anodowane aluminium, gadkie szko i plastik, chrom, polerowany marmur, porcelana, powierzchnie emaliowane, szkliwione, lakierowane z poyskiem. Odbicie rozrzucone odbicie na powierzchni lnicej chropowatej; dotyczy powierzchni, na ktrych kierunek promieni odbitych jest czciowo zaburzony i tworz si
3 Tame: Badaniem percepcji przestrzennej zajmuje si jedna z gazi psychologii. Psycholodzy nie s zgodni w kwestii, co ma najwikszy wpyw na to, e paski obraz na siatkwce oka odbierany jest jako przestrze trjwymiarowa. 4 Np. szko pozwala przenika wiatu, jednak cz promieniowania zostaje zaabsorbowana, powodujc uczucie ciepa w dotyku, cz jest odbita zarwno wewntrz i na zewntrz powierzchni. Nawet w przypadku szka lustrzanego o wysokim poysku, niewielka ilo wiata jest pochaniana wewntrz materiau. Cakowite odbicie (100%) praktycznie nie wystpuje w realnym wiecie wizualnym. Czysto biaa powierzchnia odbija okoo 85% wiata, najbardziej czarna odbija 4 do 10% wiata. Porwnaj: Michel (1996), s. 35. 5 Kt odbicia wiata rwny jest ktowi padania wzgldem teoretycznej paszczyzny zwanej normaln prostopadej do danej powierzchni.

190

Magorzata Rogiska-Niesuchowska

niewyrane odbicia lustrzane. Nieregularnoci powierzchni powoduj powstawanie mikro byskw oraz niewielkich, niezauwaalnych cieni. Przykady powierzchni to metalowe powierzchnie trawione, szczotkowane, wygniatane i piaskowane. Odbicie dyfuzyjne rozpraszajce wiato, wystpuje na powierzchniach matowych tzn. o strukturze pozwalajcej, by powstay na niej cienie, ktre peni znaczc rol w jej wizualnym wygldzie (dotyczy to rwnie microskali). Odbicie dyfuzyjne rozprasza wiato we wszystkich kierunkach tworzc powierzchni matow. Przykady to powierzchnie malowane farbami matowymi, niewykoczony biay tynk, niewykoczone drzewo, beton, chropowata cega. Wspczesne materiay budowlane pozwalaj na koegzystencj rnych typw odbi na tej samej powierzchni. Interesujce efekty powstaj rwnie, gdy wszystkie trzy efekty odbicia powstaj osobno na rnych materiaach w tym samym otoczeniu. (ryc. 45)

Ryc. 45. Forum Barcelona poczenie materiaw o rnych waciwociach (arch. arch. Herzog & de Meuron).

wiato i cie na powierzchniach to rwnie efekty dziaania wiata. Dziki obiektom lecym na drodze wiata powstaj cienie, ktre stanowi baz wizualnej percepcji a take prezentacji artystycznej. wiato modeluje bry, okrela jej ksztat i wymiar oraz rzuca jej cie na inne powierzchnie. Cienie tworzone s przez obiekty i na obiektach, ktre znajduj si na drodze wiata. Powstaj dwa rodzaje cieni wasne i rzucone. Pooenie obiektu w stosunku do rda wiata determinuje, ktre powierzchnie s owietlone wiatem bezporednim, a ktre otrzymuj tylko rn ilo wiata odbitego od innych powierzchni w najbliszym otoczeniu tzn. znajduj si w cieniu wasnym. Powierzchnie te oddzielaj wizualnie krawdzie zwane liniami cienia wasnego. W przypadku braku ostrych krawdzi w bryle, jak np. w bryach obrotowych, nastpuje stopniowe przejcie od powierzchni najbardziej owietlonych do zacienionych. Ksztaty cieni rzuconych s rzutami geometrycznymi bryy na lece na drodze wiata paszczyzny mog uczytelni bry, dostarczajc dodatkowych informacji, np. o niewidocznych dla obserwatora szczegach. Poniewa cienie podlegaj prawom perspektywy, wprowadzaj rwnie informacje o gbokoci przestrzennej. Rezul191

18. wiato i cie w przestrzeni...

tatem wielokrotnych odbi wiata przez znajdujce si na jego drodze powierzchnie, jest tzw. wiato otoczenia (ambient light). To dodatkowe wiato, z ktrym w naturze zawsze mamy do czynienia, moe zmienia jasno owietlanych powierzchni. wiato kierunkowe wprowadza cienie wyrane, konturowe, natomiast wiato rozproszone (lub przefiltrowane) delikatne, rozmyte. (ryc. 46). Prawdopodobnie aden inny rodek artystyczny nie jest bardziej odpowiedzialny za oywienie architektury jak kombinacje wiata i cienia. wiato definiuje faktur powierzchni. W rzeczywistoci to cienie na powierzchniach definiuj faktur. Efekt tzw. cieni powierzchniowych jest istotny dla definicji faktury powierzchni oraz jej jasnoci. wiato padajce na mocno fakturowan powierzchni daje wysoki kontrast miejsc jasnych i cieni. Wzgldny wymiar i gsto wystpujcych na powierzchni elementw zwiksza albo zmniejsza jasno w zalenoci od proporcjonalnych efektw cieni. Generalnie wiksza jest jasno mniej fakturowanych powierzchni im mniej cieni jest widocznych, tym

Ryc. 46. Fundacja J. Mir w Barcelonie w soneczny dzie widoczny jest silny kontrast midzy powierzchniami owietlonymi a pozostajcymi w cieniu, wida wyrane kontury cieni na biaych bryach (arch. J. L. Sert).

wydaje si ona janiejsza. Jasno i ciemno powierzchni zaley take od kta nachylenia powierzchni w stosunku do rde wiata oraz od odlegoci i kta, pod jakim na ni patrzymy. Silnie fakturowana powierzchnia jest estetycznym zabiegiem czsto stosowanym w architekturze. Wyglda ciko, dodaje ciaru formie, daje wraenie wikszego wymiaru architektury. Odwrotnie, minimalna ilo faktury albo jej brak na powierzchni, nadaje jej lekko, moe dostarcza poysk albo nawet olepia kiedy nadmierna ilo wiata odbitego od gadkiej powierzchni kierowana jest do oczu obserwatora pod ktem zblionym do linii widocznoci. Efekt olnienia nie jest tolerowany przez ludzkie oczy i moe cakowicie ograniczy widzialno. Mona go zredukowa poprzez ograniczenie widocznoci rda wiata w polu widzenia i zmniejszenie kontrastu jasnoci otaczajcych powierzchni. Iluminacja (wiecenie) owietlonej powierzchni zaley wic od wspczynnika odbicia wiata danego materiau oraz iloci i jakoci wiata, ktre na ni pada. Wygld tej iluminacji moe by modyfikowany przez kt nachylenia powierzchni w stosunku do rda wiata oraz 192

Magorzata Rogiska-Niesuchowska

odlegoci i kierunkiem patrzenia z pozycji obserwatora. Jasno owietlonej powierzchni jest odbierana w relacji z innymi powierzchniami, znajdujcymi si w polu widzenia. Podsumowujc, naley podkreli, e oprcz fizycznych waciwoci samego materiau na jego jasno maj wpyw efekty dziaania wiata: jasno, ciemno oraz zmiany barwy zale od iloci i jakoci wiata (iluminacji), ciemniejsza jest powierzchnia teksturowana, poniewa zawiera wicej cieni, jasno i ciemno zaley od kta nachylenia powierzchni w stosunku do rda wiata (uwzgldniajc owietlenie bezporednie i porednie), jasno i ciemno zaley od odlegoci i kta nachylenia powierzchni w stosunku do obserwatora. Projektant ma bezporedni wpyw na trzy pierwsze warunki.

18.1.2.

Widzenie formy relacje przestrzenne

Postrzeganie przestrzeni architektonicznej i urbanistycznej, ktre wymaga rozpatrywania obiektw w ich otoczeniu, musi uwzgldnia percepcj formy w przestrzeni.6 To, jak pojedynczy element jest widziany na tle wikszej kompozycji jest podstaw projektowania i sytuowania formy w przestrzeni. Element umieszczony w przestrzeni zasania i zakca widok, dodaje form, kolor i jasno powierzchniow do otoczenia oraz moe wprowadza element ruchu podczas przemieszczania si. Aby element przestrzeni by dostrzegany jako obiekt na tle otoczenia, musi zaistnie element kontrastu (np. jasne ciemne, gadkie fakturowane). Wedug bada S. Coren, aby element przestrzeni by postrzegany jako obiekt w przestrzeni (a nie zlewa si z tem) rnica jasnoci musi wynosi przynajmniej okoo 20% (Michel, 1996, s. 55). Uycie jasnoci dla wyodrbnienia obiektu nie jest jednak proste, poniewa nie jest ona cech sta. Zaley nie tylko od waciwoci samego materiau i ustawienia jego powierzchni w stosunku do rda wiata, ale rwnie od punktu, z ktrego jasno jest obserwowana co nie zawsze jest uzalenione od projektanta. W procesie widzenia przestrzennego oczy dostarczaj jedynie wstpnej informacji, ktra jest nastpnie przetwarzana w mzgu. Obserwacja przestrzeni polega na cigej zmianie widokw, w poszukiwaniu obrazw, ktre, cho przez chwil, zatrzymuj nasz wzrok. Elementami przycigajcymi wzrok w przestrzeni architektonicznej s tzw. akcenty ognisku-

Aby rozrni pojcia ksztatu i formy, ktre s czsto stosowane wymiennie, L. Michel uywa sowa forma dla okrelenia trjwymiarowego materialnego obiektu pozostajcego albo poruszajcego si w dowolnej przestrzeni. Definicja ksztatu jest wwczas zarezerwowana dla okrelenia zewntrznego konturu obiektu oraz dla definicji dwuwymiarowej konfiguracji powierzchniowej, jak np. jedna strona obiektu. Termin ksztat jest uywany rwnie do definicji wewntrznych granic okrelajcych wydzielon przestrze architektoniczn. Pomieszczenie ma ksztat, a st w pomieszczeniu ma form (Michel, 1996, s. 49). Zdaniem L. Michela moliwo percepcji zaley od iloci rodzajw elementw skadajcych si na obraz caoci i wspzalenoci midzy nimi. Zbyt wiele rnie wygldajcych detali prowadzi do zoonoci i sprawia trudno w zrozumieniu caoci, zbyt mao prowadzi do monotonii i braku zainteresowania. Wedug wczeniejszej koncepcji L. Wrighta moliwo percepcji zaley od liczby elementw skadajcych si na obraz caoci. Patrzc na okrelony obiekt, ludzki umys jest w stanie odczyta i zrozumie tylko ograniczon ilo detali (Michel, 1996, s. 5152).
6

193

18. wiato i cie w przestrzeni...

jce. Powoujc si na badania psychologw L. Michel przedstawi nastpujc hierarchi akcentw ogniskujcych: ludzie, ruch, jasno, ywy kolor, duy kontrast, silny wzr, dese, znaczenie, kombinacje tych elementw (Michel, 1996, s. 62). Jasno jest jednym z najbardziej dominujcych komponentw projektu, wpywajcym na odbir rodowiska architektonicznego. Biorc pod uwag jako odbicia od powierzchni oraz intensywno i jako owietlenia, jasno moe by przedstawiona jako stosunek liczbowy jasnoci powierzchni.7 Naley pamita, e jasno o wysokim kontracie jest nie tylko uatrakcyjniajcym elementem ogniskujcym, ale moe tworzy wizualny dyskomfort. Podobnie intensywny, jasny kolor, jako wyizolowany element w rodowisku przestrzennym, jest akcentem ogniskujcym, ktrego ywo moe by atrakcyjna dla patrzcego. Przy tym samym owietleniu biay, beowy, intensywny ty, pomaraczowy i czerwony wydaj si janiejsze ni niebieski, zielony i brzowy. Jaskrawo w przestrzeni architektonicznej przyciga wzrok i kieruje uwag obserwatora w kierunku wiata. Mechanizm ten mona wyjani zjawiskiem fototropizmu obserwowanego nie tylko w wiecie rolin i zwierzt ale te u czowieka8. Zjawisko irradiacji Ryc. 47. Bilbao, Muzeum Fundacji S. Guggenheima jasna, byszczca brya zamykajca polega na zudzeniu, e plamy jasne na tle ciemnym ulic wydaje si blisza ni w rzeczywistoci, wydaj si wiksze od plam ciemnych tej samej wielprzyciga wzrok koci i ksztatu na tle jasnym (Lenartowicz, 1997, s. 50). Byo ono znane i stosowane ju w staroytnoci. Wspczesne badania nad percepcj i oddziaywaniem wiata w przestrzeni architektonicznej potwierdzaj silne oddziaywanie wiata, ktre zawsze przyciga uwag, za ujte w ciemne ramy potguje ekspresj i symbolik wiata (Michel, 1996) (ryc. 4748).

Stosunek jasnoci 3:1 daje znaczcy kontrast. Kontrast powyej 3:1 stworzy siln wizualn atrakcj, a powyej 10:1 bdzie dominujcym wizualnym uderzeniem (Michel, 1996, s. 64). 8 Wspczesna nauka potwierdza fototropiczne zachowania u ludzi: wiato dziaajce na siatkwk oka stymuluje komrki fotoreceptorw i przyciga ogniskow, dlatego kada jasna powierzchnia lub rdo wiata s natychmiast wychwytywane poprzez ruch oka (Michel, 1996).
7

194

Magorzata Rogiska-Niesuchowska

Podobn rol odgrywa kolor obiektu w przestrzeni architektonicznej, a waciwie kolor materiau. W praktycznym zastosowaniu (w nauce, przemyle i sztuce) opis koloru bazuje na trzech atrybutach: odcie (barwa), nasycenie lub intensywno koloru (tzn. zawarto szaroci czerni i bieli), warto jasnoci (wyraona w odcieniu szaroci od czerni do bieli). Barwa i jasno s dwoma podstawowymi elementami. Rnica jasnoci jest tak samo wana jak rnica barw w wizualnej percepcji. Dla projektanta konieczna jest wiadomo, e kolory s postrzegane jako wypadkowa warto barwy i jasnoci, dlatego kolor powinien by wprowadzany do przestrzeni architektonicznej przy jednoczesnym kontrolowaniu kompozycji pod wzgldem jasnoci. Jasno koloru wpywa rwnie na percepcj gbokoci przestrzen- Ryc. 48. Barcelona, widok na bazylik La nej i tzw. pozorn lokalizacj przestrzenn (np. ciem- Sagrada Famlia z pasau Szpitala w. Krzya i w. Pawa (Santa Creu and Sant Pau Hospital) ny kolor moe by rozjaniony du iloci wiata, jasno przyciga wzrok i kieruje uwag obserwatora w kierunku wiata, zwaszcza ujta aby otrzyma wraenie przyblienia). Badania wykazay, e czowiek reaguje na kolor w ciemne ramy o znaczeniu prowadzcym. zarwno w sposb obiektywny jak i subiektywny. Ludzie reaguj na kolor w psychologiczny sposb niezalenie od osobistych preferencji. Np. reakcja soczewki ludzkiego oka na czerwone fale wiata powoduje zudzenie, e czerwone powierzchnie wydaj si blisze i wiksze ni s w rzeczywistoci. Niebieski jest przeciwiestwem czerwonego. Powierzchnie niebieskie tworz iluzj cofania si w przestrzeni i wydaj si mniejsze. Kolor wpywa na aktywno umysu, biorytmy, nastrj i samopoczucie.9 Projektant powinien wic bra pod uwag oprcz technicznej rwnie fizjologiczn i psychologiczn charakterystyk koloru. Kolor rodowiska architektonicznego najczciej zaley od wybranego koloru materiaw, ale jest te uwarunkowany kolorem owietlenia, ktre czyni je widzialnym. Wikszo wiata, ktre odbieramy w otaczajcej nas przestrzeni jest wiatem odbitym. Kiedy wiato pada na powierzchni, jako mieszanina rnych dugoci fal, cz promieniowania jest

9 Ekspozycja na czerwone wiato jest stymulujca fizjologicznie (powoduje wzrost cinienia krwi, przyspieszenie oddechu i ttna), jednak zbyt duga ekspozycja przynosi skutki negatywne. Kolor niebieski dziaa uspokajajco (obnia cinienie, zmniejsza ttno i oddech), a zbyt duga ekspozycja wpywa jednak negatywnie. Trzeci kolor podstawowy, ty jest radosny, poprawiajcy nastrj, dajcy uczucie szczcia, ycia i humoru. Kolory pochodne jak zielony, fioletowy, pomaraczowy, rwnie powoduj odczucia psychologiczne. Zielony odwieajcy i odmadzajcy jest kolorem uspokajajcym i relaksujcym, szczeglnie dla oczu. Interesujcy jest efekt purpury, ktra w zalenoci od proporcji czerwonego i niebieskiego moe by ciepa lub zimna. Pomaraczowy posiada cechy koloru czerwonego i tego (Michel, 1996, s. 8990).

195

18. wiato i cie w przestrzeni...

Ryc. 49. Barcelona, (z lewej) dziedziniec wewntrzny kamienicy La Pedrera Gaudiego kolor i intensywno wiata wpywa na postrzeganie kolorw wntrza, (z prawej) wiato dzienne dostarcza zmiennych w czasie, ulotnych wrae, dajcych poczucie miejsca, czasu, pogody, klimatu, dziaania si natury.

pochaniana a reszta odbijana.10 Rnice w kolorze wiata zmieniaj wygld koloru na powierzchni. W konsekwencji wic rzadko widzimy czyste kolory, otoczenie jest pene odcieni barw, jako rezultat rnej waciwoci odbijajcych powierzchni odpowiadajcych na rny kolor wiata (ryc. 49).

18.2.

sKUtKi DZiAAniA WiAtA W PrZestrZeni

Dziaanie wiata w przestrzeni publicznej moe by odbierane w rnych sferach jego oddziaywania: dowiadczanie wrae wietlnych zmiennych w czasie, ulotnych wrae; oddziaywanie na form architektoniczn wiato moe podkrela lub dematerializowa form, ukazywa lub ukrywa jej struktur oraz podkrela lub tumi widok zastosowanych materiaw; definiowanie przestrzeni architektonicznej wiato okrela przestrze architektoniczn poprzez podkrelanie jej granic lub ich przekraczanie czenie wntrza z zewntrzem;
10 Kiedy biae wiato pada na niebiesk powierzchni, czerwone i te wiato jest w caoci pochaniane a niebieskie, jako dominujce w spektrum, jest widziane w wietle odbitym. Poniewa niebieskie widmo fal jest zlokalizowane pomidzy zielonym i fioletowym, niektre z ssiadujcych fal mog te zosta odbite, w zalenoci od fizycznych waciwoci powierzchni, i by widziane w odbitym wietle.

196

Magorzata Rogiska-Niesuchowska

dziaanie wiata w przestrzeni moe powodowa jej unifikacj, podzia, czenie poszczeglnych czci lub ich wydzielenie, moe ogniskowa uwag i tworzy hierarchi wanoci, moe dawa wraenie ruchu; wprowadzanie znaczenia (kontekstu) poprzez dziaanie kontemplacyjne, metaforyczne, symboliczne, duchowe, take w sposb teatralny i widowiskowy (Millet, 1996).

18.2.1.

Dowiadczanie wrae wietlnych

wiato dzienne dostarcza zmiennych w czasie, ulotnych wrae. Parametry wiata naturalnego, jak natenie i barwa, zale od pory roku, szerokoci geograficznej, warunkw pogodowych, a w cyklu dobowym od pory dnia daj poczucie miejsca, czasu, pogody, klimatu, dziaania si natury. Jego obecno wprowadza zawsze ycie, zmienno i dramaturgi (ryc. 51). Owietlenie sztuczne pojawia si po zmroku, moe by tworzone na wzr inscenizacji teatralnej cakowicie zmienia pozornie znane nam miejsca, odkrywajc co raz to nowe, dotychczas niezauwaone elementy przestrzeni.

18.2.2.

oddziaywanie wiata na bry architektoniczn

Efekt plastyczny dziaania wiata sonecznego na bry architektoniczn zaley od warunkw owietlenia. Bezporednie promienie soneczne wprowadzaj do kompozycji architektonicznej element kontrastu pomidzy powierzchniami owietlonymi i znajdujcymi si w cieniu wraz z ca gam odcieni porednich, tzw. pcieni. Mona wwczas otrzyma silne podkrelenie cieniem bryy architektonicznej oraz detalu. Nawet w klimacie, w ktrym niewiele jest dni sonecznych, architektura najduej i najchtniej jest ogldana wanie podczas sonecznej pogody. Przy zachmurzonym niebie, gdy wiato jest rozproszone, zarysy cieni s nike. W sytuacjach, gdy brakuje bezporednich promieni sonecznych, elementami wzbogacajcymi kompozycj architektoniczn s zrnicowany kolor i faktura poszczeglnych elementw kompozycji. Najwyraniejsze i najbardziej skontrastowane cienie powstaj na jasnych, matowych powierzchniach. Intensywny kolor jest zazwyczaj sam w sobie dominujcym elementem kompozycji. Silne wiato przyczynia si do jeszcze mocniejszego wydobycia barwy. Jednak zarwno intensywne barwy jak i zrnicowanie kolorystyczne osabiaj wyrazisto wiatocienia. Cie, ktry jest z natury szary, jest najsabiej widoczny na szarych formach. Niewielkie rnice w nateniu cienia, ktre s istotne dla wydobycia detalu, trac wtedy widoczno. Zupenie inne efekty tworzy wiato na powierzchniach lnicych. Lustrzane odbicia otoczenia, refleksy i odblaski wytwarzaj poczucie gbi i powoduj, e ulegaj zatarciu granice bry. Linie cieni ulegaj rozmyciu i ich ksztat staje si niewyrany. Dlatego wyrazisto drobnych elementw i zoonych kompozycji przy silnym owietleniu ulega osabieniu. Podczas gdy na powierzchniach matowych owietlenie rozproszone daje nike zarysy cieni, na powierzchniach lnicych mog powstawa silne odblaski nawet przy sabym rozproszonym wietle. Wszelkie zmiany natenia wiata i nawet drobne przesunicia jego kierunku 197

18. wiato i cie w przestrzeni...

powoduj silne reakcje. Jest to szczeglnie widoczne w kompozycjach zoonych z wielu rnorodnych drobnych elementw (owalnych lub graniastych), nachylonych pod rnym ktem w stosunku do rda wiata powstaj wwczas dodatkowe efekty w postaci wzajemnych odbi i refleksw wiata, dajce efekt mienicego si materiau.

18.2.3.

Helioplastyka plastyka soneczna bryy

Helioplastyka jest to dziedzina wiedzy znana i praktycznie stosowana ju od staroytnoci. Wprowadza do kompozycji przestrzennej promienie soneczne oraz bada ich wpyw na odbir kompozycji plastycznych (Twarowski, 1962, s. 86, 105). Specyfika wiata sonecznego polega na cigej zmianie kierunku padania promieni sonecznych. Kada kompozycja architektoniczna zmienia swj wyraz plastyczny w zalenoci od kierunku wiata, gdy zmienia si pooenie i gboko cieni. Nie uwzgldnienie w projekcie warunkw owietlenia moe prowadzi do uzyskania przypadkowych efektw wizualnych, ktre mog zmieni oczekiwany wyraz plastyczny elewacji i obniy warto estetyczn budynku. Mieczysaw Twarowski w pracy Soce w architekturze podkrela, e zasadnicza czynno projektanta polega na dostosowaniu kompozycji architektonicznej do ustalonych kierunkw owietlenia () poprzez wybr waciwych form bryy i detalu (Twarowski, 1962, s.105). Warunki owietlenia poszczeglnych elewacji mona ustali, na podstawie analizy ktowej drogi soca, biorc pod uwag konkretne usytuowanie budynku, gwne kierunki patrzenia i godziny najwikszego nasilenia ogldania budynku. Moemy albo zaprojektowa wyraz plastyczny na pewien tylko okrelony okres, dostosowa do jednego pooenia promieni sonecznych, albo naoy na siebie kilka kompozycji w jednym ukadzie, dostosowanych do Ryc. 50. Dziedziniec Klasztoru na Montserrat rnych okresw dnia i roku. Uzyskamy wtedy ycie w Katalonii zmienno w czasie warunkw owietlenia owietlenie czoowe i przed- formy zmiany wyrazw plastycznych, nieraz bardzo nioboczne. rnorodnych i efektownych (Twarowski, 1962). Twarowski wyrni cztery rodzaje warunkw owietlenia elewacji budynkw: owietlenie przednio-boczne, owietlenie czoowe, owietlenie tylno-boczne, owietlenie tylne, ze wzgldu na kt, jaki tworz promienie soneczne z osi podun elewacji w paszczynie poziomej. Dla takiego podziau okreli trzy typy kompozycji architektonicznych, uwarunkowanych kierunkiem owietlenia elewacji: kompozycje dostosowane do owietlenia przednio-bocznego, kompozycje dostosowane do owietlenia promieniami czoowymi, kompozycje dostosowane do owietlenia promieniami padajcymi od tyu. 198

Magorzata Rogiska-Niesuchowska

Poszczeglne typy kompozycji powinny by ksztatowane w sposb odpowiadajcy przyjtym warunkom owietlenia. Na przykad drobne elementy detalu wyrazicie podkrela wiato przednio-boczne, silnie wysunite fragmenty bryy mona stosowa przy owietleniu czoowym, natomiast przewity i elementy aurowe oywiaj i rozjaniaj elewacj przy owietleniu tylnym i tylno-bocznym (ryc. 50). Helioplastyka dotyczy rwnie projektowania efektw dziaania wiata w kompozycjach ukadw zieleni w parkach, skwerach i ogrodach.

18.2.4.

transformacje przestrzeni szko i powierzchnie lustrzane

Przemiany estetyczne w sztuce i architekturze na pocztku XX wieku, zwaszcza modernistyczna koncepcja przenikania wntrz budynku z otoczeniem i ich wzajemnego uzupeniania si, zapocztkoway nurt eteryzacji i dematerializacji architektury.11 Rwnorzdnymi komponentami przezroczystoci w architekturze, ktra bazuje w swojej najgbszej formie na antyarchitekturze (Lenikowski, 1995, s. 17) powodujc zlanie si przestrzeni wewntrznej i zewntrznej, s wiato i szko. Zwyke szko, jako materia, wytwarza rne warunki optyczne w zalenoci od panujcych warunkw owietlenia od intensywnoci i kta padania wiata oraz punktu obserwacji zaley stopie refleksyjnoci i transparentnoci szka. Nowoczesne technologie koca XX wieku pozwoliy uzyska efekty wizualnej lekkoci i dematerializacji obiektu architektonicznego, wykorzystujc zarwno eteryczno przezroczystego szka jak i efekt lustra powodowany przez powoki refleksyjne. Odbicie wizerunku otoczenia na lustrzanej powierzchni fasady ukrywa podstawowe informacje o strukturze budynku oraz zaciera granice obiektu architektonicznego jest sposobem maskowania poprzez upodobnienie do otoczenia. Niekiedy w krajobrazie miejskim, jak rwnie w naturalnym otoczeniu, stosowanie fasad refleksyjnych moe wynika z denia do neutralnoci i szacunku dla wartoci otoczenia nowa kubatura stara si w ten sposb nie tylko wtopi w istniejcy krajobraz, ale te podkreli jego walory poprzez powielenie obrazu w lustrach. Efekt odbicia wiata moe powodowa transformacj przestrzeni przez odbite wiato. W pewnych warunkach wiato i odbicia modyfikuj realn przestrze, zmieniajc jej ksztat w inny widok. W warunkach bezporedniego owietlenia, gdy akcja wiata jest widoczna, powierzchnie o wysokiej refleksyjnoci mog w sposb iluzjonistyczny przesuwa fizyczne relacje granic przestrzennych. Odbicia nieba na elewacjach mog powodowa poszerzenie przestrzeni oraz jej pozorny ruch. Transformacja przestrzeni przez odbite wiato, tworzca iluzj, jest intrygujc technik projektow. Przez wieki architekci krajobrazu wykorzystywali wod dla estetycznych i psychologicznych efektw odbicia. Od poowy XX wieku rozpowszechnia si popularno szka refleksyjnego i metalowych powierzchni materiaw, jako lustrzanych powierzchni w rodowisku urbanistycznym.

11

Porwnaj: Sawiska (1993 s. 53), Pevsner (1976, 1979).

199

18. wiato i cie w przestrzeni...

18.2.5.

tworzenie przestrzeni za pomoc wiata

Przestrze architektoniczna nie musi by ograniczana wycznie za pomoc materialnych przegrd. Funkcje ogranicznikw przestrzeni moe spenia ciemno wydzielajc jasne, owietlone miejsca i odwrotnie. Ograniczniki te nie musz by zawsze definiowane na zasadzie skrajnego kontrastu. wiato moe indywidualizowa przestrze poprzez intensywno natenia od ciemnoci, poprzez szaro, po cakowit jasno oraz rodzaj wiata, jego ukierunkowanie. Wok punktowego rda wiata przestrze jest zwarta, kulista. Snop wiata organizuje przestrze w zalenoci od rozwartoci stoka. Jeszcze inaczej dziaaj promienie rwnolege w zalenoci od kierunku padania oraz kta, jaki tworz wzgldem dominujcych kierunkw przestrzeni (ryc. 51).

Ryc. 51. Barcelona, (z lewej) redniowieczna uliczka indywidualizacja przestrzeni poprzez zmienn intensywno owietlenia owietlenie nocne, (u gry) Rambla del Mar budowanie granic przestrzeni z pomoc wiata owietlenie nocne.

Projektowanie przestrzeni za pomoc wiata polega na nastpujcych dziaaniach: owietlenia przestrzennego otoczenia, owietlenia formy w przestrzeni, poczenia przestrzeni ze wiatem, tworzenia owietlonej przestrzeni.

18.2.6.

Dziaanie wiata we wntrzach urbanistycznych

Owietlenie jest dostpnym i bardzo efektywnym narzdziem w budowaniu klimatu wntrz urbanistycznych. Istniej jednak zasadnicze rnice w naturalnym owietleniu kompozycji bry architektonicznych oraz wntrz urbanistycznych. Brya w otwartej przestrzeni 200

Magorzata Rogiska-Niesuchowska

stanowi element krajobrazu, moe by owietlona w caoci, kolejno ze wszystkich stron. Moliwoci jej owietlenia ograniczaj jedynie elementy otoczenia. Natomiast kompozycja wntrza urbanistycznego jest pewn przestrzeni zamknit, ktrej granice mog stanowi barier dla naturalnych promieni wietlnych. Moliwoci uplastyczniajcego dziaania wiata sonecznego uzalenione s od warunkw lokalizacji, np. kierunku biegu ulicy wzgldem stron wiata, a take zale od gstoci i intensywnoci zabudowy szerokoci ulicy, wysokoci zabudowy. W ukadach historycznych wskie redniowieczne uliczki oraz gbokie studnie podwrek dziewitnastowiecznej zabudowy miast nie pozwalaj promieniom sonecznym dociera do najniej pooonych kondygnacji (ryc. 52).12

Ryc. 52. Barcelona, dziedziniec Katedry budowanie przestrzeni za pomoc wiata owietlenie dzienne.

wiato i cie mog wpywa na odbir ksztatu wntrza. Jest to sabo odczuwalne w prostych wntrzach, jak ulica czy niewielki, prostoktny plac, dlatego form prostego wntrza najlepiej podkrela wyodrbnienie cian i posadzki za pomoc np. barwy czy faktury. Wedug Twarowskiego naturalne wiato moe odgrywa wan rol w uplastycznianiu wntrz zoonych, to jest takich, w ktrych wystpuj tzw. naroniki bryowe (o kcie 180360). T waciwo wykorzystywano do tworzenia monumentalnych wntrz na planie krzya, w ktrych naleao wyodrbni poszczeglne ich czci.13 Dla uzyskania uplastyczniajcego efektu wiatocienia w kompozycjach wntrz wprowadzano silnie zaakcentowane kty bryowe nie tylko w ukadzie cian, ale i na posadzce, np. w ukadach schodw. Podobne zadania, jak we wntrzach budynkw, speniaj bryy wyodrbnione we wntrzach urbanistycznych. Najlepsze efekty uplastyczniajce uzyskuje si poprzez owietlenie
12 Wspczesne przepisy budowlane reguluj warunki lokalizacji linie zabudowy, odlegoci midzy budynkami w zalenoci od ich wysokoci, minimalne warunki naturalnego owietlenia pomieszcze przeznaczonych na pobyt ludzi oraz nasonecznienia mieszka oraz niektrych budynkw usugowych. 13 Ukad krzya przyjty w planach kociow wytwarza cztery naroniki bryowe. Stanowi one jeden z najwaniejszych elementw ksztatujcych wntrze. Ukad ich cile czy si z caoci kompozycji. Wydzielaj one trzy wntrza, z ktrych kade moe mie swj odrbny charakter (Twarowski, 1962, s. 135).

201

18. wiato i cie w przestrzeni...

jak najwikszej czci elementw wewntrznych. Jednak wpyw owietlenia rozproszonego na ich plastyk jest niewielki. Bryami wyodrbnionymi we wntrzach urbanistycznych mog by pomniki, rzeby, fontanny, ukady zieleni, kolumny, portyki itp. Ukady takich bry, jak np. kraty, przezrocza, mog zaskakiwa rysunkiem cienia rzuconego, ktry moe wystpowa na powierzchniach paskich, wklsych, wypukych oraz zoonych z kompozycji szeregu paszczyzn. Niezalenie od tego, ich bardzo wanym zadaniem jest dostarczanie stref cienia i pcienia w okresach, gdy silne nasonecznienie staje si uciliwe. Zastosowanie owietlenia sztucznego po zmierzchu pozwala osiga jeszcze bogatsze efekty plastyczne. Odpowiednie ksztatowanie naturalnego owietlenia moe wpywa na wraenie wielkoci wntrz.14 Zasad optycznego powikszania wntrza jest zastosowanie ukadu, w ktrym przy dostatecznie owietlonym rodku wntrza, ciany wyodrbniajce s coraz mniej widoczne. Silne owietlenie cian granic wntrza wytwarza ukad zamknity o widocznych wymiarach.15 W dawnych, monumentalnych wntrzach, dla osignicia wraenia gbi wprowadzano zasaniajce i wytwarzajce zacienienie formy wyodrbnione jak kolumny, filary, ktre powodoway wraenie istnienia za nimi przestrzeni, o nieznanych wymiarach. W tym samym celu stosowano rwnie gbokie wnki, zaamania pionowe i poziome muru, otwarcia widokowe itp. Dodatkowo efekt ten pogbia zastosowanie w zacienionych czciach wntrza gbokich barw i uzyskanie efektu mikkich cieni na ciemnych barwach.16 W przestronnym monumentalnym wntrzu urbanistycznym widok otoczenia moe osabia wraenie jego wielkoci poprzez dziaanie otwartej przestrzeni.

18.2.7.

wiato jako element kompozycji. symboliczne znaczenie wiata

Od najdawniejszych czasw wykorzystywano moliwoci wiata w kreowaniu plastyki bry architektonicznych oraz wntrz urbanistycznych. Czy to wyznawcy islamu, chrzecijanie czy ydzi, wszyscy wierzyli, e wiato jest rdem ycia i bez niego wszelkie ycie zginie. wiato byo inspiracj. Ludzie celebrowali wschody i zachody soca, zanikanie i pojawianie si ksiyca. Architekci posugiwali si wiatem jako tworzywem, czynic z niego samodzielny element kompozycji przestrzennych. Staroytne spoeczestwa wznosiy budowle, ktre celebroway wiato i zmian pr roku. wiato suyo take wyraaniu idei, filozofii i aktualnych trendw epoki. Przykady inspiracji wiatem w historii architektury to: Stonehenge, witynie i grobowce staroytnego Egiptu, antyczne groby w Irlandii, Panteon rzymski, Koci Hagia

Przeamywanie granic murw, zmienianie wntrz maych na pozornie wiksze, lub duych na pozornie mae za pomoc wiata, formy i barwy to jeden z najciekawszych problemw w architekturze (Twarowski, 1962, s. 137). 15 Kada forma, znajdujca si w gbi przestrzeni ciennej, wyranie pokazana, osabia wraenie gbi. Pene kolory, mocno rysujce si cienie na ostrych krawdziach bry i detali, umieci naley w najbliszym otoczeniu patrzcego (Twarowski, 1962, s. 137). 16 Cie rzucany przez formy odsunite powinien osabia wyrazisto form znajdujcych si w gbi. Projektuje si taki ukad owietlenia, aby promie soneczny nie zatrzymywa si w czci zacienionej wntrza, natomiast wskazane jest, aby obejmowa te elementy kompozycji, na ktrych powinien si skupia wzrok obecnych (Twarowski, 1962, s. 138).
14

202

Magorzata Rogiska-Niesuchowska

Sophia w Konstantynopolu, gotyckie kocioy i ottomaskie meczety, falujce barokowe fasady, twrczo Le Corbusiera i inne. W rozwizaniach staroytnych budowli, ktre dotrway do naszych czasw, widoczne s cise zwizki z naturalnymi warunkami nasonecznienia. Dziaanie wiata sonecznego wykorzystywano jako wane narzdzie projektowania architektonicznego, a stosowane rozwizania cechowaa szczeglna precyzja. Architektura staroytnej Grecji tworzona bya w oparciu o porzdki architektoniczne, ktrych formy projektowano z myl o konkretnych efektach plastycznych, moliwych do uzyskania w warunkach sonecznego klimatu rdziemnomorskiego. Architekci przez odpowiedni dobr form potrafili przeduy czas dobrego owietlenia elewacji o kilka godzin, powikszajc granice ktowe korzystnego owietlenia. Rzymski Panteon w mistrzowski sposb wykorzystuje promienie soneczne, ktre penetruj w cigu dnia wntrze wityni, akcentujc coraz to inne elementy wntrza. W kulturze staroytnego Egiptu Soce byo obiektem kultu religijnego, dlatego wiato soneczne miao dominujce znaczenie w ksztatowaniu obiektw sakralnych. Typowa egipska witynia projektowana bya z myl o dokadnie wyreyserowanym sposobie prowadzenia wiata. Wykorzystujc wiele efektw dozujcych natenie wiata sonecznego, aranacja architektoniczna szeregu pomieszcze, doprowadzajcych do posgu bstwa, polegaa przede wszystkim na ograniczaniu dopywu wiata i stopniowym zmniejszaniu wymiarw pomieszcze. Sala z posgiem bstwa znajdujca si na kocu ukadu bya najmniejsza i najciemniejsza, zawieraa niewielki otwr, umieszczony dokadnie nad posgiem (z zewntrz praktycznie niezauwaalny), przez ktry w zaplanowanym czasie wpadaa wizka wiata sonecznego. W ten sposb, wykorzystujc znane ju wwczas zjawisko irradiacji, osignito maksymaln ekspresj oraz symboliczne znaczenie promienia sonecznego.17 Dziaania te mona porwna do sposobu operowania wiatem w teatrze. Egipskie piramidy grobowce faraonw, uwaanych za boskich synw, budowano z olbrzymich blokw skalnych i pokrywano cienk warstw dokadnie wypolerowanego biaego piaskowca, ktra odbijaa wiato jak lustro, przenoszc promie wietlny w cile okrelone miejsce.18 Manipulowanie naturalnym wiatem, stosowane przez staroytnych
17 Tym kolumnom, cianom, reliefom wiato daje ycie. Prawda ta bya bez wtpienia jeszcze bardziej istotna dla Egipcjan ni dla nas. witynia bya indywidualnoci ze wszystkim, co musiaa zawiera. W efekcie wiato nie jest prostym czynnikiem owietlenia, jest pryncypium ycia, w caym tego sowa znaczeniu EMANACJ (promieniowaniem) bosk boga-soca. To wyszukane tworzywo jest wic obiektem wszystkich trosk architekta, ktry dozowa bogu yciodajn jasno i tajemnicz ciemno. Natura boska jest nieprzenikniona, niewidzialna, pozosta musi w mroku. Donioso tej koncepcji warunkowaa organizacj przestrzeni wewntrznej. Egipcjanie posiadali znajomo organizowania owietlenia wewntrznego ich budowli jak imponujcej sceny, stwarzajc osie owietlenia, kierujc na posgi wizki wiata przypominajce promienie rzucane z projektorw w teatrze, pozostawiajc wntrze w cieniu, sprawiajc wraenie pogbiania si ciemnoci dla zasugerowania wzmagajcej si tajemnicy. (...) Ju Herodot (historyk grecki V w. p.n.e.) zanotowa, e w Egipcie panuje wieczne Soce. Stale panuje olniewajca jasno, poniewa soce wieci w peni blasku nie przesonione chmurami. Tote w kraju, gdzie utrwali si kult soca operowanie przez architektw wiatem jako tworzywem wydaje si by nieuniknione (Kratke-Czapiewska,1984, s.19). 18 Piramida ostrosup o czterech idealnie gadkich, bez adnych podziaw, lnicych, biaych cianach. Zewntrzna okadzina piramidy paszczyzna z blokw biaego wapienia bya idealnie wypolerowana o lustrzanej powierzchni. Zwieczenie stanowi czarny w kolorze piramidion ostrosup wyrzebiony z diorytu. Piramidzie

203

18. wiato i cie w przestrzeni...

Egipcjan, moliwe byo dziki wysokiemu poziomowi wiedzy astronomicznej, fizycznej i matematycznej, ktra bya w posiadaniu wczesnych kapanw. Architektura wspczesna znajduje zwolennikw i kontynuatorw twrczego zastosowania efektw plastycznych wykorzystujcych wiato soneczne. Powstaj obiekty, w ktrych naturalne wiato odgrywa samodzieln, pierwszoplanow rol, a projekcja wiata i cienia jest treci projektu. Przykadem architektury posugujcej si silnym oddziaywaniem wiata sonecznego jest twrczo Tadao Ando. W swoich obiektach, prostych i czytelnych w geometrii, Ando starannie kontroluje wiato, dokadnie przewidujc owietlenia cian i ksztaty cieni wasnych i rzuconych w cigu caego dnia. Kade wprowadzenie promieni sonecznych do wntrza jest kontrolowane poprzez stumienie lub odbicie.19 Innym przykadem nowej kreatywnej interpretacji dziaania wiata naturalnego w przestrzeni architektonicznej jest twrczo Jeana Nouvela, wykorzystujca zudzenie dematerializacji architektury oraz manipulowanie wiatem za pomoc inteligentnej szklanej przegrody.20 W sposb dramatyczny i teatralny reyseruje dziaanie wiata w swojej architekturze Daniel Libeskind (np. Muzeum ydowskie w Berlinie).

18.2.8.

symbolika wiata

M. S. Millet w pracy Light revealing architecture definiuje pojcie wiata metaforycznego, ktre oparte jest na wyraaniu pewnej idei albo koncepcji.21 Natomiast wiato symboliczne reprezentuje powszechnie znane idee albo koncepcje (np. ycie, mier, nieskoczono).22 Dziaanie wiata sonecznego staje si symboliczne wwczas, gdy zostaje uchwycone w szczeglny sposb, np. odbite od lnicej powierzchni staje si rdem jasnoci. Symbolicznym wiatem moe by snop wiata w ciemnym wntrzu, specjalnie zaaranowany jak
towarzyszyy dwie witynie: dolna i grna poczone pochy ramp. Piramida osigalna bya z wody i w niej si odbijaa. Wiesaw Koziski przeprowadzi dowiadczenie z modelem piramidy (zastosowa ten sam materia i wygadzenie) dla zbadania zasad kompozycji caoci otrzyma obraz odbicia soca na przemian w wodzie kanau i lustrze wschodniej ciany. Prostota i oszczdno zintegrowanie koloru nieba i piasku z biel luster piramidy; wyszlifowane kamienne powierzchnie z nieustannie zmiennym lnieniem. Wieczne budowle, niby arcycikie, staway si prawie niematerialne (Kratke-Czapiewska,1984). 19 Reprezentatywnym przykadem, opartym na zudzeniu irradiacji, jest Koci wiata zbudowany w 1989 roku w Osace. Kompozycja wiata i cienia oparta jest na krzyu wietlnym zaprojektowanym jako podwjne pknicie zorientowanej na wschd ciany. Na zewntrz krzy jest form gbokiego cienia na jasnej elewacji, wewntrz za skrzyowane strumienie wiata silnie oddziauj w pozbawionym okien wntrzu wpadajce wschodnie promienie soca powoduj odbicia na suficie, cianach i posadzkach. 20 W Instytucie Arabskim w Paryu poudniowa elewacja budynku zbudowana jest ze wiatoczuych paneli, zdalnie sterowanych, ktre filtruj promienie soneczne i kieruj do wewntrz budynku. We wntrzu otrzymano wraenie permanentnego ruchu, ktry spowodowany jest zmiennym wiatem odbijajcym si od byszczcego metalowego wntrza w stylu high-tech. W tym projekcie J. Nouvel, w dialogu kulturowym i politycznym pomidzy Wschodem a Zachodem, nawizuje do dekoracji stiukowych minaretu Samarra w Iraku, ktrych ciana ta jest wspczesn interpretacj. 21 Np. Hopper uywa niuansw codziennych warunkw wietlnych, stosujc je w okrelonym znaczeniu tak, e wiato staje si metafor dla wiata iluzji i realnoci (Millet, 1996 s. 144146). 22 Rozpoznajemy symboliczne wiato, kiedy czuwamy przy wiecach, widzimy uniwersalne znaczenie wschodu i zachodu soca oraz efekt sezonowych zmian jak przesilenie i rwnonoc (Millet, 1996, s. 146148).

204

Magorzata Rogiska-Niesuchowska

np. w Panteonie. Woda, ktra sama w sobie zawiera wiele symbolicznych znacze, doskonale oddaje symbolik wiata dziennego, gdy w kontakcie z nim daje intensywne efekty wietlne. Symboliczne wiato dodaje lub wzmacnia metaforyczne znaczenie, ktre siga poza nasz widzialny wiat, zarwno na zewntrz jak i wewntrz budynku. Szczeglnym rodzajem symbolicznego wiata jest wiato duchowe, nazywane te witym wiatem (Millet, 1996, s. 148149). wiato byo dugo czone z duchowymi aspektami ycia i si, ktra symbolizuje wito i duchowo. Niektre aspekty wiata wizay si z dowiadczaniem kosmicznych powiza, jak wity aspekt czasowych zmian wyraony w Stonehenge czy soneczne witynie w kompleksie wity Mnajdra na Malcie. Jako wiata bya jedn z metod wyraania witoci. wite miejsca s czsto godne uwagi ze wzgldu na sposb, w jaki wprowadzaj komfort w kontracie do warunkw zewntrznych. Np. ciemne i chodne kocioy w jasnych i gorcych miasteczkach Meksyku czy Afryki, chodne niebieskie meczety Istambuu i migoczce ciepo katedry w. Marka w Wenecji zim. Niebo czy nas ze witym wiatem ponad wszelkimi wartociami religijnymi. Niebo symbolizuje transcendencj, si i niezmienno (poniewa jest wysokie, nieskoczone, nieruchome, silne). wiato moe prowadzi nas poza skoczono i czasowo, poza nasze ziemskie dowiadczenia w przestrzeni i czasie (Millet, 1996).

18.3.

ZnACZenie WiAtA i CieniA W PrZestrZeni PUBLiCZneJ

wiato w przestrzeni publicznej peni funkcje uytkowe i wizualno-plastyczne. Funkcje uytkowe dotycz ekonomicznego i korzystnego dla czowieka owietlenia wntrz urbanistycznych, jak rwnie wykorzystania energii cieplnej soca dla potrzeb budynkw (w sposb bezporedni oraz z moliwoci jej magazynowania i przetwarzania na energi elektryczn). Naturalne owietlenie najlepiej odpowiada zdrowiu fizycznemu i psychicznemu czowieka. Naley jednak pamita, e latem, w okresach silnego nasonecznienia, szuka on take wytchnienia w miejscach zapewniajcych cie. Poza okresem dostpnoci naturalnego wiata przestrze publiczna wykorzystuje wiato sztuczne, ktre warunkujc bezpieczestwo terenw publicznych o zmierzchu, suy te do kreacji scenariuszy owietlenia nocnego, ktre w sposb teatralny cakowicie przeksztacaj przestrze dzienn. Funkcje wizualno-plastyczne wiata w architekturze zwizane s z jego oddziaywaniem na percepcj przestrzenn, gdzie odgrywa ono pierwszoplanow rol. Waciwoci materiaw, ich reakcje na dziaanie wiata, a take pooenie powierzchni wzgldem rda wiata maj wpyw na to jak elementy te bd przez nas postrzegane. Zjawiska zwizane z dziaaniem wiata warunkuj nasze widzenie formy architektonicznej uczytelniaj, podkrelaj, wzmacniaj obraz bryy lub przeciwnie zakcaj widok powodujc deformacje, zanikanie, iluzjonistyczne obrazy. Na odbir elementw w przestrzeni bardzo duy wpyw ma ich jasno, kolor i jego jaskrawo. Jako i ilo wiata s wane dla oddania koloru. wiato moe by narzdziem kreacji obiektw architektonicznych i wntrz urbanistycznych. Wykorzystujc nowoczesne materiay, technologie i rozwizania techniczne wprowadza now jako estetyczn. Wspczesne nurty architektoniczne wykorzystuj nowoczesne mate205

18. wiato i cie w przestrzeni...

riay, ktre bardzo silnie reaguj na wiato, dajc niecodzienne, zaskakujce efekty wizualne. Np. cienka powoka tytanowa pokrywajca ekspresyjne bryy F. Gehryego w zestawieniu z nieregularnymi rozpruciami lustrzanych przeszkle i tafl wody powoduje nieskoczenie wiele rnego typu odbi wiata dajc wraenie nierzeczywistego obrazu. Zastosowanie przejrzystych warstw szka w eterycznej architekturze J. Nouvela powoduje wraenie dematerializacji i zanikania bryy budynku. Architektura S. Calatravy, o wyeksponowanych, dynamicznych elementach konstrukcji, wykorzystuje silny, rytmiczny, niemal liniowy wiatocie, podkrelajcy biae elementy konstrukcyjne, rozdzielone kontrastujcymi, miaymi przeszkleniami. Do najczciej stosowanych efektw wykorzystujcych gr wiata nale skontrastowane zestawienia powierzchni o rnych waciwociach i fakturze, klasyczne efekty wiatocienia na biaych, matowych powierzchniach, lustrzane odbicia w taflach szka oraz wody, ktra bardzo czsto wykorzystywana jest w projektach, m.in. ze wzgldu na jej silne reakcje ze wiatem. Zarwno wiato dzienne jak i sztuczne moe kreowa atrakcyjn dynamik wrae wietlnych. Dowiadczanie wrae wietlnych nie ogranicza si do wpywu wiata sonecznego na odbieranie formy i przestrzeni architektonicznej, wprowadza rwnie znaczenie (kontekst) poprzez dziaanie kontemplacyjne, metaforyczne, symboliczne, duchowe. Symbolika wiata sonecznego kojarzy si bowiem z wartociami ponadczasowymi, pozaziemskimi, duchowymi. LiterAtUrA
Kozowski D., Misigiewicz M. (red.), 2008, Definiowanie przestrzeni architektonicznej : dzieo architektoniczne w przestrzeni wspczesnego miasta (Defining the architectural space: architectural work in the space of contemporary city), Wydawnictwo Politechniki Krakowskiej, Krakw. Gyurkovich J., 1999, Znaczenie form charakterystycznych dla ksztatowania i percepcji przestrzeni: wybrane zagadnienia kompozycji w architekturze i urbanistyce, Wydawnictwo Politechniki Krakowskiej, Krakw. Kratke-Czapiewska R., 1984, Integracja sztuk w architekturze na przykadzie staroytnego Egiptu, Gdask (praca doktorska, promotor: L. Taraszkiewicz). Lenartowicz K., 1997, Sownik psychologii architektury dla studiujcych architektur, Politechnika Krakowska, Krakw. Lenikowski W., 1995, Fenomen przezroczystoci w architekturze, Architektura i Biznes, nr 12/1995. Michel L., 1996, Light: The Shape of Space. Designing with Space and Light, Van Nostrand Reinhold, New York. Millet M. S.,1996, Light revealing architecture, Van Nostrand Reinhold, New York. Pevsner N., 1976, Historia architektury europejskiej, Wyd. Artystyczne i Filmowe, Warszawa. Pevsner N., 1978, Pionierzy wspczesnoci, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa. Sawiska J., 1993, Problematyka formalizmu i symboliki w architekturze wspczesnej, Politechnika Wrocawska, Wrocaw. Twarowski M. , 1962, Soce w architekturze, Arkady, Warszawa.

206

AnnA HoUB

19.

MetoDY ZinteGroWAneGo ProJeKtoWAniA PrZestrZeni PUBLiCZnYCH W eUroPie

Przestrze publiczna jest przestrzeni, ktra tworzy miejsca dla rnych form ycia miejskiego, spraw wsplnych, publicznych, gier pomidzy rnymi grupami spoecznymi. Jej historyczny idea agora, archetyp miejsca spotka mieszkacw jest we wspczesnym miecie nie do odnalezienia, jest niefunkcjonalny, jest skamielin. Zamiast tego moemy mwi o miecie wspczesnym i jego warstwach historycznych, zbiorze komponentw z rnych okresw czasu i idei miejskoci. Miasta wspczesne skadaj si z fragmentw. W wielu miastach zobaczy mona pozostaoci starych form miejskich, stary budynek lub zesp starych budowli, historyczny ukad ulic i placw, ktre nie zaakceptoway jeszcze zmiany lub intensyfikacji funkcji. Do dugo miasto historyczne w Europie byo centrum ycia spoecznego, mimo ogromnego przyrostu tkanki miejskiej w XX wieku, a w szczeglnoci w jego drugiej poowie. Krajobraz miejski zmieni si fundamentalnie poprzez przyrost ogromnej masy zabudowy. Miao to miejsce w dwch fazach: odbudowy po drugiej wojnie wiatowej i rozwoju miast w cigu ostatnich dziesicioleci. W wielu miastach zobaczy mona ostr konfrontacj midzy star i now struktur przestrzenn. W rozwarstwionym i fragmentarycznym miecie wspczesnym ycie publiczne inaczej wyglda ni w miecie historycznym. Warto si przyjrze kilku miastom europejskim i ich metodom przywrcenia miastu jego przestrzeni publicznych w cigu ostatnich trzech dziesicioleci.

19.1.

KonieC XX WieKU PoWrt Do PrZestrZeni PUBLiCZneJ

Pod koniec XX wieku domena publiczna jako problem spoeczny i przestrze publiczna jako zadanie projektowe stay si jednym z najwaniejszych problemw urbanistyki. Ukazao si duo publikacji dotyczcych znaczenia przestrzeni publicznej w przestrzeni miejskiej i yciu miasta. Zajy si t przestrzeni rwnie wadze miejskie i zrealizowane zostay bardzo interesujce projekty w rnych skalach i czciach miast. Pionierami w tej dziedzinie byy Pary i Barcelona. Obecnie nieomale w kadym wspczesnym miecie przestrze publiczna stanowi jeden z waniejszych tematw praktyki urbanistycznej. W podejciach teoretycznych przewaaj analizy fundamentalnych zmian spoecznych, ktre maj zasadniczy wpyw na rol i znaczenie domeny publicznej. Postpujca indywidualizacja prowadzi do powstania spoeczestwa, ktre skada si z nieustannie zmieniajcych 207

19. Metody zintegrowanego projektowania...

si grup spoecznych i indywidualnoci, i zmieniajcych si ich stylw ycia. W zwizku z tym coraz trudniej jest znale kolektywne znaczenie obszaru i spoecznoci o wsplnych normach i wartociach. Migracja z coraz bardziej odlegych regionw wiata wzmacnia rnorodno spoecznoci miejskich. Globalizacja i sieci informatyczne powoduj, e wymiana spoeczna, ekonomiczna i kulturowa coraz mniej zaley od tradycyjnej, miejskiej przestrzeni publicznej. Stosunkowo nowym, trudnym problemem jest komercjalizacja centrw miast. Znaczna cz spoeczestwa zachodnioeuropejskiego posiada stosunkowo duo pienidzy i czasu wolnego, ktry moe przeznaczy na rozrywk i inne usugi zwizane z czasem wolnym. Ekonomia czasu wolnego zajmuje coraz wicej miejsca w centrach miast, lecz take poza ich centrami, na zewntrz miast powstaje coraz wiksza sie centrw handlowych, parkw rozrywki i sportu. Analiza rozwoju nowych usug i centrw jest do pesymistyczna w stosunku do przyszoci miejskich przestrzeni publicznych. Czy panujce obecnie demograficzne, technologiczne i ekonomiczne trendy spowoduj zanik przestrzeni publicznych? Twierdzi si rwnie (Meyer, 2006, s. 26 ), e powierzchnia przestrzeni publicznej zmniejszya si drastycznie w ostatnich latach. Potrzeba wic utrzymania i tworzenia nowych przestrzeni i dyskusja na temat jej projektowania staa si coraz bardziej pilna. Obok pesymistycznego mylenia na temat przyszoci przestrzeni publicznych zaistniay dziaania przestrzenne, pocztkowo w Barcelonie i w Paryu, ktre sprboway na nowo traktowa przestrze publiczn jako warunek miejskoci. Dziaania te stay si sawne i day impuls dla midzynarodowej i wieloletniej debaty na ten temat.

19.2. 19.2.1.

WYBrAne PrZYKADY reALiZACJi Barcelona. Pionierska polityka przestrzeni publicznych

Naley zwrci uwag na szczeglne warunki w miastach, ktre podjy dziaania na rzecz restytucji przestrzeni publicznych. W Hiszpanii miao to miejsce po mierci generaa Franco w 1976 roku, po 40 latach dyktatury. W Barcelonie wybrana wtedy rada miasta stworzya nowy, progresywny program odbudowy domeny publicznej i powrotu do przestrzeni publicznych. Miejsca publiczne, ktre w czasach dyktatury byy miejscami strachu, miay zagwarantowa nowe, publiczne i otwarte ycie miejskie. W latach 70. ubiegego wieku miay rwnie miejsce w Barcelonie wielkie inwestycje drogowe a tym samym wiele transakcji zwizanych z gospodark gruntami. Wymagao to szybkiej reakcji planistycznej, aby nie okaleczy historycznej tkanki miejskiej, tak jak to miao miejsce w wielu miastach europejskich. W latach 80. ubiegego wieku Oriol Bohigas, wczesny architekt miejski, w manifecie Towards a new civic style, postulowa, by stworzy szereg projektw, dziki ktrym kada dzielnica moga posiada swoj wasn tosamo. Mieszkacy byliby z niej dumni, za powizana z caoci miasta, rwnie by je wzmacniaa. Architektura i rzeba byy gwnym instrumentem polityki miejskiej i tworzenia tej tosamoci, kada dzielnica miaa mie swj pokj dzienny a wikszy dystrykt miejski park, miejsce spotka mieszkacw i place zabaw dla dzieci. W latach 80. i 90. ubiegego wieku realizowano w Barcelonie jednoczenie 208

Anna Houb

dziesitki projektw w przestrzeni publicznej, poczynajc od maych placw i parkw a po due projekty infrastrukturalne jak nowa obwodnica, ktra w bardzo inteligentny sposb przebiega przez rne czci miasta nie niszczc jego charakteru. Byo przy tym wiele eksperymentw, mieszano czsto formy, np. parku i placu, uywajc rnych bardzo posadzek kamienia i trawy, rnych mebli i materiaw. Barcelona staa si prawdziwym laboratorium projektowania przestrzeni publicznych; innowacyjnych, o bardzo wysokim poziomie artystycznym. Analizujc 25-letnie dowiadczenia Barcelony w dziedzinie przestrzeni publicznych mona stwierdzi, e podejcie do tej przestrzeniu stao si w miar upywu czasu coraz bardziej konsekwentne i spjne. W pierwszej fazie, projekty placw i parkw kady gwny nacisk na szczeglny charakter danego miejsca i jego tosamo. Kady park, plac czy ulica traktowany by jako nowe indywidualne zadanie projektowe z indywidualnym programem, detalem i wyposaeniem. Indywidualny projekt i jego realizacja okazay si bardzo drogie, lecz rwnie utrzymanie przez miasto takiej iloci miejsc okazao si zbyt kosztowne. W nastpnych fazach projekty staway si bardziej standardowe; dopuszczano w nich rne warianty zagospodarowania placw, ulic czy parku. Miao to miejsce w ramach jednak ograniczonego z gry asortymentu posadzek, owietlenia i zagospodarowania. Akcent zosta przesunity z programu wzmocnienia indywidualnych miejsc w kierunku wzmocnienia systemu sieci przestrzeni publicznych. Skutkiem tego nastpi zwrot w kierunku cigoci formy i zagospodarowania dugich linii miejskich ulic, bulwarw, alei. Dziki takiemu podejciu powstaa tzw. wsplna gramatyka metod projektowania, ktra obowizywaa w caym miecie kada ulica czy plac miaaby by odczytywana jako integralna cz przestrzeni publicznej miasta.

19.2.2.

Pary. Powrt parkw i zieleni

W latach 80. dwudziestego wieku wadze Parya musiay podj problem wolnych terenw bdcych pozostaoci po wielkich zakadach przemysowych i obiektach handlowych, ktre opuciy centrum miasta. W wikszoci miast, w tej sytuacji, dogszczano centrum, wprowadzajc now zabudow mieszkaniow i biurow. W Paryu powstao szereg przestrzeni publicznych i otwartych. Powodem tego by fakt, e centrum Parya jest niezwykle gsto zabudowane, ma relatywnie mao otwartych przestrzeni publicznych. Stwierdzono wic, e dla przyszoci i witalnoci miasta najwaniejsze jest stworzenie niezbdnych elementw nowej przestrzeni publicznej. Powsta wic wwczas w Paryu Plan Przestrzeni Zielonych dla Parya, pierwszy po Planie Haussmana ( z XIX wieku), zintegrowany plan dla przestrzeni zielonych, majcy na celu stworzenie nowego systemu parkw i ogrodw publicznych oraz zieleni publicznej. W latach 90. powstay w ramach tego planu trzy nowe wielkie parki: La Villette, Bercy i Citron oraz sie wielofunkcyjnych przestrzeni zielonych, ogrodw osiedlowych i cigw zieleni, ktrych gwnym zadaniem byo bardziej rwnomierne rozmieszczenie terenw zielonych. Najwikszym projektem bya transformacja terenw dawnej rzeni i hal targowych La Villette, w pnocno-wschodniej czci miasta, na tereny parku XXI wieku. Dokonano jej na 209

19. Metody zintegrowanego projektowania...

podstawie projektu pokonkursowego, ktry wygra arch. Bernard Tschumi. Jego projekt okaza si niezwykle nowatorski skada si z trzech nakadajcych si warstw linii (aleje), punktw (follies) i powierzchnii (trawniki), ktre dziel przestrze parku na ogrody tematyczne. Zakada on stworzenie nowego typu parku miejskiego opartego o funkcje kulturowe, edukacyjne i rekareacyjne, w odrnieniu od pasywnego parku estetycznego. Miasto Muzyki konserwatorium i muzeum muzyki, Miasto Nauki i Przemysu muzeum nauki i techniki i Wielka Hala hala koncertowa, to gwne funjce miejskie wprowadzone do tego parku. Park La Villette okaza si jednym z najbardziej innowacyjnych projektw przestrzeni publicznych w Paryu. Parc La Villette, przykad nowej generacji parkw miejskich, zamyka star epok paryskiej architektury krajobrazu, tj. epok lokalnego, miejskiego projektowania terenw zielonych, w ktrej suby miejskie wprowadzay jeden styl do wszystkich ogrodw publicznych stolicy i otwiera si na styl midzynarodowy (ryc. 53).

Ryc. 53. Pary. Ogrd i muzeum Quai Branly nowa generacja ogrodw publicznych (fot. H. Goverde).

19.2.3.

Kopenhaga. strategia maych krokw

W Kopenhadze, do 1962 roku, wszystkie drogi i place w centrum byy intensywnie uywane przez samochody. Ten przeomowy rok oznacza koniec akceptacji presji samochodu osobowego w centrum i stopniow jej redukcj. Wiele ulic i placw zostao przywrconych ruchowi pieszemu, co stworzyo uytkownikom bardzo pozytywne warunki do korzystania z rnych rodzajw usug i rekreacji. Wprowadzenie ruchu pieszego na gwn ulic Stroget w 1962 roku okazao si udanym, pionierskim eksperymentem. Rozwijajca si sie cigw pieszych spowodowaa powstanie efektywnego systemu, ktry stanowi obecnie 80% ruchu w obszarze centralnym.

210

Anna Houb

W tym samym czasie zaczto rwnie redukowa ilo miejsc parkingowych na placach, udostpniajc je dla funkcji rekreacyjnych. W cigu 30 lat parkingi znikny z 18 placw umoliwiajc nowe aktywnoci miejskie (city life), do roku 2000 obszar wolny od samochodw wzrs do 100 tys. m z 15880 m w 1962 roku. Nastpia wic ekspansja terenw wolnych od samochodu. Dao to wiele korzyci powstaa zupenie nowa kultura miejska, uytkownicy samochodw powoli przyzwyczaili si, e trudno si jedzi i parkuje w centrum a atwiej jest posugiwa si rowerem. Wadze miasta rwnie powoli si nauczyy, e atwiej jest podejmowa dziaania zwane strategi maych krokw. Redukcja miejsc parkingowych 23% rocznie, budowa sieci cieek rowerowych i wzrost ruchu rowerowego o 65% w cigu 25 lat to przykady wanie tych maych krokw. Centrum Kopenhagi jest obecnie niezwykle atrakcyjne i przyjazne dla mieszkacw. Przestrzenie publiczne w centrum i obszarach przylegych pomylane s jak pery na sznurku. Poszczeglne place, lece wzdu gwnych ulic maj swj indywidualny design i poczone s przy pomocy prostych powierzchni ulic, na ktrych zastosowano tradycyjne dla Kopenhagi materiay. Renowacja przestrzeni publicznych rozpocza sie od przeksztacania ulic w cigi piesze, nastpn faz bya renowacja placw i skwerw w obszarze centralnym, funkcje rekreacyjne stay si tam dominujce. Trzecia faza to renowacja ulic i placw w dzielnicach mieszkaniowych przylegajcych do obszaru centralnego a nastpnie w innych czciach miasta. Stopniowa transformacja centrum miasta i przejcie z kultury samochodu do kultury ruchu pieszego i rowerowego stworzyo nowe moliwoci rozwoju ycia miejskiego i kultury miejskiej. Przestrze publiczna Kopenhagi staa si najwikszym forum publicznym w Danii.

19.2.4.

strasburg. renowacja przestrzeni publicznej i transportu publicznego w nowej stolicy europy

Strasbourg jest jednym z najwaniejszych miast wspczesnej Europy; to siedziba Parlamentu Europejskiego, Trybunau Praw Czowieka i szeregu innych instytucji midzynarodowych. Nowa rola, jak uzyskao miasto staa si katalizatorem gbokiej odnowy urbanistycznej, rozpocztej w 1990 roku. Od tego roku miaa tam miejsce radykalna restrukturalizacja przestrzeni publicznej i transportu publicznego. Strasburg jest przykadem miasta, w ktrym wadze miejskie, wskutek rosncego chaosu komunikacyjnego i rosncej liczby samochodw w centrum, zmuszone zostay do sformuowania dugoterminowych planw odnowy miejskiej. Za priorytetowe elementy planu uznano ycie miejskie, ruch rowerowy i transport publiczny oraz zmniejszenie ruchu samochodowego w centrum. Plan zawiera trzy podstawowe fazy: budow obwodnicy, zamknicie centrum dla ruchu samochodowego i wprowadzenie nowej, bardzo komfortowej linii tramwajowej. Nowa linia tramwajowa staa si podstawowym rodkiem w transporcie miejskim, piesi i rowerzyci uzyskali lepsze warunki poruszania si, gruntownej odnowie poddano szereg zniszczonych przestrzeni miejskich. Dziki wprowadzeniu tej linii na nowo trzeba byo przemyle zagospodarowanie placw, ulic i drg. Przestrzenie publiczne, centralne i podmiejskie, podlegay odnowie w miar rozwoju nowej linii tramwajowej. W centrum miasta kilka ulic zamknito cakowicie dla ruchu koowe211

19. Metody zintegrowanego projektowania...

go. Nowy system szybkiego tramwaju okaza si w Strasbourgu sukcesem. Zaprojektowano sie miejsk o dugoci 35 km. Przestrze publiczn zaczto odnawia zarwno w centrum jak i na peryferiach. Renowacja przebiegaa w oparciu o spjn polityk projektow, opart o ujednolicone materiay, kolory i meble w caym miecie.

19.2.5.

nantes. Progresywny i dugoterminowy projekt miejski

Nantes jest jednym z miast francuskich, ktre od duszego czasu jest zanagaowane w interesujce procedury i plany przestrzenne. Realizuje si tam obecnie najwikszy projekt urbanistyczny (projet urbain) we Francji. Prbuje on zarzdza kompleksow transformacj przestrzeni miejskiej wraz z jej mechanizmami ekonomiczno-finansowymi, jej elementami architektonicznymi i krajobrazowymi, pozostaociami starego przemysu i infrastruktury, strukturalnymi aspektami miejskiej zoonoci. Projekt miejski dla Nantes jest zbiorem wielu projektw. Projekty te s czci mocnej strategii wizji rozwoju, ktra nie opiera si na generalnym planie rozwoju typu master plan, lecz na zbiorze projektw, bdcych refleksj na temat morfologii miasta i jego obszaru metropolitalnego. Wizja ta obejmuje kilka aspektw: dostpno komunikacyjn i zmniejszenie wpywu samochodu (podobnie jak w Strasburgu powrt do tramwaju jest jednym z elementw nowej strategii), odnow przestrzeni publicznych w centrum i na peryferiach, ponowne odkrycie miejsc i zgubionych elementw tosamoci, odnow nabrzey Loary i popraw relacji z konkurencyjnym Saint-Nazaire. Ile de Nantes. Ile de Nantes jest najbardziej znanym projektem odnowy miejskiej w Nantes, ktrego gwnym celem jest przywrcenie miastu heterogenicznego obszaru, zlokalizowanego w pobliu centrum miasta i tym samym znaczne jego powikszenie. Problemy, ktre wymagaj rozwizania przypominaj problemy Gdaska i jego obszarw postoczniowych. Projekt zakada, e bd tutaj rozwinite wszystkie funkcje miejskie: mieszkalnictwo, dziaalno ekonomiczna, instytucje spoeczne, kultury i czasu wolnego, handel i transport publiczny. Projekt przewidywa powstanie 150 ha terenw publicznych i budow 1 mln

Ryc. 54. Plan Guide Ile de Nantes ( www.iledenantes.com).

212

Anna Houb

m nowych budynkw. Zaprojektowano 7000 nowych mieszka i nowe obiekty usugowe o powierzchni okoo 350 tys. m, w tym budynki publiczne o powierzchni 150 tys. m. Projekt opiera si o najnowsze technologie i zasady urbanistyki zrwnowaonej oraz priorytet dla transportu publicznego (ryc. 54). Autorem planu jest architekt krajobrazu A. Chemetoff. Interesujca jest tutaj nowa forma projektu, tzw. Plan Guide plan prowadzcy. Nie jest to sterylna wizualizacja stanu docelowego, lecz porczny plan-przewodnik, ktry ewoluuje wraz z nowymi projektami. Stara si on zdefiniowa stan miejsc poprzez projekty (metod t nazywa si badaniem projektowym), ich transformacj i rehabilitacj w perspektywie czasu. Jest to moliwe dziki generalnym zaoeniom transformacji; powizania, cechy, ambicje, jakie reprezentuj publiczne i prywatne dziaania punktowe s podporzdkowane strukturalnej, dugoterminowej wizji rozwoju. Na postawie tej wizji prowadzi si rozmowy ze wszystkimi uczestnikami tego procesu. Podstaw przestrzenn planu jest struktura przestrzeni publicznych i ich hierarchiczna organizacja, wywodzca si czciowo ze stanu istniejcego. Definiuje ona nowe kwartay urbanistyczne i morfologiczn typologi ulic wywodzc si z krajobrazu rzeki Loary. Plan posiada otwarty program lokalizacyjny i okrela tosamoci poszczeglnych miejsc w postaci bardziej szczegowych projektw, ktre maj w przyszoci sta si nowymi ikonami. Drugim wanym elementem planu A. Chemetoffa jest krajobraz. Krajobraz wyspy jako wielki, tajemniczy ogrd sta si drug przesank programu i planu. Pierwszym krokiem w powstawaniu koncepcji byo potraktowanie wyspy jako wielkiego parku krajobrazowego, w ktrym naley zachowa moliwie wiele elementw kulturowych i naturalnych . Chodzi tutaj o zaprojektowane i spontaniczne tereny zielone, ogrody wzdu promenad i wzdu brzegu rzeki, ukryte ogrody w dzielnicach mieszkaniowych, subtelne zarola, strefy parku z pochylniami stoczniowymi i dokami, opuszczonymi terenami kolejowymi i zasypanymi terenami portowymi. To wanie bye tereny portowe maj w przyszoci sta si wielkim portem jachtowym na terenie wyspy. Istniejca zabudowa mieszkaniowa ma by w miar moliwoci zachowana. Czsto wystpuje typowa francuska zabudowa pawilonowa z pocztkw XX wieku, na bardzo maej parceli. Dla tej zabudowy wymylono specjalne reguy odnowy i zmiany skali. Podobnie jest z wielkimi kompleksami przemysowymi, ktre przetrway proces wyburzania i dla ktrych wymylono nowe funkcje. Na przykad bya stocznia staa si wielk przestrzeni publiczn, skadajc si z serii otwartych przestrzeni, reinterpretujcych geografi miejsca i posiadajcych funkcje kulturowe i ekspozycyjne. Projekt zakada rwnie rehabilitacj nabrzey jako przestrzeni publicznych, przeprojektowuje niektre ulice poprawiajc dostpno komunikacyjn terenw mieszkaniowych. Gwny projektant wykorzystuje istniejcy potencja obszaru najpierw go obnaajc, szukajc jego istoty, by go nastpnie aktywowa przy pomocy sieci przestrzeni publicznych. Krok po kroku usiuje przywrci zapomnian cz miasta jego centrum. Pierwsza letnia faza operacyjna projektu, zakadajca realizacj 70 ha przestrzeni publicznych i 150 tys. m powierzchni uytkowych zostaa w znacznej czci zrealizowana. Projekt, realizowany stopniowo, przy pomocy pojedynczych dziaa w czasie i w przestrzeni, jest mocno osadzony w istniejcych relacjach urbanistycznych i krajobrazowych, i lokalnych warunkach lokalizacyjnych. 213

19. Metody zintegrowanego projektowania...

19.3. 19.3.1.

oDnoWA PrZestrZeni PUBLiCZnYCH W istnieJCYCH DZieLniCACH MiesZKAnioWYCH odnowa XiX-wiecznego osiedla mieszkaniowego w rotterdamie Zachodnim

Wiele osiedli i dzielnic mieszkaniowych XIX wieku ulego w wieku XX pauperyzacji i zaniedbaniu. Pod koniec XX wieku miaa miejsce w miastach holenderskich bardzo wana renowacja osiedli mieszkaniowych i ich przestrzeni publicznych. W Rotterdamie, w poowie lat 90., w ramach Integralnego planu struktury przestrzeni publicznych rozpocza si wielkoprzestrzenna renowacja przestrzeni publicznych w zachodniej, XIX-wiecznej czci miasta. Odgrywaa ona du rol w miecie. Cech charakterystyczn tej odnowy byo, w odrnieniu od poprzednich projektw, zachowanie jak najwikszej iloci historycznej, istniejcej zabudowy i dostosowanie jej do nowych wymaga mieszkacw. Gwnymi celami tego planu bya renowacja zabudowy mieszkaniowej, przestrzeni publicznych i powizanie z rzek tej czci miasta przy pomocy dugich osi zielonych . Z przeprowadzonych w tej czci miasta bada wynikao, e istniaa potrzeba stworzenia odpowiednich placw osiedlowych ssiedzkich, bowiem te, ktre zostay odnowione w latach 60. i 70. okazay si za mae. W dzielnicy Rotterdam Zachodni byo tylko 5 m otwartych przestrzeni publicznych na mieszkaca zamiast przewidzianych w normach 19 m. Przyjto wic strategi, w ktrej niedue place, mae trawniki i mniejsze tego typu formy zostay wczone do terenw publicznych. Zaprojektowano w tej czci miasta rwnie nowe place lub powikszono istniejce, czasem kosztem starej zabudowy mieszkaniowej. Wprowadzono cztery kategorie placw: place ruchu i transportu, place miejskie, place strategiczne i place osiedlowe. Place miejskie i strategiczne nale do gwnej struktury przestrzeni publicznych, czsto maj gwnie funkcj reprezentacyjn. Place osiedlowe obsuguj gwnie mieszkacw z najbliszego otoczenia. Wiele placw otrzymao podwjne funkcje, np. place szkolne i osiedlowe. Wan rol odgrywa rwnie ich zagospodarowanie, zastosowany materia i zintegrowane obiekty sztuki. Zagospodarowanie placw stao si przedmiotem ciekawych przestrzennie i artystycznie projektw. Druga cz strategii dotyczya gwnych ulic, podkrelenia ich linearnoci i dugoci. Sie ulic zostaa potraktowana w zrnicowany sposb w zalenoci od wartoci historycznych (pozostawiono stare parametry) i funkcji. Podstaw tego zrnicowania byy 4 typy profili ulic pochodzce jeszcze z XIX-wiecznego planu zagospodarowania. Przywrcono im dawn wietno, likwidujc parkingi wzdu gwnych osi na korzy cigw zielonych. Dugie linie may wzmocni orientacj tej dzielnicy na rzek. Rotterdam przez wiele lat koncentrowa swoj uwag na projektach przestrzeni publicznej w osiedlach, tworzc tzw. osiedlowe pereki, zrnicowane artystycznie place, zorientowane na potrzeby mieszkacw.

214

Anna Houb

19.3.2.

osiedla powojenne Amsterdam

Tzw. Zachodnie Ogrody Miejskie (Westelijke Tuinsteden) s czci synnego Planu Rozwoju Amsterdamu z 1934 roku, ktrego autorem jest Cornelis van Eesteren, jeden z gwnych twrcw CIAM. Zaprojektowane zgodnie z zasadami funkcjonalizmu miay na celu uporzdkowanie fragmentarycznego rozwoju miasta w latach 30. ubiegego wieku i stworzenie dugoterminowej polityki jego rozwoju (ryc. 55).

Ryc. 55. Amsterdam. Zachodnie Ogrody Miejskie. Skala 1: 50 000.

Przestrze publiczna bya w nim zaprojektowana jako ukad trzech specyficznych sieci: systemu ruchu, systemu zielonego i systemu wodnego (drogi, parki, woda). Tworzyy one razem szkielet, na ktrym miaa powsta nowa zabudowa mieszkaniowa. Nowoci w tym projekcie dla Amsterdamu bya koncepcja, w ktrej budynki wysokie may akcentowa szczeglne przestrzenie publiczne, takie jak place, skrzyowania lub gwne osie komunikacyjne czce t cz miasta z centrum. Zabudowa w tych wanie miejscach reagowaa na przestrze publiczn. Pozycja przestrzenna tego fragmentu Amsterdamu drastycznie zmienia si pod koniec ubiegego wieku. Zmienia si struktura spoeczna mieszkacw, ktrej wikszo stanowi 215

19. Metody zintegrowanego projektowania...

ubodzy cudzoziemcy. Przestrze publiczna zrealizowana w latach 50. ubiegego wieku odpowiadaa kodom spoeczno-kulturowym tamtych czasw. Idea wsplnej, kolektywnej przestrzeni, znanej rwnie w polskich osiedlach, przestaa funkcjonowa w heterogenicznej, wielokulturowej spoecznoci. Dawniej ziele bya wsplnym dobrem, teraz staa si niczyja. Dodatkowym problemem okazay si coraz bardziej ograniczone rodki finansowe na utrzymanie typowych dla tego typu dzielnic mieszkaniowych, ogromnych powierzchni przestrzeni otwartych. Zachodnie Ogrody Miejskie stay si jednym z trudniejszych, spauperyzowanych osiedli mieszkaniowych Amsterdamu, wymagajcych interwencji wadz miasta i fundamentalnej odnowy. Odnowa tego obszaru odbywa si pod hasem wicej parku, wicej miasta i prowadzona jest przez specjalnie do tego powoane Biuro Park-Miasto, ktre ma koordynowa integraln odnow miejsk, tj. spoeczn, ekonomiczn, przestrzenn i ekologiczn oraz zapewni wspprac midzy gmin a pozostaymi aktorami procesu odnowy. W 2001 roku zatwierdzono plan rozwoju Park-Miasto. Plan odnowy obszaru jest narzucony z gry i rozpisany na 15 obszarw czstkowych. Dla wspczesnego mieszkaca zabudowa mieszkaniowa Zachodnich Ogrodw nie spenia jego wymaga, jest zbyt maa i monotonna. Wyburzono du ilo starej zabudowy mieszkaniowej i zaprojektowano now. Nowo projektowana zabudowa mieszkaniowa jest co najmniej dwa razy wiksza ni zabudowa wyburzona. Normy dotyczce miejsc parkingowych wymagaj zaanektowania coraz wikszej powierzchni terenw otwartych a zapotrzebowanie na mieszkania z ogrodami powoduje ich prywatyzacj. Istniejca przestrze publiczna jest zdegradowana i znajduje si pod du presj. Powsta jednoczenie problem przestrzeni kolektywnych (spdzielczych) zieleni i ich likwidacji na rzecz ogrodw prywatnych i parkw publicznych. W planie podjto decyzj powrotu do twardej granicy midzy przestrzeni prywatn i publiczn, park staj si bardziej parkiem a mikkie przejcie od zabudowy do zieleni i krajobrazu znika. Stawia si bowiem ostre granice w postaci potw, oddziela si ogrd i ulice. Znika charakterystyczna przestrze kolektywna osiedli z okresu funkcjonalizmu. Zachodnie Ogrody zostay zaprojektowane z wielkoprzestrzennego punktu widzenia i zbudowane przy pomocy projektw o stosunkowo maej skali. Zasada podwjnej orientacji na miejsko i krajobraz zostaa zrealizowana przy pomocy dwch podstawowych elementw: trawy-zieleni i betonu. Trawa reprezentuje krajobraz, plac z kostk 30 30 reprezentuje miasto. Trawa i beton czy asfalt nie okrelaj kierunkw, maj neutraln tekstur. Jako przestrzeni publicznych tego typu dzielnic miejskich polega wanie na mikkim, nieokrelonym przejciu z miejskoci do krajobrazu. Wanie ta pynno w projektach odnowy zostaje zagroona. Jednoczenie pynno ta nie pasuje do wspczesnego spoeczestwa, ktre woli poczucie silniejszego zwizku ze wiatem zewntrznym. Wymaga to nowych pomysw i eksperymentalnych projektw, ktre znajd rwnowag midzy specyficzn jakoci przestrzeni publicznych modernistycznego osiedla i wymaganiami wspczesnego ycia.

216

Anna Houb

19.4.

XXi WieK noWe ProBLeMY, ZAGroeniA i sZAnse

Projektowanie przestrzeni publicznych mona traktowa jako zbir indywidualnych eksperymentw, ktrych gwnym celem jest podkrelenie lub uzyskanie niezwykoci danego miejsca, np. placu salonu miasta czy reprezentacyjnej alei. Tak byo w pocztkowej fazie odnowy przestrzeni publicznych w miastach europejskich. W wikszoci projektw urbanistycznych dotyczcych odnowy przestrzeni publicznych powracao si do klasycznych przestrzeni miasta historycznego z jego ruchliwymi ulicami, wesoymi placami i zwartymi parkami miejskimi. W latach 90. ubiegego wieku zaczto coraz wicej uwagi powica sieciom ulic i placw, cigom zieleni i parkom w caym miecie lub jego duych czciach, czyli ca sieci przestrzeni publicznych. Prbowano stworzy wspln gramatyk estetyczn i funkcjonaln w skali caego miasta. Przestrze publiczna miaa integrowa rozbite na fragmenty miasto wspczesne. W najnowszych wielkoprzestrzennych projektach urbanistycznych przestrze publiczna staje si nonikiem transformacji, to ona ma decydowa o przyszoci obszaru. To integralne podejcie zajmujce si ca sieci przestrzeni publicznych wymaga nieustannej kontroli i udziau wadz miejskich. Wadze miejskie s jedynym aktorem, od ktrego mona oczekiwa, e nie tylko podejmie decyzj integralnego projektowania przestrzeni publicznych caej sieci miejskiej, lecz rwnie w miar realizacji projektu kontrolowa bdzie jego przebieg. Wanie utrzymanie cigoci polityki przestrzennej jest jednym z trudniejszych problemw w realizacji dugoterminowych projektw przestrzennych. Na pocztku XXI wieku wiele miast, ktre kilka lat wczeniej podjo prb integralnego planu przestrzeni publicznej, stano przed problemem niekorzystnych zmian. Dotyczy to rwnie urbanistycznego wzorca odnowy przestrzeni publicznych, tj. Barcelony, w ktrej w drugiej poowie lat 90. nastpia decentralizacja wadz miejskich i troska o przestrze publiczn przesza w rce wadz poszczeglnych dystryktw. Zamiast centralnego sterowania przestrzeni publiczn nastpi ywioowy przyrost rnych instytucji, ktre przestay koordynowa ze sob projekty, realizacj i utrzymanie terenw otwartych. Integralne projektowanie przestrzeni publicznych powstao w klimacie polityki przestrzennej zorientowanej na rozwj zwartych struktur miejskich o mocnej tosamoci kulturowej. Z czasem podejcie to zmienia si, prbuje antycypowa, w miar powikszania si skali przestrzennej i przeksztacania si miast w metropolie, przeplatanie si otwartego krajobrazu i terenw zurbanizowanych w skali regionalnej. Koncentracja i czciowe zanikanie rolnictwa powoduje, e krajobraz otwarty staje si dostpny dla ekstensywnej, willowej zabudowy mieszkaniowej, parkw rozrywki i terenw przedsibiorstw i usug. Nastpuje przesunicie problemw przestrzeni publicznych w kierunku skali regionalnej, co powoduje, e sieci przestrzeni publicznych w skali miasta i w skali regionu musz by lepiej ze sob powizane. Zintegrowane projektowanie przestrzeni publicznych musi poszerzy si o skal regionaln. Twierdzi si, e obecnie funkcjonuj dwa modele urbanizacji: rdziemnomorski i pnocnoeuropejski. W pierwszym modelu priorytet przyznaje si centrom historycznym, za w drugim, nowej przestrzeni osiedli pooonych na peryferiach i nowym miastom. Obydwa maj rne podejcie do przestrzeni publicznych. Model rdziemnomorski opiera si na mocnych, czsto nowo projektowanych elementach architektonicznych, twardych powierzch217

19. Metody zintegrowanego projektowania...

niach i geometrycznoci. Pnocnoeuropejskie podejcie chce przywrcenia natury w miecie: parkw ekologicznych, rezerwatw, w ktrych zwierzta mog si swobodnie porusza, farm miejskich i cigw zieleni. Przykadw takiego podejcia mona szuka w Wielkiej Brytanii i w krajach skandynawskich. Zadania, jakie stoj obecnie przed projektantami i wadzami miejskimi s coraz bardziej zoone. Problemem jest nie tylko wybr modelu urbanizacji. Zmiany spoeczne, kulturowe, technologiczne i przestrzenne maj wpyw na zmiany sposobu uytkowania przestrzeni publicznych. Wskazuje si na nowe domeny publiczne (Hajer, Reijdorp, 2001) miejsca wymiany pomidzy rnymi grupami spoecznymi, ktre powstaj poza zwartymi centrami miejskimi. Zadania projektowe dotycz nie tylko odnowy osiedli powojennych czy zaniedbanych centrw miast, lecz obszarw i miejsc pozamiejskich, ktre maj due znaczenie w yciu codziennym. Centra handlowe, parki czasu wolnego, tereny rekreacyjne, przydrone restauracje nie zawsze lokalizowane s na podstawie planw przestrzennych i nie zawsze stanowi przedmiot decyzji wadz. Zadania te wymagaj rozpatrywania w skali regionalnej i nale do nowej kategorii projektw przestrzeni publicznej. Nowym zjawiskiem jest rwnie pojawienie si nowych inwestorw w dziedzinie przestrzeni publicznych, tj. korporacji, przedsibiorstw, mieszkacw, inwestorw prywatnych. Przestrze publiczna i jej jako jest przede wszystkim zadaniem wadz publicznych, ale naley intensywnie wsppracowa i kontrolowa jako dziaa inwestorw prywatnych. Bada wymaga relacja midzy metodami programowania i projektowania przestrzeni publicznych a problemami mobilnoci, bezpieczestwa, prywatyzacji przestrzeni publicznych, nowych domen i zjawisk publicznych, przestrzeni dla zjawisk kultury masowej i czasowych wydarze kulturalnych. Oznacza to powstanie nowych typw przestrzeni publicznej, poszerzenie pola zainteresowa na prywatnie zarzdzan przestrze poza centrami miast i na jej walory nie tylko estetyczne i kulturowe. Powrt do przestrzeni publicznej, rozpoczty w Barcelonie 30 lat temu, jest procesem, w ktrym nieustannie pojawiaj si nowe zadania. LiterAtUrA
Buurman M., Kloos M., 2005, Impact, Urban planning in Amsterdam after 1986, ARCAM/Architectura & Natura, Amsterdam. Colenbrander B., 2002, Pluralistische idealen, Stedenbouw/ Ruimtelijke Ordening, 3/2002, s. 4145, Den Haag. Gehl,J., Gemzoe L., 2001, New city spaces, The Danish Architectural Press, Copenhagen. Geurtsen R., Verhees J., 2001, Terug naar de rivier, Blauwe Kamer, 2/2010, Wageningen, s. 42-49. Hajer M., Reijndorp A., 2001, Op zoek naar nieuw publiek domein, NAi Uitgevers, Rotterdam. Meyer H., de Josselin de Jong F., Hoekstra M.J., 2006, Het ontwerp van openbare ruimte, SUN, Amsterdam. Texier S., 2005, Paris contemporain, Parigrame, Paris. Toussaint J.Y., Zimmermann M., 2001, User, observer; programmer et fabriquer, lespace public, Presses Polytechniques et Universitaires Romandes, Lausanne.

218

DAriUsZ troJAnoWsKi

20.

sPeCYFiCZne CeCHY nierUCHoMoCi W ProCesie KsZtAtoWAniA PrZestrZeni PUBLiCZnYCH

Nieruchomo stanowi dla wikszoci ludzi posiadane lub potencjalne lokum, ktre zaspokaja ich podstawow potrzeb egzystencji. Dla osb czerpicych korzyci finansowe z nieruchomoci (np. porednikw, zarzdcw, rzeczoznawcw majtkowych), nieruchomo to rdo utrzymania1. Dla instytucji finansowych nieruchomo moe stanowi przedmiot kredytowania lub form zabezpieczenia dla udzielanych przez nie kredytw. Z kolei dla urzdw finansowych nieruchomo bdzie przedmiotem opodatkowania. Jeszcze inaczej postrzegaj nieruchomoci jednostki samorzdu terytorialnego (JST), takie jak gminy. Nieruchomoci stanowi dla JST rdo dochodu uzyskiwanego w wyniku np. zbycia lub wynajmu posiadanego przez nie mienia (por. Nalepka, 2007). Jednak, jak si wydaje, dla JST (w tym gmin) waniejsze jest postrzeganie nieruchomoci przez pryzmat funkcji istotnych do realizacji zada wasnych. Statutowe zadania gminy wynikaj midzy innymi z ustawy z dnia 8 marca 1990 roku o samorzdzie gminnym. Nale do nich, w szczeglnoci, sprawy adu przestrzennego, gospodarki nieruchomociami, gminnych drg, ulic, mostw, placw oraz organizacji ruchu drogowego, utrzymania czystoci i porzdku, gminnego budownictwa mieszkaniowego, zieleni gminnej i zadrzewie, cmentarzy gminnych, utrzymania gminnych obiektw i urzdze uytecznoci publicznej oraz obiektw administracyjnych. Realizacja tych zada zwizana jest z obsug nieruchomoci rozpatrywanych jako przestrze publiczna. Jak wskazuje G. Buczek, obszar przestrzeni publicznejto obszar o szczeglnym znaczeniu dla zaspokojenia potrzeb mieszkacw, poprawy jakoci ich ycia i sprzyjajcy nawizywaniu kontaktw spoecznych ze wzgldu na jego pooenie oraz cechy funkcjonalno-przestrzenne okrelony w studium uwarunkowa i kierunkw zagospodarowania przestrzennego gminy (Encyklopedia, 2008). Autor zwraca uwag jednoczenie, e obszar przestrzeni publicznej nie oznacza publicznego wadania, ale publiczn dostpno.

20.1.

DeFiniCJA i PoDstAWoWe CeCHY nierUCHoMoCi

W pierwszej kolejnoci naley przedstawi definicj nieruchomoci w ujciu prawnym, albowiem jest ona wana dla kadego uczestnika rynku, w tym gminy. W praktyce powszechnie stosowan definicj nieruchomoci jest ujcie kodeksowe. Wedug art. 46 1 Kodeksu cywilnego nieruchomociami s: ... czci powierzchni ziemskiej stanowicej odrbny przed1

Najwiksz grup spoeczn utrzymujc si z nieruchomoci s rolnicy (przyp. red.).

219

20. Specyficzne cechy nieruchomoci...

miot wasnoci (grunty), jak rwnie budynki trwale z gruntem zwizane lub czci takich budynkw, jeeli na mocy przepisw szczeglnych stanowi odrbny od gruntu przedmiot wasnoci (Kodeks, 2001). Z kodeksowej definicji wynika, e nieruchomociami s grunty wraz z ich czciami skadowymi. Grunty mog by zabudowane lub nie zabudowane. W przypadku gruntw zabudowanych z reguy mamy do czynienia z jedn nieruchomoci, bowiem budynek trwale z nim zwizany stanowi jej cz skadow. Tylko w szczeglnych przypadkach nieruchomociami mog by odrbne od gruntu budynki (przy uytkowaniu wieczystym) lub ich czci, czyli lokale (na mocy ustawy o wasnoci lokali). Jednake zbycie takich nieruchomoci zawsze bdzie wizao si z przeniesieniem prawa do gruntu. Prawna definicja nieruchomoci wskazuje na jeszcze jedno istotne zagadnienie, e nieruchomo musi stanowi odrbny przedmiot wasnoci. Wasno jest podstawow, ale nie jedyn form wadania nieruchomociami. W prawie polskim wyrnia si kilkanacie form wadania rzeczami ruchomymi i nieruchomymi poczynajc od wasnoci, a koczc na uyczeniu. Z punktu widzenia rozporzdzania nieruchomociami mona wyrni dwie podstawowe grupy praw, ktre jednoczenie wskazuj na rynkowe formy obrotu nieruchomociami. S to: zbycie nieruchomoci, wice si z przeniesieniem na drug osob prawa do rozporzdzania nieruchomoci (rynek cen), przekazanie nieruchomoci drugiej osobie do uywania bez moliwoci rozporzdzania ni (rynek czynszw). Na rynku cen, nazywanym te rynkiem lokat, w obrocie wystpuj trzy zasadnicze formy wadania nieruchomociami (por. E. Kucharska-Stasiak, 2006): wasno, uytkowanie wieczyste, wasnociowe spdzielcze prawo (do lokalu mieszkalnego, do lokalu usugowego, do domu jednorodzinnego w spdzielni mieszkaniowej). Pozostay zbir praw, ktre uniemoliwiaj pene rozporzdzanie nieruchomoci (np. jej zbycie) nazywany rynkiem czynszw lub najmu, obejmuje (Kucharska-Stasiak, 2006): uytkowanie, najem, dzieraw, uyczenie. Dla aktywnego uczestnika rynku nieruchomoci niezbdna jest znajomo obu zbiorw praw, bowiem zarwno przy korzystaniu, zarzdzaniu, inwestowaniu w nieruchomoci mieszkaniowe lub komercyjne, jaki i te, ktre mieszcz si w obszarze przestrzeni publicznej moemy mie do czynienia z koniecznoci zbycia i czasowego (patnego lub bezpatnego) przekazania nieruchomoci. Z tego wzgldu zostan omwione poszczeglne prawa do nieruchomoci. Nieruchomo jako towar charakteryzuje si cechami, ktre przez E. Kucharsk-Stasiak zostay sklasyfikowane w trzech podstawowych grupach (Kucharska-Stasiak, 2006): cechy fizyczne, cechy ekonomiczne, cechy instytucjonalno-prawne. 220

Dariusz Trojanowski

Fizycznie nieruchomo charakteryzuje si dwoma unikalnymi atrybutami okrelanymi jako (Brzeski i in., 2004): stao w miejscu lub nieruchomo, trwao lub stao w czasie. Powysze nadrzdne cechy nieruchomoci s podstaw ich dalszej konkretyzacji. Ekonomiczny punkt widzenia przez pryzmat cech nieruchomoci przedstawia W. Brzeski (1994). Zdaniem tego autora, stao w miejscu powoduje, e na warto uytkow nieruchomoci maj wpyw nie tylko jej wewntrzne walory (np. wyposaenie, stan techniczny, architektura), ale take otoczenie zewntrzne (np. lokalizacja, ssiedztwo). Zmiana czynnikw zewntrznych (np. zmiana w planie zagospodarowania przestrzennego, zabudowanie atrakcyjnego widoku innym budynkiem), najczciej niezalena od waciciela, moe wpywa na wzrost lub spadek wartoci nieruchomoci. E. Kucharska-Stasiak wskazuje na skutki prawne i ekonomiczne wynikajce z tych podstawowych cech nieruchomoci (Kucharska-Stasiak, 2006). Trwao w miejscu powoduje, e nieruchomoci s dobrym zabezpieczeniem dla kredytodawcw. Ponadto, ze wzgldu na brak (lub znaczne ograniczenie) moliwoci przemieszczania, nieruchomoci s obiektami, ktre skutecznie mona obcia podatkami. Fizyczna specyfika nieruchomoci jako towaru, wie si te z koniecznoci ponoszenia konsekwencji zmiany prawa, a w szczeglnoci zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Z przedstawionych powyej powodw nieprzenoszalno nieruchomoci jest uznawana przez ekonomistw jako jej najwaniejsza, charakterystyczna cecha (Bryx , Matkowski, 2000). Trwao w czasie wynika z wiecznoci gruntu i dugiego okresu trwaoci obiektw budowlanych. Cecha ta, zgodnie z opini naukowcw, powoduje, e warto nieruchomoci rozpatrywana w dugim okresie wzrasta wraz z upywem czasu (Bryx , Matkowski, 2001). Czas ma rwnie zasadniczy wpyw na powstawanie nowego zasobu towarw, jakimi s nieruchomoci. Proces budowlany, w wyniku ktrego powstaje produkt finalny (np. mieszkanie) jest procesem czasochonnym. Nieruchomo widziana jako pewna staa,sztywna przestrze jest niepodzielna (kolejna cecha fizyczna). T cech naley rozpatrywa w dwch aspektach (E. Kucharska-Stasiak, 2006). Niepodzielno mona rozumie jako niemoliwo lub trudno odczenia zbdnych albo przyczenia brakujcych czci (np. niewykorzystywane pokoje w lokalu mieszkalnym). Powoduje to konieczno kosztownej przebudowy lub podjcia decyzji o wynajciu czy zmianie lokum. Niepodzielno traktowana jako nierozczno budynku od gruntu (drugi aspekt), uniemoliwia przeniesienie atrakcyjnego obiektu z mao atrakcyjnej dziaki. Do skutkw tej cechy zalicza si zmienno dochodw i wartoci nieruchomoci. Atrybutem utrudniajcym okrelenie wartoci nieruchomoci jest take rnorodno tego szczeglnego towaru. Na rynku nieruchomoci mamy do czynienia z wystpowaniem duego zasobu obiektw powstaych przez wiele lat i rnicych si od siebie np. funkcj, stylem architektonicznym, rozwizaniami przestrzennymi, stanem technicznym (Brzeski, 1994). Wynikajca ze staoci w czasie wielorodno znacznie utrudnia porwnywalno nieruchomoci jako towaru. Do najwaniejszych cech ekonomicznych nieruchomoci naley zaliczy (E. Kucharska-Stasiak, 2006): rzadko (deficytowo), 221

20. Specyficzne cechy nieruchomoci...

wspzaleno, wysok kapitaochonno, ma pynno. Niepowtarzalno lokalizacyjna, specyficzna architektura powoduj, e nieruchomoci s towarem rzadkim (unikalnym), ktrego brakuje na rynku. W literaturze wskazuje si na wynikajce z tego moliwoci tworzenia swoistego monopolu poprzez kontrol nieruchomoci o unikalnych cechach (Brzeski i in., 2004). Popyt na lokale usugowe na handlowej ulicy duego miasta czsto moe by nieograniczony. Ogranicza go w takim przypadku tylko fizyczna ilo tych lokali, ktra z kolei wynika z dugoci ulicy lub wielkoci dzielnicy miasta. Jak wskazuj M. Bryx i R. Matkowski deficytowo nieruchomoci dotyczy... przede wszystkim uzbrojonych terenw w aglomeracjach miejskich pod budownictwo mieszkaniowe (Bryx, Matkowski, 2001). Rzadko bdzie wic powodowaa konieczno modernizacji istniejcego zasobu (poniewa np. w centrach miast nie ma moliwoci nowej zabudowy), za pojawiajca si nadwyka popytu bdzie wpywaa na fluktuacj wartoci nieruchomoci. Przy inwestowaniu w nieruchomo, oprcz analizowania jej wewntrznych cech, bardzo du wag przykada si rwnie do jej otoczenia i wynikajcych z niego tzw. czynnikw zewntrznych. W. Brzeski wrd czynnikw zewntrznych wymienia dostpno, bezporedni okolic, odlego od szeregu usug i funkcji itp. (Brzeski i in., 2004). Do czynnikw zewntrznych zalicza si rwnie ssiedztwo. Cechy i funkcja zabudowy realizowanej na nieruchomociach ssiadujcych moe wpywa pozytywnie lub negatywnie na warto danej nieruchomoci. Budowa fabryki przy osiedlu domw jednorodzinnych raczej zmniejszy ich warto, natomiast realizacja autostrady lub wza komunikacyjnego w pobliu centrum handlowego powinna doprowadzi do wzrostu wartoci tego obiektu. Cech t w literaturze okrela si jako wspzaleno, czyli wzajemne oddziaywanie na siebie nieruchomoci (Kucharska-Stasiak, 2006). Znajomo tej cechy moe by przyczyn dodatkowych zyskw dla inwestorw, ktrzy poprzez waciwy rozwj jednej nieruchomoci mog wpywa na wzrost wartoci terenw do niej przylegajcych. Ostatnie, najczciej przytaczane cechy ekonomiczne wyrniajce nieruchomo, to ich kapitaochonno i maa pynno. Budowa lub nabywanie ju gotowych obiektw pociga za sob znaczne koszty, trudne do pokrycia z kapitau wasnego. Inwestycje takie zwizane s najczciej z korzystaniem z kredytw. Std te warunki panujce na rynku kredytw bankowych maj duy wpyw na sytuacj na rynku nieruchomoci. Sprzeda nieruchomoci bez straty na jej wartoci wymaga czsto dugiego czasu, niezbdnego na pozyskanie nabywcy oraz zawarcie transakcji. Tote maa pynno nieruchomoci jest uznawana za podstawow jej wad. Podsumowujc powysze mona stwierdzi, e nieruchomo moe by postrzegana jako unikatowy towar charakteryzujcy si specyficznymi cechami, z ktrego nabyciem, zbyciem lub rozwojem wie si podjcie specyficznego ryzyka.

222

Dariusz Trojanowski

20.2.

oDrBno rYnKU nierUCHoMoCi

Specyfika nieruchomoci sprawia, e rynek na ktrym funkcjonuj, cechuje swoista odrbno. Na rynku nieruchomoci dokonywane s transakcje, w wyniku ktrych powstaj ceny (za przeniesienie prawa do rozporzdzania nieruchomoci) oraz czynsze (za przeniesienie prawa do korzystania z nieruchomoci). Zgodnie z tym, co ju wspominano w niniejszym artykule, transakcje odnoszce si do rnych form wadania nieruchomociami powoduj wyodrbnienie: rynku cen, rynku czynszw. W odniesieniu do kategorii przestrzeni definicj rynku nieruchomoci prezentuje si jako obszar, na ktrym panuj zblione warunki obrotu nieruchomociami (Kucharska-Stasiak, 1998). Zasig rynku nieruchomoci w wielu publikacjach traktowany jest jako kryterium jego podziau. Z tego punktu widzenia wyrnia si (Hopfer, Jdrzejewski, rbek, rbek, 1993): rynek lokalny (rynek mieszka i maych obiektw handlowych), rynek ponadlokalny lub regionalny, tj. rynek obiektw administracyjnych (biurowych), hoteli, pensjonatw, wikszych obiektw przemysowych i handlowo-usugowych, rynek krajowy, ktry tworz wielkie obiekty biurowe, wielkie obiekty przemysowe, handlowe i usugowe (jest on podobny do rynku lokalnego z t rnic, e obejmuje on obiekty due i bardzo due), rynek midzynarodowy obejmujcy hotele, lotniska, centra biurowe itd. Wspominana ju cecha nieruchomoci stao w miejscu jest przyczyn zawenia przestrzennego rynku nieruchomoci i pojmowania go, w wikszoci przypadkw, jako rynku o lokalnym charakterze (Brzeski, 1994). Praktycznym odzwierciedleniem tej cechy s firmy obsugujce rynek nieruchomoci, ktre skupiaj si na wiadczeniu usug z reguy w jednym miecie. Lokalno rynku nie dotyczy wprawdzie wszystkich typw nieruchomoci, ale tych, ktre stanowi podstawowy przedmiot obrotu rynkowego (w szczeglnoci mieszka). Kolejnym czynnikiem, wpywajcym na odrbno rynku nieruchomoci, s bariery wejcia i wyjcia (Brzeski i in., 2004). Duy kapita potrzebny na zakup nieruchomoci, wysokie koszty transakcji oraz podatki tworz wysoki prg finansowy, ktry czsto zniechca inwestorw jeszcze przed samym wejciem na rynek. Dodatkowe ryzyko wie si z ograniczeniem moliwoci wycofania kapitau. W przeciwiestwie do papierw wartociowych, nieruchomoci charakteryzuj si ma pynnoci, co oznacza, e sprzeda takiego aktywa trwa czsto bardzo dugo. Wysoka kapitaochonno nieruchomoci powoduje, e finansowanie takich inwestycji odbywa si z reguy przy pomocy dugu. Na si nabywcz potencjalnych uczestnikw rynku wpywa wic wysoko stopy procentowej, dostpno kredytw hipotecznych, a take wielko ich dochodw. Rynek kredytowy wpywa na stron popytu, za rynek budowlany wpywa na stron poday nieruchomoci. Budownictwo charakteryzuje si dugim cyklem produkcji, a to z kolei powoduje, e poda nieruchomoci jest mao elastyczna. Szybki wzrost popytu nie moe by ustabilizowany rwnie szybkim wzrostem poday, co wywouje wzrost cen i nadwyk 223

20. Specyficzne cechy nieruchomoci...

popytu. Powysze prowadzi do wniosku, i rwnowaga na rynku nieruchomoci osigana jest sporadycznie. Problem podejmowania decyzji inwestycyjnych i okrelania wartoci komplikuje dodatkowo rzadko wystpowania transakcji oraz trudno w uzyskaniu niezbdnych i rzetelnych informacji. Ustalenie wartoci zwizane jest z pozyskaniem wiarygodnych danych dotyczcych cech rynkowych, cen oraz dochodw z nieruchomoci. Jednake obrt nieruchomociami nie jest publiczny, co oznacza, e strony transakcji nie musz udostpnia podanych informacji. Dodatkowo sytuacj uczestnikw rynku komplikuje, wskazywana przez E. Kucharsk-Stasiak, maa elastyczno cenowa popytu i poday. Jak pisze autorka, powoduje to ... trudno osignicia stanu rwnowagi na rynku nieruchomoci ... (Kucharska-Stasiak, 2006). Na polskim, nadal rozwijajcym si rynku nieruchomoci, wystpuj dodatkowe bariery utrudniajce waciwe ksztatowanie si tego wanego elementu gospodarki rynkowej. Do gwnych, nadal aktualnych barier rozwoju rynku nieruchomoci zalicza si np. nieuregulowane stosunki wasnociowe (Kuchrska-Stasiak E., 2001). Dotyczy to w szczeglnoci nieruchomoci znajdujcych si w obszarach przestrzeni publicznych. *** Jak wykazano powyej, nieruchomo moe by postrzegana jako unikatowy towar charakteryzujcy si specyficznymi cechami, z ktrego nabyciem, zbyciem lub rozwojem wie si podjcie specyficznego ryzyka. Rynek nieruchomoci charakteryzuje si wieloma specyficznymi cechami, ktre wyznaczaj dziaanie jego mechanizmw. Sprawia to, e obsuga rynku nieruchomoci wymaga specjalistycznych profesji w zakresie porednictwa, wyceny, zarzdzania oraz usug prawnych. Rozpatrywanie nieruchomoci z punktu widzenia przestrzeni publicznej wymaga wiadomoci specyficznoci i zoonoci tego dobra oraz odrbnoci rynku, na jakim nieruchomoci funkcjonuj. LiterAtUrA
Bryx M., Matkowski R., 2000, Warto nieruchomoci i jej ksztatowanie, [w:] H. Henzel (red.) Ekonomika inwestowania. Aspekty finansowe i ekologiczne, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice. Bryx M., Matkowski R., 2001, Inwestowanie w nieruchomoci, Poltext, Warszawa. Brzeski W., 1994, Specyfika nieruchomoci jako towaru rynkowego, Zeszyt Krakowskiego Instytutu Nieruchomoci nr 2/1994, Krakowski Instytut Nieruchomoci, Krakw. Brzeski W., Dobrowolski G., Sdek S. (red.), 2004, Vademecum porednika nieruchomoci, Krakowski Instytut Nieruchomoci, Krakw. Encyklopedia wiedzy o nieruchomociach, 2008, Europejski Instytut Nieruchomoci i Krakowski Instytut Nieruchomoci, WarszawaKrakw. Hopfer A., Jdrzejewski H., rbek R., rbek S., 1993, Wycena nieruchomoci i przedsibiorstw, tom 1, Twigger, Warszawa. Kodeks cywilny i inne teksty prawne, 2001, Wydawnictwo C.H. BECK, Warszawa. Kucharska-Stasiak E., 2006, Nieruchomo w gospodarce rynkowej, PWN, Warszawa.

224

Dariusz Trojanowski

Kucharska-Stasiak E., 2001, Wybrane problemy rozwoju rynku nieruchomoci w Polsce, [w:] E. Kucharska-Stasiak (red.), Bariery rozwoju rynku nieruchomoci, Uniwersytet dzki, d. KucharskaStasiak E. (red.), 1998, Leksykon rzeczoznawcy majtkowego, Polska Federacja Stowarzysze Rzeczoznawcw Majtkowych, Warszawa. Nalepka A., 2007, Analiza modeli zarzdzania zasobem nieruchomoci komunalnych w gminie, [w:] I. Witt (red.), Gospodarka, Inwestycje, Nieruchomoci, Podatki, SGH, Warszawa.

MAGDALenA reMBeZA

21.

KsZtAtoWAnie PrZestrZeni PUBLiCZnYCH PrZY WYKorZYstAniU FUnDUsZY eUroPeJsKiCH

Polityka unijna wobec miast w ostatnich latach zostaa ukierunkowana na ich rozwj oraz rewitalizacj. Szczeglnie istotne stay si koncepcje przeksztace przestrzeni publicznych, bowiem zbudowanie atrakcyjnej przestrzeni publicznej w ramach projektu rewitalizacji determinuje w znacznym stopniu powodzenie tego projektu (Zuziak, 2006). Oznacza to, e projekt architektoniczno-urbanistyczny powinien wytworzy lub wkomponowa si w sie przestrzeni publicznych wicych projektowane zespoy z otaczajc tkank miejsk (Zuziak, 2006). Projekt przestrzeni publicznej nie moe by wic niezalenym bytem, ale powinien nie w sobie funkcje integracji przestrzeni. Ksztatowanie przestrzeni publicznych przy wykorzystaniu funduszy europejskich wie si take nierozerwalnie z pojciem konkurencyjnoci miasta, czego dowodem s midzy innymi zapisy w Karcie Lipskiej nt. Zrwnowaonych Miast Europejskich. Zapewnienie konkurencyjnoci miasta jest bardzo istotne z punktu widzenia polityki strukturalnej Unii Europejskiej. Dlatego przeznacza ona z kadym okresem programowania coraz wiksz pul rodkw unijnych na rewitalizacj miasta i odnow jego przestrzeni publicznych.

21.1.

KonKUrenCYJno MiAst eUroPeJsKiCH A KsZtAtoWAnie PrZestrZeni PUBLiCZnYCH W WArUnKACH WsPArCiA FUnDUsZAMi UniJnYMi

Nowoczesne rozumienie pojcia rozwoju miasta kojarzone jest z dwoma celami: budowaniem konkurencyjnoci miasta w skali ponadlokalnej i podnoszeniem jakoci ycia mieszkacw (Bryx, 2003). Jednym z gwnych priorytetw rozwoju miast europejskich jest podnoszenie ich konkurencyjnoci. Karta Lipska podaje, e w zakresie polityki zintegrowanego rozwoju miast, szczeglne wane s nastpujce strategie dziaa, majce na celu wzmocnienie konkurencyjnoci miast europejskich: tworzenie i zapewnienie wysokiej jakoci przestrzeni publicznych, modernizacja sieci infrastrukturalnych oraz poprawa efektywnoci energetycznej, aktywna polityka innowacyjna i edukacyjna. Konkurencyjno miast naley czy z lokowaniem si na ich obszarze rnych podmiotw, a take z mobilnoci i pozyskiwaniem zasobw i rodkw (Stawasz, 2007; Klasik, 2005). Konkurencyjno, ktra stanowi cech przestrzeni, w znaczeniu konkurencji o przestrze i jej zasoby, moe by take rozumiana jako cecha dziaania wadz miejskich (Stawasz, 2007, s. 159). 226

Magdalena Rembeza

Jest to zjawisko, ktre utrzymuje si w kategoriach zoonego, cigego procesu o charakterze dynamicznym, w wyniku ktrego jedna jednostka terytorialna lub organizacyjna utrzymuje przewag, mierzon jakoci ycia, nad inn (Borowski, 2003). Proces ten mona rozpatrywa na dwch poziomach wzajemnie si przenikajcych: jeden dotyczy cech rodowiskowych jednostki, a drugi cech ekonomiczno-organizacyjnych. Do cech rodowiskowych mona zaliczy elementy wizerunku fizycznego terytorium i spoecznego ludzi a przez cechy ekonomiczno-organizacyjne rozumie si procedury zdolne do przycignicia kapitau finansowego i kapitau spoecznego (Borowski, 2003). Konkurencyjno ksztatuje si pod wpywem rnorodnych czynnikw takich jak: ad przestrzenny w ujciu spoecznym, ekonomicznym, ekologicznym i funkcjonalnym, innowacyjno i postp naukowo-techniczny, doskonalenie struktur organizacyjnych, jasno i otwarto relacji i powiza polityki i gospodarki z yciem publicznym (Borowski, 2003). Zintegrowane podejcie do czynnikw konkurencyjnoci zostao zawarte w dokumentach Unii Europejskiej. Wykazuje ono zwizki z oglnymi czynnikami rozwoju, do ktrych nale: zrwnowaony ad przestrzenny, spoeczny, gospodarczy i ekologiczny, innowacyjno technologiczna, wspieranie maej i redniej przedsibiorczoci, umiejtno korzystania z funduszy pomocowych, wzrost inwestycji, dostpno komunikacyjna w ukadach zintegrowanych, dostpno do rde energii, dostp do edukacji, wzrost potencjau gospodarczego, usprawnienie dziaania administracji publicznej (Borowski, 2003). Jednym z procesw, ktry stymuluje rozwj konkurencyjnoci miasta jest rewitalizacja zdegradowanych obszarw. Rewitalizacja jest procesem, ktry odbywa si na rnych paszczyznach. Zmiany, ktre za sob pociga s rwnie wielopaszczyznowe i dotycz rnych sfer: przestrzennej, spoecznej i ekonomicznej. Kocowym efektem przedsiwzi rewitalizacyjnych jest wytworzenie nowej jakociowo przestrzeni miejskiej (Stawasz, 2007, s. 161). Przekada si to na wzrost zainteresowania miastem oraz jego atrakcyjno dla mieszkacw i inwestorw. Reasumujc, zgodnie z gwnymi zaoeniami Strategii Lizboskiej, fundusze unijne maj wpywa na wzrost konkurencyjnoci miasta. Poprawa konkurencyjnoci miasta odbywa si midzy innymi poprzez podnoszenie jakoci zdegradowanej przestrzeni miejskiej (rewitalizacja) i moe odbywa si przy udziale rodkw strukturalnych (rodki na odnow wanych przestrzeni publicznych miasta, na restrukturyzacj obszarw zaniedbanych lub opuszczonych przez wczeniejsze funkcje).

21.2.

PrZYKADY ProJeKtW PrZestrZeni PUBLiCZneJ ZreALiZoWAnYCH DZiKi FUnDUsZoM UniJnYM

Wrd wielu projektw, zwizanych z rewitalizacj danego obszaru a wspfinansowanych z funduszy unijnych, znaczc grup stanowi projekty zwizane z odnow, uczytelnieniem lub uatrakcyjnieniem przestrzeni publicznej. Istotne jest, e zbudowanie atrakcyjnej przestrzeni publicznej w ramach projektu rewitalizacji jest jednym z najwaniejszych czynnikw decydujcych o jego powodzeniu (Zuziak, 2006, s. 90). Jednoczenie prawidowo funkcjonujca, poddana rewitalizacji przestrze publiczna wpywa pozytywnie 227

21. Ksztatowanie przestrzeni publicznych...

na konkurencyjno miasta. Obrazuj to przykady rewitalizacji przestrzeni publicznych w Turynie, Wiedniu, Bielsku-Biaej i yrardowie.

21.2.1.

turyn Piazza Livio Bianco w ramach UrBAn ii1

Pierwszy przykad, zwizany z odnow przestrzeni publicznej, to znajdujcy si na poudniowo-zachodnich przedmieciach Turynu Piazza Livio Bianco. Projekt tej przestrzeni publicznej zosta zrealizowany w ramach Inicjatywy Wsplnotowej URBAN II dla Turynu2. Nie sposb zanalizowa tego projektu bez opisania samego programu. URBAN II dla Turynu jest czci szerszej strategii rozwoju peryferyjnych dzielnic miasta, ktre s wdraane od 1998 przez specjalnie powoan do tego celu jednostk Urzdu Miasta: Settore Periferie. Przez ten okres miasto zainwestowao ogromne rodki na rewitalizacj dzielnic. Obecnie Settore Periferie pracuje nad czternastoma lokalnymi projektami, w tym nad jednym znajdujcym si na terenie Mirafiori Nord. Program Urban II dla Turynu zosta przygotowany przez : Progetto Speciale Periferie (wadze lokalne), Tavolo Sociale (forum organizacji lokalnych i spoeczestwa) oraz Grupy doradcze (w zakresie aspektw gospodarczych, spoecznych itp.) (Prat, 2004). Obszar objty programem znajduje si na poudniowym kracu miasta w ssiedztwie zakadw Fiata Mirafiori Nord. Powierzchnia jego wynosi 2135 km a zamieszkany jest przez okoo 25 tys. mieszkacw. Przesankami do rewitalizacji tego obszaru byy zarwno problemy natury przestrzennej jak i gospodarczej oraz spoecznej. Wrd wanych problemw ze sfery przestrzennej naley tu wymieni brak znaczcych i centralnych obszarw przestrzeni publicznej, zy stan niektrych budynkw, obecno wieowcw, osiedli wysp dla redniej i niszej klasy spoeczestwa, rozlege puste drogi i tereny zielone midzy blokami. Pozostaymi czynnikami decydujcymi o wyborze tego obszaru byy take: sabo rozwinita dziaalno handlowa pozbawiona cech nowoczesnoci, spoeczno lokalna zdominowana przez ludzi starszych, niepenosprawnych, ludzi z marginesu spoecznego oraz fakt, e na terenie tym znajduje si wysoki procent (20%) publicznego budownictwa mieszkaniowego. Program URBAN II opiera si na trzech zasadniczych elementach: zielonej osi skoncentrowanej wok fizycznej rewitalizacji i zrwnowaenia rodowiska naturalnego; niebieskiej osi zwizanej z tworzeniem infrastruktury i know-how wzrostu gospodarczego; czerwonej osi powiconej integracji spoecznej i wzrostowi kulturowemu. Priorytet zielona o zawiera projekty z dziedziny infrastruktury, architektury i rodowiska. Celezielonej osi s skoncentrowane na ochronie rodowiska, poprawie jakoci przestrze1 Opis przypadku zosta sporzdzony na podstawie opracowania A. Prata (2004, s. 60-64), materiaw ze stron internetowych: www.comune.torino.it oraz www.europa.eu/regional_policy, dokument programowy URBAN II: Complemento di Programmazione PIC URBAN II (20002006), Mirafiori Nord, maj 2007. 2 Program URBAN II w Turynie zosta oceniony jako jeden z dziesiciu najlepszych programw w rankingu przeprowadzonym na polecenie Unii Europejskiej (Communication to the Community Member States by European Commision of 28 April 2000, no.2000/C141/04).

228

Magdalena Rembeza

ni miejskich, promocji zrwnowaonego rozwoju jako elementu identyfikujcego dzielnic. Szczeglny nacisk pooony jest na tworzenie przestrzeni publicznych, ktre bd zielone, bezpieczne, wysokiej jakoci a take dostpne dla wszystkich mieszkacw tego terenu. Natomiast obiekty, ktre utraciy swoj dotychczasow funkcj maj zosta przeznaczone na funkcje kulturalne. Gwnymi projektami s: wykonanie oglnego planu urbanistycznego, rewitalizacja placu Piazza Livio Bianco, projekt Corso Tazzoli Parku Linearnego. Gwnym zadaniem priorytetu niebieska o jest wsparcie istniejcych firm i usug jak rwnie uatwianie rozwoju nowym firmom. W ten sposb ma zosta zapewniona oferta nowych miejsc pracy, ale rwnie przeksztacenie tego peryferyjnego terenu w prawdziwe, produktywne centrum dziki nowym technologiom, kreatywnoci, innowacji. Ostatni priorytet , czerwona o, ma na celu wzmacnianie spoecznych wizi, zmniejszanie poczucia anonimowoci i spoecznej dyskryminacji wrd mieszkacw. Suy ma temu stwarzanie moliwoci dla kulturalnych i artystycznych dziaa, ktre mog mie wpyw na wzmocnienie poczucia przynalenoci do spoecznoci lokalnej. Przykadem projektu w ramach czerwonej osi jest Casa del Quotidiano centrum dla rodzin, modych ludzi i starszych. Projekt placu Piazza Livio Bianco (w ramach priorytetu zielona o) stanowi dziaanie, ktre miao by inauguracj programu URBAN II we wrzeniu 2002 roku. By on efektem partycypacji mieszkacw, ktrzy mogli wyraa swoje potrzeby i pomysy ju we wstpnych etapach projektu. Mieszkacy i liczne stowarzyszenia usilnie domagay si odnowy placu, by przywrci mu spoeczn i kulturaln rol, jak niegdy spenia w dzielnicy, zapobiegajc tym samym jego zniszczeniu i przebywaniu tam ludzi z marginesu. Najwaniejsze w caej operacji stao si uczestnictwo mieszkacw dzielnicy, od etapu planowania (za porednictwem konkursu publicznego i gosowania mieszkacw) do zarzdzania placem po zakoczeniu robt. Utworzone w tym celu stowarzyszenie Piazziamoci in Piazza (Wemy plac we wadanie) dziaa od 2004 roku. Koordynuje ono dziaania kulturalne organizowane w czasie roku i wspiera stae i aktywne uczestnictwo mieszkacw dzielnicy (Rembeza, 2006). Budowa nowego zaoenia placowego zostaa podzielona na dwa etapy. Jako pierwsza zostaa wykonana pnocna cz placu wychodzca na ulic Dandolo, obejmujc rwnie obszar Kocioa Zbawiciela, a do ulicy Diany. Drugi etap budowy obj przebudow pozostaej czci obszaru, ktra przylega do szkoy Vidari. Projekt zosta wykonany przez architektw Ghisolfi, Paolino i Tonetto, zwycizcw konkursu, ktry odby si w 1999 roku. Celem projektu byo stworzenie przestrzeni zachcajcej do kontaktw towarzyskich i rozrywki z jak najwiksz iloci zieleni (obszary zadrzewione i pokryte zieleni zwiksz si dwukrotnie w stosunku do dzi istniejcych). Nie ma to by plac w rozumieniu tradycyjnym, ale park miejski w penym tego sowa znaczeniu. Koszt projektu wynosi 2,5 mln euro, natomiast koszty poniesione w ramach caego Programu URBAN II to 40 mln euro na rewitalizacj caej dzielnicy Mirafiori Nord. Zestawienie kosztw i wysoko dofinansowania programu przedstawia tabela 3. Odnowiony plac sta si sercem dzielnicy Mirafiori Nord. Znajduje si na nim przestrze dla najmodszych, czyli zadaszony plac zabaw ale take przestrzenie sportowe, gdzie maj miejsce zawody i wydarzenia sportowe. Wanym elementem placu s te stopnie, na ktrych mog siada przechodnie i obserwowa odbywajce si na placu imprezy plenerowe. 229

21. Ksztatowanie przestrzeni publicznych...

Tabela 3. Koszt cakowity oraz wkad funduszy UE dla Programu URBAN II w Turynie (www.ec.europa.eu/regional_policy).
Priorytet Priorytet 1: ielona o Priorytet 2: niebieska o Priorytet 3: czerwona o Pomoc techniczna Suma Koszt cakowity 15.316.612 7. 632.199 4.130.102 1.759.640 28.838.553 Wkad funduszy UE 6.126.645 2.531. 270 1.518.547 716.487 10.892.949

21.2.2.

Wiede projekt Loritz Platz (w ramach UrBion: UrBAn Wiede Grtel Plus)3

Program URBAN Wiede Grtel Plus by realizowany w latach 19952001, a celem jego bya kompleksowa rewitalizacja zdegradowanej dzielnicy Grtel. Obszar ten rozciga si wzdu linii kolejowej okalajcej rdmiecie Wiednia. W latach 80. i 90. teren ten wyrnia si wysokim stopniem degradacji. Dominowaa tutaj XIX-wieczna zabudowa o niskich standardach mieszkaniowych. Brak byo wystarczajcej infrastruktury socjalnej (szk, przedszkoli) oraz przestrzeni zielonych i miejsc stworzonych dla rekreacji. System przestrzeni publicznych wykazywa si rwnie duym stopniem zaniedbania. Z uwagi na warunki panujce w tej dzielnicy zamoniejsi mieszkacy opuszczali j, a w ich miejsce wprowadzali si imigranci. Dzielnica ta, haaliwa w cigu dnia i niebezpieczna w nocy, cieszya si z opini wrd mieszkacw Wiednia. Program URBAN II dla Wiednia zosta zbudowany na czterech osiach priorytetowych (Targowska, 2006): Priorytet 1: SAQUORI zmierzajcy do poprawy poziomu ksztacenia i infrastruktury. Dziaania, w ramach tego priorytetu, polegay na promocji i wspieraniu zatrudnienia poprzez agencje pracy oraz na promowaniu nowych przestrzeni przeznaczonych dla handlu. Priorytet 2: NESKOFF majcy na celu odnow spoeczn i kulturaln a take zmian wizerunku dzielnicy. Priorytet 3 zawierajcy dziaanie URBION, zwizany z interwencj urbanistyczn i estetyczn w zachodniej czci Grtel. Priorytet 4 zawierajcy dziaanie PROTECH, polegajce na zarzdzaniu programem i pomocy technicznej (w ramach tego dziaania zosta zrealizowany projekt biura URBAN). W ramach programu URBAN Wiede Grtel Plus miasto zrealizowao pi projektw pilotaowych: adaptacj opuszczonej fabryki na centrum technologii sonecznej (80 miejsc pracy); stworzenie agencji pracy i kwalifikacji; rehabilitacj 12 kwartaw budynkw mieszkalnych; adaptacj budynku pofabrycznego na midzynarodowe centrum modzieowe opierajce swoj dziaalno na multimediach; odnow i uatrakcyjnienie przestrzeni publicznej wzdu linii kolejowej centralnej czci Grtel (Grtel West) w ramach projektu URBION.
3 Opis przypadku zosta sporzdzony na podstawie F. Targowska (2006, s. 7379) oraz materiaw ze strony internetowej www.wien.gv.at/stadtentwicklung.htm

230

Magdalena Rembeza

Projekt URBION, proponujcy interwencj urbanistyczn i estetyczn, sta si projektem symbolizujcym zmiany i odegra wan rol w kreowaniu nowej tosamoci dzielnicy. Projekt ten w bardzo duej mierze stara si wydoby potencja miejsca. Opiera si na zachowaniu istniejcych pozytywnych elementw przestrzeni, do ktrych naleao zachowanie i rehabilitacja istniejcej zieleni, a take zachowanie i wyeksponowanie fasad arkad linii kolejowej. Dogodna lokalizacja arkad i dua powierzchnia pustostanw pozwalaa na ich wykorzystanie jako przestrzeni przeznaczonej dla modziey i na cele kulturalne. Projekt URBION, zachowujc potencjay miejsca, stara si likwidowa sabe strony obszaru, do ktrych zaliczono: brak owietlenia, brak cieek rowerowych, nieuregulowane sprawy parkingowe, niedogodne warunki przejcia dla pieszych przez Loritz Platz. Bardzo istotnym elementem opisywanego projektu byo zaangaowanie spoeczestwa, a w szczeglnoci prywatnych inwestorw, ktrzy zainteresowani byli zagospodarowaniem przestrzeni pod arkadami. Z uwagi na du skal obszaru dziaania oraz ograniczone fundusze realizacja projektu zostaa podzielona na etapy (obszar Grtel West podzielono na 11 odcinkw). Wyznaczono cztery obszary dziaania (1) odcinek wok Westbahnstrasse, (2) odcinek od Thaliastrasse do Friedmangasse, (3) odcinek wok Whringer, (4) odcinek miedzy Canissiusgasse a Nussdorfer Strasse, gdzie przeprowadzono prace w szeciu punktach. Byy to tzw. projekty pilotaowe. Cztery projekty dotyczyy rewaloryzacji arkad i ich otoczenia, natomiast dwa pozostae placu Loritz i placu Uhl. Przebudowa arkad, znajdujcych si pod lini kolejow, stanowia bardzo wany element projektu URBION. Warto w tym miejscu zaznaczy, e projekt ten wiza si z popraw przestrzeni publicznej przed arkadami, a take z adaptacj arkad na potrzeby kawiarenek, warsztatw i sklepw. Loritz Platz pooony jest w punkcie centralnym pomidzy rdmieciem Wiednia a zewntrzn czci miasta. Stanowi wany punkt w przestrzeni miejskiej, poniewa krzyuj si na nim linie metra, tramwaju, pocigu, a take drogi koowe. Wanie to krzyowanie si arterii komunikacyjnych powodowao utrudnienia dla ruchu pieszego i jednoczenie wpywao na rozbicie jednolitej przestrzeni placu. W ssiedztwie Loritz Platz znajduje si take park Loritz Park ktry z uwagi na swoje pooenie w pobliu arterii komunikacyjnych, jest mao atrakcyjnym miejscem do wypoczynku i rekreacji. Celem rewitalizacji bya poprawa funkcjonalnoci i estetyki placu jak rwnie przywrcenie waciwej funkcji i atrakcyjnoci parku. Projekt zosta przygotowany przez Biuro Architektury i Estetyki Miasta Urzdu Miasta przy wsppracy z architektem Sylja Tillnerem. Zasada ksztatowania przestrzeni na Loritz Platz polegaa na wyznaczeniu i poprowadzeniu nowego ukadu torw tramwajowych oraz budowie bardzo oryginalnego zadaszenia nad przystankami. Nowy ukad jest bardzo czytelny. Przystanki zostay zgrupowane, co pozwala na atwe przemieszczanie si pieszych w przestrzeni, zwaszcza midzy stacjami metra a tramwajem. Wyszukana forma zadaszenia placu i jego specjalne owietlenie, oprcz funkcji czysto praktycznej (ochrona pieszych przed opadami), ma za zadanie symbolizowa dziaania zwizane z rewitalizacj tej czci Grtel. Caoci kompozycji dopenia specjalnie zaprojektowana maa architektura oraz nowo posadzone drzewa. Loritz Park rwnie zosta przeprojektowany. W celu oddzielenia parku, lecego w bezporednim ssiedztwie stacji tramwajowej, stworzono barier zieleni. Wprowadzono nowe elementy w postaci maej architektury, a take wyznaczono przestrze do gry i zabawy. 231

21. Ksztatowanie przestrzeni publicznych...

Projekt URBION, jeden z piciu projektw pilotaowych wspfinansowanych ze rodkw unijnych, zadziaa jak katalizator odnowy dzielnicy. W niedugim czasie wpyn on na zmian jej wizerunku oraz na jej atrakcyjno. Bezpieczniejsza i bardziej atrakcyjna przestrze publiczna wzdu linii kolejowej przycigna zarwno mieszkacw dzielnicy jak rwnie mieszkacw pozostaych czci Wiednia. Zmiany zwizane ze zweniem pasa przeznaczonego dla ruchu samochodowego przyczyniy si do zmniejszenia uciliwoci ruchu. Nowa, pozytywna tosamo dzielnicy zostaa osignita rwnie dziki wprowadzeniu ujednoliconych elementw maej architektury, a take dziki charakterystycznej formie zadaszenia na Loritz Platz.

21.2.3.

Bielsko-Biaa: nowa starwka nowe szanse (rewitalizacja w ramach ZPorr)4

Projektem flagowym, ktry zosta zrealizowany z inicjatywy wadz miasta przy udziale funduszy strukturalnych, bya rewitalizacja Bielskiej Starwki. Projekt ten pod nazw Program Rewitalizacji Bielskiej Starwki zosta przyjty w 2004 roku, a jego zaoenia zostay czciowo uwzgldnione w Programie Rewitalizacji Obszarw Miejskich w Bielsku-Biaej, przyjtym w 2005 roku. Bielska Starwka jest pooona na wzgrzu w centrum miasta i zajmuje powierzchni okoo 10 hektarw. Tworz j dwa zintegrowane obszary. Pierwszy z nich redniowieczne miasto to teren o powierzchni okoo 6 hektarw, ktrego ukad lokacyjny siga XIII wieku, a cz centraln zajmuje rynek. Drugi obszar piercie, obejmuje kwartay mieszkalno-usugowe, mury obronne, dwa obiekty sakralne oraz zamek ksit Sukowskich (Kamiski, Nowak, 2006, s. 7879). Z uwagi na historyczne znaczenie zesp zabudowy Starwki fizycznie przetrwa, jednak wszystkie budynki wymagay poprawy stanu technicznego, funkcjonalnego oraz estetycznego. W wyniku inwentaryzacji zewidencjonowano 118 obiektw, z ktrych 71 znajduje si w rejestrze zabytkw. Procesy degradacji zabudowy, pogbione wieloletni luk remontow, spowodoway w 1998 roku katastrof budowlan w kamienicy przy ul. Rynek 45 (zawaleniu ulega wwczas ciana elewacyjna od strony Rynku, stropy konstrukcji drewnianej, sklepienie oraz ciany zewntrzne). Stan techniczny sieci uzbrojenia terenu charakteryzowa si postpujc korozj, wysok awaryjnoci sieci, ktre zanieczyszczay rodowisko naturalne i nie speniay warunkw technicznych. Taki stan powodowa niekorzystne procesy spoeczne, takie jak ucieczk modych i wyksztaconych osb z centrum na obrzea miasta. Zaniedbana Starwka wpywaa na rezygnacj sektora maych przedsibiorstw oraz wolnych zawodw (adwokaci, lekarze, architekci) z wynajmowania biur w tej okolicy i bya to tzw. bezporednio utracona korzy5. Dlatego rewitalizacja tej czci miasta staa si niezbdna.

Przypadek rewitalizacji Bielskiej Starwki zosta opracowany w oparciu o publikacje: Kamiski, Nowak, (2006, s. 7879), Targowska (2006, s. 8588) oraz materiay ze strony internetowej: www.zmp.poznan.pl 5 Porwnaj z materiaami zamieszczonymi na stronie internetowej www.zmp.poznan.pl, w ramach projektu Fundusze strukturalne w miastach dobre praktyki. Projekt realizowany jest przez Zwizek Miast Polskich, wspfinansowany przez Uni Europejsk w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna.
4

232

Magdalena Rembeza

W ramach projektu rewitalizacji Starwki zmodernizowano uzbrojenie terenu: sie wodocigow, kanalizacyjn i gazow wraz z przyczami, a take sie energetyczn, teletechniczn i ciepln oraz kanalizacj deszczow. Poprawiono rwnie stan ulic: Celnej, Piwowarskiej, Kocielnej, Cieszyskiej oraz Rynku (Kamiski, Nowak, 2006, s. 79).
Tabela 4. Partnerzy uczestniczcy w realizacji projektu rewitalizacji Bielskiej Starwki, ich wkad finansowy i osigane kworzyci (www.zmp.poznan.pl).
Partnerzy uczestniczcy w realizacji projektu AQUA S.A. Wkad partnerw w realizacj projektu Partner finansuje 30% kosztw wykonania sieci wodocigowej oraz kanalizacji sanitarnej. Partner finansuje 30% kosztw wykonania sieci cieplnej. Korzyci osigane przez partnerw Partner nie jest zmuszony ponie 100% kosztw inwestycji. Po zakoczeniu projektu zostanie zarzdc sieci. Partner nie jest zmuszony ponie 100% kosztw inwestycji. Po zakoczeniu projektu zostanie zarzdc sieci. Oszczdno kosztw wynikajca z kompleksowego charakteru inwestycji. Oszczdno kosztw wynikajca z kompleksowego charakteru inwestycji. Oszczdno kosztw wynikajca z kompleksowego charakteru inwestycji.

Therma Sp. z o.o.

Energetyka Beskidzka S.A.

Grnolska Spka Gazownictwa Sp. z o.o. Telekomunikacja Polska S.A.

Partner wykonuje wymian sieci elektroenergetycznych na obszarze objtym projektem i ponosi koszty w tym zakresie. Partner wykonuje sieci gazowe na obszarze objtym projektem i ponosi koszty w tym zakresie. Partner wykonuje sieci teletechniczne na obszarze objtym projektem i ponosi koszty w tym zakresie.

Tabela 5. Szacunkowe koszty i rda finansowania rewitalizacji Starwki w Bielsku-Biaej (www.zmp.poznan.pl).


Szacunkowe koszty i rda finansowania Wydatki Wydatki Koszty eksploatacyjne JST Budet pastwa rda finansowania Fundusze strukturalne Inne rodki prywatne Poniesione do 2005 3 029 860,17 416 799,80 277 866,53 2 083 999,00 277 866,53 Poniesione do 2006 859 309,43 572 872,95 4 296 547,14 572 872,95

Projekt obj rwnie kompleksowy remont pyty Rynku. Nawizujc do historii Starwki, wykonano archeologiczn ekspozycj Wagi Miejskiej, zbudowano zesp fontanny z figur Neptuna, z zabytkow studni, zegarem i ciekiem wodnym, a take zrekonstruowano pomnik w. Jana Nepomucena. Tak wieloaspektowa rewitalizacja Starwki przyczynia si do zwikszenia jej atrakcyjnoci jako miejsca sprzyjajcego inwestycjom oraz dziaalnoci gospodarczej (Kamiski, Nowak, 2006, s. 79). Projekt rewitalizacji Bielskiej Starwki charakteryzowa si bardzo zoonym montaem finansowym zastosowanym podczas realizacji przedsiwzicia. W chwili, gdy miasto skadao 233

21. Ksztatowanie przestrzeni publicznych...

wniosek o dofinansowanie projektu ze rodkw EFRR (w 2004 roku), w Polsce nie byo jeszcze podstaw prawnych do uruchomienia partnerstwa publiczno-prywatnego, nie byo rwnie ustawy, ktra okrelaaby zasady tego typu powiza midzy publicznym a prywatnym sektorem. Nowa ustawa o PPP zostaa uchwalona dopiero 28 lipca 2005 roku. Dlatego miasto, planujc zoenie wniosku w ramach ZPORR, zawaro szereg umw ze spkami prawa handlowego, ktre partycypoway w kosztach realizacji projektu. Byy to przede wszystkim spki, ktre stay si odpowiedzialne za poszczeglne sieci uzbrojenia. Miasto zawaro rwnie porozumienie pomidzy instytucjami w celu biecego rozwizywania problemw podczas realizacji projektu. Efektem wieloaspektowej rewitalizacji Bielskiej Starwki jest wzrost jej atrakcyjnoci jako miejsca sprzyjajcego inwestycjom oraz dziaalnoci gospodarczej. Na Stare Miasto powrcio ycie, zarwno mieszkacy jak i turyci coraz chtniej spdzaj tutaj wolny czas. Rwnie wielu wacicieli prywatnych kamienic rozpoczo ju remonty swoich budynkw. Miasto wspiera wacicieli prywatnych w dziaaniach pokazujc moliwoci pozyskania rodkw finansowych na przeprowadzenie tych prac.

21.2.4.

Park Dittricha w yrardowie6

Rewaloryzacja Parku Dittricha w yrardowie to kolejny przykad odnowy przestrzeni publicznej, ktrej realizacja bya moliwa dziki znacznemu udziaowi rodkw unijnych. Projekt ten zosta zrealizowany w ramach kompleksowej rewitalizacji zabytkowego centrum osady fabrycznej yrardowa. Zachowany w caoci zesp urbanistyczny miasta poprzemysowego przeomu XIX i XX wieku, stanowi dzi dziedzictwo europejskiej kultury materialnej. Pocztek miastu daa fabryka lniarska, ktra powstaa w 1829 roku i stanowia jedn z najnowoczeniejszych tego typu w wczesnej Europie. Osad charakteryzuje zarwno specyficzny ukad urbanistyczny, jak i rnorodno form i stylw architektonicznych7. Ten zabytkowy kompleks obejmuje centraln cze miasta o powierzchni okoo 70 ha. Do czasw nam wspczesnych w centrum yrardowa zachowao si blisko 95% pierwotnej zabudowy. Ponadto o kompozycyjna osady, oparta o regularn siatk ulic, obszary zieleni i widoczny podzia na cz mieszkaln dla robotnikw, dzielnic willow oraz oddzielne czci przemysow i usugow, zdecydowaa o spenieniu postulatw idealnego XIX-wiecznego miasta przemysowego. W centrum znajduj si dwie strefy ochrony konserwatorskiej: cisa, o powierzchni 36 ha, oraz porednia, o powierzchni 40 ha. Obecnie na list zabytkw wpisane jest 171 obiektw. Planowany proces rewitalizacji yrardowa, bazujcy na dowiadczeniach gmin miejskich Creusot-Montceau i w oparciu o fundusze strukturalne Unii Europejskiej, ma przyczyni si do zatrzymania degradacji budynkw i terenw objtych ochron konserwatorsk oraz do
Opis przypadku zosta sporzdzony na podstawie F. Targowska (2006, s. 6772), M. Rembeza (2007, s. 514515), J. Kamiski, R. Nowak (2006, s. 8485) oraz Lokalny program (2004). 7 Osada fabryczna to osiedle dla robotnikw i kadry kierowniczej fabryki, kocioy, szkoy, przedszkole, szpital, resursa, pralnia i ania miejska. yrardw jest jedn z osad fabrycznych, ktr prbowano budowa wedug projektw tzw. miast-ogrodw.
6

234

Magdalena Rembeza

oywienia terenw poprzemysowych. Misja programu rewitalizacji jest spjna z zaoon wizj miasta: yrardw celem miejskiej turystyki weekendowej8. Program rewitalizacji swoim zasigiem obejmuje nie tylko historyczn zabudow miejsk ale take najbardziej zdegradowan dzielnic mieszkaniow, tereny poprzemysowe byej centrali zakadw lniarskich, obszary o niedostatecznym wyposaeniu w sieci i urzdzenia infrastruktury technicznej (cay obszar podzielony zosta na sze zespow, te na projekty i zadania). Wikszo budynkw na terenie po tzw. centrali zakadw lniarskich zostao ju zagospodarowane na cele handlowe i produkcyjne. Nowi waciciele obiektw fabrycznych, poprzez nowe inwestycje, przewiduj poszerzenie wymienionych funkcji o mieszkaniowe, biurowe, hotelowe i gastronomiczne. Ponadto, oprcz zagospodarowania obiektw, ukad komunikacyjny caego terenu pofabrycznego ulega przebudowie. Pierwszy etap tego procesu zosta ju zrealizowany przy okazji pierwszej komercyjnej inwestycji (Galeria yrardw), ktra znacznie zmienia krajobraz i funkcjonowanie tego terenu. yrardw, w 2004 roku, przedstawi dziewi projektw do dofinansowania ze rodkw EFRR, w tym siedem wpisanych do Lokalnego Programu Rewitalizacji. Miasto otrzymao dofinansowanie na wszystkie siedem projektw: remont dwch ulic, remont i przebudow trzech szk, rozbudow monitoringu wizyjnego, zagospodarowanie Parku Dittricha. Park miejski im. Dittricha pooony jest na obszarze o wielkoci 5,8 ha i stanowi zabytek architektury ogrodowej. Zaprojektowany zosta przez Karola Sparmana projektanta midzy innymi Ogrodu Botanicznego w Warszawie. Na jego terenie znajduj si pozostaoci architektury ogrodowej oraz zabytkowy drzewostan. Przesankami do rewaloryzacji parku by jego oglny zy stan, degradacja substancji zabytkowej parku (ogrodzenie, przepusty, ukady cieek) oraz brak odpowiedniego wyposaenia. Brak owietlenia powodowa, e teren parku stanowi w nocy niebezpieczn stref. Obszar parku miejskiego nie stanowi wic dla mieszkacw yrardowa atrakcyjnej przestrzeni rekreacyjnej. Celem projektu zagospodarowania parku staa si poprawa jego funkcjonalnoci i estetyki przestrzeni publicznej, remont infrastruktury publicznej zwizanej z rozwojem funkcji rekreacyjnych i kulturalnych, zabezpieczenie wartoci obiektw nalecych do dziedzictwa kulturowego oraz poprawa bezpieczestwa. W ramach projektu rewaloryzacji parku bd realizowane nastpujce zadania: budowa lub modernizacja maej architektury na terenie parku (amfiteatr, plac zabaw, fontanna), renowacja i budowa ogrodzenia parku oraz wykonanie nowych wej, zainstalowanie owietlenia, budowa szaletu publicznego, wykonanie alejek wirowych oraz alejek z kostki brukowej, zainstalowanie nowych awek i koszy na miecie, zainstalowanie trzech nowych kadek stalowych,

8 Do przyjcia takiej wizji skaniaj walory turystyczne rodowiska kulturowego i naturalnego miasta oraz jego otoczenia.

235

21. Ksztatowanie przestrzeni publicznych...

monta szeciu kamer monitorujcych i ich poczenie ze stanowiskiem obserwacyjnym w siedzibie Stray Miejskiej, modernizacja zieleni w parku, dosadzenie krzeww i bylin. Projekt ten realizowany jest przez miasto przy nadzorze inwestycyjnym prowadzonym przez Wydzia Gospodarki Komunalnej Urzdu Miasta. Projekt urbanistyczny zosta przygotowany przez Miejski Zesp Urbanistyczny . Cakowity koszt projektu wynosi 4.321.100 z. Znaczcy jest w tym przypadku udzia rodkw unijnych i wynosi 75% kosztw inwestycji. Dotacje na projekt zostay przyznane w ramach ZPORR na dziaanie 3.3.1. Rewitalizacja obszarw miejskich.
Tabela 6. Koszty i rda finansowania realizacji projektu Parku Dittricha etap I (Targowska, 2006, s. 71).
rdo finansowania Budet miasta Budet pastwa Fundusze strukturalne Razem Koszt w tys. z 648,2 432,1 3.240,8 4.321,1 w procentach 15 10 75 100

Projekt rewaloryzacji parku miejskiego zosta podzielony na etapy. Zadania, o ktrych bya mowa nale do etapu I inwestycji. Etap II i III bd koncentroway si na odtworzeniu ciekw wodnych i wczeniu ich do systemu wodnego parku, a take na remoncie budynku muzeum. Natomiast etap IV bdzie realizowany przez inwestora prywatnego a dotyczy bdzie wykonania pomostu na wodzie z moliwoci zainstalowania kawiarni. Planowana jest rwnie budowa parkingu. Rewaloryzacja Parku Dittricha i wica si z ni poprawa jego atrakcyjnoci i bezpieczestwa przekadaj si na wzrost atrakcyjnoci caego miasta. Wpywa to na zainteresowanie i wzrost atrakcyjnoci tego miejsca nie tylko wrd mieszkacw yrardowa ale take osb odwiedzajcych miasto. Jest to istotne z punktu widzenia gwnej misji programu rewitalizacji, spjnej z misj miasta, e yrardw ma sta si celem miejskiej turystyki weekendowej. Zatem bardzo wany jest rozwj gwnych przestrzeni publicznych miasta. Wzrost jakoci przestrzeni miejskiej powinien rwnie dodatnio wpyn na rozwj tkanki spoecznej miasta. Integracja spoeczna bdzie rwnie moliwa dziki wsplnie organizowanym imprezom kulturalnym na terenie parku.

21.3.

PoDsUMoWAnie

To co jest wsplne dla opisanych projektw rewitalizacji przestrzeni publicznych, wspfinansowanych ze rodkw unijnych to fakt, e stanowi one integralny element caego programu rewitalizacji. Przywracanie spoecznej i kulturalnej roli przestrzeniom publicznym powinno zatem sta si wanym elementem programu rewitalizacji miasta. Projekty te mog by wic projektami pilotaowymi, ktrych celem bdzie zachowanie 236

Magdalena Rembeza

istniejcych, pozytywnych elementw przestrzeni i jednoczenie likwidowanie sabych stron danego obszaru miasta. Projekty rewitalizacji przestrzeni publicznej s rwnie wane z punktu widzenia spoecznoci lokalnej. Jak pokazuj omawiane przykady, spoeczno lokalna jest bardzo zainteresowana ksztatem przestrzeni publicznej i aktywnie uczestniczy w procesach jej rewitalizacji. Szczeglnie widoczne jest to w przypadku projektu zwizanego z odnow Piazza Livio Bianco w Turynie, ktrego inicjatorem bya wanie spoeczno lokalna. Odnowiony plac wzbogacony o nowe przestrzenie do gry i zabawy, a take przestrzenie do uprawiania sportw zacz by czsto odwiedzany przez mieszkacw dzielnicy. Natomiast projekt rewitalizacji Loritz Platz, dziki charakterystycznej formie zadaszenia placu, wprowadzi now tosamo w dzielnicy Wiednia Grtel. Uporzdkowanie przestrzeni zwizanej z ukadem komunikacyjnym wpyno pozytywnie na czytelno tej czci miasta. W przypadku Bielskiej Starwki powsta nowy salon miasta, ktrego atrakcyjno i funkcjonowanie s istotne z punktu widzenia strategii rozwoju caego miasta. Rewitalizacja Starwki pocigna za sob inne inwestycje, powodujc efekt tzw. dyfuzji przestrzennej (Ossowicz, 2007). Zrewitalizowana przestrze Bielskiej Starwki oraz Parku Dittricha staa si rwnie elementem wpywajcym na turystyk. Przestrzenie te s atrakcyjne nie tylko dla mieszkacw ale rwnie dla turystw. We wszystkich przypadkach wzrosa jako przestrzeni postrzegana zarwno z perspektywy czytelnoci przestrzeni miejskiej jak i jej wartoci niematerialnych (estetyka, nowa tosamo). Realizacja przedstawionych projektw rewitalizacji przestrzeni publicznej bya moliwa dziki funduszom strukturalnym. Majc na uwadze prawidowy rozwj miasta istotne jest, aby rodki europejskie suyy przede wszystkim podnoszeniu jakoci przestrzeni publicznych jako szczeglnie predysponowanych do zewntrznego zasilenia finansowego. Przestrzenie publiczne nie le w sferze zainteresowania inwestorw prywatnych, ktrzy maj na uwadze wasne potrzeby, natomiast miasto, z uwagi na niedobr rodkw, nie jest w stanie dostatecznie zainwestowa w ich rozwj. Wanie dlatego fundusze unijne mog stanowi rozwizanie dla wspfinansowania inwestycji zwizanych z przestrzeniami publicznymi, co wpynie korzystnie na rozwj caego miasta i jego konkurencyjno. BiBLioGrAFiA
Billert A., 2006, Partycypacja spoeczna i jej udzia w przygotowaniu Miejskiego Programu Rewitalizacji, referat wygoszony na Midzynarodowej Konferencji w Warszawie pt. Partycypacja spoeczna. Borowski K., 2003, Urzdzanie przestrzeni jako zagadnienie urbanistyczne, inwestycyjne i legislacyjne, Pozna. Bryx M., 2003, Potrzeba i perspektywy rewitalizacji obszarw miejskich w Polsce, [w:] Materiay konferencyjne: Miasto na jutro, Bielsko-Biaa. Henzel M., 2007, Problematyka partycypacji spoecznej jako przedmiot zainteresowania europejskich programw wsplnotowych program URBACT, Urbanista, 9/2007, s.10-14. Kamiski J., Nowak R. (red.), 2006, ZPORR 2004-2006: projekty dla rozwoju regionw. Departament Wdraania Programw Rozwoju Regionalnego, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, s. 7879.

237

21. Ksztatowanie przestrzeni publicznych...

Klasik A., 2005, Przedsibiorczo i konkurencyjno a rozwj regionalny. Kluczowe pojcia i metodologia., [w:] Przedsibiorczy i konkurencyjny region w teorii i polityce rozwoju regionalnego, Biuletyn KPZK PAN, 218, Warszawa. Lokalny Program Rewitalizacji yrardowa, 2004, Urzd Miasta yrardowa. Prat A., 2004, Torino Mirafiori Nord. Rewitalizacja urbanistyczna w Turynie. Program w ramach URBAN II w aspekcie architektonicznych i urbanistycznych koncepcji projektowych, [w:] O. Dziekoski i K.Baczyski (red.), Rewitalizacja miast. Urban Regeneration, Pozna, s. 60-64. Rembeza M., 2006, Wpyw funduszy strukturalnych na kierunki podejmowanych dziaa urbanistycznych na wybranych przykadach, [w:] E. Wcawowicz-Bilska (red.), Skutki przestrzenne przebudowy miast i regionw z udziaem rodkw unijnych wnioski do planowania i zarzdzania przestrzeni, Czasopismo Techniczne, Politechnika Krakowska, R-103, z.12-Architektura, s. 74. Stawasz D., 2007, Rewitalizacja jako kompleksowy proces stymulujcy rozwj konkurencyjnoci miasta, [w:] Rewitalizacja nonik tosamoci i rozwoju obszarw metropolitalnych, Materiay Midzynarodowej Konferencji PRO-REVITA , d. Targowska F. (red.), 2006, Projekty i programy rewitalizacji w latach 20002006. Studium przypadkw, Stowarzyszenie Forum Rewitalizacji, Krakw, s. 7379. The Aquis URBAN using Cities Best Practises for European Cohesion Policy, 2005, Saarbrcken. Zuziak Z., 2006, Kryteria oceny projektw rewitalizacji wspieranych z EFRR, [w:] E. Wcawowicz-Bilska (red.), Skutki przestrzenne przebudowy miast i regionw z udziaem rodkw unijnych wnioski do planowania i zarzdzania przestrzeni, Czasopismo Techniczne, R-103, z. 12. Architektura, Politechnika Krakowska, Krakw.

238

Cz iii
Wybrane studia przypadkW

eBneM GKen DnDAr

22.

oYWienie PAMiCi HistorYCZneJ W PrZestrZeniACH PUBLiCZnYCH. PrZYKAD PLACU KonAK W iZMirZe

Artyku porusza kwesti sposobu, w jaki wana przestrze publiczna, poprzez swoje zagospodarowanie, moe suy jako instrument dyskursu politycznego, na przykadzie placu Konak, przestrzeni publicznej pooonej w centrum miasta Izmir w Turcji, a bdcej obiektem wielu przestrzennych przeksztace, a do finalnej rewaloryzacji w 2002 roku. Przestrze ta bya traktowana przez administracj jak instrument konkurencji. Wadze lokalne miay zmieniajce si, czsto sprzeczne ze sob wizje przyszoci. W wyniku tego plac dowiadczy znaczcych zmian w rozumieniu projektowym. Rwnolegle do wzrastajcego znaczenia przestrzeni publicznych miasta, podczas okresu restrukturyzacji gospodarczej po 1980 roku, finalne zagospodarowanie symbolizuje zmiany, przez ktre przechodzi miasto Izmir, wraz z ich tendencj do odtworzenia straconych niegdy odniesie do historii miasta. W artykule przedstawiono studium przypadku placu Konak, traktujc go retrospektywnie jako przestrze publiczn, ktra odzwierciedla tymczasowo wizji uksztatowanych przez polityk. Opisuje go rwnie jako taki projekt, ktry usiuje reprezentowa dzi miasto Izmir na arenie globalnej poprzez przekazanie decydujcej roli pamici historycznej w zagospodarowaniu przestrzeni. Dlatego to, co kryje historia miasta, jawi si jako kluczowe pytanie do nawietlenia tego wanie kontekstu.

22.1.

HistoriA: ZAGUBione LADY PrZesZoCi

Miasto Izmir, trzecie co do wielkoci miasto Turcji1, to metropolia o niebagatelnej historii sigajcej 8000 lat, ze swoj wielowarstwow struktur, narastajc od czasw antycznych, kiedy to nazywao si Smyrna a do okresu ottomaskiego, kiedy to Izmir znany by jako najwaniejszy orodek wymiany handlowej2, co spowodowao, e sta si miastem wielokulturowym i kosmopolitycznym (tab. 7). Zote czasy miasta datuj si na okresy przed ustanowieniem Republiki Tureckiej w 1923 roku, podczas ktrych miasto

Wedug Wikipedii miasto liczy obecnie 3.180 tys. mieszkacw, a caa aglomeracja prawie 4 mln (przyp. red.) Wedug podrnikw, w XIX wieku Izmir by Per Lewantu, Stolic Lewantu lub te Maym Paryem co miao odniesienie do jego rodowiska kulturowego (Dndar, 2010).
1 2

240

ebnem Gken Dndar

Tabela 7. Charakterystyka rozwoju urbanistycznego w Izmirze i na placu Konak w rnych okresach.


Okresy Rozwj urbanistyczny Izmiru odernizacjamiastaostrukturzekosmoM politycznej: pierwszy nacjonalistyczny ruch architektoniczny. rzestrzenneoddziaywanieZachodu: P Intra-regionalny transport: inwestycje w system kolejowy I portowy ; Transformacja komercyjna: chany zastpione przez hotele, ulice z bazarami, fevkani (handlowe) meczety. Usugi powizane z Zachodem: bankowo, ubezpieczenia, prasa, poczta. Edukacja: szkoy misyjne. Suburbanizacja od roku 1865. Rne grupy spoeczne o multitosamoci: Lewantyczycy, ydzi, Grecy, Ormianie (zagraniczni kupcy). ajwaniejszemiastoottomaskiewrozuN mieniu handlu zagranicznego. Rozwj Placu Konak lacbypierwotniezaprojektowanynaplaP nie Luigiego Storariego na ziemi nawiezionej z portu wewntrznego. rdbudynkwdefiniujcychplacbyy W Katipzade Kona (Paac Katipzade), wzniesiony w 1804 roku, ktry sta si centrum administracyjnym, oraz Sar Kla (te Koszary), wzniesione w 1829 roku. W 1867 roku paac zosta zburzony I odbudowany w stylu neoklasycystycznym na uytek rzdu. 1901rokuwzniesionowiezegarow W jako zachodni element w stylu orientalnym. 1913rokumurykoszarzostayzburzone, W aby stworzy wicej miejsca o charakterze ogrodu, jako pierwsza prba uksztatowania placu.

Okres przedrepublikaski Okres Republikaski (19231948) Okres Liberalny (19481960) Okres Zaplanowany (1960-1980)

ransformacjestrukturalneideologiirepuT 1929rokuzaprojektowanoelektryczn W blikaskiej: wymaza przeszo: wczesny lini tramwajow z punktem startowym modernizm wspczesnego/zachodniego w okolicach wiey zegarowej. Izmiru. 1930rokustacjaeglugowaKonakwproW Zupenienowerozumieniearchitektury. wadzia nowe sposoby dostpu do miasta owojenne(wojnaoniepodlego)probleP i placu. my: potrzeba odbudowy miasta po poarze 1937rokutramwajezostayzastpione W z roku 1922, ktry zniszczy blisko miasta. przez autobusy, ktre stopniowo zmieniy Uformowanienowychbulwarw. plac w komunikacyjn przestrze publiczn raczej ni miejsce do spdzania czasu. akoatrakcyjnyrolniczo,regionIzmiruprzy- latach1951i1956branopoduwag J W ciga fale migracji w latach 40. XX w. wizje zachodnich architektw, przeprowa ata40.XXwieku:druginacjonalistyczny L dzajc midzynarodowe konkursy architekruch architektoniczny. toniczne. Zwycizcy konkursu z roku 1951 rzyspieszonaurbanizacjaiintensywnefale P (K. A. Aru, E. Canbolat, G. zde) zaproponomigracji. wali, zgodnie z wytycznymi Le Corbusiera, ojawieniesidzikichosiedlinaperyferiach. wielopitrowe bloki i centrum kultury. P olatach50.XXwieku:stylmidzynarodo- udynekkoszarzostawyburzonywroku P B wy (zapraszanie zagranicznych architektw, 1953, co uczynio z placu wany wze kom.in. Ren Dange 1925, Le Corbusiera munikacyjny. 1948 i Bodmera 1959). watownyrozwjrdmiejskiejindutriaG yburzeniekoszarwrazzkilkomamagazyW lizacji. nami, francuskim budynkiem celnym oraz asterplan1973roku:strategialinearnej M czci budynku rzdowego (Katipzade makroformy w kierunku pnoc poudnie Kona) ktry zosta strawiony przez poar, i intensywny rozwj przemysowy. spowodowao problemy z przestrzennym Inwestycjezagraniczne. domkniciem placu. otrzebamieszkawlatach70.XXwieku: P udynkihandlowewzniesiononapustych B nieprzerwane mury budynkw determinudziakach wok placu wprowadzajc do j wygld miasta. miasta nowe formy centrw handlowych. stawamieszkaniowapowodujewzrostg- razznowkadkpiesz,dostpno U W stoci zaludnienia poprzez wzrost wysokoci publiczna placu zostaa zastpiona rubudynkw: zbyt dua gsto. chem koowym. Wzrostruchunagwnycharteriach.

241

22. Oywienie pamici historycznej w przestrzeniach...


Rozwjfragmentaryczny ozwjkolektywnychstrefkonsumpcyjR nych. owypopulizmwurbanizacji(ulgiwrozN budowach urbanistycznych, przydzia tytuw wasnoci, regeneracja slumsw, plany rewizyjne). eindustrializacjaiupikszanieobszarw D prestiowych, zwaszcza przestrzeni publicznych wzdu wybrzea. onlifktpomidzypolitykamiiorganizaK cjami pozarzdowymi dotyczcy projektw wielkoskalarnych. ysikinarzeczmega-wydarze:UniwersjaW da (2005); kandydat do Expo 2015. owstanieprzestrzenipublicznychznowym P designem w skali caego miasta. 1986rokuzostaprzeprowadzonykonW kurs architektoniczny na plac z zamysem odzyskania jego tosamoci i charakteru publicznego. Jednak propozycja centrum handlowego staa si zarzewiem konfliktu bazujcego na krytyce komercjalizacji przestrzeni publicznej. ystanspomidzymorzemaplacemzwikD szy si z powodu wybudowania gwnego bulwaru wzdu morza. bszarogoszonomiejscemochronykonO serwatorskiej ucinajc dyskusje na temat nowych propozycji dla przyszoci placu a do pocztku XXI wieku. roku2003placzostaprzebudowanyjako W przestrze prestiowa miasta.

rdo: na podstawie Dndar, 2002 i Dndar, 2010.

utrzymywao swoj kosmopolityczn struktur z licznymi obiektami handlowymi, kulturalnymi i spoecznymi podobnymi do tych obecnych w miastach Zachodu. Turecka wojna o niepodlego oznaczaa jednak radykalne zmiany w rozwoju przestrzennym miasta, poniewa w 1922 roku poar strawi znaczc cz ukadu urbanistycznego miasta. Niszczc niemal wszystkie wizy miasta z przeszoci, wydarzenie to dao okazj do stworzenia zupenie nowego miasta (Eyce, 2005). Druga zmiana wynika z obiekcji przeciwko zachodniemu charakterowi miasta w relacji do nacjonalistycznych ruchw architektonicznych. Zburzenie waniejszych budynkw reprezentujcych zagraniczne kultury XIX wieku byo pierwszym krokiem do wymazania wszelkich ladw przeszoci. Podyy za tym kolejne wydarzenia, jak zburzenie obiektw militarnych przy placu Konak (Sar Kla te Koszary). Miasto po kolei tracio lady swojego dziedzictwa kulturowego. Jednak pomimo takiej czystki nie stracio ono na swojej oglnej atrakcyjnoci w skali kraju. Znany jako zachodnia brama kraju, Izmir sta si atrakcyjnym punktem dla imigrantw, gwnie ze wschodnich czci kraju, co moe by uwaane za przyczyn trzeciej zmiany, ktrej doznao miasto. Skala migracji zaowocowaa pojawieniem si dzikich osiedli pokrywajcych wikszo przestrzeni zurbanizowanych. Podsumowanie przytoczone w tabeli 7 ukazuje, e miasto wznosi si obecnie na ladach zniszcze. Jego problemy wydaj si by zdominowane przez te zwizane z migracj, po ktrej nawet podstawowe inwestycje infrastrukturalne byy trudne do przeprowadzenia. Dodatkowo, kosmopolityczna struktura miasta, ktra zawsze pozostawaa w opozycji do polityki rzdu centralnego, spowodowaa, e miasto pozostawao na politycznych peryferiach. Wszystkie te warunki mog by rozpatrywane jako wane w sensie pozostawienia miasta samemu sobie w znalezieniu drogi do poradzenia sobie z takim kryzysem (Dndar, 2010). Dywersyfikacja sektorw gospodarczych, prowadzca do zbudowania nowego wizerunku miasta oraz oferowania mega-wydarze moe by wymieniona jako jeden z gwnych celw, ktre ksztatuj wizj przyszoci miasta. Ta wizja przekazuje decydujc rol rwnie przestrzeniom publicznym miasta.

242

Okres Neoliberalny (po roku 1980)

ebnem Gken Dndar

Serce Izmiru bije na placu Konak. Jest on pooony w miejscu, gdzie historyczne centrum miasta spotyka si z morzem. Jednake plac, jako najwaniejsza przestrze publiczna w miecie, by podmiotem znaczcych zmian w znaczeniu projektowym (tab. 8ab) i, co za tym idzie, w znaczeniu swojego publicznego charakteru. Zmiany, ktre przeszed w rnych okresach byy tak radykalne, e plac moe by uwaany za dokadnie odwzorowujcy niestabiln struktur polityczn. Rozmiar placu powiksza si, prowadzc z czasem do utraty tosamoci. Wczeniejsze projekty nie byy w stanie wypracowa jakichkolwiek oznak trwaoci i cigoci. Rwnie wadza polityczna nie pozwalaa dotd uy adnych trwaych elementw projektowych (Zengel, 2007). A do swojej rewaloryzacji w ostatnich czasach, plac traci z powodu swojej niezdolnoci do zaoferowania uytkownikom jakiejkolwiek formy ycia publicznego, spotgowanej przez nie lubiane zagospodarowanie przestrzeni. Powodu naley doszukiwa si w fakcie, e plac zawsze lea w centrum zainteresowania rnych podmiotw politycznych. Od koca XIX wieku, jego skala i ukad funkcjonalny byy przedmiotem nawracajcych zmian. Krtkie spojrzenie w kierunku najwikszych przemian, ktrych przedmiotem by plac w rnych okresach czasu ukazuje, e nie by on traktowany jako przestrze publiczna, ale bardziej jako miejsce sektora publicznego, co w przypadku placu Konak staje si synonimem siy politycznej. Czy to w kocu XIX, czy te w poowie XX wieku, czy wreszcie na przestrzeni caego tysiclecia, wydaje si, e podejcie polegajce na wymazywaniu ladw przeszoci zdominowao wszystkie pierzeje placu. Historia urbanistyki w istocie daje powody takiego destruktywnego podejcia (tab. 7). W okresach przedrepublikaskich, kiedy nastpoway niewielkie zniszczenia historycznej tkanki miejskiej (jedynie zburzenie murw koszar), plac sta si pierwsz przestrzeni publiczn miasta zaprojektowan przez rzd ottomaski. Jednake w odrnieniu od wiata Zachodu tamtych czasw, imperium nie miao tradycji budowania jakichkolwiek przestrzeni publicznych.3 Place w tradycyjnej architekturze ottomaskiej byy raczej formowane na podstawie wczeniej nieokrelonej potrzeby uzyskania przestrzeni na skrzyowaniach wskich uliczek. Place zaczy by projektowane i zakadane w okrelonym porzdku i wyposaane w architektoniczne elementy ozdobne (jak np. Wiea Zegarowa) dopiero pod koniec trwania Imperium Ottomaskiego, podczas ktrego to okresu bardzo aktywne byy ruchy prozachodnie. Okres porepublikaski natomiast moe by postrzegany gwnie jako okres sprzeciwu wobec przeszoci. Narodziny nowego reimu, a mianowicie republiki, mog by traktowane jako jeden z gwnych powodw intencji do stania si cywilizacj Zachodu, ale poprzez radykalne wymazanie przeszoci. W przypadku Izmiru, jako miasta wygldajcego zachodnio i rnicego si do znacznie od innych miast w kraju, z powodu swojej kosmopolitycznej kultury i ycia gospodarczego spoecznoci angielskiej, francuskiej, ormiaskiej, woskiej, greckiej i ydowskiej, dowiadczenie to byo jeszcze bardziej
ycie spoeczne miast muzumaskich byo tak zamknite, e nie wymagao projektowania adnych przestrzeni publicznych. W sensie ycia publicznego, zgromadzenia w kulturze wschodniej odbyway si w klliyeach (kompleksy budynkw przylegajcych do meczetu, z funkcjami takimi jak edukacja, anie tureckie, szpitale, przytuki i wiele innych spoecznych funkcji) lub na bazarach, co oznacza, e wsplne miejsca ycia spoecznego i kulturalnego byy raczej ograniczone w porwnaniu do tych na Zachodzie.
3

243

22. Oywienie pamici historycznej w przestrzeniach...

Tabela 8a. Najwiksze zmiany w rozwoju placu Konak pocztki XIX wieku do lat 30. XX wieku.
Planowany ksztat placu Konak

Lata

Ksztat placu Konak obecnie

rdo: Schematy wedug Zengel (2004). Fotografie ze starych pocztwek miejskich.

244

Lata 30. XX wieku

Pierwsza poowa XX wieku

18671901

18041827

ebnem Gken Dndar

Tabela 8b. Najwiksze zmiany w designie placu Konak lata 50. do lat 90. XX wieku.
Lata Planowany ksztat placu Konak Ksztat placu Konak obecnie

rdo: Schematy ilustracje wedug Zengel (2004). Fotografie ze starych pocztwek miejskich.

Lata 90. XX wieku

Lata 80. XX wiek

Lata 70. XX wiek

Lata 50. XX wieku

245

22. Oywienie pamici historycznej w przestrzeniach...

dramatyczne. Jeli dodamy do tego skal zniszcze poaru z 1922 roku (patrz tabela 8), rozmiar strat dziedzictwa kulturowego staje si oczywisty. Nie jest zatem zaskoczeniem, e niezwyke cechy historyczne miasta stay si celem dziaa nowego rzdu, dcego do stworzenia cakiem nowego pastwa, a zarazem cakiem nowej architektury. Jednake zasig strat dziedzictwa kulturowego doprowadzi do niespodziewanych rezultatw, szczeglnie w odniesieniu do placu Konak. Podczas gdy wymagania nowoczesnego miasta (zwaszcza nacisk na transport po latach 70. XX wieku) wymusiy uycie jego potencjau przestrzennego gwnie dla ruchu pojazdw (wspomnie naley rejon dworca autobusowego w latach 80. XX wieku), jego dostpno publiczn w rozumieniu interakcji spoecznych i kulturalnych pozostawiono na bocznym torze. Fakt ten by gwn kwesti podnoszon podczas dyskusji na temat dostpnoci publicznej tego miejsca o szczeglnym znaczeniu.

22.2.

DYLeMAt: PUBLiCZnY CHArAKter PLACU KontrA PoWiZAniA Z PrZesZoCi

Jak podaj Benn i Graus (1983), charakter publiczny przestrzeni moe uksztatowa trzy wymiary organizacji spoecznej, a mianowicie dostp, dziaanie i zainteresowanie. Spord tych wymiarw dostp obejmuje sedno przestrzeni publicznej, jako e zawiera wgld do przestrzeni, aktywnoci, informacji i zasobw. W powizaniu z tym i w wietle uwarunkowa wzrastajcej roli spotka towarzyskich w spoecznociach miejskich, sukces przestrzeni publicznej jest mierzony nie tylko poprzez jej atrakcyjno i wyjtkowo, ale raczej poprzez jej dostpno, ktra staje si rwnie synonimem jej globalnoci. Podczas gdy place miejskie s globalne i pluralistyczne ze wzgldu na swoj natur (Tiesdell i Oc, 1998; Duffy, 2003), kwestia moliwoci odzwierciedlenia ich codziennej dostpnoci wymaga bardziej caociowego podejcia w rozumieniu znaczenia powiza w konkretnych miejscach. Z tego powodu Madanipour twierdzi, e pojcia zainteresowania, dziaania i dostpu traktuj, jednake, przestrze poprzez podejcie instrumentalne, postrzegajc j jako artyku wymienny, uywajc jej jako zasobu, traktujc jako towar. Madanipour wskazuje stworzenie zestawu penych znaczenia wizi emocjonalnych (Madanipour, 2003, s.112). W wyjanianiu publicznoci placu Konak, pojcie publiczny poprzez dziaanie wydaje si dominowa wszystkie znaczenia wpisane w przestrze. Plac Konak jest miejscem, ktre ukonstytuowao gwne centrum caego miasta we wszystkich okresach i zawsze byo zdominowane przez publiczne podmioty, otaczajce je rwnie przestrzennie. To powoduje, e plac staje si podmiotem podejcia instrumentalnego wyraonego wczeniej przez Madanipoura (2003). Charakter publiczny placu jako przestrzeni we wszystkich okresach czasu pozostawa w cieniu politycznego dyskursu. Wyburzenie najwaniejszych budynkw definiujcych plac przed i po republice, dominacja zabudowa sucych transportowi w rnych okresach czasu oraz utrata tosamoci z powodu opustoszaych przestrzeni w ssiedztwie placu mog by wymienione jako rwnowane wskaniki takiego stwierdzenia. 246

ebnem Gken Dndar

Jednak dynamika takiego rozwoju w rzeczy samej dowodzi, e design oraz uytkowanie placu pozostaway w zgodnoci z gwnymi paradygmatami panujcymi w pozostaej czci wiata. W pocztkach XIX wieku, gdy gwnym tematem dyskusji by zalew kultury zachodu, plac przeszed kilka wanych interwencji w celu stworzenia przestrzeni otwartej dla miasta. Na pocztku lat 50. XX wieku, gdy wzrastaa prdko urbanizacji, przestrze placu zostaa zdominowana przez ruch koowy oraz pojawia si na niej gwna stacja transportu publicznego. Co wicej, potencja komercyjny placu ponownie zyska na znaczeniu, gdy okres po 1980 roku oznacza now restrukturyzacj w sensie gospodarczym. Finalnie, w wietle nabycia w ostatnich czasach wzgldnej wanoci przez miejskie przestrzenie publiczne, taki wzrost znaczenia charakteru publicznego sta si rwnie synonimem wysikw samorzdu lokalnego w kierunku przywrcenia placu jego prawowitym wacicielom, a mianowicie mieszkacom. Jednake pojawi si problem, w jaki sposb przestrze publiczna miaaby podnie si z gruzw, zakadajc, e stracia ca swoj tosamo, szczeglnie poprzez wyburzenie gwnych budynkw definiujcych niegdy plac, oraz biorc pod uwag fakt, e wci traktowano j jako plansz do gry prowadzonej przez rne instytucje publiczne. Dyskusja ta moe by postrzegana jako dylemat, poniewa przywrcenie placowi tosamoci w zupenie nowym ukadzie uytkowania publicznego (nie uytek publiczny w sensie dziaa, lecz charakter publiczny w sensie przestrzeni dostpnej) miao zrodzi potrzeb rekonstrukcji tosamoci, najprawdopodobniej poprzez korzystanie ze spucizny. Rzeczywiste cechy placu jednak nie stwarzay moliwoci symulacji adnego z potencjalnie wybranych okresw czasu. Z drugiej strony, niewaciwym byoby uwydatnianie jednego okresu historii kosztem innego. Pomimo takiego dylematu, zupenie nowy design placu Konak w jego warstwie konceptualnej wydaje si jednake przyznawa wiodc rol historii, jak rwnie w sensie kontekstu charakter publiczny wydaje si zyskiwa nowe znaczenie.

22.3.

ProJeKt. ZUPenie noWA PrZestrZe PUBLiCZnA DAJCA sCHronienie PrZesZoCi

Plac Konak uzyska swj wspczesny wygld na podstawie caociowego projektu urbanistycznego z 2002 roku i realizacji ukoczonej w roku 2003 . Regeneracja tej wielkiej przestrzeni staa si koniecznoci wraz z wybudowaniem w latach 90. XX wieku nowego bulwaru biegncego wzdu wybrzea, jak rwnie wraz z przeprowadzeniem projektu infrastrukturalnego w skali caego miasta, nazwanego Projekt Wielkiego Kanau. W ten sposb, otwarta przestrze przeznaczona do rewaloryzacji osigna wielko ok. 20 ha, nie wliczajc w to zabudowa, i zostaa ogoszona rwnie Urbanistyczn Historyczn Stref Konserwatorsk. W obrbie tych ram plac zosta zbudowany pod cakowit kontrol sektora publicznego, obejmujc rwnie finansowanie i pniejsz eksploatacj. Nie przewidziano adnych procedur partnerstwa publiczno-prywatnego ani te adnych form publicznej 247

22. Oywienie pamici historycznej w przestrzeniach...

Ryc. 56. Projekt placu Konak autorstwa EPA.

partycypacji. Zamiast tego, projekt zosta opracowany przez prywatn firm o nazwie EPA pod kontrol Departamentu Prac Publicznych w Metropolitalnym Zarzdzie Miasta Izmir (MMI). Zastosowane zasady planistyczne zostay ujte przez grup projektow4 w nastpujcy sposb: Oywieniepamicihistorycznejzpooeniemnaciskunaladyprzeszoci. Intencjauzyskaniadynamicznegoplanuzagospodarowania,ktrysprostaprzyszym potrzebom rozwijajcej si metropolii. Zaprojektowaniewspczesnegouytkowaniaijegointerpretacjiodpowiednich dla otwartej przestrzeni. Wykreowanie zrwnowaonej i elastycznej konfiguracji przestrzeni mogcej sprosta wymaganiom nowych programw, ktre najprawdopodobniej pojawi si w niedugim czasie. Integracjamorzazmiastem. Nadanietosamocistrefompublicznym. Percepcjafizycznaifunkcjonalnapunktwprzecicia nowozaprojektowanych przestrzeni ze starym centrum targowym. Zapewnienie dostpnoci w ramach sieci cigw pieszych czcych centrum biznesowe, stare centrum targowe, punkty przesiadkowe transportu publicznego i Pirsu Konak (EPA, 2005). Wyraony w ten sposb projekt podzieli przestrze na cztery podstrefy rnice si funkcjami: plac historyczny (1), Bulwar Republikaski i jego otoczenia (2), strefa zieleni krajobrazowa (3) i obszary przybrzene (4).
4 EPA Biuro Architektoniczno-Urbanistyczne w skadzie: arch. arch. Ersen Grsel, Haluk Erar, Gven Birkan, Oya Erar i Nihal Keskinta.

248

ebnem Gken Dndar

Pierwsza i najwaniejsza spord tych podprzestrzeni to centrum placu Konak z Wie Zegarow. Ta przestrze zostaa potraktowana jako centrum caego zaoenia. Miaa ona na celu rewitalizacj pamici urbanistycznej, z jednej strony, a kreacj tosamoci urbanistycznej dla Izmiru XXI wieku, z drugiej (EPA, 2005). Dlatego te nie jest zaskakujcy fakt, e projekt zostawia miejsce przestrzennym ladom przeszych zabytkw. Granice obszarw wybrukowanych i przestrzeni zielonych symbolizuj miejsce dawnych wyburzonych budynkw, ktre niegdy definioway plac (reprezentuj linie zabudowy

Ryc. 57. Cztery podprzestrzenie zaproponowane w projekcie. (Mapa bazowa za Zengel, 2004).

koszar i starego Francuskiego Urzdu Celnego).5 Podobnie, lokalizacja zbiornika wodnego nie jest przypadkowa, znajduje si tutaj z tego samego powodu rewitalizacji pamici urbanistycznej gdy w tym wanie miejscu, a do lat 70. XX wieku, morze stykao si z placem. Jednake, mimo i w przywoywanej literaturze krajowej jest miejsce na takie rozwaania dotyczce koncepcji projektu urbanistycznego, na samym placu nie znalazo si ju miejsce na tablice informacyjne czy te inne elementy opisujce czy wyjaniajce t koncepcj odwiedzajcym plac. Z tego te powodu kady, kto nie posiada adnej wiedzy na temat urbanistycznej przeszoci tego miejsca, moe nie mie pojcia dlaczego, na przykad, zbiornik wodny znalaz si akurat w tym wanie miejscu, zwaszcza w przestrzeni publicznej znajdujcej si tak blisko morza. Jednake projekt ma bardzo mocne uzasadnienie lokalizacji wszystkich elementw przestrzennych wspierajcych ten kontekst. Takie aspekty historyczne zrealizowanego projektu broni
Mona dyskutowa na temat, czy problem symbolicznego zaznaczenia lokalizacji nieistniejcych zabytkw mgby by rwnie wyraony za pomoc innych rodkw wyrazu, takich jak wybudowanie fragmentu muru, czci fasady lub reprezentacyjnej struktury penicej rol zadaszenia itd. W istocie, te alternatywne rodki projektowe byy rwnie rozwaane przez projektantw. Jednake tureckie prawo zawiera surowe zasady w kwestii specjalnych wymaga budowlanych na terenach przybrzenych. W dodatku, zesp projektowy zosta poproszony o stworzenie przestrzeni otwartej, pozwalajcej na powstanie struktur bez zabudowa noszcych potencja przeksztacenia w jakiekolwiek obiekty uytku komercyjnego.
5

249

22. Oywienie pamici historycznej w przestrzeniach...

si take w sensie podkrelenia utraconych ladw poprzez stworzenie miejsc wystaw. Np. podziemna stacja metra zawiera przestrze o wymiarach 47 17 m, opisan jako Tunel Czasowy, a majc na celu przywrcenie pamici tym Koszarom (Can, 2007).

Traces of the coast in19the century

Traces of Military Barracks

Traces of French Customs Buildings

Ryc. 58. lady byych granic na placu.

Biorc pod uwag fakt, e przestrze publiczna pokrywa cakiem spor przestrze otwart, co utrudnia wprowadzenie nowych definicji do dobrze znanego ju placu miejskiego (w momencie, gdy ju straci budynki, ktre go definioway oraz gdy by odczytywany jako pusty teren bez tosamoci przez ponad dwie dekady), propozycja biura EPA wprowadza nowe nisze uytkowania publicznego. Te nisze s celowo pooone wzdu gwnych osi pieszych w kierunku pnoc poudnie, ktre niegdy stanowiy gwn o ruchu koowego, a mianowicie Bulwar umhuriyet (Republikaski). Po ich przeksztaceniu w cigi piesze, osie te dostarczyy miastu obszar o wymiarach 30 300m dla wycznego uytku publicznego. Pierwsza z wyej wspomnianych nisz to otwarta przestrze wystawowa o wymiarach 17 110 m, otoczona przez kolumnady, do ktrej wchodzi si z osi pieszej. Po drugie, projekt przeznaczy specjalne miejsce dla miejskiego parku historycznego, dostpnego z otwartej przestrzeni wystawowej Pomys zaprojektowania miejskiego parku z wykorzystaniem tematu historii, bez wtpienia rwnie nie jest przypadkowy. Dwie kwadratowe przestrzenie o wymiarach 30 30 m zawieraj kilka tablic, na ktrych prezentowane s plakaty dotyczce historii urbanistycznej przeomu XVIII i XIX wieku. 250

ebnem Gken Dndar

Tak zwane nisze kreuj domknite przestrzenie dajce poczucie przynalenoci, z jednej strony, dla odwiedzajcych to miejsce, a z drugiej strony, oferuj takie rodzaje aktywnoci przestrzeni otwartej, ktre nie konkuruj z istniejcymi sposobami uytkowania historycznego centrum zlokalizowanego w pobliu. Skala zadania projektowego spowodowaa konieczno stworzenia wraenia domknicia grajcego wan rol w gwnych zaoeniach projektu. To stwierdzenie wyraa si we wszystkich detalach umeblowania urbanistycznego. Przykady stanowi mog elementy zacieniajce zrnicowane w formie od linearnych do bardziej zwartych struktur wyposaonych w zadaszenia. Te elementy zacieniajce jawi si jako kluczowe rozwizania dla stworzenia zrwnowaonego zagospodarowania pozostajcego w harmonii z lokalnymi uwarunkowaniami klimatycznymi. Jzyk projektowy uyty przy wejciach do stacji metra, kioskw, zadasze, kolumnad, arkad, tarasw, elementw wodnych, miejsc do siedzenia i elementw owietleniowych wydaje si kreowa wizerunek Izmiru jako miasta o historii sigajcej 8000 lat. Atmosfera ta jest rwnie podtrzymywana przez posadzki wykonane z rnych materiaw: od surowego drewna poprzez sztuczny kamie a do naturalnego granitu.

Ryc. 59. Skraj wiaduktu od strony morza.

Zielone przestrzenie krajobrazowe wydaj si by przeplecione kilkoma podstrefami tematycznymi, ktrych celem jest kreowanie ukadu miejskiego i spoecznego, odpowiedniego dla ycia mieszkacw. Zawieraj one uliczk ksigarzy, park spotka egejskich artystw, symboliczn bram prowadzc na plac z terminalu autobusowego, nabrzee i nasadzenia rolin w celu odcicia od haaliwego ruchu koowego itd. Wszystkie te funkcje odkrywaj kulturalne uwydatnienie docelowego wizerunku placu. W nawizaniu do tego, wybr prac artystw jest rwnie nastawiony na wniesienie wartoci do pamici zbiorowej. Np. rzeba na play w formie odzi symbolizuje stare odzie, ktre w poprzednich wiekach byy znakiem miasta. Obszary przybrzene s dostpne gwnie 251

22. Oywienie pamici historycznej w przestrzeniach...

przez kadk budujc drug o piesz czc Bazar Kemeralt (historyczne centrum) z morzem, cel uwaany za priorytetowy przez EPA. Poczenie z historycznym centrum za pomoc bezkolizyjnego przejazdu dao projektowi atut w postaci stworzenia punktu widokowego, przeznaczonego do uytku publicznego. Rozwizanie projektowe moe by postrzegane jako nagroda za cierpliwo dla mieszkacw, bdcych wiadkami penej problemw przeszoci miasta, szczeglnie e budowa tego wiaduktu cigna si przez dugie lata z powodu problemw prawnych zwizanych z jego przebiegiem.

Ryc. 60. Zagbienie komunikacji koowej.

Wikszo obszarw zielonych zostaa doceniona i polubiona przez mieszkacw, tylko jeden z nich, zawierajcy sukulenty takie jak kaktusy, zosta skrytykowany za brak powiza z lokaln kultur i klimatem. EPA wyjaniajc powody, dla ktrych zaprojektowano takie nasadzenia, tumaczy je koniecznoci wynikajc z sieci infrastruktury, ktra nie pozwalaaby innej rolinnoci przetrwa w tym miejscu. Podsumowujc, rewaloryzacja placu Konak jawi si jako dosy kosztowna przestrze publiczna (6,809 tryliona starych lir tureckich w 2002 roku6) ze wzgldu na fakt potraktowania jej jako czci szerszego projektu infrastrukturalnego. Jednake korzyci tej rewaloryzacji s liczne. Ze strony projektowej, zaoenie uzyskao dwie nagrody: jedn od pozarzdowej organizacji architektonicznej o nazwie Arkitea pt. Nagroda Pracodawcw Arkitea w kategorii Przestrzenie Publiczne (2005), a kolejn od Fundacji Aydn Doan, w kategorii Urbanistycznej Nagrody Architektonicznej (2005).
6

Dawaoby to w przeliczeniu koszt ok. 5 mln USD (przyp.red.).

252

ebnem Gken Dndar

22.4.

PoDsUMoWAnie. HistoriA sUKCesU PrZestrZeni PUBLiCZneJ oBieKteM DeBAtY

Na temat sukcesu placu Konak, od czasu jego regeneracji, odbyo si kilka debat. Pojawiy si rwnie gosy krytyczne, zarzucajce brak partycypacji spoecznej7. Trzeba jednak odnotowa, e przed zaimplementowaniem projektu, by on wielokrotnie dyskutowany wrd organizacji pozarzdowych miasta. Z drugiej strony, historia sukcesu powinna by cile wizana z MMI, ciaem publicznym, ktre wykonao tak kosztowny projekt finansujc go wycznie ze rodkw wasnych. Od momentu pierwszego projektu placu Konak jako przestrzeni publicznej, by on zawsze symbolem miasta i przedmiotem politycznego dyskursu. Jednake jego niebagatelna pozycja w rozumieniu symbolicznym jak i strategicznym spowodowaa niechccy przeskalowanie jego przestrzeni, pozbawienie powiza z przeszoci, a co za tym idzie pozbawienie tosamoci. Ostatni projekt moe by jednak postrzegany jako prba przywrcenia miastu jego przeszoci poprzez zregenerowanie serca miasta za pomoc procesw nadajcych placowi jego publiczny charakter, na skal dotd niespotykan. Sukces placu Konak moe by mierzony w kategoriach wczeniej wspomnianych rozwaa Madanipoura (2003) na temat publicznoci, wczajc w to podatno przestrzeni publicznej na procesy globalizacji i jej powizania z przeszoci. Relacje pomidzy pamici zbiorow a dziedzictwem kulturowym jawi si jako jedna z gwnych zasad projektowych przyjtych przez zesp EPA. Plac jest przestrzeni publiczn wykluczajc wszelkie procesy prywatyzacyjne, co jest jednym z problemw napotykanych dzi w niektrych krajach na Zachodzie. Plac mg uzyska swj publiczny charakter w formie nigdy wczeniej tu nie wystpujcej dziki temu, e jego realizacja zostaa przeprowadzona i zarzdzana przez MMI jako inwestora publicznego oraz dziki ogoszeniu terenu stref historycznej ochrony konserwatorskiej. Dzisiaj, badania POE (post-occupancy evaluation ocena obiektw zamieszkanych lub uytkowanych) (Can, 2007) pokazuj, e ta przestrze publiczna rzeczywicie staa si ywotnym miejscem, wczajc w to nie tylko fakt suenia codziennym zachowaniom, ale rwnie przez stanie si miejscem powiconym spotkaniom kulturalnym (festiwale, obchody, wystawy itd.) i spoecznym (demonstracje, spotkania, odpoczynek itd.). Plac sta si zupenie now bram do historycznego centrum miasta, a jego nowoczesny wizerunek nie prowadzi jednoczenie do wyklucze spoecznych. Mimo e poszczeglne rozwizania projektowe znacznie podniosy jako rodowiska, nie wywoao to w adnym stopniu segregacji, powodujc, e przestrze pozostaje ywa przez cay czas. Wie si to rwnie oczywicie z obecnoci na placu rnego rodzaju handlarzy, ulicznych sprzedawcw lub przedstawicieli mniej zamonych grup spoecznych w okrelonych porach, nie powoduje to jednak jakichkolwiek zagroe w rozumieniu bezpieczestwa publicznego. Po rewaloryzacji, plac Konak sta si miej7 Przykadem moe by publikacja M.T. Kirmizi (2005, s. 4346), ktra zawiera bezwzgldn ale te nieuprawnion krytyk projektu.

253

22. Oywienie pamici historycznej w przestrzeniach...

scem zgromadze, dajc przestrzeni wraenie publicznoci, jakiego nie doznaa ona nigdy wczeniej. Z tego wzgldu kryteria wyrnione przez Arendta (Howell, 1993), e przestrzenie publiczne musz by dostpne dla wszystkich, uytkowane przez wszystkich oraz, e musz przey jedno pokolenie zdaj si pasowa do przypadku placu Konak. Pamitajc o tym, e projekt przypisuje gwn rol ladom przeszoci i lokalizuje okrelone nisze dla historii i kultury miasta, majc na celu stworzenie pamici zbiorowej, mona oczekiwa, e domena publiczna w przestrzeni publicznej placu Konak przetrwa wicej ni jedno pokolenie. W tym kontekcie, specyficzne lokalnie rozwizania projektowe mog by rwnie postrzegane jako wsplny wtek wicy jedno pokolenie z kolejnym. Odpowiednie zaprojektowanie nie tylko daje przestrzeni tosamo miejsca, ktra wie pojcia historii urbanistycznej z istniejc kultur miasta, ale rwnie ma na celu poprawienie jakoci ycia miejskiego poprzez klimatycznie uzasadnione rozwizania w rozumieniu zrwnowaonego rozwoju. W takim rozumieniu naley stwierdzi, e poprzez swoje uksztatowanie plac Konak przestrze publiczna w sensie politycznym uzyskaa zupenie nowe znaczenie. BiBLioGrAFiA
Benn, S.I. & Gaus, G.F. , 1983, The public and the private: concepts and action. [w:] S.I. Ben and G.F. Gaus (red.), Public and Private in Social Life. St. Martins Press, London and Canberra, Croom Helm; New York, s. 327. Can, I., 2007, Transformation of Public Space: A case of Konak Square, Izmir. Unpublished Master Thesis, Graduate School of Engineering and Sciences, Izmir Institute of Technology, Izmir. Carr, S., Francis, M., Rivlin, L.G., Stone, A.M., 1992, Public Space, Cambridge University Press, Cambridge. Duffy, B., 2003, Quality of life. Landscape Design (318), s. 3740. Dndar, . G., 2002, Mekan Organizasyon Bilimlerinin Yeniden Yaplanmasnda Bir Ara olarak Kentsel Tasarm. Unpublished PhD Thesis. Grauate School of Natural and Applied Sciences. Izmir. Dndar, . G., 2010, Rise of culture and fall of planning in Izmir, Turkey. Pasos. Journal of Tourism and Cultural Heritage (Pasos Revista de Turismo y Partimonio Cultural). Special Issue, (8)3, s. 5166. Eyce, ., 2000, Resimlerle Gemiten Gnmze Konak. EgeMimarlk, (2000/335), s. 48. Francis, M., 1987, The making of democratic streets, [w:] A.V. Moudon (red.), Public Streets for Public Use , Columbia University Press, New York, s. 2339. EPA, 2005, Konak Square and Its Environs Urban Design Project. Konak Square Meets the Sea Again. Egemimarlk. UIA Istanbul, Special Issue, s. 3033. Howell, P., 1993, Public Space and the Public Sphere: Political Theory and the Historical Geography of Modernity. Environment and Planning D: Society and Space, 11, s. 303322. Kirmizi, M.T., 2005, Estetiin deolojisi Balamnda Bir Vaka almas, Konak Meydan, zmir, Yap. Vol. 288, November 2005, s. 4346. Madanipour, A., 2000, Public space in the city. [w:] P. Knox and P.Ozolins (red.), Design Professionals and the Built Environments, John Wiley, New York, s. 117125. Madanipour, A., 2003, Public and private spaces of the city. Routledge, UK.

254

ebnem Gken Dndar

Mitchell, D., 1995, The end of public space? Peoples Park, definitions of the public and democracy. Annals of Association of American Geographers (85), s. 108133. Tibbalds, F., 1992, Making People-friendly Towns, Longman, Essex. Tiesdell, S. and Oc, T.,1998, Beyond fortrss and panoptic cities towards a safer urban public realm. Environment and Planning B: Planning and Design (25), s. 639655. Zengel, R., 2004, Evaluation of Square in Non-Western Countries; The Case of Konak Square, Izmir, Turkey. Global Built Environment Review, (4)2, s. 4460. Zengel, R., 2007, Dntrlm bir meydan: zmir Konak Meydanna analitik bir yaklam. Mimarlk, (334), s. 4043.

Joo DiniZ

23.
23.1

reFLeKsJe nA teMAt PLACU sete De seteMBro W BeLo HoriZonte W BrAZYLii


to HistorYCZne

W 1500 roku trzynacie portugalskich okrtw wyruszyo z Lizbony w celu kolonizacji i poszukiwania nowych szlakw handlowych do Indii Zachodnich. eglarz Pedro Alvares Cabral, starajc si omin niekorzystne dla eglugi wody w pobliu wybrzey Afryki, obra kurs na zachd i w Wielkim Tygodniu, majcym odmieni bieg historii, dnia 21 kwietnia jego oczom ukazaa si gra, ktrej nada nazw Pascal, po czym wyldowa w miejscu nazwanym Porto Serugo, w regionie znanym teraz jako Bahia, jako pierwszy Europejczyk na kontynencie poudniowoamerykaskim. W tym miejscu wzniesiono pierwszy krzy i odprawiono pierwsz msz wit, a Pedro Alvares obj kontrol nad tymi ziemiami w imieniu Korony Portugalskiej, obserwowany przez zaniepokojonych tubylcw, naturalnych panw tej ziemi. Tutejsze czerwone drzewo o kolorze rozarzonego wgla podsuno pomys nazwania tej krainy Brazylia1, krainy, ktra odtd podlegaa cigym transformacjom. List odkrywcy opisujcy cae wydarzenie zostaje wysany do krla Portugalii, podczas gdy eglarz Pedro po dziesiciu dniach pobytu na nowo odkrytych plaach, wyrusza w dalsz podr do Indii, aby ju nigdy z niej nie powrci. Pozostaje po nim portugalska flaga i perspektywa nowego imperium. Zainteresowanie Portugalczykw i Hiszpanw amerykaskimi ziemiami doprowadzio do podpisania ju wczeniej, w 1494 roku, Traktatu z Tordesillas, ktry podzieli tereny ju odkryte i te jeszcze nie odkryte pomidzy dwie korony. Linia demarkacyjna pooona wzdu poudnika 370 mil morskich na zachd od Wysp Zielonego Przyldka przecia nowy kontynent i podzielia wasno ziem przyznajc Portugalii tereny lece na wschd od granicy, a Hiszpanii te lece na zachd. Z powodu zbyt szczupych si i rodkw do skolonizowania nowych ziem Dom Manuel, krl Portugalii, w 1504 roku wyznacza dziedziczne kapitanie lub te, inaczej mwic, rwnolege pasy ziemi biegnce w kierunku wschdzachd, ktre zostaj podarowane wybranym obywatelom Portugalii, majcym wada i odkrywa powierzone tereny i przekazywa je dalej swoim potomkom. System ten zapewnia Portugalii cigo posiadania ziemi i dziaa doskonale a do 1822 roku, kiedy to Brazylia ogosia

1 Nazwa pastwa Brazylia pochodzi od port. pau brasil drzewo brezylki ciernistej (Caesalpinia echinata), ktrego rdze dostarcza cennego czerwonego barwnika (brazyliny) (przyp. red.).

256

Joo Diniz

niepodlego, a kapitanie stay si prowincjami, przechodzc rnorakie podziay wewntrzne, poczenia i zmiany granic. Na pocztku XVII wieku, terytorium Brazylii byo zajmowane najchtniej w rejonach przybrzenych bliej metropolii i kapitanii ssiadujcych z Oceanem Atlantyckim. Od 1700 roku kilka ekspedycji rozpoczo eksploracj w kierunku zachodnim, gdzie odkryto zoa zota, rozpoczynajc tym samym nowy okres gospodarczy w wieo zaoonej kapitanii Minas Gerais, ktrej stolic byo Ouro Preto. Ta nowa aktywno ekonomiczna przesuna zainteresowanie z biznesu przybrzenego w gb brazylijskiego ldu pocztkujc przemys wydobywczy obecny w stolicy Ouro Preto, jak rwnie w miastach Mariana, Sabar, So Joo del Rei, Serro, Congonhas do Campo, Ouro Branco, Diamantina... Ten okres zaznacza si postpem w dziedzinie urbanistyki, architektury, rzeby, literatury, sztuki i szeroko rozumianej kultury. Barok z Minas Gerais uksztatowa niebywale wan historyczn sceneri tego regionu w kontekcie politycznym i kulturalnym w skali caego kraju. Wrzenie intelektualne doprowadzio w 1789 roku do wybuchu dziaa separatystycznych, znanych pod hasem niedyskrecja w Minas, ktry zaproponowa uniezalenienie Brazylii od portugalskiej domeny, cenzury, podatkw i dominacji polityczno-ekonomicznej. Ruch powstaczy wyda wielkiego narodowego mczennika i bohatera: Tiradentesa, urodzonego jako Joaquim Jos da Silva Xavier, z zawodu dentyst, pniej przywdc intelektualnego i politycznego. Wraz z upadkiem znaczenia eksploatacji zota, pod koniec XVII wieku pojawiy si nowe gazie gospodarki: rolnictwo i hodowla byda umoliwiaa rozwj innym prowincjom kraju. Nowy impuls na terenach grskich daje take rozpoczcie pod koniec XIX wieku wydobycia obfitych (15 mld t) z elaza, m.in. z otaczajcych Ouro Preto wzgrz Serra do Curral del Rey. Ouro Preto z powodu pooenia w wskiej grskiej dolinie miao ograniczone moliwoci rozwoju i nie speniao warunkw do bycia regionaln stolic w nowej rzeczywistoci gospodarczej, wieej republice i nowym stuleciu chccym zapomnie o kolonialnej przeszoci. Ouro Preto byo pierwszym brazylijskim miastem ogoszonym w 1980 roku przez UNESCO Miejscem wiatowego Dziedzictwa Kulturowego i Historycznego.

23.2. 23.2.1.

BeLo HoriZonte Plan reisa Bicalho

W 1893 roku, wczesny prezydent republiki Afonso Pena decyduje si wybudowa w pobliu pasma Curral del Rey nowe miasto o nazwie Belo Horizonte, oficjalnie zaoone w 1897 roku jako nowa stolica stanu Minas Gerais. Inynierowie Aaro Reis i Francisco Bicalho kieruj projektem i realizacj. Plany zakaday podwjn siatk ortogonaln o kcie 45 wraz z siatk prostopadych kwartaw o bokach dugoci 100 metrw, przecit drug siatk uoon po przektnej, dajc wicej przestrzeni, z szerokimi alejami umoliwiajcymi dynamiczny przepyw ruchu.

257

23. Gdyby miasto miao serce...

Zrnicowana rzeba terenu kontrastuje z planem urbanistycznym, przez naoenie tego co wytyczone, na to co naturalne, tworzc mieszank sensualnoci i racjonalizmu wyraon przez topografi i projekt (ryc. 61). Ten racjonalny plan ogranicza Aleja Obwodowa, o rednicy okoo dwch kilometrw, na ktrej, w charakterystycznych punktach przecicia siatki planu z naturalnymi formami terenu, powstay przestrzenie dla placw i rynkw.

Ryc. 61. Plan Belo Horizonte wedug projektu Aaro Reisa z koca XIX wieku.

Projekt wpisuje si w tradycje urbanistyczne dziewitnastowiecznych metropolii, w ktrym racjonalne amerykaskie linie kwartaw zostay skorygowane przez szerokie, skonie poprowadzone autostrady, pozostawione puste przestrzenie oraz przez monumentalne europejskie inspiracje pozostajce pod wyranym wpywem Haussmanna.

23.2.2.

Miejsca konwergencji

Prostopade skrzyowanie gwnych alei miasta, Afonso Pena i Amazonas, jest przecite po przektnej przez ulice Rio de Janeiro i Carijs, formujc omioramienn gwiazd. To miejsce, pooone w samym centrum geograficznym Belo Horizonte, jest znane jako plac Sete de Setembro, nazwany tak w 1922 roku podczas obchodw setnej rocznicy niepodlegoci Brazylii. Plac ten stanowi symboliczne serce miasta, punkt promieniowania jego gospodarczego i spoecznego pulsu. Od czasu powstania plac zmienia swoje uksztatowanie przestrzenne. 258

Joo Diniz

W roku 1902 wprowadzono miejski system tramwajowy i na placu znalaza si gwna stacja przesiadkowa. Plac mieci rwnie wiele wanych i symbolicznych budynkw, takich jak wci istniejcy budynek Banco Hipotecrio z 1911 roku, obelisk z 1922 roku, Lizak projektu architekta Antonio Rego, teatr Brasil Cine w stylu art-deco z 1932 roku, autorstwa ngelo Alberto Murgela, zmodernizowany i przeksztacony w 2010 roku w Centrum Kulturalne Vallourec & Mannesmann przez architekta Alpio Castelo Branco, budynek Banco da Lavoura, zaprojektowany w 1946 roku przez lvaro Vitala Brasilia, ktry zdoby nagrod Pierwszego Biennale Architektury w Sao Paulo, i wreszcie budynek Banco Mineiro da Produo z 1951 roku, autorstwa Oscara Niemeyera. Plac to nie tylko przestrze przeznaczona wycznie dla publicznoci. Fotografie z pierwszych dekad XX wieku pokazuj przechodniw uytkujcych plac wsplnie z tramwajami, automobilami, a nawet zwierztami (ryc. 62), zarazem ukazujc jego rol jako przestrzeni przede wszystkim wielofunkcyjnej. Na pocztku lat 70. XX wieku cztery kwartay zabudowy najblisze centrum zostay wyczone z ruchu koowego stajc si

Ryc. 62. Plac Sete de Setembro w latach 40. XX wieku.

stref piesz, przeznaczon wycznie jako przejcie i przestrze dla ludzi, tym samym tworzc prawdziwy plac, chocia wci rozczonkowany na cztery sekcje. Pomimo swojego wycznie pieszego przeznaczenia, trzy sektory nie otrzymay odpowiedniego zagospodarowania sucego temu celowi. W rzeczywistoci, powstanie tych czterech przestrzeni okazuje si by uzalenione od waciwej korekty systemu ruchu koowego, ktra miaa ograniczy przepyw ruchu jedynie do dwch alei (ryc. 63).

23.2.3.

Projekt centrum

W 1989 roku Urzd Miasta ogasza narodowy konkurs ideowy na zagospodarowanie rdmiecia Belo Horizonte. W konkursie wzio udzia niemal 80 zespow z caego kraju, 259

23. Gdyby miasto miao serce...

Ryc. 63. Plac Sete de Setembro latach 80. XX wieku

spord ktrych nagrodzono trzy zespoy: zesp pod kierunkiem Manuela Rodriguesa Alvesa, pracowni Any Marii Schimidt i Marii Elisy Baptisty oraz zesp Mauricia Andrsa Ribeiro. Architekt Mauricio Andrs Ribeiro, stosujc podejcie ekologiczne, przedstawi wizj centralnej czci miasta w kontekcie niskiego zuycia energii oraz prb wprowadzenia zmian polegajcych na wykorzystaniu topografii, poprzez unikanie pokonywania stromych stokw a tym samym odwrcenie funkcjonalnej i linearnej logiki ruchu na rzecz bardziej organicznego systemu, zintegrowanego z uksztatowaniem geograficznym. System ten miaby wspdziaa z transportem publicznym i tworzy punkty koncentrujce si w miejscach nowych placw-oaz w centralnej czci przestrzeni wypenionej przez budynki i trasy ruchu. Mauricio Andrs zaprosi do wsppracy pracy pi biur architektonicznych, z ktrych kade miao zaj si innym fragmentem obszaru. Nastpnie uformowano Zesp 3834, skadajcy si z tych biur/zespow: olo Maia/ J Vasconcellos/Flvio Grillo, ktrzy mieli pracowa nad centraln czci wok placu Sete de Setembro, nastpnie zesp lvaro Veveco Hardyego/Marizy Machado Coelho, ktrzy mieli si skoncentrowa na nowych propozycjach dla terminala autobusowego, potem zesp Gustavo Penny i partnerw, ktrzy zajli si zaprojektowaniem osi ulicy Caets, pasa usugowego nazwanego Osi Trzech Drg, nastpnie zesp Jasona Santy Rosy, ktry zaj si rynkiem kwiatowym, oraz zesp skadajcy si z Joo Diniza/Gray Moury/Mrcii Moreiry, ktrzy pracowali nad stworzeniem Palmeiras Alameda specjalnego punktu w Alei Amazonas. Na podstawie wynikw tego konkursu w 1991 roku administracja miejska zaprosia Zesp 3834 do pracy przy rewitalizacji placu i starej stacji tramwajowej przeksztaconej w Rynek Kwiatowy. Pi biur tworzcych Zesp 3834 zdecydowao si najpierw przedyskutowa dwa projekty razem, a nastpnie podzieli je na pi zada: Rynek Kwiatowy oraz cztery sekcje piesze placu Sete de Setembro. 260

Joo Diniz

Zesp prowadzony przez Jasona Sant Ros otrzyma Rynek Kwiatowy, a pozostae cztery biura zajy si placem, cznie z przestrzeni centraln i jej sekcjami.

23.2.4.

nieformalne centrum kultury

Aktywne rodowisko kulturalne dziaajce w Belo Horizonte we wczesnych latach 90. XX wieku miao rwnie czonkw pord Zespou 3834. Od pocztku lat 80. XX wieku, miasto przeywao intelektualne odrodzenie. Awangarda kulturalna Minas Gerais, ktra w sposb naturalny migrowaa do najwikszych miast Brazylii, takich jak Rio de Janeiro czy Sao Paulo, zdecydowaa od tego momentu pozosta w swoim rodzinnym miecie w swoistej atmosferze docenienia swoich korzeni i wiary w nowe, promieniujce centrum myli, ktre wanie narodzio si w tym miecie. Muzycznym wydarzeniom, ktre dokonyway si w Clube da Esquina, wraz z ruchem muzyki pop Miltona Nascimento, grup taneczn Corpo, ktra zaczynaa zdobywa midzynarodow reputacj, grup teatraln Galpo, grup eksperymentw dwikowych Uakti, towarzyszyy inne liczne przedsiwzicia na polu sztuk plastycznych, literatury i rzeby. Te wydarzenia dokonyway si w nieformalnej atmosferze integracji, a przestrzenie publiczne miasta staway si naturalnymi scenami dla imprez i debat; bary, galerie sztuki, teatry i domy prywatne peniy rol spontanicznych forw inspiracji i rozwoju idei. Architekci take chcieli by czci tego caego zamieszania. olo Maia i lvaro Veveco Hardy zdecydowali si powoa szersz grup, ktra zaoya magazyny Vo Livre i Pampulha, nazwane tak na cze jeziora, gdzie w latach 40. XX wieku zostaa zrealizowana znaczca liczba projektw modego Oscara Niemeyera, zaproszonego przez Juscelino Kubitschka, wczesnego prezydenta miasta, a pniejszego gubernatora i prezydenta, ktry przy pomocy tego samego architekta zbudowa pniej Brasili, now stolic federaln. Pampulha jest rozpoznawana jako miejsce narodzin architektury brazylijskiej, a budynki takie jak koci w. Franciszka, Casa do Baile, Casino teraz Muzeum Sztuki Nowoczesnej czy te Yacht Club stay si sawne, podziwiane i inspirujce na caym wiecie.

23.3.

noWY PLAC sete De seteMBro

Architekci z Zespou 3834 pracowali ju poprzednio razem przy Sensations Project, innowacyjnej propozycji dla wiejskiego hotelu, prowadzonego przez Georgea Hardyego, gdzie kada jednostka mieszkalna stanowia osobny domek zaprojektowany przez architekta i artyst plastyka. Praca zostaa nagrodzona podczas Drugiego Biennale Architektury w Sao Paulo w 1993 roku, ze specjalnym wyrnieniem za caociowy charakter i rnorodno, co zachcio grup do wsplnego zaprojektowania placu. Czonkowie Zespou 3834 najpierw przedyskutowali wytyczne koncepcyjne i wsplnie zaprojektowali punkty centralne placu Sete de Setembro, z czego wynikny wsplne rozwizania dla caej przestrzeni wraz z pomysami na wyposaenie i drzewa pojawiajce 261

23. Gdyby miasto miao serce...

si w centralnym piercieniu, przywoujce na pami gsty pas zieleni z dawnych fotografii, wraz z gwnym systemem owietlenia rodkowej czci, barierami ochronnymi ze stali nierdzewnej, nowymi stoiskami z pras, koszami na mieci, budkami telefonicznymi oraz z odrestaurowanym i przekomponowanym centralnym obeliskiem Lizakiem. Kolejnym, zgodnym punktem byo szerokie uycie solidnych materiaw podkrelajcych nie tylko trwao, ale rwnie niskie nakady eksploatacyjne przyszego zagospodarowania, a tym samym wywoujce uczucie pewnoci siebie wrd uytkownikw i uwiadamiajce im, e przestrzenie publiczne nie nale do nikogo konkretnego, ale do wszystkich. Dodatkowo efekt mia by osignity poprzez racjonalne pogrupowanie elementw maej architektury, pozostawienie wysokich drzew, wraz z usuniciem staromodnych kwietnikw oraz wprowadzenie nowego owietlenia podkrelajcego architektur i sprzyjajcemu dobremu samopoczuciu i bezpieczestwu. Strefy piesze, ktre s przestrzeniami koegzystencji na placu, gdzie maj miejsce rne dziaania w czterech wyrnionych strefach, znane s jako sekcje A i C ulicy Carijs oraz B i D ulicy Rio de Janeiro . Zesp prowadzony przez Jasona Sant Ros by odpowiedzialny za Rynek Kwiatowy, jego rewitalizacj i wyposaenie w punkt informacji kulturalnej i turystycznej. Zesp olo Maia, J Vasconcellosa i Flvio Grillo zaprojektowa sekcj A proponujc pk metalowych kolumn podkrelajcych centrum placu i penicych rol podparcia dla owietlenia, a take umeblowanie, stojaki dla prasy, budki telefoniczne, awki tworzc organiczn a, przyjazn ludziom przestrze ulicy (ryc. 64). Zesp prowadzony przez Gustavo Penn pracowa nad topografi sekcji B, gdzie w grnej strefie znajduje si co w rodzaju wnki, pod szklanym przekryciem (ryc. 65), ktra ma odpowiednik w konstrukcji ssiadujcego budynku, gdzie znajduje si rwnie spora kubatura suca jako punkt skupiajcy, bezporednio zwizany z centrum placu. Sekcja C zostaa zaprojektowana przez lvaro Veveco Hardyego i Mariz M. Coelho, ktrzy nadali ulicy form czego w rodzaju podunej platformy, przestrzeni koegzy-

Ryc. 64. Sekcja A placu Sete de Setembro, ul. Carijs 1.

262

Joo Diniz

Ryc. 65. Sekcja B placu Sete de Setembro, ul. Rio de Janeiro 1.

Ryc. 66. Sekcja C placu Sete de Setembro, ul. Carijs Street 2.

Ryc. 67. Sekcja D placu Sete de Setembro, ul. Rio de Janeiro 2.

263

23. Gdyby miasto miao serce...

stencji dla pieszych, sprzedawcw i pucybutw (ryc. 66), osonitej przez metalowe, podwietlone przekrycie. Zesp w skadzie: Joo Diniz, Graa Moura i Mrcia Moreira pracowa nad sekcj D, gdzie w grnej czci wystpuje zesp siedmiu duych form, czcych awki z latarniami i tworzc rodzaj miejskiego salonu przy budynkach komercyjnych i hotelu, w centralnej, pustej przestrzeni o intensywnym ruchu pieszym ukierunkowanym na gara, natomiast w czci dolnej znajduje si pkoliste zadaszenie przeznaczone dla rzemielnikw (ryc. 67). Sekcje A, B, C i D placu pniej nazwano na cze plemion yjcych w stanie Minas Gerais, a mianowicie: Maxacali, Xacriab, Krenak i Patax. Poszczeglne projekty wypracowane przez podzespoy zaowocoway wynikiem okrelonym przez samych autorw jako braterska rnorodno , tworzca now jako na placu Sete de Setembro, z atmosfer wolnoci i wielorakoci. Stalowe i metaliczne struktury w czterech wspomnianych sekcjach jawi si jako gwny element konstrukcyjny, oddajcy cechy architektury wspczesnej stanu Minas Gerais, w ktrym zawsze stosowano ten materia, co w sposb naturalny wynikao z uwarunkowa geograficznych, zasobw naturalnych oraz obecnoci zakadw przemysowych i hutniczych. Projekt na zagospodarowanie placu Sete de Setembro zosta zatwierdzony w roku 1991 i udostpniony publicznoci oraz wadzom. Zosta przyjty entuzjastycznie. W 1992 roku projekt oraz jego autorzy reprezentowali Brazyli na pitej edycji SAL Seminariw o Architekturze w Ameryce aciskiej w Santiago de Chile. Ich tematem byy Nowe centra miejskie podczas transformacji. Od tamtej pory, nowo wybierane wadze miejskie i stanowe, mimo rnych pogldw i opcji politycznych nie byy zainteresowane zrealizowaniem projektu, a do 2003 roku, kiedy to wadze miejskie Fernando Pimentela i stanowe Acio Nevesa, po ponad dziesiciu latach od powstania koncepcji, w kocu zrealizoway plac wedug propozycji projektowej i odday go do uytku.

23.4.

sKUtKi DLA CentrUM MiAstA

Dziki realizacji projektu placu Sete de Setembro, w centralnej czci miasta zaczy zachodzi rnorodne procesy rewitalizacyjne. Akceptacja projektu i wynikajca z niego jako powstaego rodowiska bez wtpienia wpyny na rewitalizacj Placu Estao, Rui Barbosa, Serraria Souza Pinto obecnie centrum rozrywkowego, Cine Brasil obecnie centrum kulturalnego V&M, Placu Raul Soares, dawnego Cine Guarani obecnie Muzeum Inim de Paula, i ostatnio, na przeksztacenie Placu Liberdade w centrum kulturalne, poprzez rewitalizacj kilku budynkw, uywanych dotychczas przez rzd stanowy.

264

Joo Diniz

rdmiecie Belo Horizonte2 charakteryzuje si koncentracj wielu budynkw mieszkalnych wybudowanych, w odrnieniu od innych brazylijskich miast, w latach 50. i 70. XX wieku, bujnym yciem nocnym ulic tej czci miasta. Dlatego te, wszelkie interwencje podnosz jako ycia mieszkacw tego rejonu miasta. Do lat 80. XX wieku rdmiecie Belo Horizonte, podobnie jak i innych brazylijskich miast, byo utosamiane z opuszczeniem, degradacj rodowiskow, brakiem bezpieczestwa, chaotycznym ruchem koowym, a nawet prostytucj i narkomani, co doprowadzio do ucieczki mieszkacw do osiedli mieszkaniowych w grnej czci miasta, wybudowania wielu malli handlowych i pojawienia si kultury instalacji alarmowych i potw pod napiciem wok domw. Taka segregacja spoeczna izoluje elity od reszty populacji, tworzc rodzaj kulturowego apartheidu prowadzcego do postpujcej konfrontacji spoecznej. Od lat 90. XX wieku miasto cieszy si wymienion wczeniej, bezprecedensow wspprac wadz miejskich i stanowych. Do tego naley doda wzrastajc wiadomo spoeczn zwizan z poszanowaniem historii, zabytkw i innych miejsc pamici eklektycznego i nowoczesnego dziedzictwa, wiadomo wydarze majcych miejsce w przestrzeniach publicznych, praktykowanie demokracji, poszanowanie mniejszoci, dostpno i ogln akceptacj idei rewitalizacji. Do tego wiek XXI wskazuje potrzeb zwikszenia znaczenia centrw miast jako biegunw koncentracji i wspuytkowania infrastruktury, co ma prowadzi miasta w kierunku niszego zuycia energii, w opozycji do poprzednich modeli, odrzucajcych koncentracj i bronicych idyllicznej i indywidualistycznej wizji miasta-ogrodu. Rewitalizacja placu Sete de Setembro w Belo Horizonte w 2003 roku wydaje si wyznacza nowe postawy nie tylko dla lokalnych rzdw, ale rwnie dla innych sektorw prywatnych i publicznych, a nawet dla caego spoeczestwa, zmierzajce w kierunku nowego podejcia do miasta, do wspdziaania i partycypacji w procesach decyzyjnych dotyczcych uytkowania przestrzeni. Wci jest zbyt duo do zrobienia w celu zniwelowania nierwnoci spoecznych w sensie bardziej rwnego poziomu dochodw oraz dostpu do mieszka i edukacji, szerszego dostpu do infrastruktury, higieny i suby zdrowia, wydajnego systemu transportu publicznego oraz jakoci sieci drg. Pozytywn lekcj, jak moe nam da poprawa jakoci przestrzeni publicznej, jest wsplne jej uytkowanie, spoeczna akceptacja, utosamianie si z miejscem i spontaniczna dbao o nie. Poniewa nie jest moliwe rozwizanie wszystkich problemw na raz, te konkretne dziaania, jak mwi Jaime Lerner, dobrze si sprawdzaj, jeli s rozumiane w sensie miejskiej akupunktury, ktra dobrze przeprowadzona emanuje pozytywn energi i oddziauje uzdrawiajco na ca otaczajc struktur miejsk.

2 Belo Horizonte jest dzi wielk aglomeracj liczc w granicach miasta 2,5 mln mieszkacw a ponad 5mln na obszarze caej metropolii (przyp. red.).

265

BArBArA JAsZCZUK-sKoLiMoWsKA

24.
24.1.

ProJeKtoWAnie noWYCH PrZestrZeni PUBLiCZnYCH MAeGo MiAstA nA PrZYKADZie PeLPLinA


WstP

Artyku przedstawia histori projektowania nowych przestrzeni publicznych, jako elementu kreujcego jako struktury przestrzennej centrum wmaym miecie, na przykadzie pomorskiego miasta Pelplin. W maym miecie zaciera si tradycyjny podzia centralnej czci miasta na rdmiecie, czyli historyczn cz miasta, oraz centrum, czyli orodek usugowy najwyszego stopnia. W przypadku maego miasta mwic ocentrum czy strefie rdmiejskiej mylimy z reguy o tym samym terenie. Jednake problemy ksztatowania tego fragmentu miasta s wszdzie takie same. Gwne z nich to: uporzdkowanie funkcjonalno-przestrzenne czsto polegajce na przywrceniu waciwej rangi obszaru, uksztatowanie ukadu przestrzeni publicznych o wysokiej jakoci oraz opracowanie spjnej koncepcji transportowej. W Pelplinie mamy do czynienia zdwojakim rodzajem nowo ksztatowanych przestrzeni publicznych: pierwsze, to przestrzenie powstajce na terenach pooonych wzdu gwnej ulicy miasta, stanowicych obszar poprzemysowy uwolniony po dawnej cukrowni, drugie, to przestrzenie powstajce na terenach dotychczas niezagospodarowanych pooone w centrum miasta, na pnocny-wschd od zabytkowego zaoenia katedralnego. Oba tereny stanowi naturalne przeduenie, rozwinicie istniejcych gwnych przestrzeni publicznych miasta. Czy maj szans na realizacj, czy bd si wzajemnie uzupenia, czy moe konkurowa ze sob? Przestrze publiczna jest specyficznym miejscem w kadym zespole zabudowy, niezalenie, czy jest to metropolia, mae miasto czy te wie, poniewa pozwala na interakcje zinnymi ludmi oraz ksztatuje postawy i zachowanie czowieka. Danuta Kochanowska uwaa, e wspczesna przestrze publiczna suy komunikacji wmiecie trojako: 1) przenoszc rnego rodzaju ruchy mieszkacw miasta, 2) umoliwiajc im wzajemn, twarz w twarz komunikacj, tym cenniejsz im wicej jest wok wiata wirtualnego, 3) komunikujc za porednictwem swej formy wane treci, dostarczajc dozna, wrae i wzrusze (Kochanowska, 2001). Dzisiaj szczeglnego znaczenia nabieraj dwa ostatnie z wymienionych powyej znacze. Przestrze publiczna to co wicej ni tylko nowa publiczna ulica, plac czy cig pieszy, to miejsce w przestrzeni posiadajce warto sam w sobie. Dlatego jest to element struktury bardzo wraliwy i wymaga specjalnego podejcia projektowego, a czsto dugotrwaych dziaa prowadzonych metod uspoecznion. 266

Barbara Jaszczuk-Skolimowska

24.2.

oPis AnALiZoWAneJ PrZestrZeni

Pelplin to niewielkie miasteczko pomorskie liczce niespena 8,5 tys. mieszkacw, pooone na Kociewiu, w dolinie rzeki Wierzycy oddalone ok. 50 km na poudnie od Gdaska. Pierwsza wzmianka omiejscowoci pochodzi z 1276 roku, kiedy ksi pomorski Mestwin II podarowa wczesn wie cystersom. Pelplin istnieje wanie dziki cystersom, ktrzy zbudowali tutaj bazylik oraz zesp zabudowa przyklasztornych, w tym zabudowania gospodarcze i myn. Miasto Pelplin jest dzisiaj siedzib wadz samorzdowych gminy miejsko-wiejskiej; jest rwnie siedzib wadz kocielnych stolic diecezji pelpliskiej. Analizowany teren to cz obszaru staromiejskiego zwizany cile z histori miasta obszar wpisany do rejestru zabytkw wojewdztwa jako zesp urbanistyczno-krajobrazowy miasta Pelplina. Obecna gwna ulica miasta ul. Mickiewicza to historyczny trakt do Gniewa. W I poowie XIX wieku nastpi rozwj zespou klasztornego, a po otwarciu w 1852 roku linii kolejowej, rozwj przemysu. Fakty te wpyny znaczco na charakter wczesnej wsi oraz jej wygld zewntrzny. Gwna ulica przyja wyranie miejski charakter; wyksztacia si linia zabudowy, wparterach kamienic pojawiy si usugi, oficyny miay gwnie charakter gospodarczy. Ta o kompozycyjna stanowi istotny element tosamoci kulturowej miasta i jego gwn przestrze publiczn. Teren dawnej ulicowej osady przyklasztornej, w wyniku transformacji ukadu przestrzennego sta si zacztkiem ukadu urbanistycznego miasta. Historyczny podzia tej przestrzeni zachowa si wprawie niezmienionej postaci do dzisiaj. W skali miasta analizowana przestrze to obszar wymagajcy rewaloryzacji i tereny przeksztace funkcjonalnych. Wszelkie dziaania w przestrzeni powinny by poprzedzone wykonaniem studium funkcjonalno-przestrzennego, ktre okreli zasady zagospodarowania terenu dla prawidowego uksztatowania przestrzeni, bdcej cznikiem pomidzy historycznym, a wspczesnym ukadem przestrzennym miasta. Gwna ulica miasta z racji penionych obecnie funkcji (droga wojewdzka gwny cig komunikacji koowej) nie odpowiada wymogom wspczesnych przestrzeni publicznych, zwaszcza pod wzgldem umoliwienia kontaktw midzyludzkich czy organizacji uroczystoci izgromadze. Std potrzeba poszukiwania nowych przestrzeni publicznych w obrbie centrum miasta. Dwie propozycje, bdce na razie jeszcze tylko w sferze planowania, opisano poniej.

24.3.

noWe PrZestrZenie PUBLiCZne W terenie PoPrZeMYsoWYM

Omawiany obszar jest 7-hektarow rezerw terenow w sercu miasta, pooon przy gwnych cigach komunikacji koowej i kolejowej, terenem uwolnionym od zagospodarowania przemysowego Cukrowni Pelplin SA, z szans na lokalizacj zrnicowanego programu miejskiego. Pierwsze inwestycje w tym rejonie dotyczyy rozbirki duych obiektw kubaturowych w zym stanie technicznym, zwizanych z poprzednimi funkcjami i adaptacji dawnego budynku magazynowego na centrum handlowe Galeria Cukrownia. Pierwsze pomysy dotyczce zagospodarowania terenu na nowe funkcje pojawiy si po przejciu czci terenu dawnej Cukrowni Pelplin SA przez prywatnych inwestorw. Podstawowym zaoeniem przyjtym do konstruowania koncepcji byo uksztatowanie zabudowy 267

24. Projektowanie nowych przestrzeni...

w sposb nawizujcy do skali i charakteru miasta, jako kontynuacji kompozycyjnej istniejcej tkanki. Powstaa koncepcja posuya wacicielowi terenu jako zacznik do wniosku o wydanie decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu w sytuacji braku planu miejscowego. Dla terenu przewiduje si funkcj mieszkaniowo-usugow. Zaoeniem koncepcji jest kontynuacja istniejcej zabudowy wzdu gwnej ulicy miasta, tworzcej pierzej ulicy Mickiewicza. Zaprojektowano budynki wielorodzinne z przeznaczeniem parterw dostpnych od strony gwnej ulicy na funkcj handlowe i usugowe. Zaoono wprowadzenie zwartego systemu nowych przestrzeni publicznych od ul. Mickiewicza, a do terenw nad rzek Wierzyc (moliwo urzdzenia nowych terenw rekreacyjnych nad wod) (ryc. 68)1

Ryc. 68. Koncepcje zagospodarowania nowych terenw mieszkaniowo-usugowych projektowanych w uwolnionej po przemyle przestrzeni (rys. Patrycja Steinke).

W celu kompleksowych rozstrzygni dotyczcych zagospodarowania i zabudowy centrum miasta Rada Miejska w Pelplinie przystpia w 2008 roku do opracowania planu miejscowego dla tzw. obszaru A po byej Cukrowni2. Gwnym celem przeksztace ma by kontynuacja miejskiego charakteru zabudowy: zabudowa mieszkaniowo-usugowa (usugi w parterach budynkw mieszkaniowych), zabudowa usugowa idrobnej produkcji na terenach w ssiedztwie linii kolejowej oraz zabudowa mieszkaniowa w pasie wzdu rzeki Wierzycy. Wedug opracowanych koncepcji urbanistycznych do planu miejscowego nowa zabudowa tworzy nowe kwartay ogwnej funkcji mieszkaniowo-usugowej. Proponowane usugi handlu s zintegrowane zproponowan zabudow jako usugi w parterach. Proponowana
1 Koncepcja moliwoci przeksztace funkcjonalno-przestrzennych terenu po dawnej Cukrowni, Przedsibiorstwo Projektowo-Realizacyjne DOM sp. z o. o., Starogard Gdaski, 2007. 2 Uchwaa Nr XVI/144/08 Rady Miejskiej w Pelplinie z dnia 26 czerwca 2008r. w sprawie przystpienia do sporzdzania miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego fragmentu miasta Pelplina.

268

Barbara Jaszczuk-Skolimowska

Ryc. 69 Warianty zagospodarowania nowych terenw inwestycyjnych: Nowe Centrum (pierwszy z lewej) i Minimalna interwencja (rys. ukasz Pancewicz).

zabudowa tworzy kwartay zabudowy z wyranie uksztatowanymi pierzejami oraz placami i cigami pieszymi usytuowanymi dookoa nich. Przewiduje sie urzdzenie parku lub placu dla mieszkacw, zaproponowano realizacj pocze pieszych, czcych place, skwery oraz udostpniajcych uytkownikom brzegi rzeki Wierzycy, obecnie zupenie pomijanej w ksztatowaniu terenw rekreacyjnych przestrzeni miasta. Zalety wprowadzenia nowego zagospodarowania w ten obszar to szansa na kompleksowe przeksztacenie terenu, poprawa jakoci przestrzeni miejskiej, zrnicowanie proponowanych funkcji (ryc. 69)3. Naley mie nadziej, e opracowywany plan miejscowy ustali warunki inwestowania w tym obszarze, pozwoli na ochron cennych wartoci historycznych przy jednoczesnym umoliwieniu kompleksowych przeksztace terenu, obejmujcych stworzenie nowej przestrzeni publicznej miasta.

24.4.

noWe PrZestrZenie PUBLiCZne CZCe CZCi MiAstA

Planowany obszar nowego zagospodarowania obejmuje okoo 20 ha w pnocno-wschodniej czci miasta i jest pooony na zapleczu historycznej zabudowy wzdu ul. Mickiewicza. Od dawna4 by traktowany jako obszar rdmiejskiego centrum ofunkcji usugowomieszkaniowej: usug orandze oglnomiejskiej ztowarzyszc funkcj mieszkaniow. Oglnie, program dla obszaru opracowania, zakadajcy realizacj zabudowy mieszkaniowej i usug kultury, administracji, handlu oraz zieleni oglnodostpnej, nie uleg duym modyfikacjom, jedynie dzisiaj nie precyzuje si rodzaju usug, pozostawiajc szeroki wachlarz
3 Materiay planistyczne do opracowania miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obejmujcego teren A po byej Cukrowni, Przedsibiorstwo Projektowo-Realizacyjne DOM sp. z o. o., Starogard Gdaski, 2010. 4 Miejscowy plan oglny miasta Pelplina z 1992 roku oraz miejscowy plan szczegowy zagospodarowania przestrzennego irewaloryzacji z 1993 roku.

269

24. Projektowanie nowych przestrzeni...

moliwoci dla potencjalnego inwestora. Gwne, planowane przestrzenie publiczne to teren czcy gwny cig pieszy i rowerowy, ktry stanowi poczenie historycznego centrum miasta z najwikszymi osiedlami mieszkaniowymi miasta. Wzdu cigu zaprojektowano tereny zieleni publicznej umoliwiajce wypoczynek ispotkania mieszkacw, a obudow pierzejow cigu stanowi usugi ocharakterze komercyjnym, w tym targowisko miejskie. Z gwnym rdzeniem kompozycyjnym nowego centrum miasta wiza bd si przestrzenie publiczne zespow zabudowy mieszkaniowej. Analizowany obszar ma korzystn struktur wasnociow tereny dotychczas niezagospodarowane to gwnie grunty komunalne i wasno kocielna. Przeznaczenie nowych terenw pod zabudow mieszkaniow o zrnicowanej formie (zabudowa wielorodzinna, jednorodzinna, mae domy mieszkalne), bdzie

Ryc. 70, Propozycja zagospodarowania nowych terenw inwestycyjnych wariant przyjty do opracowania planu (rys. Patrycja Steinke).

ofert inwestycyjn miasta wzakresie mieszkalnictwa i usug, konkurencyjn wstosunku do terenw na obrzeach miasta (ryc. 70)5.
Materiay planistyczne do opracowania miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obejmujcego fragment miasta Pelplina w pnocno-wschodniej czci, Przedsibiorstwo Projektowo-Realizacyjne DOM sp. z o. o., Starogard Gdaski, 20042006
5

270

Barbara Jaszczuk-Skolimowska

Opracowanie planu miejscowego dla wanej czci miasta nowego centrum to istotny krok wrozwoju miasta. Jako przepis prawa obowizujcy lokalnie, ale wicy wszystkich inwestorw na tym terenie, pozwoli na ochron cennych wartoci historycznych miasta, a jednoczenie otworzy pole dla nowych inwestycji. Przy sprzyjajcej polityce przestrzennej pastwa i regionu powinny powsta dogodne warunki do realizacji procesu odnowy tej czci miasta. Najistotniejsz przeszkod wzagospodarowaniu s nakady finansowe, ktre trzeba ponie na budow niezbdnej sieci komunikacji drogowej (szacowany w2005 roku koszt to ok. 7,5 mln z). Dlatego te kompleksowe inwestycje w obrbie nowego centrum nie zostay dotd podjte.

24.5.

WniosKi

Trudno wyobrazi sobie realizacj nowych przestrzeni publicznych miasta finansowan w caoci z budetu gminy. Chociaby ze wzgldu na skomplikowan struktur wasnociow gruntw niezbdne jest partnerstwo publiczno-prywatne, monta finansowy wielu podmiotw inwestycji oraz wsparcie zewntrzne, np. zfunduszy Regionalnego Programu Operacyjnego Wojewdztwa Pomorskiego6. Przygotowanie projektowe inwestycji w postaci opracowania planw miejscowych ikoncepcji zagospodarowania przestrzennego znacznie zwiksza szanse na finansowanie przedsiwzicia ze rodkw pozabudetowych gminy. Naley pamita jednak, e sam plan miejscowy nie zapewnia jeszcze sukcesu realizacyjnego przedsiwzicia. Plany nie maj mocy sprawczej, nie przesdzaj, czy i kiedy nastpi realizacja, natomiast umoliwiaj zainteresowanie ofert lokalizacyjn izainicjowanie procesw przeksztace. Moliwo zapisu wprawie miejscowym szczegowych wymaga czy standardw jakociowych wykonania zadania jest bardzo ograniczona. Odpowiedzialno za realizacj spoczywa najczciej na samorzdzie gminnym, ktry z kolei jest ograniczany przepisami o finansach publicznych. W realiach maego miasta uzyskanie akceptacji dla wysokiej jakoci rozwiza (czyli najczciej bardzo drogich) moe by zadaniem niezmiernie trudnym. Planowane, nowe przestrzenie publiczne powinny wykorzysta obecne atuty Pelplina, wynikajce przede wszystkim ze zrealizowanych inwestycji drogowych wotoczeniu miasta, tj. autostrady A1 z wzem Pelplin (4 km na zachd od miasta) oraz obwodnicy miasta Pelplina. Dziki usytuowaniu w zasigu oddziaywania aglomeracji trjmiejskiej Pelplin moe zapewni moliwo zamieszkania w maym miecie, wodlegoci pozwalajcej na komfortowy czas dojazdu (ok. 50 min.) do pracy wTrjmiecie. Dodatkowo, plany realizacji nowych, ponadlokalnych inwestycji zzakresu energetyki, w tym Stacja Elektroenergetyczna 400/110kV Krajowych Sieci Elektroenergetycznych, dwie due farmy wiatrowe i nowa, systemowa elektrownia konwencjonalna w gminie Pelplin bd silnym bodcem dla rozwoju samego miasta. Bdzie si to wiza zutworzeniem nowych miejsc pracy i budow nowych mieszka. W konsekwencji rola Pelplina, jako miejsca zamieszkania oraz orodka lokalizacji
Na przykad O Priorytetowa 8: Lokalna infrastruktura podstawowa umoliwiajca uzyskanie dofinansowania na inwestycje obejmujce przebudow, rozbudow lub remonty publicznej infrastruktury oraz rewaloryzacj i zagospodarowanie przestrzeni publicznych.
6

271

24. Projektowanie nowych przestrzeni...

usug obsugujcych mieszkacw, bdzie rosa. Inwestycje te niewtpliwie spowoduj wprowadzenie nowej zabudowy i zagospodarowania oraz wymg zapewnienia wysokiej jakoci przestrzeni publicznej. Przy analizie terenw dla nowych przestrzeni publicznych Pelplina nasuwa si podobiestwo do innego pomorskiego maego miasta Czerska, w ktrym z powodzeniem w latach 19922006 stworzono od podstaw now przestrze publiczn miasta. Czersk to miasto o podobnej wielkoci (ok. 10 tys. mieszkacw), stolica gminy miejsko-wiejskiej, ktrego rozwj przestrzenny, podobnie jak Pelplina, odbywa si w oparciu o gwny cig komunikacyjny bez wyksztaconego centrum miasta wpostaci rynku. Przykad ten pokazuje jak upr i determinacja w deniu do celu, atake konsekwentna realizacja zaoonej polityki przestrzennej, popartej planami miejscowymi i projektami realizacyjnymi, w stosunkowo krtkim czasie, przy wsparciu finansowym wojewdztwa, doprowadzia do stworzenia nowego centrum miasta, w ktrym skupia si ycie spoeczne, gospodarcze ikulturalne mieszkacw Czerska. Nowa przestrze ttni yciem jest przestrzeni ycia codziennego iprzestrzeni uroczystoci oraz dodatkowo oddziauje na ssiednie tereny, ktre poddawane s obecnie procesom przeksztace (Jankowski, Bloch, 2009).

24.6.

PoDsUMoWAnie

We wstpie zauwaono, e przestrze publiczna to co wicej ni tylko nowa publiczna ulica, plac czy cig pieszy, to miejsce w przestrzeni posiadajce warto sam w sobie. Miejsce, rozumiane jako czci przestrzeni czym si wyrniajcej, dobrze znanej i posiadajcej wartoci (Thuan, 1987). Do identyfikacji miejsca nie wystarczy wycznie znajomo jego fizycznych parametrw, jest konieczna rwnie znajomo ludzkich dziaa z nim zwizanych. Autorzy podrcznika kreowania udanych przestrzeni publicznych Jak przetworzy Miejsce (2005) podkrelaj konieczno udziau lokalnych spoecznoci w tworzeniu miejsca. W teorii projektowania przestrzeni wiele uwagi powica si rwnie zagadnieniu kontekstu przestrzennego projektowania. Tu take nie ograniczamy si wycznie do fizycznych cech przestrzeni. Robert Barekowski (2006) wskazuje na nastpujce wasnoci kontekstu przestrzennego: unikalno, odrbno nadajca miejscu niepowtarzalno, jako, wielowartociowo (zrnicowane oddziaywania przestrzeni), indukcja emocji (zwizek z obserwatorem). Pojawia si pytanie czy w dobie globalizacji, gdzie przecitny odbiorca przestrzeni jest przede wszystkim obywatelem wiata i wytworem kultury masowej zasady projektowania w oparciu o kontekst przestrzenny, rozumiany jako tworzenie miejsca, naley uzna za priorytetowe? Wbrew przewidywaniom zwolennikw globalizacji wkrajach wysoko rozwinitych obserwuje si swoisty renesans lokalnoci, ale jednoczenie, wbrew przewidywaniom antyglobalistw, nie dzieje si to woderwaniu od zdobyczy cywilizacyjnych wspczesnego wiata. Jest to realizacja znanego powiedzenia myl globalnie dziaaj lokalnie.

272

Barbara Jaszczuk-Skolimowska

BiBLioGrAFiA
Barekowski R., 2006, O naturze kontekstu przestrzennego, [w:] R. Barekowski (red.),Nieobliczalno architektury, Orodek Wydawnictw Naukowych, Pozna. Jak przetworzy Miejsce, Podrcznik kreowania udanych przestrzeni publicznych, 2005, Project for Public Spaces, Inc., wydanie polskie: M. uszczek iU. Ptasiska (red), Fundacja Partnerstwo dla rodowiska, Krakw. Jankowski M., Bloch P., 2009, Nowa przestrze publiczna jako czynnik porzdkujcy struktur miasta na przykadzie Czerska, [w:] A. Goldzinowska (red.), Wspczesne ksztatowanie przestrzeni publicznej wojewdztwa pomorskiego, Urzd Marszakowski Wojewdztwa Pomorskiego, Pomorskie Studia Regionalne, Gdask. Kochanowska D., 2001, Przyszo przestrzeni publicznej miast w Polsce wwietle oceny obecnych zagroe [w:] Przestrze dla komunikacji w miecie. VIII Oglnopolska, III Midzynarodowa Konferencja Instytutu Projektowania Urbanistycznego, Zeszyty Naukowe 9/01, Politechnika Krakowska, Krakw. Thuan Y.-F., 1987, Przestrze i miejsce, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.

MAGorZAtA UroWsKA

25.

reinteGrACJA MiAstA CoViLH PrZeZ tWorZenie sieCi PrZestrZeni PUBLiCZnYCH

Poszukujc przykadw przestrzeni publicznych na wiecie, najczciej zwracamy si ku metropoliom, duym miastom, znanym nam celom podry. W tym tekcie chciaabym zaprezentowa, tak odmienne od wymienionych wyej miejsc, miasteczko Covilh, ktre jak kade inne miasto ilustruje pozytywne i negatywne przykady omawianego w tym skrypcie tematu. Jest to portugalska miejscowo redniej wielkoci, ktra peni rol miasta-bramy pasma grskiego Serra da Estrela. Znajduje si okoo 20 km od najwyszego punktu Portugalii kontynentalnej, Torre (1993 m), a aglomeracja tego miasta rozciga si midzy 450 i 800 m npm. Jest take siedzib gminy o tej samej nazwie liczcej 53 501 mieszkacw, w tym 36 723 osoby w granicach samego miasta. Chcc przybliy charakter miasta i jego obecn sytuacj niezbdne jest przedstawienie jego skrconej historii. Covilh bya od staroytnoci punktem krzyowania si drg i cieek. W czasach redniowiecza gospodarka, ktra opieraa si gwnie na produkcji rolnej na wasne potrzeby, rozszerzya swoj gospodark na produkcj tekstyln. Tkanka miejska Covilh, ograniczona korytami rzek Carpinteira (pnoc) i Goldra (poudnie), zostaa dobrze zdefiniowana i zorganizowana zgodnie z powstaymi zakadami produkcyjnymi, wykorzystujc bogactwo energii wodnej. Miasto w przeszoci byo nawet nazywane portugalskim Manchesterem przez swoj dug tradycj przemysu wkienniczego oraz dziki dynamice rozwoju i jakoci produktw tekstylnych. Niestety w latach 70. ubiegego wieku, z powodu kryzysu przemysowego due i mae fabryki zaczy mie problemy, ktre powoli prowadziy do ich zamknicia. Nagy upadek tych zakadw pracy mg pocign za sob tragiczne skutki socjalne i ekonomiczne dla caego regionu. W tym samym czasie grupa odpowiedzialna za planowanie regionalne pracowaa nad projektem stworzenia szkoy wyszej w tym regionie, oferujc edukacj blisko domu i zmniejszajc migracj do innych czci kraju, ktra rzadko koczya si powrotem. Tak wanie powstaa decyzja o stworzeniu IPC (Instituto Politcnico da Covilh). W lipcu 1979 roku, po szeciu latach dziaalnoci tej instytucji, zmienia si ona w Uniwersytet Beira Interior. Na swoj siedzib uniwersytet zaadaptowa stare obiekty postindustrialne o wysokich wartociach historycznych, kulturowych i architektonicznych. Konserwacja opuszczonych budynkw lub ruin, ktre stanowi dziedzictwo przemysowe miasta Covilh oraz unikaln na skal Portugalii warto, wpyna bardzo korzystnie na wizerunek miasta. Miasto Covilh jest w sposb wyrany podzielone na te dwie gwne czci stare miasto, znajdujce si na wzgrzu, i nowe miasto, ktre rozwija si poniej. Dodatkowo, kada z nich posiada swoje wasne podziay. Najwiksz wartoci tego miasta jest tosamo i oryginalno starego miasta, ktre wyrnia si szczeglnym charakterem i specyficzn 274

Magorzata urowska

atmosfer miejsca. Natomiast nowe miasto zbudowane jest z typowych dla przeomu XX i XXI wieku wntrz miejskich, a czasami nawet z miejsc, ktre ciko wntrzami nazwa. Mowa tu o ulicach, placach i galeriach handlowych tworzonych przez szablonow architektur, ktra czsto tylko w zaoeniach jest funkcjonalna i ekonomiczna, a zawsze wyprana z jakiegokolwiek charakteru miejsca. Gwnym czynnikiem tej dezintegracji miasta jest brak cigoci wntrz urbanistycznych. Jeli chcielibymy poczy Covilh w funkcjonujc cao, wystarczyoby zaprojektowa gstszy ukad drg, usprawni komunikacj piesz i miejski transport zbiorowy oraz zintegrowa tereny zielone, tak aby tworzyy dobrze dziaajcmaszyn. Aby jednak stworzy miasto, ktre funkcjonuje i jest postrzegane jako jedno, trzeba poczy jego czci kompozycyjne przez tworzenie wntrz miejskich, ktre byyby podstaw sieci przestrzeni publicznych, ktre maj za zadanie zreintegrowa i zrewaloryzowa obszary miejskie. Pierwszym tego typu przedsiwziciem bya modernizacja gwnego placu Praa do Municpio. Jest to wntrze urbanistyczne o nieregularnym ksztacie, ktrego ciany tworz gwnie budynki drugiej poowy XX wieku. We wrzeniu 2000 roku rozpoczto realizacj projektu autorstwa architekta Nuno Teotonio Pereiry, ktra zostaa zakoczona uroczystym otwarciem w marcu 2002 roku. Ten wyjtkowo uciliwy dla mieszkacw proces spotka si z powszechnym niezadowoleniem przez 18 miesicy gwny wze komunikacyjny miasta zosta wyczony z ruchu koowego. Projekt ten okaza si jednak bardzo przyszociowy, zaoy susznie gwatowny przyrost iloci samochodw stacjonujcych w miecie. Obecnie z trudem mona sobie wyobrazi Praa do Municpio bez trzech podziemnych poziomw parkingu o powierzchni cakowitej 12 817 m2, ktre mieszcz 410 miejsc postojowych. Przy okazji tak duej inwestycji postanowiono przebudowa take sam plac wraz z jego drogami i przestrzeniami dla pieszych. Pierwotnie bya to jedna przestrze nie podzielona adnymi barierami, a znaczna rnica wysokoci terenu midzy wschodnim a zachodnim kracem bya rozwizana jako jednolity spadek. Wiksza cz powierzchni, ktrej nie zajmoway drogi koowe, bya wykorzystywana jako miejsca parkingowe. Obecnie z placu znikny prawie zupenie miejsca postojowe, pozostao ich tylko kilka wraz z przystankiem autobusowym. Przestrze zostaa take podzielona na dwa tarasy, co spowodowao jej wizualny podzia i obniyo zdolno placu na przyjcie wikszych imprez masowych takich jak targi czy koncerty. Na rozlegym placu otaczajcym koci rwnie nie ma moliwoci czasowego rozstawienia wikszych obiektw (typu scena muzyczna). Zostay na nim zamontowane liczne awki oraz umieszczono na rodku kawiarni nie zwizan trwale z gruntem. Obecnie, gdy istnieje potrzeba organizacji wikszej imprezy masowej, zamyka si jedn ulic, a czasami rwnie wycza si z ruchu koowego cae rondo (wze komunikacyjny starego miasta). W czasie, gdy trway prace modernizacyjne na Praa do Municpio, a dokadnie w 2001 roku, przeksztaceniom zosta poddany park Jardim Publico. Ogrd zosta zbudowany w 1908 roku na byych terenach zakonu w. Franciszka. W ubiegym wieku by on miejscem organizowania spektakli charytatywnych, uroczystoci zwizanych z targiem So Tiago oraz wystpw orkiestry, ktra do 1938 roku graa w kady czwartek i kad niedziel lata. Obecny park, po rewitalizacji, posiada wicej zieleni, trawniki s przygotowane na spontaniczn gr w pik, dzieci bawice si w berka oraz czytelnikw wylegujcych si na kocu w socu lub w cieniu. Zaprojektowano rwnie wybrukowany plac, o wymiarach idealnych dla organizacji 275

25. Reintegracja miasta Covilh

wszelkich festynw i lokalnych targw. O znaczenie bliskoci wody, szczeglnie podczas upalnych letnich dni, nie zapomnia projektant Luis Cabral i postanowi zachowa strumyk pyncy przez cz ogrodu, zmieniajc tylko jego ksztat. Najmodsi uytkownicy uzyskali po rewitalizacji mini plac zabaw. Nowe, proste formy oraz sposb iluminacji Jardim Publico naday mu nowoczesny charakter zachowujc przy tym wszystkie dotychczasowe zalety. Dziki przystosowaniu do rnych aktywnoci, jego funkcjonalnoci, harmonijnemu otoczeniu tworzonemu przez architektur koca XIX wieku (koci, szkoa muzyczna, pensjonat) oraz piknym widokom, jest on ulubionym miejscem spotka wielu mieszkacw miasta i okolic. Niestety, w przypadku gorszej pogody, a w szczeglnoci opadw deszczu, odczuwalny jest brak dobrego zadaszenia (obecne, znajdujce si nad amfiteatrem, jest bardzo zawodne). Kolejne inwestycje dotyczce przestrzeni publicznych byy prowadzone przez lokalnych pracownikw programu POLIS. Ten krajowy projekt zakada popraw jakoci ycia w miecie poprzez interwencje dotyczce rodowiska miejskiego, zwikszenia atrakcyjnoci i konkurencyjnoci tych aglomeracji miejskich, ktre odgrywaj zasadnicz rol w ksztatowaniu struktury systemu krajowego. W centrali tego przedsiwzicia zostao opracowanych kilka przykadw interwencji, opartych na partnerstwie midzy rzdem a gminami, ktre miay suy jako punkt odniesienia dla dalszych dziaa podejmowanych przez oddziay lokalne POLIS. Jednym z gwnych celw programu jest planowanie zintegrowanego procesu rewitalizacji urbanistycznej, ktry obejmowa ma modernizacj i rewitalizacj centrw miejskich, tworzenie nowych terenw zielonych, promowanie ruchu pieszego i ograniczenie ruchu koowego w centrach miast. Pierwszym, wikszym projektem, ktrego podjli si przedstawiciele POLIS w Covilh, byo utworzenie nowego parku Jardim do Lago w dolinie rzeki Goldra, w czci rozwijajcego si wci dolnego miasta. Prace budowlane zostay rozpoczte w grudniu 2003 roku, a zakoczyy si uroczystym otwarciem 16 stycznia 2005 roku. Park zlokalizowany jest zaraz obok dworca autobusowego, w pobliu posterunku policji, zabudowa szkolnych i wielu budynkw mieszkalnych z przeomu XX i XXI wieku. Jest on obecnie najwiksz zielon przestrzeni publiczn w miecie. Gwn atrakcj tego miejsca ma by staw, nad ktrym rozpostarto mostki dla pieszych, i po ktrym mona popywa jednym z kilku rowerw wodnych. W lustrze wody odbij si kolorowe formy oraz zawieszona nad stawem restauracja. Przez sam teren przebiega kilka cieek pieszych, znajduj si na nim dwie kafejki, skatepark oraz plac zabaw dla dzieci. Projekt autorstwa architekta Luisa Cabrala (czny koszt realizacji okoo 3 mln euro) by odpowiedzi na rosnce zapotrzebowanie na publiczn przestrze zielon w tak szybko rozwijajcym si dolnym miecie. Powierzchnia lustra wody to cztery tysice metrw kwadratowych, a powierzchni zielonej to 3 hektary. W wywiadzie dla miejskiego biuletynu informacyjnego prezydent miasta Carlom Pinto wyrazi opini, i urbanistyka nakazuje zachowa rwnowag midzy terenami zielonymi a zabudowanymi. Kolejna inwestycja zrealizowana w latach 2006-2007 pod bander programu POLIS Rossio do Rato jest zlokalizowana w grnych partiach miasta, na terenach poprzemysowych, w okolicy najwikszego kampusu uniwersytetu. Wszystkie elementy tego projektu architekta Teotnio Pereiry (autora przebudowy Praa do Municipio) tworz swoist bram Covilh. Nad gwn drog dojazdow do starego miasta zawiso rami metalowej fontanny usprawnia276

Magorzata urowska

jcej przepyw rzeki Goldra, ktrej woda spywa do ronda basenu. Dawna fabryka wkiennicza Mendes Alada zostaa cakowicie odnowiona i zaadaptowana na cele orodka kultury i sztuki. Stojcy zaraz obok komin, jeden z najwyszych w Covilh, zosta odrestaurowany jako wany symbol miasta. Midzy by fabryk a nowo wybudowan restauracj powsta redniej wielkoci plac z odkrytym fragmentem rzeki Goldra, prost, nowoczesn ma architektur i efektownym owietleniem. Inwestycja, ktra kosztowaa 1,2 miliona euro, jest pozytywnym a nawet wzorcowym przykadem rewitalizacji tego typu miejsc. Mimo wielu nowoczesnych zabiegw estetycznych i znacznej interwencji w istniejc ju zabudow przemysow, prezentuje ona doskonale charakter miasta, dziedzictwo kulturowe i jego tosamo. Parque da Goldra to najwiesza i najwiksza inwestycja programu POLIS (ryc. 6, 7). Budowa 5 hektarw tego parku w latach 20072009 kosztowaa 6,8 mln euro. Park podzielony na platformy i uskokowo pooony na stoku doliny rzeki Goldra czy kampus uniwersytetu z amfiteatrem znajdujcym si ju w nowej czci Covilh. Niestety, mimo i park cignie si 500 metrw wzdu gwnej drogi czcej grne miasto z dolnym, nie jest on z ni w aden sposb skomunikowany. Jedyne wejcie od strony uniwersytetu nie zostao zaznaczone, co sprawia, i rzadko Parque da Goldra jest wykorzystywany jako poczenie komunikacyjne. Najczstszymi uytkownikami tego miejsca s dzieci, ktre maj tu do dyspozycji kilka placw zabaw. Niestety, gwnie przez due rnice w terenie, ale take le dobran nawierzchnie cieek, niemoliwe jest dla osb niepenosprawnych korzystanie z atrakcji Parque da Goldra. W ogle trudno t now inwestycj nazwa parkiem. Zdecydowanie brakuje w nim zieleni i tej niskiej, i tej wysokiej ktra w upalne dni lata jest zbawienna dla samopoczucia mieszkacw. Nie zaprojektowano take adnego przekrycia rzucajcego cie czy chronicego przed czstymi deszczami. Mimo i w nazwie figuruj nazwa rzeki, jest ona zupenie nieistotnym elementem przedsiwzicia. Zostaa ona wyprowadzona na obrzea parku i wcinita w gboki kana. Zbudowany zosta za to sztuczny basen, z zaoenia tylko element estetyczny parku, ktrego woda czsto przybiera niezbyt podany kolor i zapach. Platforma ze stawem porodku jest najwiksza i pozostawiona jako prosty, paski plac, o dobrej nawierzchni mogaby by idealnym miejscem organizacji imprez, koncertw lub chociaby placem do gry w pik. Wszystkie te negatywne elementy skadaj si na to, i ycie tego parku kumuluje si w restauracji znajdujcej si na dolnym tarasie. Podsumowujc prezentacj gwnych przestrzeni publicznych miasta Covilh, trzeba zaznaczy, jak rol peni one w integracji miasta. Tak jak interwencje w istniejcych ju placach i parkach (Praa do Municipio, Jardim Publico) s zawsze podane i prawie zawsze pozytywnie oceniane, tak kreowanie zupenie nowych miejsc jest nieatwym i czsto niewdzicznym procesem. Utworzenie Rossio do Rato byo dobrym pierwszym krokiem programu POLIS. Miejsce to cenione jest przez mieszkacw i studentw za dobre poczenie z reszt przestrzeni publicznych i przyjemn atmosfer, jak tworz zrewitalizowane budynki poprzemysowe charakterystyczne dla miasta. Pozostae projekty programu Jardim do Lago i Parque da Goldra spotkay si z mniejszym entuzjazmem. Obydwa parki s krytykowane za swoj wielko. Uytkownicy postrzegaj je jako za due w stosunku do potrzeb i otaczajcej je zabudowy, a take, przyzwyczajeni do wskich uliczek i maych placykw, maj problem z percepcj tak obszernych terenw. Wikszym problemem ni negatywny odbir wizualny okazuje si jednak niedostateczna ilo pocze z najbliszym otoczeniem 277

25. Reintegracja miasta Covilh

(bariery topograficzne) i brak kontynuacji przestrzeni publicznej (brak poczenia midzy Parque da Goldra i Jardim do Lago). Du rol gra tu take wpyw okolicy parkw, a nie samych inwestycji programu POLIS. Nieharmonijne otoczenie niekorzystnie wpywa na odbir tych miejsc. Dlatego take Praa do Municipio i Jardim Publico, usytuowane w starej, dobrze zdefiniowanej tkance miejskiej, s lepiej postrzegane przez mieszkacw. Brak planowania zabudowy, gwnie mieszkaniowej, w nowym miecie skutkuje chaosem w przestrzeni i brakiem poprawnie uformowanych wntrz urbanistycznych. Uoglniajc, mona stwierdzi, i stworzenie pocze midzy istniejcymi ju przestrzeniami publicznymi oraz przedstawienie masterplanu dalszego rozwoju nowego miasta mogyby bardzo pozytywnie wpyn na zintegrowanie miasta Covilh.

inForMACJe o AUtorACH

Izabela BURDA, mgr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, rodowiskowe Studium Doktoranckie Inynierii Ldowej I Architektury, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. Jarosaw CZOCHASKI, dr Uniwersytet Gdaski, Instytut Geografii, Katedra Geografii Fizycznej i Ksztatowania rodowiska, ul. Bayskiego 4, 80-952 Gdask. Piotr CZY, mgr in. arch., mgr filozofii Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, rodowiskowe Studium Doktoranckie Inynierii Ldowej I Architektury, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. Joo DINIZ, dr Uniwersytet FUMEC, Szkoa Architektury oraz Fundacja Edukacji i Kultury Minas Gerais, Av. Afonso Pena, 3880, 5 Andar Cruzeiro, 30130-0009 - Belo Horizonte/MG, Brazylia. Piotr FURMANEK, mgr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, rodowiskowe Studium Doktoranckie Inynierii Ldowej I Architektury, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. Anna GOLDZINOWSKA, mgr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, rodowiskowe Studium Doktoranckie Inynierii Ldowej I Architektury, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. Anna GRKA, dr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, Katedra Projektowania rodowiskowego, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. ebnem GKEN DNDAR, dr Uniwersytet Dokuz Eylul, Wydzia Architektury, Katedra Projektowania Miast i Regionw, Tinaztepe Kampusu, Dogus Cad. No.209, 35160 Kurucesme, Buca Izmir, Turcja. Anna HOUB, mgr in. arch. Reestr. 39, 6531 JJ Nijmegen, Holandia. Barbara JASZCZUK-SKOLIMOWSKA, dr in. arch. DOM Sp. z o.o. Przedsibiorstwo Projektowo-Realizacyjne, ul. Kociuszki 34G, 83-200 Starogard Gdaski. Danuta KOCHANOWSKA, dr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, Katedra Urbanistyki i Planowania Regionalnego, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. Karolina KRAUSE, mgr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, rodowiskowe Studium Doktoranckie Inynierii Ldowej I Architektury, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask.

279

Piotr LORENS, dr hab. in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, Katedra Urbanistyki i Planowania Regionalnego, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. Justyna MARTYNIUK-PCZEK, dr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, Katedra Urbanistyki i Planowania Regionalnego, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. Izabela MIRONOWICZ, dr in. arch. Politechnika Wrocawska, Wydzia Architektury, Katedra Planowania Przestrzennego, ul. Bolesawa Prusa 53/55, 50-317 Wrocaw. Przemysaw OLSZEWSKI, mgr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, rodowiskowe Studium Doktoranckie Inynierii Ldowej I Architektury, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. ukasz PANCEWICZ, mgr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, rodowiskowe Studium Doktoranckie Inynierii Ldowej I Architektury, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. IKrystyna POKRZYWNICKA, dr hab. in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, Katedra Architektury Suby Zdrowia, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. Magdalena REMBEZA, dr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, Katedra Urbanistyki i Planowania Regionalnego, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. Karolina ROCHMAN- DROCHOMIRECKA, mgr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, rodowiskowe Studium Doktoranckie Inynierii Ldowej I Architektury, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. Magorzata ROGISKA-NIESUCHOWSKA, dr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, Katedra Sztuk Wizualnych, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. Roman RUCZYSKI, dr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, Katedra Urbanistyki i Planowania Regionalnego, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask. Dariusz TROJANOWSKI, dr Uniwersytet Gdaski, Wydzia Zarzdzania, Katedra Inwestycji, ul. Armii Krajowej 101, 81-824 Sopot. Magorzata UROWSKA, mgr in. arch. Politechnika Gdaska, Wydzia Architektury, ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdask.

280

sPis treCi

Wprowadzenie .................................................................................................................................................................... 3 CZ I. DEFINICJA, GENEZA I SKUTKI OBECNYCH PRZEKSZTACE RNYCH TYPW PRZESTRZENI PUBLICZNYCH 1. Definiowanie wspczesnej przestrzeni publicznej (Piotr Lorens) ...............................................................6 1.1. Znaczenie uksztatowania przestrzeni publicznych miasta ..................................................................6 1.2. Wspczesne definiowanie przestrzeni publicznej miasta ....................................................................7 1.3. Tosamo i autentyzm przestrzeni publicznej miasta ..........................................................................11 1.4. Percepcja przestrzeni publicznej ...................................................................................................................15 1.5. Podsumowanie .....................................................................................................................................................17 2. Przestrze publiczna kluczowy element miasta wspczesnego zintegrowana czy podzielona? (Danuta Kochanowska) ..............................................................................................................21 2.1. Formy i funkcjonowanie przestrzeni publicznej w miastach wiata .................................................21 2.2. Wspczesne problemy utrzymania i rozwoju przestrzeni publicznej miasta...............................29 3. Wspczesne dylematy przestrzeni publicznej (Izabela Mironowicz) ........................................................36 3.1. Archetyp miasta i miejskie wartoci .............................................................................................................36 3.2. Uytkowanie przestrzeni publicznej. Potrzeby i wzorce .......................................................................41 3.3. Prywatne publiczne: paradoks potrzeb, paradoks postaw ...............................................................45 4. Problemy ksztatowania przestrzeni publicznej w wietle wspczesnych koncepcji filozoficznych (Piotr Czy)..........................................................................................................................................50 4.1. Wstp........................................................................................................................................................................50 4.2. Refleksyjny stosunek do tradycji, ktre utraciy charakter naturalny................................................53 4.3. Uniwersalizacja norm dziaania ......................................................................................................................55 4.4. Wzory socjalizacji .................................................................................................................................................56 4.5. Zakoczenie...........................................................................................................................................................57 5. Gwne typy i rodzaje wspczesnych przestrzeni publicznych (Piotr Lorens).......................................62 5.1. Uwarunkowania rozwoju i przeksztace wspczesnej przestrzeni publicznej ..........................62 5.2. Modele rozwoju nowych form przestrzeni publicznych .......................................................................64 5.3. Prywatyzacja przestrzeni publicznych i jej konsekwencje ...................................................................69 6. Przestrzenie publiczne starych miast przed II wojn wiatow i po powojennej odbudowie (Piotr Furmanek) ............................................................................................................................................................72 6.1. Rozwj przestrzeni starych miast do II wojny wiatowej ......................................................................72 6.2. Zniszczenia i problemy odbudowy ...............................................................................................................75 6.3. Pniejsze odbudowy w orodkach mniejszych, zwizane z nurtem modernistycznym w architekturze i urbanistyce ........................................................................................................................ 77 6.4. Podsumowanie .....................................................................................................................................................78 7. Prywatyzacja przestrzeni publicznych (ukasz Pancewicz) ...........................................................................80 7.1. Wstp........................................................................................................................................................................80 7.2. Prywatyzacja w miastach geneza zagadnienia .....................................................................................81

281

7.3. Komercjalizacja i prywatyzacja przestrzeni publicznych formy interwencji i motywacje uczestnikw procesu ...................................................................................................................................... 83 7.4. Konsekwencje prywatyzacji przestrzeni miejskich .................................................................................86 7.5. Wybrane przykady prywatyzacji przestrzeni publicznych ..................................................................88 7.6. Podsumowanie .....................................................................................................................................................90 8. Przeksztacenia przestrzeni publicznych a proces gentryfikacji (Przemysaw Olszewski) ..................92 8.1. Definicja i formy gentryfikacji .........................................................................................................................92 8.2. Przeciwdziaanie procesom gentryfikacji ...................................................................................................95 8.3. Skutki gentryfikacji dla przestrzeni publicznej .........................................................................................98 9. Przestrze publiczna jako przestrze handlu (Karolina Krause) ...............................................................100 9.1. Wspczesna przestrze publiczna jako przestrze handlu............................................................. 100 9.2. Handel w przestrzeni wirtualnej ................................................................................................................ 103 9.3. Handel targowy jako tradycyjna forma handlu .................................................................................... 104 9.4. Podsumowanie ................................................................................................................................................. 105 10. Przestrze publiczna osiedla wiejskiego (Anna Grka) .............................................................................107 10.1. Zmiana znaczenia przestrzeni publicznej osiedla wiejskiego ...................................................... 107 10.2. Specyfika przestrzeni publicznej wsi ..................................................................................................... 108 10.3. Przemiany przestrzeni publicznej wsi .................................................................................................... 109 10.4. Podsumowanie .............................................................................................................................................. 111 CZ II . KSZTATOWANIE WSPCZESNYCH PRZESTRZENI PUBLICZNYCH: ASPEKTY PROJEKTOWE I REALIZACYJNE 11. Strategie tworzenia dobrej przestrzeni publicznej w maych i rednich miastach (Anna Goldzinowska) ...........................................................................................................................................114 11.1. Wprowadzenie ............................................................................................................................................... 114 11.2. Przyczyny kryzysu przestrzeni publicznej ............................................................................................ 115 11.3. Przestrze publiczna jako element polityki rozwoju miasta ......................................................... 116 11.4. Typy przeksztace przestrzeni publicznej........................................................................................... 117 11.5. Studia przypadkw....................................................................................................................................... 119 12. Zachowanie i ksztatowanie terenw zielonych na obszarach wielkich miast, jako stymulantw rozwoju i jakoci ycia (Jarosaw Czochaski)....................................................................128 12.1. Wprowadzenie ............................................................................................................................................... 128 12.2. Od historii do wspczesnoci .................................................................................................................. 130 12.3. Tereny zielone i ich definicje ..................................................................................................................... 132 12.4. Funkcje i znaczenie zieleni miejskiej ...................................................................................................... 134 12.5. Wspczesne tendencje rozwoju ............................................................................................................. 136 12.6. Ziele i ad przestrzenny............................................................................................................................. 141 12.7. Ziele a przestrze publiczna ................................................................................................................... 143 12.8. Zakoczenie troch pesymistyczne .................................................................................................... 144 13. Tradycyjna urbanistyka a wspczesne realizacje przestrzeni publicznych (Roman Ruczyski) ..................................................................................................................................................148 13.1. Czowiek, miasto, przestrze ..................................................................................................................... 148 13.2. Dwoisto wspczesnych procesw urbanizacyjnych ................................................................... 149 13.3. Forma miasta .................................................................................................................................................. 151 13.4. Miasto czyli przestrze publiczna w kanonicznej formie ............................................................... 152 13.5. Przestrze publiczna w formie wspczesnej ..................................................................................... 154

282

14. Nocne ycie przestrzeni publicznych (Justyna Martyniuk-Pczek) .......................................................159 14.1. Wstp kiedy nastaje noc ....................................................................................................................... 159 14.2. Zdarzenia w nocnym miecie ................................................................................................................... 161 14.3. Podsumowanie wnioski dla miasta ..................................................................................................... 165 15. Woda w ksztatowaniu przestrzeni publicznych (Izabela Burda) ............................................................167 15.1. Wprowadzenie ............................................................................................................................................... 167 15.2. Przykady wspczesnych realizacji ........................................................................................................ 168 15.3. Podsumowanie .............................................................................................................................................. 176 16. Rzeba w przestrzeni publicznej wspczesnego miasta (Krystyna Pokrzywnicka) ........................179 16.1. Wprowadzenie ............................................................................................................................................... 179 16.2. Uwagi oglne ................................................................................................................................................. 180 16.3. Analizy przypadkw majcych szczeglne znaczenie w deprecjacji wspczesnej przestrzeni publicznej na podstawie wybranych miast polskich ................................................ 182 17. Kolor w przestrzeni publicznej (Karolina Rochman-Drochomirecka) ...................................................184 17.1. Budowa i skadowe przestrzeni publicznej.......................................................................................... 184 17.2. Rola i funkcja koloru ..................................................................................................................................... 185 17.3. Odczuwanie koloru i jego wpyw na funkcjonowanie czowieka................................................ 187 18. wiato i cie w przestrzeni publicznej (Magorzata Rogiska-Niesuchowska)...............................189 18.1. Teoria dziaania wiata w przestrzeni .................................................................................................... 189 18.2. Skutki dziaania wiata w przestrzeni ................................................................................................... 196 18.3. Podsumowanie. Znaczenie wiata i cienia w przestrzeni publicznej ........................................ 205 19. Metody zintegrowanego projektowania przestrzeni publicznych w Europie (Anna Houb) .............................................................................................................................................................207 19.1. Koniec XX wieku powrt do przestrzeni publicznej ..................................................................... 207 19.2. Wybrane przykady realizacji .................................................................................................................... 208 19.3. Odnowa przestrzeni publicznych w istniejcych dzielnicach mieszkaniowych .................... 214 19.4. XXI wiek nowe problemy, zagroenia i szanse ................................................................................ 217 20. Specyficzne cechy nieruchomoci w procesie ksztatowania przestrzeni publicznych (Dariusz Trojanowski)..............................................................................................................................................219 20.1. Definicja i podstawowe cechy nieruchomoci ................................................................................... 219 20.2. Odrbno rynku nieruchomoci ............................................................................................................ 223 21. Ksztatowanie przestrzeni publicznych przy wykorzystaniu funduszy europejskich (Magdalena Rembeza) ...........................................................................................................................................226 21.1. Konkurencyjno miast europejskich a ksztatowanie przestrzeni publicznych w warunkach wsparcia funduszami unijnymi......................................................................................226 21.2. Przykady projektw przestrzeni publicznej zrealizowanych dziki funduszom unijnym ......................................................................................................................................227 21.3. Podsumowanie .............................................................................................................................................. 236 CZ III. WYBRANE STUDIA PRZYPADKW 22. Oywienie pamici historycznej w przestrzeniach publicznych. Przykad placu Konak w Izmirze (ebnem Gken Dndar) ................................................................................................................240 22.1. Historia: zagubione lady przeszoci .................................................................................................... 240 22.2. Dylemat: publiczny charakter placu kontra powizania z przeszoci .................................. 246 22.3. Projekt. Zupenie nowa przestrze publiczna dajca schronienie przeszoci ..................... 247 22.4. Podsumowanie. Historia sukcesu przestrzeni publicznej obiektem debaty ........................... 253

283

23. Refleksje na temat placu Sete de Setembro w Belo Horizonte w Brazylii (Joo Diniz)...................256 23.1. To historyczne................................................................................................................................................. 256 23.2. Belo Horizonte ................................................................................................................................................ 257 23.3. Nowy plac Sete de Setembro.................................................................................................................... 261 23.4. Skutki dla centrum miasta ......................................................................................................................... 264 24. Projektowanie nowych przestrzeni publicznych maego miasta na przykadzie Pelplina (Barbara Jaszczuk-Skolimowska) ........................................................................................................................266 24.1. Wstp ................................................................................................................................................................. 266 24.2. Opis analizowanej przestrzeni.................................................................................................................. 267 24.3. Nowe przestrzenie publiczne w terenie poprzemysowym .......................................................... 267 24.4. Nowe przestrzenie publiczne czce czci miasta ........................................................................ 269 24.5. Wnioski .............................................................................................................................................................. 271 24.6. Podsumowanie .............................................................................................................................................. 272 25. Reintegracja miasta Covilh przez tworzenie sieci przestrzeni publicznych (Magorzata urowska) ..........................................................................................................................................274 Informacja o autorach ....................................................................................................................................................279