Vous êtes sur la page 1sur 59

MINISTERSTWO GOSPODARKI

CHINY I INDIE W PROCESIE GLOBALIZACJI. POTENCJALNE KONSEKWENCJE DLA POLSKI

DEPARTAMENT ANALIZ I PROGNOZ

Warszawa, stycze 2007 r.

Spis treci
Wprowadzenie ____________________________________________________________________3 Rozdzia I . Rozwj gospodarczy Chin i Indii___________________________________________9 1. Prognoza rednioterminowa _____________________________________________________9 2. Dugookresowe trendy demograficzne____________________________________________11 3. PKB Chin i Indii w 2050 r._____________________________________________________13 Rozdzia II. Procesy globalizacyjne _____________________________________________ 17 1. Nasilenie (regionalnej) wymiany handlowej. _______________________________________17 2. Dynamika eksportu Chin i Indii _________________________________________________18 3. Rola Chin w midzynarodowym podziale pracy ____________________________________20 4. Prognoza pozycji handlowej UE ________________________________________________24 5. Konkurencja gospodarek wschodzcych i nowych pastw czonkowkich ________________26 6. Strategia przeciwdziaania konkurencji Chin i Indii _________________________________28 7. Konkurencja nowych pastw czonkowkich i Chin w niektrych branach przemysowych _________________________________________________________________29 7.1 Brana ICT ___________________________________________________________29 7.2 Tekstylia i odzie_______________________________________________________30 7.3 Dobra kapitaowe i budowa maszyn ________________________________________30 7.4 Produkty chemiczne i farmaceutyczne ______________________________________30 7.5 Brana motoryzacyjna ___________________________________________________30 8. Zmiany cen towarw _________________________________________________________31 9. Rynek surowcw ____________________________________________________________32 9.1 Prognoza dugoterminowa rynku surowcw _______________________________ 34 10. Eksport usug _____________________________________________________________37 Rozdzia III. Ocena ilociowa wpywu integracji Chin i Indii w gospodarce wiatowej________39 Rozdzia IV. Potencja naukowo-technologiczny Chin i Indii_____________________________42 1. Aplikacje technologiczne ______________________________________________________42 2. B&R ______________________________________________________________________45 Rozdzia V. Bezporednie inwestycje zagraniczne w gospodarkach wschodzcych ___________46 1. Napyw BIZ do Chin i Indii ____________________________________________________46 2. BIZ Chin i Indii _____________________________________________________________49 Rozdzia VI. Konkurencja chisko-hinduska__________________________________________49 1. Ryzyka dla rozwoju gospodarczego Chin _________________________________________49 2. Zagroenia dla rozwoju gospodarczego Indii_______________________________________51 3. Kooperacja chisko-hinduska __________________________________________________52 Rozdzia VII. Strategia dziaa przedsibiorcw polskich wobec rynku chiskiego i indyjskiego ______________________________________________________________________52 1. Doing business in China and India _______________________________________________52 2. Etapy budowy obecnoci handlowej w Chinach ____________________________________54 3. Budowa obecnoci handlowej w Indiach __________________________________________56 Podsumowanie ___________________________________________________________________58

Ten, ktrego myl nie wybiega daleko, zobaczy udrk z bliska. Konfucjusz (551-479 p.n.e.) Sztuka wojny uczy nas , e naley polega nie na prawdopodobiestwie, e wrg nie przybdzie, ale na naszej gotowoci do wyjcia mu naprzeciw; nie na ewentualnoci, e nie zaatakuje, lecz raczej na fakcie, e uczynilimy nasz pozycj nie do zdobycia. Sun Tzu (544-496 p.n.e.) Wycig midzy dwoma azjatyckimi gigantami bdzie najbardziej dramatycznym wydarzeniem tego stulecia. Deepak Lal (brytyjski ekonomista)

Wprowadzenie
Ostatnie dwie dekady to okres dynamicznego rozwoju gospodarczego Chin i Indii poczonego z wzrostem ich roli w midzynarodowym podziale pracy. Jednoczenie ma miejsce regionalna polaryzacja handlu wiatowego stymulowana zarwno czynnikami instytucjonalnymi (proliferacja stref regionalnych porozumie handlowych w latach 90.), jak i strategiami przedsibiorstw wielonarodowych, relokujcych produkcj dbr masowych do regionw o niskich kosztach pracy i pojemnych rynkach. W 2005 r. populacje Chin i Indii stanowiy niemal 40% populacji wiata. czny PKB obu krajw mierzony kursem walutowym na bazie siy nabywczej wynis 20% globalnego PKB. Chiny s drug co do wielkoci gospodark wiatow po USA, za Indie kolejne po Japonii czwart. Obydwu krajom przypisuje si 50% udzia we wzrocie globalnego PKB. Ich dynamika rozwoju mogaby by nawet wysza, gdyby np.: - skuteczniej reformoway system finansowy (prywatyzacja nieefektywnych bankw pastwowych Chin), - dbay o kondycj finansw publicznych (ograniczenie wysokiego deficytu budetowego Indii), - bardziej zdecydowanie promoway napyw inwestycji zagranicznych (Indie), - uelastyczniy regulacje rynku pracy (wysoki poziom ochrony pracownikw w Indiach), - zaabsorboway wielomilionowe nadwyki nisko wykwalifikowanej siy roboczej w obszarach wiejskich (Chiny i Indie), - poprawiy infrastruktur energetyczn, drogow i portow (Indie), - udoskonaliy system opieki zdrowotnej (Chiny i Indie) oraz - zwikszyy stop zatrudnienia kobiet (Indie). Systematycznie wzrasta rola Chin i Indii w handlu midzynarodowym. Chiny zajmuj obecnie trzecie miejsce pod wzgldem eksportu wiatowego, a mona zakada, e najblisza dekada doprowadzi do osignicia przez nie pierwszestwa na tej licie. Bd liderem w eksporcie dbr finalnych do pastw rozwinitych i platform przerobu importowanych z nich pwyrobw.

Zarysowuj si ju pewne tendencje reorganizacji handlu w regionie azjatyckim, zmieniajcym dotychczasow rol Japonii i tygrysw azjatyckich jako wiatowych eksporterw dbr finalnych na rzecz wzrostu ich udziau w eksporcie czci i komponentw do Chin oraz importowania z nich dbr finalnych. Wzrostowi gospodarczemu oraz rosncemu wolumenowi eksportu Chin towarzyszy wzrost cen surowcw i spirala obniki cen towarw przemysowych, znajdujca wyraz w ich pogarszajcych si terms of trade i nasilajcych si konfliktach handlowych. Konkurencja ze strony gospodarek wschodzcych jest szczeglnym wyzwaniem dla nowych pastw czonkowskich UE w obecnej fazie procesu konwergencji, traccych pozycje rynkowe w sektorach tradycyjnych przewag komparatywnych - tekstyliach i ubraniach, produktach skrzanych, ywnoci i napojach oraz chemikaliach, elektronice, brany motoryzacyjnej. O ile kraje UE-15 rwnie konfrontowane s z podobnymi wyzwaniami, to posiadaj one nie tylko przewag w pozycji technologicznej nad UE-12, komfort jakoci eksportowanych przez nie wyrobw, ale i alternatyw wzgldnie szybkiej ucieczki do przodu po drabinie technologicznej w grn cz acucha wartoci dodanej przed efektywniejsz kosztowo konkurencj Chin i Indii. Zasadnicza przewaga UE-15 nad UE-12 wynika z faktu, i dua cz ich handlu z Chinami realizowana jest przez ulokowane w Chinach wielonarodowe przedsibiorstwa wywodzce si z wysoko rozwinitych pastw OECD i czerpicych profity z przewag komparatywnych w zakresie produkcji i handlu. W konsekwencji te znaczna cz deficytw handlowych wysoko rozwinitych pastw OECD z Chinami jest efektem handlu wewntrzkorporacyjnego. Mimo podobiestw demograficznych i rozwoju gospodarczego Chin i Indii, gospodarki obu krajw rni si od siebie zdecydowanie pod wzgldem struktur gospodarczych, rde wzrostu, obszarw przewag komparatywnych i reperkusji, jakie ich integracja w gospodarce wiatowej generuje. O ile wic dokonywanie porwna midzy nimi nie jest w tej sytuacji w peni uzasadnione, to niemniej jednak mona ich unikn ze wzgldu na rozmiary obu gospodarek, tym bardziej e ostatnio zaczyna zyskiwa na znaczeniu dla globalnego wzrostu gospodarczego rwnie potencja ich wewntrznych rynkw konsumpcyjnych oraz wzajemna wsppraca i konkurencja gospodarcza. W literaturze przedmiotu i w percepcji opinii publicznej pastw OECD integracja Chin i Indii z gospodark wiatow budzi kontrowersje i obfituje w scenariusze zarwno euforyczne, jak i negatywne w zalenoci od potencjalnych konsekwencji dla status quo krajw rozwinitych. Z jednej strony istnieje optymistyczne przekonanie, e kraje te odzyskaj w najbliszych 1530 latach pozycje gospodarcze, jakie zajmoway w pocztkowych dekadach XIX wieku, z pozytywnymi reperkusjami dla zrwnowaonego rozwoju gospodarki wiatowej. Z drugiej strony skala i charakter wyzwa zwizanych z udziaem gigantw demograficznych Chin i Indii w liberalizacji przepyww kapitau, towarw i usug, a take postpu technologicznego nakazuj ostrono w ekstrapolacji na przyszo aktualnych przewag gospodarek pastw rozwinitych w procesie globalizacji. Cz analitykw formuuje obawy co do skali kosztw przejciowych dla okrelonych sektorw i grup pracobiorcw oraz ostatecznego ksztatu gospodarki wiatowej w latach 2020-2050 roku i dekadach nastpnych. Niedawne tytuy prasowe w Polsce zapowiadajce desant Hindusw szykujcych si do szturmu na polski sektor IT dobrze oddaj poziom emocji i szumu informacyjnego towarzyszcy ocenom potencjau gospodarczego gospodarek wschodzcych.

Zabarwienie emocjonalne mia rwnie sukces Polski w grudniu 2006 r. w sprawie utrzymania przez UE do koca 2008 r. 14% ca na due monitory z wywietlaczami LCD powyej 20 cali. By on dobr wiadomoci dla producentw odbiornikw telewizyjnych w Europie, w tym w Polsce. Zaegna on bowiem realny przymus ich wycofania si z Polski do Azji, jako e to wanie dziki obowizujcej ochronie celnej azjatyckie koncerny elektroniczne, m.in. Toshiba, Sharp, LG Electronics i Funai zdecydoway si na budow fabryk w Polsce. Utrzymanie ca do koca 2008 r. interpretowane jest jako wystarczajce zabezpieczenie interesw gospodarczych polskich producentw. Dla potwierdzenia wagi tej decyzji warto przytoczy dane dotyczce skali inwestycji. W 2005 r. w Polsce wyprodukowano ok. 1,5 mln sztuk telewizorw LCD, co czyni nasz kraj najwikszym wytwrc odbiornikw telewizyjnych w Europie. Do 2010 r. ich produkcja moe sign 35 mln sztuk, o wartoci 33 mld EUR (przy przewidywanej wartoci rynku europejskiego 43-44 mld EUR). Z perspektywy negatywnych hipotez co do skutkw konkurencji Chin i Indii niepokojca jest zwaszcza ewentualno przegranych w procesie globalizacji, zarwno na poziomie pracownikw, przedsibiorstw, sektorw, regionw jak i pastw. W warunkach gbokiej transformacji obejmujcej przemys, usugi, handel midzynarodowy i szok podaowy siy roboczej (wielkie podwojenie wzrost nierolniczej rednio wykwalifikowanej siy roboczej od 1995 r. do 2005 r. o 50%, tj. ok. 700 mln osb i o dodatkowe 1,5 mld do 2030 r.), naley liczy si z potencjalnie wyszymi kosztami dostosowawczymi, przejawiajcymi si w wyszym poziomie bezrobocia i koniecznoci kompensacji pracownikw o niszych kwalifikacjach w krajach OECD. Wikszo analiz procesu globalizacji wskazuje na takie krtkookresowe i lokalnie skoncentrowane konsekwencje, akcentujc jednake, i na poziomie zagregowanym i w duszej perspektywie proces ten bdzie zjawiskiem typu winwin, a nie gr o sumie zerowej, implikujcej straty dla krajw rozwinitych, gdziekolwiek zyskuj Chiny czy Indie. Pojawienie si korzyci z globalizacji, ktre antycypuje si w rezultacie poprawy efektywnoci midzynarodowego podziau pracy w ramach globalnych systemw produkcji i zarzdzania na bazie IT uzalenione jest od sukcesu procesu restrukturyzacji gospodarek pastw OECD, w tym Polski. W jego braku upatruje si schyku pozycji gospodarczych niektrych pastw. Implikacj byby ograniczony wpyw tych pastw na kurs globalizacji, spadek ich poziomu ycia, nasilenie nierwnoci spoecznych i tendencji protekcjonistycznych. W konsekwencji mona by si spodziewa take nasilenia antagonizmw w relacjach midzynarodowych i instytucjach multilateralnych, ze szczeglnie negatywnymi konsekwencjami dla Europy z uwagi na jej ssiedztwo z regionami niestabilnoci. Zmienia si rwnie rola przedsibiorstw wielonarodowych w integrowaniu gospodarek pastw rozwijajcych si (oraz nowych pastw czonkowskich UE) i ksztatowaniu elastycznego systemu produkcji globalnej. Realizuj one coraz wiksz cz swoich zyskw poza rynkiem rodzimym, starajc si wykorzystywa zalety rnorodnych lokalizacji pod ktem specjalizacji (przewagi komparatywne w zakresie zasobw czynnikw produkcji), korzyci skali oraz korzyci technologicznych dla podniesienia swojej produktywnoci i konkurencyjnoci midzynarodowej. Wzrost udziau wsadu importowanego w eksportowanych przez nie produktach i tym samym spadek udziau wartoci dodanej wytworzonej na rynku rodzimym implikuje utrat narodowej wartoci dodanej i brak prostej gwarancji dla administracji rzdowych, i midzynarodowa konkurencyjno rodzimych przedsibiorstw i dynamiczny wzrost eksportu przekada si bdzie na silny

wzrost PKB. Jednoczenie dostp przedsibiorstw wielonarodowych do relatywnie taniej siy roboczej w gospodarkach wschodzcych oraz groba relokacji dziaalnoci na te rynki przyczynia si do wzrostu ich siy przetargowej w odniesieniu do pac na rynku rodzimym. Ich pozycja bdzie wzrastaa take w dziedzinie ksztatowania strumieni bezporednich inwestycji zagranicznych. Wykorzystanie szans oferowanych na zasobniejszych z czasem rynkach Azji bdzie wymagao dynamicznych dostosowa w planach firm oraz politykach gospodarczych pastw OECD. Dla Polski, w przypadku ktrej wzrost roli Chin i Indii w gospodarce wiatowej oznacza utrat przewagi kosztowej przy braku relatywnych przewag technologicznych, oznacza to w szczeglnoci konieczno: - realizacji reform w kierunku gospodarki opartej na wiedzy, - przyspieszania rozwoju przedsibiorczoci, - poprawy produktywnoci, sprzyjajcej maksymalizacji rodzimego udziau w globalnej wartoci dodanej wytworzonej przez mobilne przedsibiorstwa wielonarodowe, - prowadzenia polityki handlowej na forum UE pod ktem interesw polskich przedsibiorcw, - wzmocnienia dziaalnoci promocyjnej w Chinach i Indiach, adresowanej do wyaniajcej si klasy redniej z europejskimi standardami siy nabywczej, obejmujcej handel, inwestycje i turystyk. Dla polskich firm obecno Chin i Indii na rynkach wiatowych implikuje natomiast potrzeb: - kreacji przewag konkurencyjnych na rynkach wewntrznym i zagranicznych w sferze pozacenowej w oparciu o postp technologiczny i innowacje, - produkcji zaawansowanych technologicznie i zdywersyfikowanych asortymentowo dbr i usug, na ktre wystpuje zarwno dugookresowy jak i zmienny popyt na rynku chiskim i hinduskim, - korzystanie z dowiadcze firm z innych krajw OECD we wchodzeniu na rynek Chin i Indii, - produkcji pwyrobw (czci i komponentw) dla zakadw przetwrczych w Chinach, - podejmowanie wsplnych przedsiwzi handlowych, inwestycyjnych technologicznych z partnerami chiskimi i hinduskimi na ich rynkach i na rynkach trzecich, - rywalizowania o inwestycje zagraniczne korporacji wielonarodowych, w tym pod ktem produkcji reeksportowanej do Chin i Indii. Jednoczenie konkurencja Chin i Indii (oraz innych gospodarek wschodzcych) w dobie globalizacji bdzie ponadto wymagaa elastycznej adaptacji po stronie pracownikw w kierunku zdobywania kwalifikacji jakociowo odmiennych od tych dostpnych w duej iloci w krajach rozwijajcych si. Od 2005 r. Chiny s czwartym pod wzgldem wartoci dostawc towarw do Polski, po Niemcach, Rosji i Wochach. Jednoczenie warto importu Polski z Chin przewyszya w tym roku 9-krotnie warto polskiego eksportu, w efekcie ok.40% deficytu handlowego Polski ma swoje rdo w Chinach i wykazuje tendencj wzrostow. Z Indiami wymiana handlowa i jej nierwnowaga s duo nisze, ale i w tym przypadku uwzgldniajc ich potencja rozwojowy mona prognozowa wzrost deficytu handlowego w

dugim okresie, zwaszcza za mona przewidzie siln konkurencj Indii w dziedzinie usug biznesowych i IT. *** Celem prezentowanej analizy jest weryfikacja realnoci ryzyk i szans zwizanych z przebudzeniem gospodarek Chin i Indii. Ma ona rwnie stanowi prb odpowiedzi na pytanie czy mimo podobiestw historycznych zdarzenie to mona porwnywa z awansem gospodarczym Japonii, pierwsz fal industrializacji w Azji Wschodniej, ktra wykreowaa tygrysy azjatyckie, czy te drug fal tej industrializacji, ktra uczynia z niektrych krajw ASEAN (Filipiny, Malezja, Tajlandia) si motoryczn rozwoju gospodarczego w regionie Azji Pd. Wsch. w latach 80. Podstawowym uproszczeniem przyjtym w rozwaaniach analizy jest kontynuacja aktualnych trendw rozwojowych w Chinach i Indiach, bez powaniejszych zakce na tle szokw wewntrznych lub zewntrznych, wywoanych na przykad zakceniami na rynku surowcw energetycznych. Intencj publikacji jest pokazanie, i rozwj Chin i Indii nie s prostymi historiami specjalizacji w obszarach przewag komparatywnych. Obydwa kraje zaczynaj bowiem konkurowa w obszarze zaawansowanych produktw lub usug, jakich produkcji lub wiadczenia trudno byoby si jeszcze do niedawna spodziewa. W raporcie, gdzie to niezbdne do gbszego zobrazowania zjawisk gospodarczych poddawane s analizie bloki OECD/UE oraz kraje o istotnych zwizkach handlowych i inwestycyjnych z Polsk, a jednoczenie determinujce ksztat gospodarki wiatowej w dobie globalizacji, jak Niemcy, USA i Japonia. Uwzgldniajc dostpno danych porwnawczych prezentowane s rwnie odniesienia do Rosji (i Ukrainy). Z uwagi na czytelno analizy jedynie sygnalnie potraktowano perspektyw wpywu Chin i Indii na cieki rozwoju uboszych krajw Azji, ktre jak si ocenia bd w najwikszym stopniu odczuway negatywne reperkusje przewag konkurencyjnych obu gospodarek wschodzcych (jak Pakistan czy Filipiny). Z uwagi na generalnie utrudniony dostp do wiarygodnych danych nt. midzynarodowych transakcji usugowych zwizany m.in. z niewidocznym charakterem wikszoci z nich oraz trudnoci w symulowaniu rnorodnych trybw wiadczenia usug w celu uwzgldnienia przepyww czynnikw produkcji raport wykazuje luki analityczne w odniesieniu do gospodarki Indii. Traktuje rwnie priorytetowo analiz pozycji gospodarczej Chin, ktra w najbliszych dekadach bdzie rzutowa na interesy Polski. W tej preferencji raport wspiera si prognozami, wg ktrych Indie osign pozycj gospodarcz porwnywaln z Chinami za ok. 25 lat. Oceny dokonywane s z perspektywy obecnej fazy globalizacji procesw gospodarczych, (od pocztku lat 90.), definiowanej jako zjawisko integracji gospodarki wiatowej, wyrniajcej si trzema czynnikami: - bezprecendensowym pogbieniem integracji rynkw handlowych i kapitaowych, - przyspieszeniem - na bazie konkurencyjnoci kosztowej i dyfuzji IT - relokacji procesw produkcyjnych wraz z towarzyszcym wzrostem handlu pwyrobami i usugami oraz

procesem konwergencji pastw technologicznego i zamonoci.

rozwijajcych

si

pod

wzgldem

postpu

W rozwaaniach uwzgldniono dugookresowy horyzont sigajcy w niektrych projekcjach do 2050 roku, co powinno uatwi egzemplifikacj tendencji gospodarczych i technologicznych (oraz demograficznych) mogcych korelowa ze spodziewan na ten okres finalizacj procesu penej konwergencji gospodarki polskiej do gospodarek pastw UE-15. Ponadto za takim podejciem przemawia dowiadczenie z powojennych procesw integracyjnych na wiecie sugerujce, i pena absorpcja Chin i Indii do gospodarki wiatowej bdzie procesem dugim, aczkolwiek niekoniecznie musi trwa 30 lat czy 50 lat, jak to byo w przypadku Europy Zachodniej, Japonii czy Korei Pd. Podkrelenia wymaga, e raport przedstawia oceny i projekcje, oferujc jedynie potencjalne scenariusze rozwoju, a nie konkretne prognozy. Zawieraj one element niepewnoci, jako e analiza przeszoci jest uomnym wehikuem dla dokonywania wskaza na przyszo.

Rozdzia I . Rozwj gospodarczy Chin i Indii


1. Prognoza rednioterminowa
Jesienna prognoza 2006 r. opracowana przez Komisj Europejsk1 potwierdza kontynuacj dynamicznego wzrostu w regionie Pd-Wsch. Azji. Wzrost gospodarczy Chin2 utrzymuje si na wysokim poziomie, nieosigalnym dla wikszoci krajw OECD. Po stopie wzrostu rzdu 10,2% w 2005 r. wzrost PKB przyspieszy w pierwszej poowie 2006 r. do 10,9% w skali rok do roku, co byo efektem wzrostu eksportu wyrobw przemysowych i ponownego przyspieszenia nakadw inwestycyjnych. W trzecim kwartale 2006 r. w rezultacie podjtych przez rzd Chin dziaa wyhamowujcych inwestycje w sektorach produkcji cementu, aluminium, stali, samochodw i grnictwa oraz zalece Banku Centralnego Chin wzmacniajcych kontrol przepyww kredytowych wzrost PKB powinien nieco spowolnie do 10,4% dla 2006 r., a nastpnie do 9,8% i 9,7% odpowiednio w 2007 r. i 2008 r. KE nie wyklucza jednoczenie scenariusza, wg ktrego powysze dziaania schadzajce koniunktur inwestycyjn nie powiod si, skutkujc wyszym wzrostem PKB w krtkim terminie i ew. jego mocniejszym zaamaniem w dalszej przyszoci. Scenariusz ten potwierdza wstpna prognoza OECD na 2006 r., ktra przewiduje utrzymanie si tempa wzrostu gospodarczego powyej 10% do 2008 r., stymulowanego wysok dynamik handlu zagranicznego i konsumpcji (por. tabela 1). Wysoki wzrost gospodarczy utrzyma si rwnie w Indiach, gdzie symptomom przegrzania koniunktury (w tym wzrost inflacji do ponad 6%, wzrost deficytu na rachunku biecym) powinno zaradzi zaostrzenie polityki monetarnej.
Tabela 1 Tempo wzrostu Produktu Krajowego Brutto w latach 2004-2008 w %
2004 2005 2006 2007 2008 USA 3,9 3,2 3,3 2,4 2,7 0,8 1,1 2,6 1,8 2,1 Niemcy 2,3 2,7 2,8 2,0 2,0 Japonia Chiny 10,1 10,2 10,6 10,3 10,7 Indie 8,5 8,5 8,0 7,5 7,0 5,3 3,5 5,1 5,1 4,8 Polska bd. 6,4 6,8 6,0 5,5 Rosja rdo: OECD (2006) Economic Outlook No.80, Preliminary version, OECD, Paris

W tabeli 2 zestawiono wskaniki rozwoju gospodarczego Chin i Indii na tle ich struktury demograficznej i makroekonomicznej. Udziay poszczeglnych sektorw gospodarki w kreacji PKB sugeruj, i w Indiach zaczyna dominowa trend w kierunku gospodarki opartej na usugach, w mniejszym stopniu w Chinach, gdzie przewaa kontrybucja sektora

1 2

European Commission (2006), Autumn 2006: Economic Forecasts, European Communities W raporcie okrelenie Chiny odnosi si do Chin kontynentalnych - Chiskiej Republiki Ludowej, bez uwzgldnienia Specjalnego Regionu Administracyjnego ChRL Hong Kongu, Tajwanu Prowincji Chin oraz Specjalnego Regionu Administracyjnego ChRL Makau. Dane dot. Hong Kongu i Tajwanu prezentowane s oddzielnie. 9

przemysu. Wskaniki te naley jednak interpretowa z pewn ostronoci, z uwagi na istotne przeobraenia nastpujce w ich politykach gospodarczych3. Wskaniki rozwoju gospodarczego potwierdzaj postpujce od pocztku biecej dekady ugruntowanie pozycji gospodarek krajw Azji Pd.-Wsch pod wzgldem rozwoju gospodarczego. Chiny plasuj si na drugim miejscu za USA, a Indie na czwartym miejscu (za Japoni) pod wzgldem PNB mierzonego wg parytetu siy nabywczej (ppp). Uwzgldniajc dynamik wzrostow Indii jest prawdopodobne, i w 2006 r. wyprzedziy one Japoni pod wzgldem wielkoci PNB wg ppp. Ta sama kategoria ekonomiczna obrazuje rwnie dystans, jaki Indie maj do pokonania dla osignicia poziomu rozwoju gospodarczego i zamonoci Chin - PNB Indii stanowi zaledwie poow PNB Chin w ujciu absolutnym i per capita.
Tabela 2 Wskaniki rozwoju gospodarczego w 2005 r.
Kraj Populacja w mln Grupa wiekowa 15-59 w% PKB w mld USD PKB redni wzrost w % w latach 2000-2005 PNB per capita wg ppp w USD PNB wg ppp w mld USD Oczekiwana Warto dodana dugo w % PKB ycia w latach w 2004 r. mczyni Nakady inwestycyjne na rodki trwae w % PKB Bilans handlowy towarw i usug w % PKB

rolnictwo

przemys

kobiety

USA Niemcy Japonia Chiny Indie Polska Rosja Ukraina wiat

296 82 128 1 205 1 095 38 143 47 6465

62,5 60,6 59,7 67,7 60,0 66,8 67,6 64,2 61,4

12 455 2 782 4 505 2 229 785 299 764 82 44 385

2,8 0,1 1,3 9,6 6,9 3,1 6,2 8,0 2,8

41 950 29 210 31 410 6 600 3 460 13 490 10 640 6 720 9 420

12 438 2 409 4 019 8 610 3 787 515 1 523 317 60 644

75 76 78 70 63 70 59 63 65

80 81 85 73 64 79 72 74 69

1 1 1 13 19 5 6 11 4

22 29 31 46 28 31 38 34 28

usugi

77 70 68 41 54 65 56 55 68

18 17 24 39 30 19 21 19 21

-5 5 2 3 -2 -0 14 8 0

rdo: Opracowanie DAP MG na podstawie The World Bank (2006), World Development Report 2007: Development and the next generation, The World Bank, Washington, DC i United Nations (2005), World Population Prospects: The 2004 revision. Highlights, United Nations, New York

11. Plan 5-letni (2006-2010) sygnalizuje jakociow zmian w rozwoju socjalistycznej gospodarki rynkowej Chin. Przewiduje on popraw struktury ekonomicznej, potencjau innowacyjnego i wzorcw wzrostu gospodarczego, ograniczenie zanieczyszcze, tworzenie miejsc pracy, balansowanie inwestycji i konsumpcji, zmniejszenie luk dochodowych i dobrobytu spoecznego. Plan akcentuje, i rozwj gospodarczy jest najwyszym priorytetem, ale rozwj ten powinien by powszechny, harmonijny i trway. Oznacza to konieczno zmiany wzorca wzrostu w kierunku zmniejszenia konsumpcji energii, surowcw, kapitau i zapewnienia wikszego w jego kreacji udziau wiedzy i innowacji, oraz zwikszenia poziomu sprawiedliwoci przy dystrybucji jego korzyci Przygotowane w ramach Planu narodowe wytyczne rozwoju N&T (2006-2020) postuluj transformacj Chin w oparciu o innowacje i zakadaj osignicie przez Chiny statusu mocarstwa technologicznego w poowie tego stulecia. W 1995 r. udzia sektora usug w PKB Chin wynosi zaledwie 3%, a wic wzrs w cigu 10 lat o 8 pkt proc., gwnie kosztem mniej efektywnego sektora rolnego. Rwnie dynamicznie rozwija si w ostatnich kilku latach sektor przemysu w Indiach, stymulowany napywem BIZ do sektora motoryzacyjnego, farmaceutykw, sprztu elektronicznego i urzdze przemysowych. 10

2. Dugookresowe trendy demograficzne


Trendy demograficzne bd w istotnej mierze oddziaywa na tempo i gboko zmian gospodarczych w skali wiata w najbliszych dekadach, w szczeglnoci na pozycj Chin i Indii (por. tabela 3). W projekcjach ONZ4 zakada si w wariancie umiarkowanym, i liczba ludnoci wiata zwikszy si o 40% w okresie do 2050 r. Z kolei Bank wiatowy przewiduje, i wiatowe zasoby siy roboczej dziki przyrostom demograficznym w gospodarkach wschodzcych zwiksz si do 2030 r. o 1/3, ale poziom ich kwalifikacji nie ulegnie istotniejszej zmianie. Wzrost populacji w Chinach powinien ustabilizowa si na poziomie ok. 1,4 mld osb przy typowej dla wikszoci krajw wiata tendencji do starzenia si spoeczestwa. W odniesieniu do najbardziej produktywnej kohorty w wieku 15-59 lat, przewiduje si spadek jej udziau w populacji Chin o ponad 14 pkt. proc. Z kolei wzrostowi populacji Indii o niemal poow bdzie towarzyszy modyfikacja jej struktury wiekowej o 1 pkt. proc. na korzy grupy w wieku 15-59 lat z uwagi na relatywnie wysoki przyrost naturalny w tym kraju. Prognozowane zmiany s mniej korzystne dla perspektyw wzrostu gospodarczego w Chinach (konieczno kompensowania wzrostem produktywnoci), a zarazem stanowi mog impuls wzrostowy w Indiach, pod warunkiem realizacji nakadw inwestycyjnych ze rodkw krajowych lub zagranicznych, ktre umoliwi absorpcj napywu modych kohort.
Tabela 3 Treny demograficzne w latach 2005-2050
Kraj Populacja (mln) 2005 Grupa wiekowa (%) Populacja (mln) 2050 Grupa wiekowa (%) 60+ 26,4 35,0 41,7 31,0 20,7 37,9 31,1 38,7 21,7 Nations,

15-59 60+ 298,2 62,5 16,7 USA 82,7 60,6 25,1 Niemcy 128,1 59,7 26,3 Japonia 1 315,8 67,7 10,9 Chiny 1 103,4 60,0 7,9 Indie 38,2 66,8 16,8 Polska 143,2 67,6 17,1 Rosja 46,5 64,2 20,9 Ukraina 6 464,8 61,4 10,4 wiat rdo: United Nations (2005), World Population Prospects: The 2004 New York

15-59 395 56,3 78,8 50,1 112,2 44,9 1 392,3 53,3 1 592,7 61,0 31,9 48,9 111,8 52,3 26,4 48,1 9 075,9 58,1 revision. Highlights, United

W analizowanym okresie populacja wikszoci krajw OECD bdzie si zmniejszaa. Wyjtkiem, z reperkusjami rwnie dla przyszej mocnej pozycji gospodarczej bd Stany Zjednoczone z prognozowanym wzrostem populacji o 1/3. W badanym okresie liczba ludnoci Polski zmniejszy si o 17%. Wrd liczebniejszych od Polski krajw europejskich tylko Ukraina i Rosja odnotuj relatywnie wiksze spadki populacji, odpowiednio o 43% i 22%. Generalnie w UE nowe pastwa czonkowskie zarejestruj relatywnie najwiksze spadki liczby ludnoci w granicach od 34% w Bugarii do 15% w Sowacji. W skali wiatowej w analizowanym horyzoncie czasowym nastpi spadek udziau grupy w wieku 15-59 lat o ok. 3 pkt. proc. Podkrelenia wymaga, e redukcja ta w przypadku krajw
4

United Nations (2005), World Population Prospects: The 2004 revision. Highlights, United Nations, New York 11

OECD bdzie znacznie gbsza, bo rzdu 10 pkt. proc. Ponownie wyjtkiem bd tutaj USA, ze spadkiem mniejszym o poow, ktry po czci bdzie wynikiem prowadzonej przez nie polityki imigracyjnej5. Omawiana kohorta w populacji Polski zmniejszy si o 18 pkt. proc., a wic w stopniu niemal dwukrotnie przewyszajcym ubytek tej grupy ludnoci w skali OECD. Wrd liczebniejszych od Polski pastw porwnywalne, ale jednak mniejsze spadki zarejestruje: Japonia (14,8 pkt. proc.), a w Europie: Rosja (15 pkt. proc.) i Ukraina (16 pkt. proc.). W skali wiatowej powyszemu zjawisku towarzyszy bdzie ponad 100% przyrost udziau grupy populacji w wieku 60 lat i wicej. W przypadku Chin i Indii bdzie on nawet wyszy sigajc 200%, przy czym w Indiach osignie on wzgldnie niski udzia w populacji cakowitej (20%). W OECD udzia tej grupy ludnoci zwikszy si rednio o 50%. W Polsce wyniesie on ponad 100% i bdzie wyszy ni w USA i Niemczech (odpowiednio o 30% i 7%). W wietle powyszego uzasadniona jest konkluzja, i starzejca si populacja bdzie czynnikiem tumicym wzrost gospodarczy Chin w porwnaniu z Indiami. Gospodarki wschodzce wyrnia bdzie dugotrwao procesu konwergencji w zakresie jakociowej poprawy siy roboczej (por. tabela 4). W 2030 r. udzia pracownikw wykwalifikowanych w populacji siy roboczej Chin i Indii zwikszy si odpowiednio o 64% i 84%, ale w dalszym cigu bdzie on pozostawa na marginalnym poziomie 6% i 8% wskutek rwnolegego wzrostu liczebnoci siy roboczej. W ujciu relatywnym obydwa kraje mimo swych rozmiarw demograficznych bd cznie dysponoway zaledwie 62% (w 2001 r. 42%) wykwalifikowanej siy roboczej krajw wysoko rozwinitych, w ktrych relacja liczby pracownikw wykwalifikowanych do ogu siy roboczej po upywie dwch dekad zbliy si do poziomu 40% w wyniku redukcji populacji zawodowo niewykwalifikowanej. W efekcie powyszych tendencji wydua si bdzie proces wyrwnywania nierwnoci spoecznych w pastwach uboszych.
Tabela 4 Ewolucja siy roboczej w latach 2001-2030
Kraj/region Sia robocza (mln)
2001 r. 2030 r. Zmiana roczna %

Niewykwalifikowana sia robocza (mln)


2001 r 2030 r Zmiana roczna %

Wykwalifikowana sia robocza (mln)


2001 r. 2030 r. Zmiana roczna %

459 -0,16 327 276 -0,58 154 183 0,60 Kraje wysoko rozwinite 481 773 870 0,41 740 816 0.34 33 54 1,72 Chiny 473 712 1,42 441 653 1,36 32 59 2,1 Indie 3 077 4 144 1,03 2 674 3 545 0,98 403 598 1,37 wiat rdo: The World Bank (2007), Global economic prospects 2007, International Bank for Reconstruction and Development and The World Bank, Washington, DC

Brakowi kwalifikacji siy roboczej towarzyszy gboka dychotomia gospodarek wschodzcych pod wzgldem wskanikw nierwnoci spoecznej, co rzutuje na perspektywy realizacji reform gospodarczych i politycznych: 16,6% populacji Chin (czyli 211 mln osb) pozostaje pod progiem ubstwa, utrzymuj si za mniej ni 1$ dziennie (wg ppp z 1993 r.), a 46,6% za mniej ni 2 $ (dane B za 2001 r.). Dla Indii wskaniki te s dwukrotnie bardziej krytyczne i wynosz odpowiednio 35.3% (czyli ok. 359 mln osb) i 80,6%. Warto jednak odnotowa skal poprawy sytuacji w ostatnich dwch dekadach - w 1981 r. ponad poowa populacji Chin i Indii utrzymywaa si za mniej ni 1$ dziennie (ok. 634 mln w Chinach i 382 mln w Indiach). Jeli uwzgldni wzrost liczby ludnoci w midzyczasie - jest
5

John Hawksworth (2006), The world in 2050: How big will the major emerging market economies get and how can the OECD compete?, PricewaterhouseCoopers 12

to wymiernym przejawem efektw gospodarczych w procesie nadrabiania dystansu rozwojowego przez Chiny i Indie6 i stopniowego krystalizowania si potencjaw rynkowych w obu krajach.

3. PKB Chin i Indii w 2050 r.


Jedn z gwnych dwigni globalnego wzrostu gospodarczego (i przyczyn migracji firm wielonarodowych) w ostatnich latach by dynamiczny rozwj Chin i Indii. Std du wag przywizuje si do analizy ewolucji tej kategorii ekonomicznej i konsekwencji z ni zwizanych dla kontrahentw obu gospodarek wschodzcych. Projekcje PKB dla obu krajw dokonywane s w literaturze przedmiotu w oparciu o modele ekonometryczne wywodzce si z neoklasycznej teorii wzrostu i uznajce TFP7 za kluczowy element dugookresowej dynamiki PKB. Wykorzystuje si te analizy integrujce metody ekstrapolacji trendw i techniki ekonometryczne. Za podstaw pomiaru przyjmuje si najczciej poziom kursu walutowego lub siy nabywczej ludnoci (ppp). W pierwszym przypadku osiga si peniejszy obraz rozmiarw rynku dla eksporterw i inwestorw, natomiast w drugim uzyskuje si optymalniejsz informacj o standardach ycia oraz wolumenach nakadw i efektw produkcyjnych8. O ile w odniesieniu do krajw rozwinitych powysze metody prowadz do w miar zblionych wynikw, to w przypadku krajw rozwijajcych si rezultaty wedug ppp zdecydowanie przewyszaj wyniki wedug kursu walutowego. Dla uproszczenia mona przyj, i rozbienoci te odzwierciedlaj rnice w cenach towarw i usug, w tym zwaszcza usug niehandlowych9. Model opracowany ostatnio przez Goldman Sachs i rozwinity przez PricewaterhouseCoopers10, przewiduje, e w 2050 r. Chiny osign poziom 94% PKB USA wg kursu walutowego (wobec 18% w 2005 r.) i 143% w standardzie ppp (wobec 76% w 2005 r.). W odniesieniu do Indii relacje te wynios odpowiednio 58% (6% w 2005 r.) i 100% (30% w 2005 r.). Jednoczenie naley podkreli, e PKB per capita gospodarek OECD nawet w 2050 r. bdzie znacznie przewysza wartoci dla Chin i Indii. W 2050 r. PKB per capita Chin zwikszy si 14krotnie wedug kursu walutowego i 5-krotnie wg standardu ppp. PKB per
Bank wiatowy pozostaje sceptyczny w ocenie tempa redukcji sfery ubstwa w obu krajach sugerujc, i proces jej niwelowania bdzie b. dugotrway. Np. jeli przyj, i PKB per capita Chin zwikszaby si w najbliszych 25 latach o 5% p.a., a tylko o 2% p.a. w USA, wwczas absolutna luka dochodw midzy obu krajami powikszaaby si przez dalsze 41 lat zanim zaczaby si zmniejsza, by ostatecznie zanikn po upywie 72 lat (por. The World Bank (2006), World Development Report 2006: Equity and development, The World Bank, Washington, DC). 7 Total Factor Productivity, cakowita produktywno czynnikw wytwrczych (tzw. reszta Solowa). 8 Kurs walutowy jest w tej sytuacji wskanikiem trafniej odzwierciedlajcym potencja wpywu krajw rozwijajcych si na gospodark globaln poprzez kana handlu i inwestycji. 9 Zakada si ponadto, e w dugim okresie wraz ze postpem technologicznym, wzrostem produktywnoci oraz towarzyszcej im presji na wzrost pac ceny usug niehandlowych w krajach rozwijajcych si bd podlega rwnie procesowi konwergencji, prowadzc do aprecjacji realnego kursu walutowego (tzw. efekt BalassaSamuelsona) i zawenia rnicy midzy rezultatami projekcji PKB w ppp i wg kursu walutowego). 10 John Hawksworth (2006), The world in 2050: How big will the major emerging market economies get and how can the OECD compete?, PricewaterhouseCoopers; Dominic Wilson, Roopa Purushothaman (2003), Dreaming with BRICs: The path 2050, Goldman Sachs, Global Economic Paper No: 99. 13
6

capita Indii w tym samym czasie wzronie odpowiednio 17-krotnie i 7-krotnie. Dla porwnania w analogicznym okresie PKB per capita USA w obydwu kategoriach tylko podwoi si, ale bdzie w dalszym cigu odpowiednio ponad dwukrotnie i 4-krotnie wyszy od PKB Chin i Indii w standardzie ppp11. Obydwa kraje (podobnie jak Rosja, a take Meksyk i Brazylia) bd si wic plasoway w dalszym cigu poniej pastw OECD w rankingu dochodw na mieszkaca.
Tabela 5 Projekcja PKB per capita w 2005 i 2050
Kraj USA Kanada UK Australia Japonia Francja Germany Wochy Hiszpania Korea Pd. Rosja Meksyk Brazylia Turcja Chiny Indonezja Indie Polska* PKB per capita wg kursu walutowego 2005 2050 40 339 88 443 31 466 75 425 36 675 75 855 32 364 74 000 36 686 70 646 33 978 74 685 33 457 68 261 29 455 66 165 23 982 66 552 15 154 66 489 4 383 41 876 6 673 42 879 3 415 26 924 4 369 35 861 1 664 23 534 1 249 23 097 674 12 773 6 448 66 552 PKB per capita wg PPP 2005 2050 40 339 88 443 31 874 75 425 31 489 75 855 31 109 74 000 30 081 70 646 29 674 74 685 28 770 68 261 28 576 66 165 25 283 66 552 21 434 66 489 10 358 43 586 9 939 42 879 8 311 34 448 7 920 35 861 6 949 35 851 3 702 23 686 3 224 21 872 13 044 66 552

* Zaoenia DAP MG dotycz penej konwergencji do 2050 r. na poziomie PKB per capita Hiszpanii rdo: PricewaterhouseCoopers , 2006 r.

Z kolei symulacje przeprowadzone przez paryski think-tank CEPII12 przewiduj istotn transformacj udziaw gospodarek wschodzcych w globalnym PKB, ze znacznym spadkiem udziaw krajw aktualnej G-7. Wg jego projekcji, za niecae 50 lat z grupy G-7 najwikszych gospodarek wiata wypadyby Francja, Wochy i Kanada zastpione przez Chiny, Kore Pd. i Indie. Chiny utrwaliyby swoj drug pozycj w rankingu PKB. Indie za wysunyby si na 5 miejsce, przed Niemcami i Wlk. Brytani. W zalenoci od hipotez odnonie do wskanika TFP i akumulacji kapitau przewiduje si 13-krotny wzrost PKB Chin i wzrost jego udziau w globalnym PKB do 21,4% (wg biecego kursu walutowego), co ilustruje tabela 6. W analizowanym okresie PKB Indii wzrsby 10-krotnie. Wysoki byby rwnie wzrost gospodarczy w Malezji (szeciokrotny), zaliczanej przez niektrych ekspertw wraz z Chinami i Indiami do si motorycznych globalnego wzrostu produkcji w najbliszych dekadach. Natomiast wartoci PKB krajw wysoko rozwinitych podwoiyby si. Pozytywnym wyjtkiem byyby USA z trzykrotnym wzrostem PKB13. Warte odnotowania s jednoczenie projekcje dotyczce Polski i innych nowych pastw czonkowskich UE. Sugeruj one bowiem niezwykle powolny proces konwergencji z krajami
W powyszych projekcjach ok. 2/3 wzrostu bdzie generowane przez wzrost realny, a 1/3 bdzie pochodzi z aprecjacji walut (wspomniany wczeniej efekt Balassa-Samuelsona) 12 Sandra Poncet (2006), The long term growth prospects of the world economy: horizon 2050, Centre dEtudes Prospectives et dInformations Internationales, Paris 13 Udzia aprecjacji walut gospodarek wschodzcych we wzrocie gospodarczym szacowany jest na analogicznym poziomie jak w przypadku modelu PricewaterhouseCoopers (1/3). 14
11

UE-15, zakadajc utrzymanie si niewystarczajcych poziomw wzrostu akumulacji kapitau, TFP i negatywn kontrybucj czynnika pracy w generacji PKB. Rezultaty mog niepokoi, nawet jeli pomijaj istotne impulsy wzrostowe, jakich mona oczekiwa po realizacji NSRO na lata 2007-201314: relacja PKB per capita Polski wobec Hiszpanii czy Niemiec (odpowiednio 1/3 i 1/5 w 2005 r.) ulegnie jedynie minimalnej zmianie o odpowiednio 8 pkt. proc. i 5 pkt. proc. Wyniki powyszej projekcji wykazuj pewne paralele z danymi empirycznymi nt. dotychczasowej realnej konwergencji nowych pastw czonkowskich (Rys. 1.).
Tabela 6 Projekcje PKB i PKB per capita w cenach biecych USD
Kraj USA Chiny Japonia Korea Pd. Indie UK Niemcy Francja Kanada Malezja Indonezja Wochy Australia Hiszpania Irlandia Hong Kong Meksyk Singapur Brazylia Polska Turcja Argentyna Iran Rep. Czeska Wgry Izrael PKB per capita (USD) 2005 2050 36 854 93 323 1 739 22 177 40 563 88 747 13 764 147 897 612 4 417 26 831 57 970 22 291 48 537 23 010 39 701 24 754 55 325 112 1 100 184 1 130 18 676 33 704 22 269 58 671 14 704 32 324 30 430 76 113 27 151 125 336 5 554 5 860 23 709 129 479 3 366 2 360 5 484 14 684 3 511 4 747 6 700 7 407 1 802 3 572 6 156 15 978 6 184 15 479 16 331 7 009 PKB 2005 (mld USD) 2005 2050 11 100 38 100 2 300 30 900 5 190 9 740 663 6 870 671 6 760 1 600 3 840 1 840 3 840 1 400 2 550 791 2 160 4 423 27 812 817 3 846 1 070 1 510 447 1 500 606 1 210 123 380 195 1 180 591 822 104 588 615 550 211 485 257 464 263 391 127 377 63 137 61 117 109 70

rdo: Sandra Poncet (2006), The long term growth prospects of the world economy: horizon 2050, Centre dEtudes Prospectives et dInformations Internationales, Paris

Fakt, i wzrost PKB per capita wikszoci nowych pastw czonkowskich (UE-10) w relacji do UE-15 oscylowa na przestrzeni ostatnich 8 lat wok 1 pkt. proc. rocznie (dla Polski rednio 0,75 pkt. proc.) potwierdza, e osignicie poziomw zamonoci pastw najbardziej rozwinitych bdzie procesem duszym ni zakaday to prognozy przedakcesyjne. Jak podkrela EBC17, proces konwergencji UE-10 jest skoncentrowany na sektorze przemysu za dysproporcje midzy strukturami rolnictwa i usug nie ulegaj istotniejszej transformacji. Zaznacza te, e sukces konwergencji uwarunkowany jest zarwno wysokim tempem wzrostu PKB, jak i generaln stabilnoci makroekonomiczn, stopami inwestycji, w tym

Z drugiej strony pomijaj te negatywne efekty wzrostowe zwizane z trendem migracyjnym. Udzia aprecjacji walut gospodarek wschodzcych we wzrocie gospodarczym szacowany jest na analogicznym poziomie jak w przypadku modelu PricewaterhouseCoopers (1/3). 16 Z drugiej strony pomijaj te negatywne efekty wzrostowe zwizane z trendem migracyjnym. 17 ECB (2005), Economic and monetary integration of the new Member States, Occasional Papers No 36, European Central Bank
15

14

15

bezporednich inwestycji zagranicznych, wzrostem TFP i popraw jakoci kapitau ludzkiego, modernizacj sektora finansowego i reformami strukturalnymi.
Rysunek 1 PKB per capita w ppp w 1997 r. i 2005 r. (rednia EU=100)

100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 CZ EE CY LV LT HU MT PL SI SK

1997 2005

rdo: Economic Policy ECFIN/EPC/2006/REP

Committee

(2006),

Real

convergence

in

the

new

Member

States,

Projekcje PKB Chin i Indii uzasadniaj nastpujce konkluzje: rezultaty Chin i Indii w zakresie konwergencji nie s z pogranicza cudw gospodarczych, gdy w przeszoci zarwno Japonia, jak i Korea Pd. uzyskay zblione wyniki, gospodarki wschodzce osign (zwaszcza w standardach ppp) stopy zamonoci porwnywalne z poziomem dzisiejszych Stanw Zjednoczonych w przypadku Chin (a take Rosji, Meksyku i Brazylii), wzgldnie Korei Pd. w odniesieniu do Indii. Dopuszczalna jest wic interpretacja, i wzorce konsumpcyjne na rynkach obydwu gospodarek wschodzcych bd w 2050 r. zblione do wystpujcych obecnie na rynkach krajw OECD (abstrahujc od rnic kulturowych i zmian technologicznych w zakresie produktw i usug), co stwarza okrelone szanse handlowe dla przedsibiorstw tych krajw, prognozujc ewolucj przewag komparatywnych krajw OECD w kierunku sektora usug oraz systematyczn erozj udziau sektora przemysu w PKB tych krajw mona argumentowa, i przynajmniej w najbliszych dwch dekadach na rozwoju rynkw Chin i Indii powinny zyska przedsibiorstwa z sektora mediw, usug opieki zdrowotnej, edukacyjnych, biznesowych, finansowych, usug publicznych i sektora energii, a ponadto wiodcy globalni producenci artykuw markowych i trudnych do imitacji wyrobw niszowych o wysokiej wartoci dodanej

16

Rozdzia II. Procesy globalizacyjne


1. Nasilenie (regionalnej) wymiany handlowej.
W ostatnich dwch dekadach Azja Wschodnia i Pd.-Wsch. pogbia integracj regionaln poprzez wymian handlow i przepywy bezporednich inwestycji zagranicznych. W tym okresie wolumen obrotw handlowych w regionie wzrs o poow przekraczajc puap 50% czngo eksportu i importu krajw regionu (od pocztku biecej dekady). W tym samym czasie udzia wymiany handlowej wewntrz UE-15 pozostawa stabilny, na poziomie zblionym do 60% jej cznych obrotw. Rys. 2 pokazuje te trendy rwnie z uwzgldnieniem wysokiej dynamiki wzrostu obrotw w obrbie NAFTA, potwierdzajcej polaryzacj handlu wiatowego w ramach ugrupowa regionalnych. Ponadto ilustruje fakt, i na wzrost wymiany handlowej w omawianym regionie Azji zoy si w niemal rwnym stopniu wzrost obrotw w mniejszych podregionach - ASEAN oraz w ukadzie trzech krajw Chiny-Japonia-Korea.
Rysunek 2 Udziay handlu wewntrzregionalnego (eksport+import) w gwnych blokach integracyjnych
70% 60% 50% 40% 30% 20% 10%
Chiny-Japonia-K orea

U E-15

Azja W sch.
N A FT A
A SE AN -10

Uwaga: Azja Wschodnia i Pd. Wsch. skada si ASEAN-10, Chin, Japonii, Hong Kongu, Korei Pd. i Tajwanu. rdo: Masahisa Fujita, Nobuaki Hamaguchi(2006), The coming of age of Chin-plus-one: The Japanese perspective on East Asian production networks, World Bank background paper (Dancing with giants: China, India and the global economy), The World Bank, web.worldbank.org

Rysunek 3 Model handlu w trjkcie w regionie Azji-Pacyfiku.


Japonia i tygrysy azjatyckie

Produkty finalne pwyroby


Pwyroby, dobra kapitaowe (dobra konsumpcyjne)

Produkty finale (czci)

Chiny ASEAN

Produkty finalne (czci)

USA, UE, pozostay wiat

rdo: Masahisa Fujita, Nobuaki Hamaguchi (2006)

17

Model wymiany handlowej w Azji cechuje wewntrzregionalny podzia pracy, w ktrym Chiny dominuj po stronie eksportu dbr finalnych oraz jako importer czci i komponentw, materiaw przetworzonych oraz surowcw. Po drugiej stronie komplementarnego ukadu kooperacyjnego z Chinami znajduje si Japonia jako dostawca dbr kapitaowych oraz czci i komponentw. Korea i Tajwan posiadaj zbiene charakterystyki, ale funkcjonuj dodatkowo jako eksporterzy netto dbr konsumpcyjnych. Singapur specjalizuje si w dobrach kapitaowych zwizanych z ICT i materiaami przetworzonymi pochodnymi petrochemikaliw. Inne pastwa ASEAN s eksporterami netto dbr konsumpcyjnych, wykazujc zarazem przewagi komparatywne w eksporcie dbr kapitaowych (komputery na Filipinach i w Malezji oraz samochody w przypadku Tajlandii), wzgldnie w surowcach przetworzonych lub nieprzetworzonych (Indonezja). Rys. 3 prezentuje model handlu w trjkcie w regionie Azji-Pacyfiku w oparciu o specjalizacj produkcyjn.

2. Dynamika eksportu Chin i Indii


Wg danych WTO18 i OECD w okresie 2000-2005 r. eksport towarw z Chin zwiksza si 2,5-krotnie szybciej ni eksport wiatowy. rednioroczna stopa wzrostu eksportu wyniosa bowiem 25%, generujc ostatecznie eksport o wartoci 762 mld USD w 2005 r. i dodatnie saldo w wysokoci 102 mld USD. Relacje te ilustruje Rys. 4
Rysunek 4 Chiny, trend w handlu zagranicznym
900 800 700 600 mld USD 500 400 300 200 100 0 1984 1990 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Eksport Import

rdo: OECD (2006), Chinas trade and growth: Impact on selected OECD countries, OECD, Paris

Rysunek 5 Indie -eksport usug


50
70

50 45 40 mld USD 35 30 25 20 15 0

Eksport

Import

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

rdo: Opracowanie DAP MG , na podstawie World Trade Organization (2006), World Trade Report 2006: Exploring the links between subsidies, trade and the WTO, WTO

18

World Trade Organization (2006), World Trade Report 2006: Exploring the links between subsidies, trade and the WTO, WTO 18

W przypadku Indii rednioroczna stopa wzrostu eksportu wyniosa 16%. W 2005 r. eksport uksztatowa si na poziomie 90 mld USD, ale zanotowano negatywny bilans handlowy rzdu 42 mld USD (przy imporcie towarw o wartoci 132 mld USD w 2005 r.). Eksport usug z Chin aczkolwiek niski w porwnaniu do poziomu eksportu towarw, w analizowanym przedziale czasowym rwnie wykazywa wysokie tempo wzrostu, wynoszce rednio 22% (do poziomu 81 mld USD w 2005 r.). W przypadku Indii wzrost by wyranie wyszy (rednio 33%), co umoliwio kreacj sprzeday zagranicznej usug o wartoci 68 mld USD, a wic na poziomie porwnywalnym z eksportem towarw. Dla porwnania, w skali wiatowej rednia stopa wzrostu eksportu usug odpowiadaa stopie wzrostu eksportu towarw, wynoszc jedynie 10%. W rezultacie w 2005 r. Chiny wyrosy na 3 eksportera towarw w skali wiatowej z udziaem 7,5% w eksporcie globalnym - eksportujc wartociowo wicej ni cznie 4 tygrysy azjatyckie Tajwan, Hong Kong, Korea Pd. i Singapur. Chiny s te od 2005 r. trzecim wiatowym importerem towarw (660 mld USD) za USA (1733 mld USD) i Niemcami (774 mld USD). Przy kontynuacji tych tendencji, wspieranych atrakcyjnoci Chin dla BIZ, wysok stop oszczdnoci wewntrznych (ok. 40%), popraw produktywnoci oraz redukcj wewntrznych i zewntrznych barier handlowych, jak i znaczc nadwyk siy roboczej, naley oczekiwa, e pod koniec biecej dekady Chiny wyprzedz USA (904 mld eksportu w 2005 r.) i zbli si do pierwszej pozycji na licie wiatowych eksporterw (w 2005 r. Niemcy 971 mld eksportu).
Tabela 7 Udziay Chin w gwnych rynkach (% cakowitego importu)
Partner 1990 2000 2001 2002 2003 2004 5,2 14,5 16,6 18,3 19,7 20,8 Japonia 3,1 8,6 9,3 11,1 12,5 13,8 USA 2,1 8,1 9,5 11,6 12,4 13,4 Korea 2,7 7,9 9,0 10,3 11,3 13,0 Australia 2,5 6,2 6,8 7,7 9,1 10,7 EU 15 1,2 6,3 7,0 8,0 9,0 10,2 Nowa Zelandia 1,0 3,2 3,7 4,6 5,5 6,8 Kanada 1,6 2,1 3,9 5,7 5,7 6,3 Rosja* 0,8 1,7 2,4 3,7 5,5 bd Meksyk 1,1 2,4 2,3 2,7 3,9 4,8 Turcja 2,7 2,8 3,2 3,8 4,2 4,6 Polska** * 1990 odnosi si do 1996 r., **1990 odnosi si do 1999 r. rdo: OECD (2006), Chinas trade and growth: Impact on selected OECD countries, OECD, Paris

Z kolei utrzymanie dynamiki przyrostu eksportu usug Indii przyczyni si moe do awansu tego kraju do czowki na licie wiatowych eksporterw usug. Indie s ju obecnie najwikszym eksporterem usug biznesowych i IT z 20% udziaem w eksporcie wiatowym. Aktualnie pozycja Indii jako eksportera usug generalnie jest jeszcze relatywnie skromna ok. 2,8% w eksporcie globalnym usug, co jest porwnywalne z udziaem Chin w tej kategorii ekonomicznej (3,4%). Szybki wzrost pozycji Chin w globalnym handlu, zwaszcza od czasu akcesji do WTO w 2001 r., znajduje rwnie wyraz w ich udziaach w imporcie gwnych partnerw gospodarczych, do ktrych nale UE-25, USA i Japonia. Chiny s obecnie drugim partnerem handlowym UE po USA (por. tabela 7). Liczc od pocztku lat 90. udzia Chin zwikszy si 4-krotnie w imporcie Japonii, USA, Australii, Rosji, Turcji i UE-15, 6-krotnie w przypadku Korei Pd. i Kanady, 9-krotnie w odniesieniu do Nowej Zelandii.

19

Udzia Chin w przywozie do Polski zwikszy si w cigu ostatnich 6 lat niemal dwukrotnie W 2005 r. udzia ten wynis ok. 5,5% przy imporcie o wartoci 5,6 mld USD, plasujc Chiny na 4 miejscu w polskim imporcie za Niemcami, Rosj i Wochami, przed Francj. Udzia Chin w imporcie krajw Grupy Wyszehradzkiej by w 2005 r., wg danych Eurostatu, na porwnywalnym poziomie w przypadku Wgier (odpowiednio 7% i 4,8 mld USD), za nieco niszy w Republice Czeskiej (3% i 2,1 mld USD) oraz w imporcie Sowacji (1% i 0,5 mld USD). Udzia Chin w imporcie cakowitym UE-10 wynis w 2005 r. 2,8% (0,8% w 1995 r.). Udzia nowych pastw czonkowskich w imporcie Chin pozostaje w ladowych rozmiarach 0,8%. Chiny s czwartym co do wagi partnerem handlowym Rosji. Udzia Chin w imporcie Indii ksztatuje si w powyszym kontekcie na relatywnie niskim poziomie 7,8% przy udziale Indii w imporcie Chin rzdu 1,3%.

3. Rola Chin w midzynarodowym podziale pracy


rdem spektakularnego wzrostu gospodarki Chin jest udzia w midzynarodowej systemie przetwrczym, obejmujcym internacjonalizacj procesu produkcji dbr i usug, oraz specjalizacj w jego wybranych fazach, stosownie do przewag komparatywnych, zamiast w wyrobie caego produktu. Wg OECD19 42% importu Chin byo w 2005 r. ukierunkowane na przerb, a 36% eksportu miao swoje rdo w imporcie przetwrczym. Chiny wykorzystywane s jako baza przetwrcza i montaowa dla przedsibiorstw z kapitaem zagranicznym, zwaszcza azjatyckich krajw OECD. Firmy te importuj pwyroby ze swoich spek macierzystych i nastpnie reeksportuj wyroby gotowe na rynki krajw rozwinitych, w szczeglnoci UE i USA, w ramach wspomnianego handlu w trjkcie. Ten model eksportu doprowadzi do zdystansowania przez Chiny Japonii i tygrysw azjatyckich w eksporcie do UE i USA. Jest on te odpowiedzialny za nadwyki handlowe Chin w relacjach z Europ i Ameryk Pn. oraz deficyty z wieloma krajami Azji-Pacyfiku. Chiski import pwyrobw z Azji-Pacyfiku sta si znaczcym motorem wzrostu gospodarczego w regionie. Rosnca wspzaleno gospodarcza krajw regionu moe by wyjanieniem dla podejmowanych przez nie stara o tworzenie preferencyjnych powiza traktatowych. Aktualnie Chiny negocjuj bilateralne ukady o strefie wolnego handlu z Australi i Now Zelandi oraz zapocztkoway rozmowy z Indiami, Kore Pd. i Japoni. Ponadto, Chiny opowiadaj si za utworzeniem do 2015 r. regionalnej strefy wolnego handlu na bazie ASEAN. Analizujc trendy ostatnich dwch dekad mona argumentowa, i Chiny realizuj dwukierunkow strategi ekspansji eksportowej. Z jednej strony dyskontuj jeden ze swoich najistotniejszych atutw w zakresie czynnikw produkcji - zasb nadwyki siy roboczej promujc produkcj kreujc miejsca pracy i cechujc si du intensywnoci pracy. Z drugiej za - wspieraj cele rozwoju gospodarczego kraju, produkujc i eksportujc dobra wysokiej technologii, przemieszczajc si konsekwentnie w gr acucha wartoci dodanej (w 2004 r. Chiny stay si liderem wiatowym w eksporcie produktw z segmentu ICT). Ta dychotomia sprawia, e w eksporcie urzdze telekomunikacyjnych, komputerw i czci komputerowych oraz w mniejszym stopniu - tekstyliw i odziey, udzia Chin stanowi dwulub trzykrotno ich oglnego udziau w eksporcie wiatowym.

19

Ibidem 20

Wrd analitykw utrzymuj si kontrowersje co do oceny, czy Chiny naley traktowa jako powanego konkurenta na rynkach produktw zaawansowanych technologicznie. Cz z nich przyznaje20, i Chiny bd z czasem odgrywa coraz wiksz rol w sektorze produktw wysokiej technologii, ale aktualnie koncentruj si na pracochonnych fazach produkcji. Wrd argumentw na poparcie tej tezy warto wyeksponowa nastpujce uwagi: - Chiny s w stanie eksportowa due wolumeny produktw z kategorii ICT, gdy importuj niemal wszystkie ich czci i komponenty o wysokiej wartoci dodanej. Nie s wic ich producentem w klasycznym sensie, lecz stanowi platform ich montau. Krajowa warto dodana w tych produktach nie przekracza 15%, pozostaa cz pochodzi z importu, podczas gdy w strefie euro wskanik ten (w 2000 r.) przewysza 55%21, - wikszo produktw wytwarzanych w Chinach (odtwarzacze DVD, notebooki, telefony komrkowe) nie pochodzi z obszaru wysokiej technologii, zwaywszy na ich niskie ceny jednostkowe i wolumeny eksportu, - wikszo eksportu produktw z kategorii ICT nie jest montowana przez chiskie firmy, lecz przez firmy zagraniczne (w szczeglnoci tajwaskie), wykorzystujcych Chiny jako platform eksportow. Firmy te chroni swoj technologi przed konkurentami chiskimi, ograniczajc dyfuzj technologii do rodzimych firm chiskich. Te ostatnie z kolei wyrniaj si niskimi nakadami na B&R w celu wypracowania wasnych technologii, - przewag technologiczn pastw UE potwierdza w ostatnich 15 latach korzystna dla UE w relacji do Chin, Indii i pastw rozwijajcych si ewolucja terms of trade, ilustrujca w uproszczeniu rnice w poziomie zamonoci. Mona j sprowadzi do stwierdzenia: Chiczycy musz sprzeda wiele milionw T-shirtw w Europie, aby kupi jednego Airbusa22, - wzrost produktywnoci w Chinach nastpuje gwnie w oparciu o absorpcj postpu technologicznego z krajw rozwinitych. Ponadto TFP wykazuje relatywnie wysokie stopy wzrostu rzdu 3% (USA- 1,5% z tendencj wzrostow, UE-15 - 0,8% z tendencj spadkow), ale utrzymuje si ona od pocztku lat 90-tych na niezmienionym poziomie. Trend ten podwaa przekonanie, i wzrost produktywnoci w Chinach jest ju generowany postpem technologicznym na poziomie krajowym. W najbliszych jednej-dwch dekadach Chiny nie bd wic przy utrzymaniu si powyszych tedencji stanowi zagroenia technologicznego dla UE, USA lub Japonii. Wewntrzkoroporacyjny charakter wymiany handlowej Chin znajduje potwierdzenie w wysokiej symetrycznoci towarowej importu i eksportu. Gwnymi produktami eksportowymi Chin s bowiem wyroby elektromaszynowe, urzdzenia transportowe, generatory prdu, sprzt optyczny i medyczny, jak rwnie ubrania i wyroby hutnicze. Wiodcymi produktami w imporcie s take wyroby elektromaszynowe, urzdzenia transportowe, generatory prdu, sprzt optyczny i medyczny, wyroby hutnicze, a ponadto paliwa i oleje mineralne, tworzywa sztuczne i chemikalia.

Por. np.Karel Havik and Kieran Mc Morrow (2006), Global trade integration and outsourcing: How well is the EU coping with the new challenges? European Commission Economic Papers No 259, European Communities 21 Np. na lalce Barbie kosztujcej 20 USD Chiny zarabiaj tylko 35 centw. Migracja wartoci dotykajca szeregu przemysw (np. tekstyliw i odziey, butw, zabawek, elektroniki kosumenckiej) wie si z przemieszczaniem gwnego rda wartoci dodanej z jednej fazy produkcji do kolejnej, np. z produkcji do organizacji, a nastpnie koordynacji, marketingu, logistyki etc (Por. Luis Miotti and Frederique Sachwald (2006), The old economy in the new globalization phase, IFRI, Paris). 22 Cecile Denis, Kieran Mc Morrow and Werner Roeger (2006), Globalisation: Trends, issues and macro implications for the EU, European Commisssion Economic Papers No 254, European Communities 21

20

Wysoki udzia przerobu w eksporcie Chin relatywizuje znaczenie deficytw, jakie pastwa rozwinite rejestruj w wymianie handlowej z tym krajem. Jeli wyczy handel przetwrczy, Chiny odnotowuj deficyt w wymianie towarowej z UE i niemal rwnowag z USA23. Przy ocenie handlu Chin z krajami rozwinitymi na podkrelenie zasuguje rwnie fakt, i wystpujce deficyty w obrotach s skorelowane z aktywnoci ulokowanych w Chinach przedsibiorstw wielonarodowych wywodzcych si w duej mierze z obszaru OECD 24. Dla oceny roli przetwrstwa w handlu zagranicznym Chin niezbdne jest przeprowadzenie analizy wartoci dodanej generowanej w Chinach, a tym samym ich poziomu konkurencyjnoci. Rys. 6 prezentuje poziom technologiczny handlu zagranicznego Chin z OECD w wybranych latach25. W klasyfikacji wykorzystano definicj podziau technologicznego przemysu opracowan przez OECD26. Rysunki potwierdzaj wprawdzie dominujcy jeszcze udzia produktw niskiej technologii o wysokiej intensywnoci pracy w eksporcie Chin do OECD, ale rwnoczenie wskazuj na rosncy dynamicznie udzia wyrobw wysokiej technologii w handlu zagranicznym Chin generalnie, co naley traktowa jako przejaw wzrostu kontrybucji rodzimej wartoci dodanej w produktach finalnych i zmian jakociow w pozycji konkurencyjnej.
Dynamiczny wzrost inwestycji japoskich w Polsce w latach 1995-2005 rwnie doprowadzi do pogorszenia salda handlowego Polski wskutek wzrostu importu maszyn i urzdze przeznaczonych dla polskich firm z udziaem kapitau japoskiego, zwaszcza produkcji czci samochodowych. Wyroby wyprodukowane za ich porednictwem nie trafiaj na rynek japoski, lecz gwnie do krajw UE, przyczyniajc si do zmniejszenia deficytu obrotw handlowych na tym kierunku. Podobna sytuacja wystpuje w odniesieniu do inwestycji koreaskich w Polsce, kreujcych import dbr zaopatrzeniowych do produkcji towarw, reksportowanych nastpnie w 90%. Zmniejszenie strukturalnego deficytu w relacjach bilateralnych uwarunkowane jest zatem substytucj przez firmy z udziaem kapitau zagranicznego importu zaopatrzeniowego z rynku macierzystego produkcj krajow. 24 Z drugiej strony odnotowania wymaga fakt, i w kontekcie handlu wewntrzkorporacyjnego relatywizuje si te krytyka kursu renminbi jako zawyajcego konkurencyjno eksportow wyrobw chiskich. Eksperci wskazuj bowiem, i strumienie handlu towarzyszce procesowi segmentacji produkcji staj si mniej podatne na poziom kursu renminbi wobec USD. Np.: Rewaluacja waluty Chin powoduje wzrost ich cen eksportowych w walucie obcej, ale jednoczenie redukuje cen w walucie rodzimej importowanych komponentw, a tym samym wyraony w walucie rodzimej koszt eksportu produktw finalnych. W efekcie koszt ten osabia wpyw rewaluacji i jednoczenie podatno eksportu i importu na zmiany kursu walutowego (por. Sven W. Arndt (2004),Trade integration and production networks in Asia: the role of China, Claremont McKenna College) 25 OECD (2006), Chinas trade and growth, op. cit 26 Przemys wg tej formuy dzieli si na 4 kategorie: wysok technologi (przemys lotniczy, farmaceutyczny, urzdzenia biurowe i komputerowe, urzdzenia RTV i ICT, instrumenty medyczne, precyzyjne i optyczne), rednio wysok technologi (maszyny i urzdzenia elektryczne, pojazdy silnikowe, cigniki, produkty chemiczne, urzdzenia kolejowe i transportowe), rednio nisk technologi (budowa i naprawa statkw, tworzywa gumowe i sztuczne, koks, produkty rafinacji ropy i paliwo nuklearne, inne niemetaliczne produkty mineralne, metale podstawowe i produkty metalowe), nisk technologi (przetwrstwo, recykling, produkty z drewna, pulpy i papieru, druki i publikacje, produkty ywnociowe, napoje i papierosy, tekstylia, produkty tekstylne, skrzane i obuwie). Analogiczne kategorie mona wyrni pod ktem okrelenia poziomu intensywnoci kwalifikacji sektorowych (odpowiednio kwalifikacje wysokiej technologii, rednio-wysokiej technologii, rednio-niskiej technologii i niskiej technologii). W literaturze wystpuje te dla celw identyfikacji przewag komparatywnych podzia klasyfikacji SITC wg intensywnoci czynnikw produkcji na 5 kategorii: wyroby o wysokiej zawartoci surowcw (np. art. spoywcze, nawozy, paliwa), wysokiej intensywnoci pracy (np. produkty odzieowe, skrzane, drewniane, sanitarne, meble), wysokiej zawartoci kapitau (np. napoje i papierosy, kosmetyki, rodki czystoci, wyroby hutnicze, pojazdy drogowe) oraz atwe do imitacji wyroby o wysokiej zawartoci bada (produkty chemiczne, farmaceutyczne, wyroby sztuczne, urzdzenia biurowe, do przetwarzania danych, telekomunikacyjne i dwikowe) oraz trudne do imitacji (unikatowe) wyroby o wysokiej zawartoci bada (urzdzenia transportowe, instrumenty profesjonalne, naukowe i kontrolne, sprzt fotograficzny, produkty optyczne. Por. OECD (2003), Science, Technology and Industry Scoreboard 2003 Towards a knowledge-based economy, OECD) 22
23

rde tego zjawiska mona upatrywa w absorpcji technologii i know-how, tranferowanych w szczeglnoci kanaem importu pwyrobw, BIZ i akwizycji przedsibiorstw z obszaru OECD. Sprzyjajca rozwojowi rodzimego potencjau w dziedzinie elektroniki uytkowej i innych kategorii wysokiej technologii polityka gospodarcza rzdu ChRL wykreowaa wedug niektrych opinii koszyk towarw eksportowych charakterystyczny dla poziomu produktywnoci gospodarek wysoko rozwinitych tygrysw azjatyckich27. W tej sytuacji uzasadniony jest rwnie argument, i jedyn opcj utrzymania przez Chiny modelu rozwoju gospodarczego w oparciu o wzrost eksportu jest nie tyle zwikszenie wolumenu co jakoci eksportu, innymi sowy stymulowanie postpu technologicznego i wspinanie si po drabinie technologicznej, jak demonstruje to wanie przykad tygrysw azjatyckich. Niemal dwukrotnie wyszy wzrost eksportu produktw wysokiej technologii w porwnaniu z ich importem w latach 1992-2003 (47% wobec 24%) zdaje si potwierdza zdolno Chin w tej materii i wskazuje zarazem, e przerb w Chinach nie polega wycznie na prostych operacjach montaowych lub udoskonaleniach pwyrobw w celu szybkiego reeksportu. Dynamika wzrostu eksportu wyrobw ICT uczynia Chiny w 2004 r. najwikszym eksporterem w tej kategorii produktw - przed USA, UE i Japoni.
Rysunek 6 Kompozycja eksportu i importu Chin do krajw OECD w wybranych latach
Eksport
mld USD
300

import
mld USD
250

250

Produkty wysokiiej technologiij t h l ii f t Produkty redniozaawansowanej technologii

Produkty wysokiej technologii


Produkty redniozaawansowanej technologii

Produkty rednioniskiej technologii

200

Produkty rednioniskiej technologii


Produkty niskiej technologii

Produkty niskiej technologii


200
150

150
100

100

50

50

1992

1995

1998

2000

2001

2002

2003

1992

1995

1998

2000

2001

2002

2003

rdo: OECD, 2006 r.

Powysze przeobraenia odzwierciedlaj stopniowe nadrabianie dystansu technologicznego przemysu Chin, analogicznie do transformacji, jak w okresie powojennym, w oparciu o sukcesywn relokacj produkcji, przechodziy uprzemysawiajce si kraje Azji Wschodniej i Pd.-Wsch. Wg niektrych analitykw zjawisko to kreujc dynamiczny recykling przewag komparatywnych w regionie stanowi potwierdzenie modelu Genko keitai (leccych gsi), opracowanego przez Akamatsu28, aczkolwiek z modyfikacjami uwzgldniajcymi postp technologiczny. Problemem podnoszonym w kontekcie konkurencyjnoci wyrobw chiskich jest ich sugerowana niska jako jako naturalny rezultat niskich kosztw wytwarzania. Wysoki udzia filii przedsibiorstw wielonardowych w ich produkcji, zwaszcza w segmencie wyrobw elektronicznych kwestionuje zasadno opierania strategii eksportowej na niskiej jakoci produktw. Bliszym rzeczywistoci wyjanieniem wspistnienia niskich cen i
Dani Rodrik (2006), Whats so special about Chinas exports? Nationa Bureau of Economic Research, Working Paper 11947, Cambridge, MA 28 Guillaume Gaulier, Francoise Lemoine, Deniz Unal-Kesenci (2005), Chinas integration in East Asia: production shatring, FDI& high-tech trade, Centre dEtudes Prospectives et dInformations Internationales, Paris 23
27

akceptowalnego poziomu jakoci moe by heterogeniczno produktw eksportowych w ramach zbiorowych klasyfikacji towarowych mog one wypenia inne (starsze) standardy, by pozbawione znakw towarowych etc. Poza tym naley mie na uwadze, i oficjalne statystyki nie ujmuj potencjalnej praktyki stosowania cen transferowych w handlu wewntrzkoropracyjnym29 .

4. Prognoza pozycji handlowej UE


Paradoksalnie UE zawdzicza swoj pozycj lidera w handlu midzynarodowym ostatnich lat specyfice procesu nadrabiania dystansu gospodarczego przez gospodarki wschodzce, zwaszcza Chiny i Indie, wyrniajcego si wysokim popytem na dobra inwestycyjne pochodzenia europejskiego. Pozycji UE sprzyjaj w dalszym cigu przewagi komparatywne Chin i Indii o charakterze komplementarnym w stosunku do przewag unijnych. Na korzy UE przemawia ponadto perspektywa, i wskutek nadwyek siy roboczej w obydwu krajach30 pozostan one najprawdopodobniej na wiele lat skazane na fazy produkcji i kategorie produktw o wysokiej intensywnoci pracy31. Ekstrapolujc aktualne trendy zmian w skali globalnej - za obszary potencjalnego ryzyka dla pozycji firm unijnych w przyszoci naley uzna nastoujce czynniki: - niskie udziay pastw UE w handlu wysok technologi, zwaszcza w segmencie ICT, mog by symptomem erozji ich pozycji gospodarczych, - relatywnie wysoki udzia produktw pracochonnych oraz o niskiej technologii w eksporcie pastw UE w porwnaniu z USA i Japoni, zwiksza ich wraliwo na niemal nieuniknion dominacj gospodarek wschodzcych w tych wyrobach, - w kontracie do minionej dekady, w ktrej Chiny skupiay swoj strategi eksportow na produktach z kategorii ICT, jak rwnie wyrobach tekstylnych i odzieowych, jest wysoce prawdopodobne - zwaywyszy na orientacj ich reform gospodarczych oraz nakady na B&R i edukacj, i w przyszych etapach swojego rozwoju bd zajmowa segmenty wyrobw bardziej wyrafinowanych, w ktrych aktualnie dominuje UE, jak samochody32, produkty chemiczne czy farmaceutyki33, - utrzymujca si w ostatnich 15 latach przewaga USA nad pastwami UE pod wzgldem terms of trade sugeruje, i w odrnieniu od UE spadek wolumenu eksportu amerykaskich wyrobw przemysowych rekompensowany jest wzrostem ich udziau w globalnej wartoci dodanej sektora przemysowego. Tendencj t zakwalifikowa mona zarwno jako przejaw tradycyjnie wyszej innowacyjnoci gospodarki USA i jej zdolnoci do komercjalizacji nowoczesnych technologii w dugim okresie, ale take jako efekt wikszej skutecznoci (i wyszych dywidend) firm USA w transferowaniu faz produkcji o niskiej wartoci dodanej do gospodarek wschodzcych (via outsourcing lub offshoring), przy zachowaniu tych czci acucha wartoci dodanej, ktre s silnie cenotwrcze, - obserwowane od pocztku lat 90. spowolnienie wzrostu produktywnoci UE w porwnaniu do USA i reszty wiata (w 2003 r. rnica w stopach wzrostu wyniosa odpowiednio niemal 1 pkt. proc. i 1,5 pkt. proc.) sygnalizuje problemy strukturalne gospodarek pastw UE, gwnie przestarzao sektora przemysu i jego
29 30

Zanianie cen w eksporcie lub w celu zmniejszenia zysku do opodatkowania Wg rnych szacunkw od 100 do 300 mln osb. 31 Kontrolowanych w duym stopniu przez przedsibiorstwa wielonarodowe. 32 Dla rozwoju popytu na samochody wystarczy poziom dochodu na osob rzdu 3000 USD/rok. 33 Tendencja ta ju si pojawia. W 2005 r. Chiny po raz pierwszy osigny nadwyk w wymianie handlowej pojazdami silnikowymi. 24

niedostosowanie do wzrostu postpu technologicznego w krajach rozwijajcych si. Std relatywnie wysoki wypyw kapitau z UE i systematyczny wzrost penetracji importowej rynku unijnego, szczeglnie w produktach segmentu ICT, symulacje Komisji Europejskiej testujce wpyw efektw globalizacyjnych na PKB per capita w krajach UE-15 w okresie do 2050 r. daj niejednoznaczene rezultaty (por. tabela 8)34.
Zaoenia Gwne implikacje zaoe dla UE-15 Zmiany PKB UE-15 per capita w pkt. proc. 2005 2050 Dane empiryczne z lat 1990-2003 (poza produktami ropopochodnymi)

Tabela 8 Symulacje zmian PKB UE-15 per capita

Efekty statyczne 1 Brak zmian w specjalizacji Wzgldne efekty cenowe: nadrabianie dystansu gospodarczego przez KR* nie zmienia struktury towarowej i usugowej handlu midzynarodowego Wzgldne efekty popytowe: KR podejmuj produkcj pproduktw i produktw finalnych dotychczas wytwarzanych przez UE Firmy UE wychodz z rynku lub przemieszczaj produkcj za granic (outsourcing/offshoring)=> wzrost penetracji importowej Jw.+ substytucja importu KR wasn produkcj Rezultat: niszy eksport UE (niszy PKB) i pogorszenie terms of trade UE Wprowadzenie nowych asortymentw wyrobw nie skutkuje wyrugowaniem krajowych towarw i usug -0,2 0,6 Potwierdzenie w ewolucji terms of trade: wzrost produktywnoci w KR prowadzi jedynie do spadku cen i nie wpywa na zmian preferencji popytowych w stron produktw KR Wzrost TFP KR odzwierciedlony w korzystniejszych cenowo produktach jak i bogatszym asortymencie => przewaga terms of trade UE utrzymuje si, jej konsumenci zyskuj, ale produkcja spada z powodu wyszych stp penetracji importowej i spadku inwestycji wewntrznych Brak danych potwierdzajcych scenariusz

Zmiany w specjalizacji (w oparciu o przewagi komparatywne)

-0,5

0,2

2a Pesymistyczny wariant zmian w specjalizacji

-1,1

-0,9

2b Optymistyczny wariant zmian w specjalizacji Efekty dynamiczne 3 Korzyci globalizacji

-0,3

1,6

Korzyci trudno mierzalne

Globalizacja wpywa na wzrost konkurencji i redukcj kosztw Wzrost dyfuzji technologii (poziomu TFP) Zmiany w specjalizacji porwnywalne z pkt 2 Scenariusz antyglobalizacyjny- efekty statyczne i dynamiczne 4 Ograniczenie: handlu Osabienie konkurencji i dyfuzji zagranicznego technologii, spadek konsumpcji (podniesienie ce) i prywatnej, inwestycji i pac realnych wypywu kapitau

1,8

8,0

Ograniczone dane (produktywno UE spada wedug trendu TFP)

-1,6

-5,1

Liberalizacja handlu zagranicznego i przepywu kapitau generuje wzrost PKB i TFP (ok. 25%-90% wzrostu TFP pochodzi z importu, t.j. zagranicznych rde technologii)

*KR- kraje rozwijajce si ** poza efektami bezporednimi dla firm i konsumentw generowanymi niszymi cenami i bogatszym asortymentem towarw i usug rdo: Cecile Denis, Kieran Mc Morrow and Werner Roeger (2006), Globalisation: Trends, issues and macro implications for the EU, European Commisssion Economic Papers No 254, European Communities (model makroekonomiczny QUEST)

34

Cecile Denis, Kieran Mc Morrow and Werner Roeger (2006), Globalisation: Trends, issues and macro implications for the EU, European Commisssion Economic Papers No 254, European Communities (model makroekonomiczny QUEST) 25

Generalnie mona uzna, i w dugim okresie najistotniejsze i dugotrwae korzyci z globalizacji oferuje scenariusz restrukturyzacji gospodarek pastw UE w kierunku modelu bazujcego na innowacyjnoci (obszary aktywnoci trudne do odtworzenia/substytucji w innej lokalizacji, jak B&R, efekty aglomeracji, klastry doskonaoci)35. Jego realizacja skutkowaaby systematycznym wzrostem produktywnoci i w konsekwencji wzrostem PKB per capita rzdu 8 pkt. proc. w 2050 r., czyli o 0,2 pkt. proc. rocznie, co jest porwnywalne z efektami utworzenia Jednolitego Rynku Wewntrznego. Podkrelenia wymaga, i nawet pesymistyczny wariant procesu globalizacji nie powinien stanowi powodu do obaw dla UE15 (na poziomie zagregowanym), zwaywszy na nik, rzdu 0,9% pkt. proc., skal skumulowanej redukcji stopy wzrostu PKB per capita w poowie tego stulecia lat (czyli zaledwie o 0,02 pkt proc. rocznie). Przy uwzgldnieniu procesu konwergencji - mona t konkluzj z pewnym przyblieniem odnie rwnie do Polski. Skumulowany negatywny efekt procesu globalizacji na przestrzeni ostatnich 15 lat to spadek wzrostu PKB per capita (spadek produkcji) o zaledwie 0,2-0,5 pkt. proc., w duej mierze kompensowany spadkiem cen konsumpcyjnych i wzbogaceniem asortymentu wyrobw (por. symulacja antyglobalizacyjna w tabeli 8). Z pewnoci nie usprawiedliwia on nastrojw protekcjonistytcznych w pastwach UE-15 na tle zagroe globalizacyjnych.

5. Konkurencja gospodarek wschodzcych i nowych pastw czonkowkich


Tradycyjnie wyniki eksportowe uwarunkowane s 3 czynnikami: kompozycj strukturaln, dystrybucj geograficzn i konkurencyjnoci36. W ostatnich dekadach wystpi silny trend reorganizacji acucha wartoci dodanej przedsibiorstw w kierunku struktur globalnych, czego przykadem mog by segmenty ICT i przemysu samochodowego. Wymiana handlowa pwyrobami stanowi kluczowy wskanik tej globalizacji gospodarczej i zarazem specyficzn posta midzynarodowego outsourcingu produkcji, ktra szybko zastpuje bardziej tradycyjne formy umidzynarodowienia gospodarek oparte na imporcie surowcw i eksporcie produktw finalnych. Globalizacja rynkw w korelacji z postpem technologicznym umoliwia dekompozycj procesu produkcyjnego danego produktu na kilka sukcesywnych faz podzielonych midzy wysoce wyspecjalizowanych producentw w rnych krajach. Umidzynarodowienie procesu produkcyjnego w skali regionalnej i globalnej generuje rosnce poziomy handlu wewntrzgaziowego, wewntrzkorporacyjnego i wewntrzregionalnego, przy czym utrzymanie pozycji eksportowej danej gazi przemysu uzalenione jest od konkurencyjnego importu pwyrobw, ktre s produkowane przez t sam ga przemysu lub przez fili tego samego przedsibiorstwa wielonarodowego. Tendencje te wygenerowaly wspomniany handel w trjkcie zarwno w UE, jak i Azji-Pacyfiku. Cech charakterystyczn obecnego etapu globalizacji jest specjalizacja krajw nie tylko w grupach towarowych stosownie do przewag wynikajcych z czynnikw produkcji, ale take w fazach acucha wartoci dodanej w ramach produkcji poszczeglnych produktw. W konsekwencji handel wewntrzgaziowy zwizany dotychczas z horyzontaln dyferencjacj produktu uzupeniany jest handlem w ramach poszczeglnych produktw wynikajcym z pionowego podziau pracy.
35 36

Strategi tak realizuj w okresie powojennym USA Definiowan za M.E.Porterem jako przewagi zwizane z przywdztwem kosztowym, zrnicowaniem produktw lub koncentracj na wskim segmencie rynku produktw. 26

Wzrost wkadu importu w eksportowanych produktach implikuje spadek proporcji wartoci dodanej wytworzonej na jednostk eksportu na rynkach lokalnych, ktry moe by kompensowany po stronie przedsibiorcw redukcj kosztw/popraw rentownoci. Rezultaty eksportowe Chin odzwierciedlaj nowy wymiar konkurencyjnoci. W przypadku Chin bazuje ona na niskich kosztach pracy (i kursie walutowym), ale take na zaangaowaniu ze strony przedsibiorstw wielonarodowych w sie dystrybucji oraz transferu technologii, kwalifikacji i zdolnoci organizacyjnych w sektorach wysokiej technologii. Docelowo stwarzaj one Chinom szans wyjcia poza faz montau produktw i przejcia kontrol acucha wartoci dodanej. Przewagi komparatywne Chin w ramach midzynarodowego podziau pracy le w kocowych fazach produkcji (tj. produktach finalnych, jak odzie, komputery, meble, produkty z metalu i z tworzyw sztucznych), a fazy pocztkowe produkcji (t.j. pwyroby, jak pprzewodniki, obwody elektryczne) wykazuj wysokie deficyty strukturalne w handlu zagranicznym Chin.
Rysunek 7 Zatrudnienie i produktywno w UE

165

LU

Produktywno na zatrudnionego

145 BE FR IE AT EU-15 FI DE EU-25 ES CY SI HU PL SK CZ EE LT LV PT UK

125 IT

105

EU-25 = 100

EL 85 MT

NL SE

DK

UE-25 =100

65

45

Cel lizboski
25 40 45 50 55 60 65 70 75 Stopa zatrudnienia jako % populacjii w wieku produkcyjnym 80

Uwaga: Wskanik produktywnoci pracy dla AT dot. 2006 r. rdo: Economic Policy Committee (2006), Real convergence ECFIN/EPC/2006/REP

in

the

new

Member

States,

Handel zagraniczny (i outsourcing) zarwno UE-15, jak i nowych krajw czonkowskich charakteryzuje si rosncymi deficytami w handlu pwyrobami (pprzewodniki, obwody elektryczne, czci komputerowe, czci samochodowe). Kraje UE-12 specjalizuj si wic w analogicznych do Chin fazach produkcji, a ponadto wykazuj symetryczne przewagi komparatywne w sektorach charakteryzujcych si rednim poziomem niskich kwalifikacji i niskimi kwalifikacjami oraz wysokimi nakadami kapitau i pracy. Nie jest w tej sytuacji zaskoczeniem, i wymiana handlowej UE-12 z Chinami wykazuje pogbiajc si nierwnowag po stronie nowych pastw czonkowskich zarwno w pwyrobach, jak i produktach finalnych- konsumpcyjnych i kapitaowych.

27

Pojawienie si konkurencji Chin w sektorze samochodowym i ICT bdzie mie wpyw na pozycj konkurencyjn EW w tych sektorach. Rnice pacowe jako atut EW bd musiay by w dugim okresie zastpione popraw poziomu kwalifikacji i know-how - generalnie standardw produktywnoci Rys 7. wskazuje na utrzymujce si w procesie konwergencji znaczne rnice w poziomach produktywnoci nowych pastw czonkowskich (UE-10) i UE-15, zwizane zarwno z rnicami w intensywnoci kapitaowej ich gospodarek, jak i kompetencji technologicznych. W konsekwencji poziom wartoci dodanej kreowanej w nowych pastwach czonkowskich pozostaje ograniczony.

6. Strategia przeciwdziaania konkurencji Chin i Indii


W powyszym kontekcie warto zada pytanie - jaka powinna by strategia UE-12, uwzgldniajc ich stopniow konwergencj z UE-15, erozj atrakcyjnoci dla inwestorw zagranicznych, w tym wskutek rosncych kosztw pracy37, oraz rozwj handlu UE z innymi krajami w procesie globalizacji? Mona antycypowa, i analogicznie do Chin i Indii napyw inwestycji zagranicznych do EW, w szczeglnoci z UE-15, USA i Japonii bdzie w duszym okresie stymulowa wzrost poziomu technologicznego i wartoci dodanej kreowanej w tym regionie, umoliwiajc rodzimym firmom, zarwno filiom przedsibiorstw wielonarodowych, jak i dostawcom lokalnym, przemieszczenie si po drabinie wartoci dodanej w systemach globalnej produkcji w kierunku specjalizacji w produktach wysokiej technologii i rednio-zaawansowanych technologicznie. Tworzenie orodkw B&R ze strony przedsibiorstw wielonarodowych moe ten proces przyspieszy. W poczeniu z rosncymi kosztami pracy w UE-12 bdzie postpowa zarysowujcy si np. w sektorze ICT odpyw najbardziej pracochonnych procesw produkcyjnych (monta, przetwarzanie) z EW (Wgry) do krajw o niszych pacach (i wzgldnie duych rynkach), w tym Chin i Indii, ale take pastw wschodnioeuropejskich, jak Ukraina, gdzie relacje lokalnych kosztw pracy do kosztw pracy w UE-10 odpowiadaj relacjom kosztw UE-15/UE-1238. Mona oczekiwa, i rdem budowy przewag konkurencyjnych polskich przedsibiorcw w oparciu o dziaalno innowacyjn oraz dyferencjacj produktw i usug (przewagi kosztowej

W 2004 r. w ujciu bezwzgldnym rednie godzinowe koszty pracy w UE-10 byy wprawdzie 4-krotnie nisze ni w UE-15, ale jednoczenie jednostkowe koszty pracy w oparciu o realny kurs walutowy w latach 1994-2005 wzrosy w UE-10 w relacji do UE-15 o 40%, sygnalizujc tendencj do pogarszania si konkurencyjnoci kosztowej nowych krajw czonkowskich (por. European Commission(2006), Enlargemment, two years after: an economic evaluation, European Economy OP No 24, European Communities). 38 Nowe pastwa czonkowskie bd zatem dowiadczay kreatywnej destrukcji aktualnych atutw konkurencyjnoci i presji na zmiany strukturalne w gospodarce i modelu spoecznym, jak obecnie w percepcji czci w zachodniej opinii publicznej same generuj w stosunku do UE-15 (por.Slavo Radosevic, Frederique Sachwald (2005), Does enlargement conceal globalisation? Location issues in Europe, IFRI, Paris). 28

37

i przewagi wyrniania si)39 bdzie realizacja programw operacyjnych z udziaem rodkw unijnych, w szczeglnoci Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka na lata 20072013, przewidujcego wspieranie projektw z zakresu najnowszych technologii i rozwiza organizacyjnych, stymulowanie transferu technologii z sektora nauki do przedsibiorstw i pomidzy przedsibiorcami, uatwianie dostpu do finansowania innowacyjnych przedsiwzi oraz promocj dziaalnoci eksportowej. Szans UE-12 na sprostanie silnej konkurencji Chin jest szybka integracja z europejskimi klastrami przemysowymi czy centrami doskonaoci w najnowszych technologiach, trudnymi do reprodukcji w Chinach

7. Konkurencja nowych pastw czonkowkich i Chin w niektrych branach przemysowych


Naley zakada, i wraz z postpujcym procesem modernizacji gospodarki Chin bdzie si ona stawaa silnym konkurentem nowych pastw czonkowskich UE nie tylko w asortymencie produktw pracochonnych, ale take wyrobw o wyszym poziomie technologii z brany elektroniki, ICT, budowy maszyn, motoryzacyjnej i chemicznej, produkowanych przy zaangaowaniu inwestorw zagranicznych w tych krajach. Poniej zilustrowano tendecje konkurencji UE-12 i Chin w niektrych branach przemysowych. 7.1 Brana ICT Bran ICT wyrnia intensywna konkurencja technologiczn w skali globalnej z dominacj pastw wysoko rozwinitych i tendencjami do specjalizacji regionalnej z punktem cikoci w Azji Pd.-Wsch. i Chinach, ktre staj si centrum produkcji wyrobw masowych ICT (poowa produkcji wiatowej). Stopie wraliwoci nowych pastw czonkowskich na efektywn kosztowo konkurencj Chin ujawnia wysoki wskanik symetrycznoci ich eksportu na rynek unijny na poziomie powyej 80 w 2002 r. i jego systematyczny wzrost od 1995 r. (tabela 9)
Tabela 9 Wskaniki symetrycznoci eksportu Chin i nowych pastw czonkowkich (UE-10) do UE-15
Brana 1995 r. 2002 r. 45,2 81,5 ICT 82,4 93,0 Tekstylia i odzie 87,2 83,7 Dobra kapitaowe i budowa maszyn 71,8 78,6 Produkty chemiczne i farmaceutyczne rdo: European Commission (2004), Euroepan competitiveness report 2004, Commission staff working paper SEC(2004)1397.40

W sytuacji wzrastajcych pac w UE-12 na tle procesu konwergencji, strategia dziaania tych krajw w celu minimalizacji ryzyka relokacji produkcji powinna polega m.in. na
Przeprowadzona ostatnio przez NBP analiza strategii dziaania polskich przedsibiorcw na rynku unijnym w oparciu o badanie ankietowe na prbie ok. 1200 przedsibiorcw ujawnia, e wbrew wysokim samoocenom poziomu konkurencyjnoci znikomy odsetek (1%) firm wybiera strategi unikatowoci (niszy produktowej) z wykorzystaniem wysoko zaawansowanych technologii, stawiajc na innowacyjno produktu. Koresponduje to wprawdzie z niskimi ocenami poziomu innowacyjnoci polskich przedsibiorcw, ale jednoczenie sygnalizuje istnienie powanych problemw z nadrabianiem dystansu wobec zagranicznych konkurentw (por. Danuta Koodziejczyk, Magorzata Pawowska (2006), Konkurencyjno polskich przedsibiorstw po wejciu do Unii Europejskiej, Materiay i Studia, Zeszyt nr 206, NBP, Warszawa) 40 Wskanik obrazuje stopie podobiestwa gownych grup towarowych w eksporcie (konkurencj w tych samych segmentach rynku). Pena symetria struktury eksportu generowaaby wskanik o wartoci 100. 29
39

dywersyfikacji produktu pod ktem jego dostowa do popytu i indywidualnych potrzeb klienta, co uzasadniaoby wysze ceny tych produktw41. 7.2 Tekstylia i odzie Ponad 50% udzia wyrobw tej brany w cakowitym eksporcie nowych pastw czonkowskich, kierowanych w 90% na rynek UE-15 (w 2002 r.), i zbliajcy si do maksimum ich wskanik symetrycznoci wobec produktw chiskich sygnalizuje wysoki poziom konkurencji cenowej i ryzyka substutucji. I w tym przypadku alternatyw dla UE-12 stanowi koncentracja dziaalnoci na produktach wysokiej jakoci oraz modnych wyrobach markowych i ich eksporcie na rynek chiski z przeznaczeniem dla bardziej zamonych konsumentw z aglomeracji miejskich. Potencjalnie pojemnym rynekiem w Chinach jest take segment tekstyliw technicznych wykorzystywanych w infrastrukturze i budownictwie oraz w przemyle samochodowym. 7.3 Dobra kapitaowe i budowa maszyn Brana dbr kapitaowych i budowy maszyn wyrnia si wzgldnie mniejszym poziomem ryzyka relokacji wskutek specyfiki indywidualnych wyrobw, ich produkcji i logistyki kooperacyjnej. Tylko w niektrych segmentach wyrobw inwestycyjnych moliwa jest produkcja na masow skal (np. oyska, traktory). Chiny s wanym dostawc pwyrobw brany na rynek UE-15. Ryzyko substutucji jest natomiast wysokie w przypadku zaliczanych do brany produktw nieinwestycyjnych wytwarzanych w duych seriach, jak akumulatory czy sprzt AGD. Istniej szanse eksportu do uprzemysawiajcych si Chin produktw wysokiej i redniej technologii, w oparciu o rednie przedsibiorstwa zasilane krajow baz B&R. 7.4 Produkty chemiczne i farmaceutyczne Brana chemiczna zdominowana przez pwyroby o wysokim poziomie standaryzacji parametrw, produkowane w duych seriach i w obrbie regionalnych klastrw dojrzaych przemysw krajw Triady. Relokacj ograniczaj wysokie koszty transportu produktw bazowych. Jedynie w niektrych segmentach, jak np. medycynie, istniej szanse na uzyskanie pozycji rynkowej w oparciu o innowacyjno produktu generowan B&R. Rozbudowane w ostatnich latach przez Chiny nowoczesne moce produkcyjne pwyrobw z brany bd stanowi zagroenie dla pozycji handlowej UE-12 pod wzgldem technologicznym i kosztowym w miar wzrostu eksportu chiskiego na rynek unijny. 7.5 Brana motoryzacyjna Zarysowuje si perspektywa wzrostu eksportu nadwyek produkcyjnych brany motoryzacyjnej w Chinach (i Indiach)42. Z jednej strony skutkowa to bdzie wojn cenow z pozytywnymi implikacjami dla konsumentw, ale z drugiej -negatywnymi reperkusjami dla
Generalnie oznacza to dla wikszoci bran konfrontowanych z konkurencj Chin eksponowane wczeniej przemieszczanie si do rentowniejszych faz acucha wartoci dodanej (value migration): budowanie przewag w B&R (w tym via BIZ) dla stymulowania innowacji a take wykorzystywanie przewag w zakresie kapitau ludzkiego oraz know-how o charakterze technologicznym, marketingowym i organizacyjnym. 42 Eksport smochodw z Chin wynis w 2005 r. ok. 170 tys. samochodw, podobnie jak z Indii. 30
41

krajowych producentw nowych pastw czonkowkich, w tym Polski, w postaci wypierania firm etablishmentu motoryzacyjnego. Wzgldy te wraz ograniczeniami w poday surowcw energetycznych oraz polityka ochrony rodowiska mog skania kraje OECD do inwestycji w kategorie pojazdw o wysokiej zawartoci technologii hybrydowych, gdzie mogyby uzyska przewag konkurencyjn nad Chinami (i Indiami). Jednoczenie istniej przesanki do oceny, i intensywna konkurencja na chiskim rynku motoryzacyjnym z udziaem firm japoskich, koreaskich i niemieckich doprowadzi do redukcji inwestycji w potencja produkcyjny na rzecz inwestycji w jako i poziom technologiczny produktw. Nie zmienia to faktu zagraniczni producenci, w tym polscy, bd musz si liczy z wysoce efektywn konkurencj Chin (i Indii) w brany oraz ryzykiem relokacji produkcji i substytucji ich wyrobw. Specyfika rynku motoryzacyjnego zwizana z relatywnie wysokim znaczeniem bliskoci do klienta w cyklu produkcji i sprzeday samochodw bdzie to ryzyko tonowaa tylko w pewnym stopniu. Uoglniajc, postp Chin w segmencie ICT oraz zaistnienie na rynku motoryzacyjnym stanowi wyrany sygna, e rwnie w przypadku innych rynkw branowych, obecnie o wysokich udziaach UE-15 (np. farmaceutyki), rola Chin bdzie si systematycznie wzrasta. Zwraca te uwag dodatnie saldo wymiany Chin w zakresie dbr kapitaowych, co sugeruje przemieszczanie si Chin w gr acucha wartoci dodanej.

8. Zmiany cen towarw


Udzia Chin w handlu towarami zwikszy si do 6,9% w 2005 r. z poziomu 1% w 1979 r. i 3,7% w 2000 r. Ilustracj zmian w pozycji handlowej Chin przedstawia Rys. 8.
Rysunek 8 Midzynarodowy handel towarami wybranych krajw, 2000-2005

18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005


USA Niemcy Chiny Japonia

rdo: OECD (2006), Chinas trade and growth: Impact on selected OECD countries, OECD, Paris

Taka dynamika zmian nie moga pozosta bez wpywu na tendencje cenowe na wiatowych rynkach towarw. Wraz z postpujcym w Chinach procesem urbanizacji, industrializacji i rozbudowy infrastruktury odnotowuje si rosnc presj na wzrost wiatowych cen surowcw i produktw podstawowych importowanych na du skal przez Chiny, dodatkowo wzmacnian ograniczeniami podaowymi. Uwarunkowania te le u podstaw dziaa rzdu Chin ukierunkowanych na zabezpieczenie dostaw ropy, gazu naturalnego, rudy elaza, aluminium, tarcicy i innych surowcw w Australii, Rosji i krajach rozwijajcych si Afryki i Ameryki aciskiej.

31

Rwnolegle liberalizacja handlu midzynarodowego w ramach rund negocjacyjnych GATT/WTO oraz wzrost produktywnoci w chiskich sektorach przetwrczych i elektronicznym doprowadziy do gwatownego przyrostu eksportu Chin, wywierajc presj na redukcj ich cen eksportowych na rynkach midzynarodowych, jak i cen konkurencyjnych towarw pochodzcych z innych krajw rozwijajcych si. Powysze tendencje, jak mona zaoy, utrzymaj si w caym okresie nadrabiania dystansu gospodarczego przez Chiny, uzasadniajc sformuowanie prawidowoci, wg ktrej ze wzrostem udziau Chin w globalnych rynkach produktw ronie prawdopodobiestwo spadku cen produktw, ktre Chiny eksportuj i wzrostu cen towarw przez nie importowanych. Eksperci rni si w ocenie perspektywy czasowej utrzymania tego zjawiska. Brak jest zwaszcza klarownej odpowiedzi na pytanie, kiedy Chiny zaczn odczuwa faktyczne ograniczenia po stronie poday siy roboczej, ktre wymusza bd wzrost pac i spowalnia eksport. Istnienie olbrzymich rezerw siy roboczej bezrobotnej lub zatrudnionej w ograniczonym zakresie na obszarach wiejskich w gbi Chin skania do konkluzji, i przynajmniej w proeksportowo zorientowanym sektorze przetwrczym, ktry przypuszczalnie jest w stanie zagospodarowa te zasoby, wzrost pac w Chinach jest odlegym horyzontem czasowym. Skala zwizanego z powyszym zjawiskiem pogorszenia terms of trade po stronie Chin jest uznawana za niewielk w porwnaniu z korzystnym wpywem oglnego wzrostu PKB per capita i moe by kompensowana popraw struktury lub wzrostem wolumenu eksportu. Jednoczenie podkrelenia wymaga, i generuje ono popraw dochodw i standardw ycia wrd kontrahentw Chin. Szacuje si, i import tanich produktw przemysowych z Chin zwikszy dochody konsumentw na obszarze OECD o niemal 0,2%. Zarazem wpyw wyszych cen towarw pozapaliwowych na dochody w OECD pozostaje ograniczony.

9. Rynek surowcw
Z ocen Banku wiatowego43 wynika, e ceny surowcw znajduj si obecnie w poowie wieloletniego cyklu wzrostowego, w ktrym Chiny wyoniy si jako jeden z najwikszych, a czsto najwikszy konsument wikszoci surowcw. Chiny s liderem jeli chodzi o zuycie metali (aluminium, mied, ow, nikiel, cyna, cynk, ruda elaza). Ponadto zajmuj drugie miejsce za USA w zuyciu energii, konsumujc 13% globalnej produkcji energii, w tym 1/3 wiatowej produkcji wgla i 7,4% ropy (udzia USA w konsumpcji globalnej energii pozostaje w dalszym cigu dominujcy - 25%) S te najwikszym konsumentem pszenicy, ryu, oleju palmowego, baweny i kauczuku44. Indie nale rwnie do grona najwikszych konsumentw surowcw, ale skala zuycia kilkakrotnie nisza ni Chin w odniesieniu do metali i energii, odzwierciedla rnice w ich potencjale gospodarczym i modelu wzrostu. Jednoczenie partycypacja Indii w rynku towarw rolnych jest porwnywalna z chisk. Indie s najwikszym konsumentem
Shane Streifel (2006), Impact of China and India on global commodity markets. Focus on metals & minerals and petroleum, World Bank background paper (Dancing with giants: China, India and the global economy), The World Bank, web.worldbank.org. 44 Warto odnotowa, i populacja Chin przechodzi gbokie przeobraenia w zakresie wzorcw konsumpcyjnych, odchodzc od tradycyjnych potraw opartych na zboach i ryu oraz zwikszajc konsumpcj innych produktw, jak miso i potrawy przetworzone, co moe mie znaczenie do hadnlu art. spoywczymi w rednim i dugim okresie.
43

32

globalnym cukru i herbaty oraz drugim co do wielkoci konsumentem pszenicy, ryu, oleju palmowego i baweny (por. tabela 10).
Tabela 10 Relacje produkcja/konsumpcja oraz wzrost konsumpcji od 1999 r.
Chiny Indie USA Chiny Indie USA Produkcja/konsumpcja Zmiana konsumpcji (% rocznie) Metale 2005 2005 2005 1999-2005 1999-2005 1999-2005 Aluminium 1,097 1,002 0,406 16,0 8,1 2,6 Mied 0,178 0,066 0,491 16,3 5,3 -1,9 Nikiel 0,651 0,559 0,306 24,3 -4,3 -2,3 Cyna 1,034 0,000 0,000 19,6 1,0 -2,7 Cynk 0,623 1,366 0,800 16,1 2,1 -3,0 Ruda elaza 0,413 2,045 0,943 16,2 8,1 -2,5 Produkcja stali 18,8 8,3 -0,4 Energia 2003 2003 2003 1999-2003 1999-2003 1999-2003 Wgiel 1,082 0,931 0,990 6,8 3,3 0,5 Ropa naftowa 0,629 0,312 0,381 7,2 2,4 1,2 cznie energia 0,976 0,713 0,707 7,1 2,9 0,5 pierwotna Produkcja 11,4 4,3 1,1 elektrycznoci Rolnictwo 2003 2003 2003 1999-2003 1999-2003 1999-2003 Pszenica 1,003 0,852 2,068 -6,0 3,3 -2,9 Ry 0,957 1,067 1,515 -3,0 0,3 -0,9 Kukurydza 1,049 1,041 1,216 -2,2 4,7 2,4 Ziarna soi 0,418 0,965 1,447 15,5 2,2 -1,7 Olej sojowy 0,710 0,605 1,077 20,9 8,7 0,4 Olej palmowy 0,054 bd 1,385 26,5 4,5 25,9 Cukier 1,038 1,115 0,954 11,3 13,4 0,2 Herbata 1,429 1,249 0,000 1,7 -0,4 1,7 Kawa 0,685 4,820 0,003 6,1 0,4 0,2 Bawena 0,820 0,966 3,055 10,3 2,7 -19,4 Kauczuk 0,295 1,012 1,060 15,9 2,5 -1,2 rdo: Shane Streifel (2006), Impact of China and India on global commodity markets. Focus on metals & minerals and petroleum, World Bank background paper (Dancing with giants: China, India and the global economy), The World Bank, web.worldbank.org.

Na podstawie Tabeli 10 ilustrujcej stopie pokrycia zapotrzebowania na surowce produkcj krajow Chin i Indii oraz ostatnio odnotowywanych wzrostw cen surowcw uprawnione s nastpujce konkluzje: - zapotrzebowanie Chin na surowce ulego przyspieszeniu od 1999 r., przyczyniajc si w 2/3 do wzrostu produkcji metali w latach 1999-2005, - Chiny jako znaczcy importer miedzi, rudy elaza, oowiu, niklu i cynku w znacznym stopniu odpowiadaj za wzrost cen metali w okresie 2005-2006, zwaszcza rekordowych cen miedzi ze wzgldu na rozmiary importu, aczkolwiek zwyki cen miay rdo rwnie w barierach podaowych, niskich zapasach i deprecjacji dolara USA, - pozycja Chin jako eksportera aluminium tumaczy niski wzrost cen tego metalu w porwnaniu np. z cenami miedzi, - w odniesieniu do ropy naftowej udzia Chin we wzrocie popytu wiatowego wynis nieca i nie by determinujcym czynnikiem we wzrocie jej ceny. Chiny wyrniaj si typowym dla krajw rozwijajcych si niskim udziaem ropy w strukturze zapotrzebowania na energi, w ktrej z udziaem 2/3 dominuje wgiel (w przypadku Indii udzia wgla jest rwnie wysoki- wynosi ponad ). Ceny ropy byy

33

napdzane niedostatecznym wzrostem poday pochodzcej spoza obszaru OPEC, przerwami w dostawach, niestabilnoci geopolityczn (Iran, Irak) i oczekiwaniami co do utrzymywania si ogranicze podaowych, w tym limitowania produkcji ze strony OPEC, wzrost konsumpcji energii w Chinach (7%) i Indiach (3%) ksztatuje si poniej stopy wzrostu gospodarczego, Chiny s eksporterem netto wgla, ale z tendencj spadkow wolumenu eksportu, co powinno wpywa stabilizujco na rynek tego surowca, Chiny s liczcym si importerem netto tuszczy i olejw, a take baweny i kauczuku. W przypadku utrzymania si konsumpcji krajowej na dwucyfrowym poziomie wskutek zmian preferencji spoywczych i rosncych dochodw, moe doj do powanego wzrostu cen tych towarw, Indie s importerem netto ropy i szeregu metali, poza znaczcym wyjtkiem cynku i rudy elaza. Niemniej jednak popyt krajowy charakteryzowa si niskimi stopami wzrostu w porwnaniu z Chinami i nie by istotnym czynnikiem sprawczym wzrostu cen, Indie s mniej zalene od importu pod wzgldem towarw rolnych, aczkolwiek s importerem netto tuszczy i olejw, co wobec analogicznych do Chin zmian w preferencjach spoywczych moe kreowa dodatkow presj na ich ceny.

wiatowe ceny surowcw bd w najbliszych dekadach ksztatowa si w znacznej mierze pod wpywem popytu Chin i Indii, udziaw surowcw w eksporcie lub imporcie tych krajw, a take ogranicze podaowych i kosztw produkcji/wydobycia. Rwnie rosnce zainteresowanie funduszy emerytalnych inwestycjami w surowce jako kategori walorw trwaych uznawane jest za czynnik stymulujcy wzrost ich cen w dugim okresie. Generalnie mona zaoy, i wysokie ze wzgldu na ograniczenia w poday oraz oywienie gospodarcze, ceny surowcw bd si zachowywa w dalszym cigu cyklicznie i zmiennie, wyhamowujc nieco popyt. Przewiduje si, i po osigniciu maksymalnych puapw w 2007 r. (lub w 2008 r.) ich notowania powinny stopniowo znikowa. Prognozy krtkoterminowe Banku wiatowego45 sugeruj, i w tym scenariuszu agodnego ldowania ceny metali i ropy pozostan wprawdzie na wyszych poziomach ni w latach 90., ale nie osign wartoci z lat 80. Dua cz popytu na metale ze strony zwaszcza Chin bdzie generowana przez inwestycje w infrastruktur, budownictwo oraz instalacje produkcyjne. 9.1 Prognoza dugoterminowa rynku surowcw Prognozy na najblisze dwie dekady przewiduj, i kontrybucja Chin i Indii do oczekiwanego podwojenia konsumpcji miedzi i aluminium oraz metali generalnie wyniesie ponad 50%, przy dominujcym udziale Chin. Udzia ten w perspektywie duszej ni 20 lat bdzie jednak sabn na rzecz Indii wskutek przyspieszenia wzrostu gospodarczego w tym kraju, stymulowanego szybszym ni w Chinach wzrostem populacji (przy starzejcej si populacji Chin). Wspomniany scenariusz PricewaterhouseCoopers dot. wzrostu PKB w gospodarkach wschodzcych implikuje rosnce podobiestwo we wzorcach konsumpcji tych gospodarek i krajw rozwinitych, co oznacza, i rwnie intensywno popytu na metale bdzie w perspektywie poowy tego stulecia konsekwentnie zbliaa si do poziomw charakterystycznych dla krajw OECD.

45

The World Bank (2007), Global economic prospects 2007, International Bank for Reconstruction and Development and The World Bank, Washington, DC

34

Najwikszym konsumentem miedzi bdzie sektor budowlany, a nastpnie transport i elektronika. W szczeglnoci wzrost popytu na mied moe by silnie generowany przez pojazdy hybrydowe (z bateriami elektrycznymi i paliwowymi). W przypadku aluminium najwikszy popyt bdzie kreowany przez sektor transportu, a nastpnie budownictwo i przemys opakowa. Ryzyko dla popytu na metale kolorowe stanowi postp technologiczny w zakresie zastosowa wkien optycznych i cznoci bezprzewodowej w telekomunikacji, tworzyw sztucznych w hydraulice budowlanej, materiaw kompozytowych w lotnictwie oraz tworzyw sztucznych i szka w opakowaniach. Nie przewiduje si istotniejszych niedoborw w poday metali lub problemw z inwestycjami w regionach zapewniajcych ich efektywn kosztowo produkcj (zwaszcza aluminium). Chiny i Indie bd rozbudowywa swj potencja produkcji metali (oraz stali), co powinno stabilizowa rynek pod wzgldem cenowym. Niemniej nie naley oczekiwa spadku cen metali do poziomu lat 90. Generalnie zakada si, i koszty wydobycia/produkcji metali bd wzrasta ze wzgldu na rosnce koszty eksploracji/wydobycia w trudno dostpnych lokalizacjach, nisz jako dostpnych rud wymuszajc zastosowanie specjalistycznych technologii i generujc wysze koszty infrastrukturalne. Rwnie ryzyko polityczne bdzie niebagatelne (por. serie nacjonalizacji w Wenezueli, Boliwii i Rosji). Przewiduje si, i globalna produkcja stali bdzie w dalszym cigu przemieszcza si do regionw o niskich kosztach wytwarzania, jak Chiny, co bdzie dodatkowo stabilizujco oddziaywao na poziom cen. W odniesieniu do energii pierwotnej naley oczekiwa wzrostu konsumpcji o 1,6%-2% rocznie w ujciu globalnym, a 3% w Chinach i Indiach (por. tabela 11.).
Tabela 11 Konsumpcja energii wg niektrych rde w latach 2003-2030
Kraj/ region Wgiel (mln ton) 2003 USA OECD Europa Japonia Chiny Indie Rosja wiat 2020 Zmiana Zmiana Zmiana Energia nuklearna Zmiana Ropa (mln Gaz ziemny 2003200320032003baryek/dzie) (bln stp) (mld kwh) 2030 2003 2020 2030 2030 2003 2020 2030 2030 2030 2030 2003 2020 2030 % % % % (roczne) (roczne) (roczne) (roczne) 1 784 1,8 20,1 24,8 27,6 1,2 22,3 26,9 26,9 0,7 764 871 871 0,5 928 0,2 15,5 15,8 16,3 0,2 17,8 25,8 30,8 2,0 930 807 707 -1,0 -0,1 4,2 2,7 1,6 2,5 5,6 5,4 5,4 5,6 11,7 15,0 2,3 3,7 4,5 2,7 3,1 3,4 80,1 104,1 118,0 -0,1 3,8 2,4 0,9 1,4 3,1 3,6 3,8 1,2 5,1 7,0 1,0 2,2 4,5 15,3 21,2 23,6 95,5 149,9 182,0 0,8 237 6,8 42 5,9 16 1,6 138 2,4 2 523 318 171 99 233 3 122 371 304 112 321 3 299 1,7 7,6 7,4 3,2 1,0

1 095 1 390 887 893 176 176 1 531 3 530 431 775 251 330 5 440 8 642

169 4 645 887 382 10 561

rdo: Energy Information Agency/US Department of Energy (2006), International energy outlook 2006, Washington DC

Wnioski, jakie mona sformuowa uwzgldniajc prognozy s nastpujce: - popyt na wgiel jest dominant prognozowanego wzrostu konsumpcji energii pierwotnej w okresie do 2030 r. w efekcie tendencji rozwojowych gospodarek wschodzcych, gwnie Chin, co bdzie miao rwnie implikacje dla globalnego rodowiska naturalnego, - ceny wgla w najbliszych dekadach determinowane bd ewolucj popytu w Chinach (potrojenie konsumpcji do 2030 r.), statusu tego kraju jako importera lub eksportera netto wgla oraz zdolnoci podaowych innych producentw wiatowych. Wg

35

projekcji Departamentu Energii USA46 Chiny bd w 2030 r. importerem netto wgla na poziomie 22 mln t. Rwnie wpyw cenowy Indii bdzie determinowany wzrostem importu tego surowca. Jak si oczekuje do 2030 r. ulegnie on podwojeniu. Przy prognozach cen wgla naley ponadto mie na uwadze denie obu krajw do zmniejszenia zalenoci od tego surowca w dugim okresie, m.in. ze wzgldw rodowiskowych47. Uwzgldnienia naley take ich polityk dywersyfikacji rde zaopatrzenia w energi poprzez rozbudow udziaw gazu ziemnego, energii wodnej, jdrowej i odnawialnej. Generalnie przyjmuje si, i ceny wgla bd skorelowane kierunkowo z cenami ropy i gazu ziemnego, aczkolwiek bd si charakteryzowa mniejszym stopniem fluktuacji, w odniesieniu do ropy naftowej antycypuje si w najbliszych dwch dekadach nieco niszy wzrost popytu ni w przypadku metali, bo o 1/3. Wg niektrych analitykw ceny ropy naftowej pozostan na wysokich puapach wskutek rosncego popytu w krajach rozwijajcych si i barier podaowych. Tej tendencji nie wytumi najprawdopodobniej nawet rozbudowa potencjau podaowego, gdy w interesie OPEC bdzie leao ograniczanie produkcji w celu podtrzymania wysokich cen. Wg dominujcych opinii, ceny ropy utrzymaj si wprawdzie znacznie powyej kosztw produkcji w przypadku kontynuacji przez OPEC ogranicze wydobywczych, ale poniej poziomw z lat 80. Jednoczenie nie wyklucza si, i wysokie ceny tego surowca mog oddziaywa na ewolucj popytu i poday w analogiczny sposb jak w latach 80. i ostatecznie skutkowa tendencj spadkow cen. Konsumpcja ropy w Chinach w 2030 r. wzronie niemal trzykrotnie w stosunku do stanu obecnego, a Indii dwukrotnie. Niemniej jednak wkad Chin i Indii we wzrost popytu globalnego ksztatuje si na poziomie poniej 30%, w tym Chin wynosi nieco ponad 20%. Ten relatywnie niski wskanik jest rezultatem skromnego udziau ropy w strukturze zapotrzebowaniu obu gospodarek na energi. Ok. 2/3 wzrostu konsumpcji ropy bdzie kreowane przez sektor transportu48. Marginalny pozostanie udzia tego surowca w produkcji elektrycznoci Chin i Indii, a take w skali globalnej, ryzyko dla prognozy popytowej w zakresie oddziaywania Chin i Indii na rynek ropy zwizane jest z ewentualnoci szybkiego wzrostu popytu w tych krajach na tle dynamicznego rozwoju sektora transportu, co moe skutkowa barierami podaowymi. Z drugiej strony czynnikiem sprzyjajcym wyhamowania tempa wzrostu popytu jest polityka oszczdnoci energii w krajach wschodzcych motywowana wzgldami rodowiskowymi oraz perspektywa przeomw technologicznych w sektorze motoryzacyjnym (pojazdy zero-emisyjne). Wzgldy te mog w duszym okresie tonujco wpywa na polityk producentw ropy. Po stronie poday odnotowania wymaga opinia IEA49, wg ktrej w poowie przyszej dekady dostawy ropy (i gazu) pochodzce spoza obszaru OPEC osign punkt kulminacyjny i zaczn si zmniejsza. W tej sytuacji zaspokojenie wzrostu popytu na rop bdzie w 80% spoczywao na krajach OPEC, gwnie z rejonu Bliskiego Wschodu. Konsekwencj bdzie wzrost udziau OPEC w produkcji globalnej (do 53 % w 2030 r. z 42 % w 2005 r.), a take wiksza zalenoci konsumentw ropy od zakce w dostawach i

Energy Information Agency/US Department of Energy (2006), International energy outlook 2006, Washington DC 47 Prognozy zakadaj, i Chiny odpowiedzialne bd za niemal 40% wzrostu globalnej emisji CO2 w okresie do 2030 r., a w 2010 r. wyprzedz USA jako gwnego emittenta CO2 (por. Internationa Energy Agency (2006), World energy outlook 2006, IEA, Paris) 48 Szacuje si, i liczba samochodw osobowych w Chinach wzronie do 2030 r. o 200 mln szt. r. 27 mln szt. w 2004 r. W efekcie konsumpcja ropy wzronie niemal trzykrotnie (por.Institute of Energy Economics (2006), Asia/World energy outlook, IEEJ, Japan) 49 Por. Internationa Energy Agency (2006), op. cit. 36

46

wraliwo na szoki cenowe. Implikacja dla Chin i Indii, a take gospodarki wiatowej, mogaby polega na wyhamowaniu wzrostu PKB, Chiny i Indie wyrniaj si relatywnie niskimi udziaami gazu naturalnego w zapotrzebowaniu na energi (odpowiednio 3% i 7%, w wikszoci pochodzenia krajowego). Zarazem jednak dc do zredukowania udziau wgla w produkcji elektrycznoci i produkcji przemysowej deklaruj intencj zwikszenia importu gazu rurocigami wzgldnie w postaci LNG. Niemniej jednak wpyw Chin i Indii na rynek gazu lub ceny gazu w najbliszej dekadzie bdzie umiarkowany ze wzgldu na bogate zasoby gazu we wschodniej hemisferze oraz fakt, i ceny gazu pozostan w przewidywalnej przyszoci zwizane z cenami ropy, - gospodarki Chin i Indii posiadaj potencja zuycia wikszych wolumenw metali i ropy ni to si powszechnie przyjmuje. W przypadku gdyby taki scenariusz si zmaterializowa, moe doj do zwikszenia presji na dostawy i jednoczenie do wzrostu cen z negatywnymi skutkami dla wzrostu gospodarczego obu krajw. Jako przejaw zabezpieczenia si na powysz ewentualno naley interpretowa inwestycje dokonywane w ostatnich latach przez obydwa kraje w zasobnych surowcowo krajach rozwijajcych si. Nie musi to oczywicie oznacza, i dostawy w ramach tych inwestycji bd pewniejsze lub tasze ni dostpne na wolnym rynku.

10. Eksport usug


Osignicia Chin po stronie eksportu towarw kontrastuj z rezultatami w zakresie eksportu usug, odzwierciedlajc strukturalne i instytucjonalne nierwnowagi tego kraju. Usugi stanowi ok. 10% sprzeday dbr i usug Chin, przy redniej wiatowej rzdu 20%, wykazujc negatywne saldo w okresie od pocztku lat 90. do 2005 r.50 Generalnie rozwj Chin potwierdza prawidowoci obserwowane w innych krajach, gdzie sektor przemysowy stanowi gwn si motoryczn rozwoju usug, podczas gdy sytuacja Indii sugeruje bezprecedensowe przeskoczenie etapw bezporednio z rolnictwa do usug w oparciu o popyt zewntrzny na usugi zwizane z IT. Powysze tendencje sygnalizuj te istnienie w Chinach strukturalnych deficytw w rozwoju usug. wiadcz o tym marginalne powizania Chin z krajami OECD w dziedzinie handlu usugami, za wyjtkiem ssiadw azjatyckich z OECD i Australii. Rwnie skromne s BIZ krajw OECD w chiskim sektorze usug. Upowania to do sformuowania tezy, i liberalizacja handlu i BIZ w dziedzinie dbr przemysowych sprzyjaa wykrystalizowaniu si szerokiego sektora prywatnego. Rozwj sektora usug natomiast hamowany jest wysokim poziomem wasnoci pastwowej i barierami regulacyjnymi. Pena implementacja przez Chiny zobowiza GATS powinna skutkowa gbokimi reformami liberalizacyjnymi w tym sektorze. Naley odnotowa, i 11. Plan 5-letni kadzie akcent na rozwj usug, dostrzegajc w nich rdo poprawy struktury gospodarki, zatrudnienia i konkurencyjnoci. Wzrost roli Indii na globalnej arenie gospodarczej w latach 90. przypisuje si generalnie szybkiemu wzrostowi sektora usug51 (9% rocznie), ktry przyczyni si w 60% do wzrostu gospodarczego. W tym samym czasie eksport indyjskich usug wyrnia si jedn z
50 51

Por. WTO, op.cit. Statystyki handlu usugami wyrniaj usugi transportowe, podrnicze i turystyczne oraz inne usugi (komunikacyjne, budowlane, ubezpieczeniowe, finansowe, komputerowe i informatyczne, tantiemy i opaty licencyjne, inne usugi biznesowe, osobiste i kulturalne oraz rzdowe)

37

najwyszych dynamik (ponad 17% wzrost roczny). I pomimo e oywienie dotyczyo przede wszystkim segmentu usug informatycznych i biznesowych, inne kategorie usug rwnie wykazyway wysz stop wzrostu ni PKB, np. usugi telekomunikacyjne, finansowe, komunalne oraz hotele i restauracje. Wysokiej dynamice sektora usug sprzyja rosncy popyt zagraniczny, postp technologiczny w zakresie redukcji kosztw i dywersyfikacji ofert, a take zmiany w metodach organizacji produkcji, ktre generuj outsourcing. Wan role odgrywa take stopniowy proces liberalizacji usug zarwno w Indiach, jak i na poziomie midzynarodowym. Ocenia si, i Indie obok USA i UE relatywnie najefektywniej zdyskontoway globaln dyfuzj internetu dla rozwoju usug od poowy lat 90. Udzia Indii w globalnym outsourcingu usug biznesowych (m.in. przetwarzanie danych i administrowanie bazami danych, ubezpieczenia, call centers) zwikszy si z 0,5% w 1992 r. do 3% w 2003 r. Niemniej jednak ewolucji tej nie naley traktowa jako zagroenia dla pozycji UE w dziedzinie handlu usugami. Eksport usug z Indii do UE-15 stanowi zaledwie niecay 1% w cakowitym imporcie innych usug. Inaczej przedstawia si sytuacja w odniesieniu do USA, gdzie relacja ta wynosi ponad 40%. W perspektywie dugookresowej w odniesieniu do sektora usug Indii mona antycypowa nastpujce trendy rozwojowe: - rozwj sektora dotychczas skoncentrowany na kilku kategoriach usugowych (usugi biznesowe, komunikacyjne, bankowe oraz hotelowe i restauracyjne) moe rejestrowa wysokie stopy wzrostu w usugach prawniczych, transportowych i nieruchomociach, - utrzymywanie si w indyjskim sektorze usug generalnie niskiej produktywnoci i niskich przyrostw zatrudnienia (za wyjtkiem kilku kategorii: usug softwareowych telekomunikacyjnych i budowlanych, co rwnie uwarunkowane jest wysokim puapem ochrony rynku) moe skutkowa trudnociami w absorbowaniu nadwyki siy roboczej generowanej przez wzrost demograficzny i uwalnianej przez sektor rolny. W konsekwencji mog uwydatni si ograniczenia rozwoju gospodarczego opartego na usugach, - nie naley wykluczy, i spektakularna rola sektora usug w determinowaniu cieki rozwoju gospodarczego Indii mimo braku bazy przemysowej bdzie zjawiskiem przejciowym. Wdroenie przez Indie od dawna zapowiadanych reform w sektorze przemysu w powizaniu z liberalizacj napywu inwestycji zagranicznych moe skutkowa szybkim wzrostem tego sektora i wyrwnaniem jego pozycji wzgldem sektora usug. Z kolei sektor przemysowy moe stymulowa zrwnowaony rozwj poszczeglnych kategorii usugowych, - rozwj indyjskiego eksportu usug nie bdzie odbiega od teorii przewag komparatywnych. W dominujcej mierze eksport ten opiera si na taniej pracy czy to w call-centre czy administrowaniu baz danych. Nawet w przypadku outsourcingu o wysokiej wartoci dodanej, jak animacja komputerowa lub projektowanie stron internetowych, Indie konkuruj bardziej w oparciu o koszty pacy anieli innowacyjno techniczn, - podobnie jak w przypadku towarw przemysowych dwigni wzrostu handlu usugami bdzie wymiana wewntrzkorporacyjna.

38

Rozdzia III. Ocena ilociowa wpywu integracji Chin i Indii w gospodarce wiatowej
Przegld porwnawczy analiz na temat wpywu ilociowego Chin na gospodark wiatow po akcesji do WTO52 wskazuje na Chiny jako gwnego beneficjenta procesu liberalizacji niezalenie od przyjmowanych zaoe modelowych. Generalnie Chiny zyskuj od 0,4% do 25% PKB lub wicej przy uwzgldnieniu efektw dynamicznych zwizanych ze wzrostem inwestycji i popraw produktywnoci gospodarki chiskiej. Integracja Chin wykazuje wprawdzie wiele podobiestw z epizodem integracji tygrysw azjatyckich, 4 krajw ASEAN (Indonezja, Malezja, Filipiny, Tajlandia) oraz Japonii, niemniej jednak z uwagi na rozmiary kraju bdzie wywoywaa gbszy szok dla globalnych czynnikw produkcji, sektorw i regionw. Reperkusje dla gospodarki wiatowej uwidoczni si kilkoma kanaami, w szczeglnoci poprzez terms of trade oraz kanay finansowe: - wraz ze wzrostem poday pracochonnych produktw chiskich spadn ich ceny na rynkach wiatowych, z korzyci dla importerw tych dbr, - w miar wzrostu popytu wewntrznego Chin, inne kraje zyskaj na wzrocie ich cen eksportowych (i stopach zwrotu z inwestycji). Dotyczy to w szczeglnoci dbr kapitaowych a take produktw o wysokiej intensywnoci kwalifikacji oraz usug, a ponadto - artykuw spoywczych, energii i pwyrobw, wykorzystywanych w sektorze przetwrczym Chin, - korzyci mog by istotne, zwaszcza w sektorach usugowych telekomunikacji, usugach finansowych, IT i innych usugach biznesowych, - cz krajw odniesie korzyci wskutek lokowania w nich komplementarnych inwestycji, jakie bd kreowane przez napyw BIZ do Chin, - niektre kraje zarejestruj pogorszenie terms of trade i erozj lokalnego sektora przetwrczego. Dotyczy to zwaszcza krajw rozwijajcych si o analogicznej do Chin nadwyce poday niewykwalifikowanej pracy, ktre nie handluj bezporednio z Chinami, ale konkuruj z nimi na rynkach krajw trzecich i s konfrontowane z niszym popytem i niszymi cenami na swoje produkty. Kraje te mog rwnie ponie straty wskutek zaostrzenia rywalizacji o napyw kapitau zagranicznego do lokalizacji o niskich koszta pracy, - straty odnotuj te kraje - importerzy netto produktw, ktrych ceny bd wzrasta wskutek chiskiego popytu, - udzia Chin w przepywach prywatnego kapitau portfelowego moe w dalszym cigu wzrasta w miar, jak inwestorzy bd zainteresowani wyszymi zyskami i dywersyfikacj portfela, - w przypadku schodzenia dynamiki inwestycyjnej w Chinach naley liczy si ze spadkiem napywu napywu BIZ, - chiskie firmy i gospodarstwa domowe mog by zainteresowane ekspansj swojego portfela inwestycyjnego i bezporednimi inwestycjami za granic, - wpyw na kraje OECD pozostanie ograniczony, ze zmianami poniej 1% PKB, - sektorowym beneficjentem w Chinach bd tekstylia i odzie wskutek ekspiracji MFA. Eliminacja barier importowych bdzie natomiast skutkowaa spadkami produkcji sektora w krajach rozwinitych.

52

Por. np. IMF (2004), Chinas emergence and its impact on the global economy, Ch.2, World economic outlook, IMF 39

Interesujc prb ewaluacji konsekwencji zobowiza liberalizacyjnych Chin w WTO podja OECD przy wykorzystaniu modelu FTAP53. Model ten umoliwia bowiem szacowanie implikacji zarwno ze strony napywu inwestycji zagranicznych, jak i otwarcia Chin do 2008 r. na wymian handlow towarami i wybranymi usugami, do ktrych liberalizacji Chiny si zobowizay (bankowo, ubezpieczenia, telekomunikacja, inne usugi biznesowe i dystrybucja). Model zezwala ponadto na symulacj implikacji penej liberalizacji przepyww towarw i usug. Badania OECD day m.in. nastpujce rezultaty (por. tabela 12.)54: - implementacja zobowiza podjtych przez Chiny na forum WTO w zakresie towarw i wybranych sektorw usug przyniesie im wzrost dochodu realnego o niemal 2% per capita rocznie (czyli cznie ok. 18 mld USD). Z liberalizacji usug pochodzi bdzie 16% tego wzrostu. Scenariusz penej liberalizacji usug zwikszyby ten dochd o 3% rocznie (w sumie o 28 mld USD), przy czym 43% wzrostu generowane byoby przez liberalizacj usug. Znaczna cz tych korzyci bdzie wynika z poprawy efektywnoci, z jak Chiny (zarwno lokalni producenci, jak i zagraniczni inwestorzy w Chinach) bd alokowa zasoby: zmniejszajc ochron sektorw takich jak: rolnictwo i rybowstwo, czci samochodowe, chemikalia, maszyny i urzdzenia oraz zwikszajc alokacj zasobw w sektorze tekstyliw, odziey i skry, sprztu elektronicznego, produktw ywnociowych i napojw. W konsekwencji naley oczekiwa dynamicznego wzrostu importu Chin w wymienionych sektorach, zarwno o charakterze konsumpcyjnym, jak i produkcyjnym. Ze wzrostem importu skorelowany bdzie wzrost eksportu w wymienionych sektorach w oparciu o popraw konkurencyjnoci producentw chiskich, - korzyci z realokacji zasobw agodzi pogorszenie chiskich terms of trade, ale jest ono relatywnie umiarkowane w zestawieniu ze wzrostem PKB per capita, - rezultaty w dziedzinie BIZ bd zalene od charakteru inwestycji. Bezporednie inwestycje zagraniczne podjte pod ktem obejcia wysokich barier dostpu do rynku chiskiego mog zosta wycofane, jeli zaopatrzenie rynku chiskiego okae si efektywniejsze do przeprowadzenia z zewntrz. Jeli natomiast obecno firmy zagranicznej w Chinach jest formu realizacji dostaw na rynek chiski lub rynki trzecie z pozycji Chin, liberalizacja moe zintensyfikowa napyw BIZ do Chin, - najsilniejszego przyrostu BIZ naley spodziewa si w rolnictwie i rybowstwie (0,4%), za jedynego spadku w sektorze tekstyliw, odziey i skry (-0,5%). Wszystkie sektory przemysu i usug odnotuj przyrost BIZ, aczkolwiek na umiarkowanym poziomie rednio w granicach 0,2%, - mona oczekiwa pogorszenia rentownoci inwestycji chiskich za granic, - efekty dla krajw OECD bd posiaday marginalne rozmiary w ujciu zdezagregowanym - poniej 0,6% PKB, a w przypadku UE-15 jeszcze mniejsze, gdy w granicach od 0,07% do minus 0,04% PKB per capita. Korzyci wynikajce z poprawy dostpu do rynku chiskiego bd w ich przypadku redukowane zwikszon konkurencyjnoci lokalnych producentw, - podobnie znikome zmiany, ale korzystniejsze w scenariuszu penej liberalizacji, zarejestruj kraje UE-10,
53

Foreign Direct Investment Trade Analysis Project, stanowicy wariant modelu CGE (Computable General Equilibrium) i wykorzystujcy kompozycj sektorowych i krajowych danych statystycznych modelu GTAP (Global Trade Analysis Project) na duym poziomie dezagregacji- por. OECD (2006), Chinas trade..., op. cit. 54 Wyniki naley traktowa jako orientacyjne, sygnalizujce tendencje, gdy bazuj na danych z momentu akcesji Chin do WTO w 2001 r. i nie uwzgldniaj dynamicznych zmian strukturalnych w gospodarce chiskiej czy w relacjach Chin handlowych Chin. Nie obejmuj one efektw dynamicznych zwizanuch z otwarciem gospodarki chiskiej. 40

w scenariuszu penej liberalizacji handel globalny wzronie o dodatkowy 1 pkt. proc. w porwnaniu ze scenariuszem implementacji zobowiza Chin na forum WTO. Najwikszymi beneficjentami takiego scenariusza s Korea Pd. Japonia, UE-15, Kanada, i USA. Ich korzyci wynikayby z tytuu zwikszenia efektywnoci alokacyjnej, poprawy terms of trade i wzrostu rentownoci BIZ w sektorze usug na rynku chiskim.
Akcesja do WTO cznie % Towary Usugi % % -0,08 -0,07 0,01 0,03 0,04 -0,01 1,90 1,48 0,30 0,84 0,67 0,17 -0,07 -0,06 -0,01 0,08 0,07 0,00 0,20 0,21 0,01 -0,05 -0,04 0,00 0,05 0,05 0,01 -0,04 -0,03 0,00 0,07 0,06 0,01 -0,01 0,00 0,00 -0,03 -0,03 0,01 Pena liberalizacja Towary % Usugi % -0,01 0,16 1,67 1,01 0,16 0,17 0,57 -0,01 0,05 -0,01 0,00 0,06 0,07 -0,03 -0,01 1,29 0,45 -0,08 0,03 -0,02 -0,07 0,01 -0,02 0,00 0,01 0,01

Tabela 12 Wzrost PKB per capita, implementacja zobowiza WTO i pena liberalizacja usug
cznie % -0,04 0,20 2,91 1,41 0,17 0,21 0,59 -0,05 0,06 -0,01 -0,04 0,08 0,09

Australia Nowa Zelandia Chiny Hong Kong- China Rosja Japonia Korea Kanada USA Meksyk EU-15 Pozostae kraje Europy Pozostay wiat

rdo: OECD, projekcje wg modelu FTAP, 2006 r.

Analizy wpywu gospodarek wschodzcych przeprowadzone z kolei przy wykorzystaniu modelu grawitacyjnego55 rozpatrujce przepywy strumieni handlu jako funkcj rozmiarw gospodarek kontrahentw i ich dystansu geograficznego56 wykazuj, i intensyfikacja wymiany hanlowej Chin w regionie Azji jest kompatybilna z dowiadczeniem historycznym integracji pastw EW z UE-15. Wysz dynamik relacji gospodarczych Chin mona uzasadni ich rol w handlu przetwrczym, wzgldnie wysz atrakcyjnoci dla BIZ i pozycj diaspory chiskiej w napywie BIZ. Niska wymiana handlowa OECD z Indiami odzwierciedla uwarunkowania rozwoju tego kraju. Generalnie szacunki w oparciu model grawitacyjny z punktu widzenia OECD/UE i Polski sugeruj, i: - w wietle wzrostu gospodarczego Chin i Indii, kraje specjalizujce si w produkcji i eksporcie czci i komponentw, dbr kapitaowych oraz surowcw bd w najbliszych dwch dekadach odnosi korzyci, natomiast kraje stawiajce na produkcj dbr konsumpcyjnych rejestrowa bd substytucj swych wyrobw przez eksport z Chin i Indii (np. w segmencie ICT), - analogicznych konsekwencji naley spodziewa si w dziedzinie przepyww bezporednich inwestycji zagranicznych. Krajom konkurujcym z gospodarkami wschodzcymi o napyw BIZ trudniej bdzie przyciga inwestycje o charakterze horyzontalnym (rynkowym), ale atwiej inwestycje o charakterze wertykalnym
Por. np. ECB (2006), Evaluating Chinas integration in world trade with a gravity model base benchmark, Working Paper Series No 693 oraz Amita Batra (2004), Indias global trade potential: The gravity model, ICRIEW, Working Paper No. 151 56 Z perspektywy akademickiej przyjmuje si, i s to nie tylko koszty zwizane z odlegoci (np. koszty transportu), ale take inne czynniki o charakterze kulturowym, historycznym i ekonomicznym rzutujce na koszty transakcyjne, takie jak wsplny jzyk, grupy etniczne, diaspora (55 mln Chiczykw, od ktrej pochodzi ok. 50% inwestycji zagranicznych w Chinach, 20 mln Hindusw ze skromnym udzialem w napywie BIZ do Indii), wsplna granica, wsplna historia terytorialna (zwizki kolonialne), uczestnictwo w porozumieniach regionalnych (ASEAN, SAARC South Asian Association of Regional Cooperation). 41
55

zwizane z fragmentaryzacj globalnego acucha produkcji i dostaw, zwaszcza inwestycje, obejmujce fazy produkcji czci i komponentw czy pwyrobw generalnie, ktre kierowane s do gospodarek wschodzcych w celu finalnego montau. Oznacza to, i inwestorzy zagraniczni stojcy przed alternatyw budowy zakadw samochodowych wg formuy greenfield w Chinach lub w kraju trzecim, zwaszcza poza regionem Azji Pd.-Wsch., bd preferowa pierwsz opcj z uwagi na korzyci produkcji w bliskoci do duego i ekspandujcego rynku chiskiego. Jednoczenie atutem przedsibiorcy z kraju trzeciego w takim procesie decyzyjnym bdzie jego funkcjonowanie w globalnym lub regionalnym systemie produkcji inwestora zagranicznego. Podsumowujc, implikacje dla krajw trzecich na tle integracji Chin i Indii bd zrnicowane w zalenoci od stopnia ich rozwoju gospodarczego (pozytywne dla krajw zamonych, negatywne dla krajw uboszych) oraz podobiestw we wzorcach przewag komparatywnych. Zasadniczo bd one te w duej mierze determinowane bliskoci pooenia geograficznego i historycznymi powizaniami handlowymi. Tak wic kraje zaangaowane intensywnie w relacje handlowe z gospodarkami wschodzcymi bd rejestrowa najbardziej widoczne efekty wzrostowe.

Rozdzia IV. Potencja naukowo-technologiczny Chin i Indii


1. Aplikacje technologiczne
Wanym miernikiem przeksztace globalizacyjnych jest trend w przepywie technologii. Przewiduje si, i trwajca obecnie rewolucja technologiczna doprowadzi w perspektywie do 2020 r. do transformacji jakoci i dugoci ycia, zmiany charakteru miejsca pracy i wykrystalizowania nowego ukadu si ekonomicznych i politycznych na scenie globalnej. Analizujc trendy technologiczne i ich walory gospodarcze, medyczne, rodowiskowe oraz w zakresie bezpieczestwa publicznego eksperci RAND Corporation zidentyfikowali 16 kluczowych zastosowa technologicznych o najwyszym skumulowanym wpywie na spoeczestwo i relatywnie wysokim potencjale komercjalizacji. Zaprezentowano je w Tabeli 1357. W tej grupie zastosowa technologicznych zwraca uwag dominujcy udzia aplikacji o charakterze kompleksowym, integrujcych technologie ICT, nanotechologie, biotechnologie i technologie materiaowych. Zdolno akwizycji i implementacji poszczeglnych zastosowa technologicznych zalena jest od potencjau N&T oraz salda barier i mocnych stron pozatechnicznych na poziomie krajowym, jak popyt krajowy, infrastruktura, polityki, regulacje. W tabeli 14 zestawiono podstawowe czynniki stymulujce i ograniczajce potencja implementacyjny 16 aplikacji technologicznych w 2020 r.dla Chin i Indii oraz wybranych krajw. Graficzn ilustracj wynikw porwna zaiera Rys. 9.

Richard Silberglitt, Philip S.Anton, David R. Howel, Anny Wong (2006), The global technology revolution 20020, In-depth anayses, RAND Corporation, Santa Monica 58 Richard Silberglitt, Philip S.Anton, David R. Howel, Anny Wong (2006), The global technology revolution 20020, In-depth anayses, RAND Corporation, Santa Monica

57

42

Tabela 13 Aplikacje technologiczne w 2020 r.


Aplikacje technologiczne o relatywnie najwikszym potencjale spoecznogospodarczym w 2020 r. Wymagany dla akwizycji aplikacji i jej implementacji krajowy potencja N&T Niski Potencja rozwojowy Obszary integracji technologii Potencja akwizycji i implementacji technologii Niemcy Polska x x x x x x x x x x x x

Chiny

1. 2.

Tania energia soneczna Bezprzewodowa telekomunikacja na obszarach wiejskich 3. Genetycznie zmodyfikowane zboa/ywno 4. Filtry i katalizatory oczyszczania wody 5. Autonomiczne tanie budynki mieszkalne z samowystarczalnymi systemami energetycznymi 6. Szybka detekcja substancji biologicznych 7. Systemy zielonej produkcji 8. Powszechna identyfikacja produktw i osb w oparciu o czstotliwo radiow (RFID) 9. Pojazdy hybrydowe 10. Terapie lekowe ukierunkowane na zwalczanie specyficznych nowotworw lub czynnikw chorobotwrczych 11. Udoskonalone metody diagnostyczne i chirurgiczne 12. Kryptografia kwantowa w bezpiecznym transferze informacji 13. Urzdzenia telekomunikacyjne w powszechnym dostpie do informacji 14. Czujniki monitorujce strefy publiczne 15. Inynieria tkanek 16. Komputery osadzone w ubraniach i elementach garderoby. Objanienia: Potencja rozwojowy:

1 2 3 4 5 6..7 8 x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

b n m i x x x x x x x x x x x

x x x x x

x x x x x

x x x x x

x x x x x

x x x x x

x x x x

redni

x x x x x

x x x x x x x

x x

x x x

x x x

x x x

x x x

x x x

x x x

x x x

x Wysoki x x x x x

x x

x x

x x

x x

x x

x x

x x

x x

x x x B. wysoki x x x x

x x x

x x x

x x x

x x x

x x x

x x

x x

x x

x x x x x x x x x x x

x x x

x x x

x x

x x x

x x x

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

promocja rozwoju obszarw wiejskich promocja wzrostu gospodarczego i handlu midzynarodowego poprawa publicznej opieki zdrowotnej poprawa indywidualnej opieki zdrowotnej redukcja zuycia surowcw i poprawa stanu rodowiska wzmocnienie potencjau militarnego wzmocnienie bezpieczestwa pastwa i bezpieczestwa publicznego poprawa jakoci rzdzenia i struktury spoecznej

Obszary integracji technologii: b-bio technologie, n-nanotechnologie, m- technologie materiaowe, i- technologie informatyczne

rdo: Opracowanie DAP MG na podstawie RAND Corporation, 2006 r.

Rezultaty porwna upowaniaj do sformuowania nastpujcych tez na najblisze 13 lat: - kontynuacja niezagroonej hegemonii technologicznej krajw wysoko rozwinitych, jak USA i Niemcy, - stopniowy wzrost potencjau technologicznego grupy krajw, ktre bd w stanie pozyska i implementowa technologie 1-12 w obszarach od niskiego do wysokiego potencjau N&B w tym: Chiny w czowce, a za nimi Indie, kraje EW (m.in. Polska) oraz na kocu Rosj,
43

Rosja

Indie

USA

awans cywilizacyjny Chin i Indii bdzie powizany z implementacj technologii 1-5, zwikszajcych efektywno rozwoju obszarw wiejskich i miast, redukujcych nakady inwestycyjne na mieszkalnictwo, infrastruktur transportow, wodn, komunikacyjn i energetyczn, a ponadto poprawiajce produktywno roln, standardy edukacyjne i dostpu do informacji59. opanowanie aplikacji 6 dot. szybkich analiz substancji biologicznych powinno uatwi gospodarkom wschodzcym profilaktyk w zakresie chorb zakanych, HIV/AIDS oraz pandemii, a tym samym poprawi atrakcyjno dla zagranicznych inwestorw. Chiny i Indie bd zainteresowane aplikacjami technologii RFID oraz kryptografii kwantowej, zarwno dla zwikszenia konkurencyjnoci swoich systemw produkcji/usug w skali globalnej, jak i wychodzc naprzeciw oczekiwaniom zagranicznych kontrahentw w celu wzmocnienia ich potencjau logistycznego i marketingowego, nisza klasyfikacja Polski w stosunku do gospodarek wschodzcych to efekt bariery w postaci niskich nakadw na B&R. Szanse Polski na maksymalizacj korzyci z czonkostwa w UE eksperci RAND Corporation wi z opanowaniem technologii RFID oraz kryptografii kwantowej, saba pozycja Rosji to rezultat degradacji w latach 90. jej infrastruktury i potencjau instytucjonalnego N&T, a take eksodusu naukowcw. Z tego m.in. wzgldu brak jest pewnoci co do zastosowania przez Rosj w analizowanym horyzoncie czasowym technologii RFID i kryptografii kwantowej, aczkolwiek aspiracje mocarstwowe Rosji bd j skania do inwestycji w N&T, wszystkie kraje w omawianej grupie bd miay motywacj podaow (dostp do surowcw energetycznych), kosztow (sankcje, limity emisyjne) i popytow (wzorce konsumpcji) dla wprowadzenia pojazdw hybrydowych oraz stosowania zielonej produkcji, najprawdopodobniej ani Chiny ani Indie (ani te Polska) nie bd dysponoway bardzo wysokim potencjaem implementacyjnym niezbdnym dla aplikacji 13-16. W szczeglnoci technologie telekomunikacyjne wymagaj wysoce wyspecjalizowanej sieci infrastrukturalnej IT, a rozwj inynierii tkanek uwarunkowany jest poziomem nauki i finansowania poza zasigiem tej grupy krajw, szereg aplikacji technologicznych generuje kontrowersje spoeczne na tle etycznym, kulturowym, rodowiskowym czy religijnym. Ich rozstrzygnicie bdzie warunkowao postp w indywidualnych aplikacjach na szczeblu narodowym. USA posiadaj tu okrelon pewn przewag, jeli chodzi o zaawansowanie debaty publicznej w odniesieniu do ryzyk i korzyci zastosowa najnowszych technologii. Rwnie kraje azjatyckie wydaj si bardziej zdeterminowane od europejskich co do akceptacji niektrych zastosowa technologicznych, jak inynieria genetyczna, cz aplikacji zawiera potencja dual use i moe by pozyskana do celw doranych rwnie przez kraje o ograniczonym poziomoie N&T. Naley si liczy z ewentualnoci wykorzystania niektrych aplikacji przez organizacje terrorystyczne i reimy autorytarne, m.in. do cenzurowania aktywnoci spoecznej (jak monitorowanie internetu przez Chiny).

Szacunki rzdu chiskiego wskazuj, i do 2030 r. moe doj do kryzysu zaopatrzenia ludnoci w wod, a do 2020 r. 400 mln osb z obszarw rolniczych przemieci si do orodkw miejskich, w tym niemal poowa do dynamicznie rozwijajcych si aglomaracji nadbrzenych (48). 44

59

Tabela 14 Bariery i stymulanty implementacyjne dla 16 aplikacji technologicznych w 2020 r.


Bariery (b) i stymulanty (s) Polska Rosja USA Niemcy Chiny Indie Koszty i finansowanie s s b b b b Regulacje i polityki b, s b, s b, s b, s b, s b, s Wartoci spoeczne, opinia publiczna i polityka b, s b, s b, s b, s b, s b, s Infrastruktura s s b b b b, s Obawy etyczne (prywatno) b, s b, s Wykorzystanie surowcw i stan rodowiska s s s s s Inwestycje w B&R s s b, s b, s b b Edukacja i pimienno s s b, s b, b b Populacja i demografia s s s s s s Zarzdzanie i stabilno s s b, s b, s s b cznie 4b,10s 3b, 10s 7b, 7s 7b, 6s 6b, 5s 7b, 4s rdo: Richard Silberglitt, Philip S.Anton, David R. Howel, Anny Wong (2006), The global technology revolution 20020, In-depth anayses, RAND Corporation, Santa Monica

Rysunek 9 Potencja implementacji w 2020 r. przez niektre kraje 16 aplikacji technologicznych

USA Niemcy Izrael Japonia ^ Chiny ^Indie Polska ^ ^Rosja 0 ?Iran 100 90 80 70 60 50 40 30

Brazylia Meksyk Chile Turcja 20 10 0

100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0

PotencjaxStymulanty %

Bariery %

rdo: Richard Silberglitt, Philip S.Anton, David R. Howel, Anny Wong (2006), The global technology revolution 20020, In-depth anayses, RAND Corporation, Santa Monica

2. B&R
Jedn z najistotniejszych barier w implementacji najnowszych technologii s inwestycje w B&R. Nakady inwestycyjne nale, jak wspomiano wyej, do mocnych stron Chin i Indii. Przykadowo nakady Chin na B&R w okresie 1995-2003 podwoiy si do ok. 1,5% PKB.

Szacunki rzdu chiskiego wskazuj, i do 2030 r. moe doj do kryzysu zaopatrzenia ludnoci w wod, a do 2020 r. 400 mln osb z obszarw rolniczych przemieci si do orodkw miejskich, w tym niemal poowa do dynamicznie rozwijajcych si aglomaracji nadbrzenych (48). 45

60

OECD ocenia61, i w 2006 r. wydatki Chin na B&R przekrocz po raz pierwszy nakady Japonii (na poziomie 130 mld USD), lokujc Chiny na pozycji drugiego inwestora w B&R w skali wiatowej za USA (nakady 330 mld USD). Dla porwnania nakady wszystkich pastw UE-15 wyniosy w 2006 r. 230 mld USD. Chiny dysponuj rwnie drug co do wielkoci liczb naukowcw ponad 900 tys. (USA- 1,3 mln). Do 2010 r. Chiny bd produkowa wicej doktorw ni USA62. Biorc jednak pod uwag wskaniki per capita lub te uwzgldniajc dystans, jaki te kraje maj do przemierzenia dla osignicia puapw technologicznych krajw rozwinitych wskaniki te pozostaj skromne. Firmy zagraniczne s aktywne w Chinach i Indiach w niektrych sektorach redniej i wysokiej technologii, jak przemys motoryzacyjny, IT i ICT. Dotychczas ich zaangaowanie w B&R zwizane byo gwnie z modyfikacj produktw pod ktem dopasowania do rynku lokalnego. Podobnie dua cz B&R firm chiskich koncentruje si na poprawie zdolnoci absorpcyjnych licencji lub zbudowaniu potencjau technicznego w celu odtworzenia wzgldnie rozwijania zagranicznej technologii pod kontrol firmy zagranicznej. Intensywno B&R (relacja nakadw do wartoci dodanej) przedsibiorstw zagranicznych stanowi zaledwie poow tego wskanika dla firm lokalnych, co moe kwestionowa efektywno BIZ jako kanau importu technologii63, ale daje si wyjani z jednej strony polityk ochrony wasnoci intelektualnej firm zagranicznych,a z drugiej - determinacj firm lokalnych do przeskoczenia etapw rozwoju technologii. Naley rwnie podkreli istnienie tendencji do jakociowej zmiany tej sytuacji w rednim okresie, o czym wiadczy szybki awans Chin (i Indii) w priorytetach inwestycyjnych B&R firm z obszaru OECD. Z najnowszych danych UNCTAD wynika64, i ponad 750 przedsibiorstw wielonarodowych, w tym wiele amerykaskich, utworzyo centra B&R w Chinach, z intencj rozwijania produktw na potrzeby rynku lokalnego i globalnego. Dla porwnania: w 1997 r. byo w Chinach niespena 50 centrw B&R przedsibiorstw wielonarodowych.

Rozdzia V. Bezporednie inwestycje zagraniczne w gospodarkach wschodzcych


1. Napyw BIZ do Chin i Indii
Bezporednie inwestycje zagraniczne stanowi siln determinant globalizacji. Krach dot.com w 2000 r. wyhamowa dominujc w latach 90. tendencj do fuzji i zakupw w krajach rozwinitych na rzecz stopniowej ekspansji kapitaowej w zdolnoci produkcyjne krajw o niskich pacach i ich integracji w globalne systemy produkcji. Poziom BIZ o wartoci 916 mld USD w 2005 r. pozostawa w dalszym cigu poniej rekordowej wartoci 1,4 bln z 2000 r., aczkolwiek wzrost BIZ (29% w 2005 r. i 27% w 2004 r.) dobrze rokuje perspektywie odbudowy strumieni inwestycyjnych.

OECD (2006), China will become worlds second largest investor in R&D by the end of 2006, finds OECD, www.oecd.org 62 Richard Freeman (2006), The great doublin: The challenge of the new global labour Market, www. emlab.berkeley.edu 63 Frederique Sachwald (2005), Impact of changing production location on foreign direct investment, Tokyo Club Foundation for Global Studies 64 United Nations Conference on Trade and Development (2006), World Investment Report 2006: FDI from developing and transition economies: implications for development, United Nations, New York and Geneva

61

46

UNCTAD ocenia, i w 2005 r. udzia krajw rozwijajcych si w napywie globalnych BIZ wynis 36%65. Szacujc jednoczenie, i obserwowany aktualnie trend wzrostowy BIZ przyciganych potencjaem rynkowym oraz eksportowym krajw rozwijajcych si, a take trendem umidzynarodowienia B&R bdzie si pogbia. Liberalizacja systemu handlu i inwestycji stworzya atrakcyjne otoczenie biznesowe w Chinach i oddziaywaa w duej mierze na napyw BIZ (por. tabela 15).
Tabela 15 Warto skumulowana BIZ w latach 1990-2005 w mld USD
Napyw BIZ Odpyw BIZ 1990 2000 2005 1990 2000 2005 395 1 257 1 266 431 1 316 2 051 USA 111 272 503 152 542 967 Niemcy Chiny 21 193 318 4,5 28 46 Indie 2 18 42 0,1 2 10 0,1 34 93 0,4 1 5* Polska bd. 32 132 bd 20 120 Rosja 1 789 5 803 10 130 1 791 6471 10 672 wiat * Wg NBP byo to 7 mld USD rdo: UNCTAD (2006), World Investment Report 2006: FDI from developing and transition economies: implications for development, United Nations, New York and Geneva

Napyw BIZ do Chin cechuje relatywnie wysokie tempo przyrostu na poziomie 8% wiatowego napywu BIZ, co oznacza inwestycje w wysokoci 72 mld USD w 2005 r. i 61 mld USD w 2004 r. Jednoczenie warto spojrze na ich ulokowanie. BIZ skoncentrowane s na sektorze przemysu, poniewa dostp do sektora usug ulega dopiero liberalizacji w ramach WTO. Rwnie Napywajcy kapita po czci posiada charakter krtkotrway i koncentruje si na pracochonnym przetwrstwie, czyli motywowany jest wzgldami kosztowymi i zorientowany jest na dziaalno proeksportow (inwestycje japoskie, koreaskie i tajwaskie). Natomiast napyw BIZ skierowany do sektorw wysokiej technologii i usug, zwaszcza ukierunkowanych na rynek wewntrzny dopiero nabiera tempa (inwestycje koreaskie, tajwaskie, USA i pastw europejskich). Ponadto niewystarczajcy jest stopie dywersyfikacji geograficznej napywu inwestycji - wikszo BIZ inwestycji (70% wartoci skumulowanej) pochodzi z krajw Azji Wschodniej, gwnie Hong Kongu i Tajwanu. Generalnie ocenia si, i poprawa tych relacji uwarunkowana jest pen implementacj przez Chiny zobowiza w WTO oraz realizacj uzupeniajcych reform wewntrznych, w szczeglnoci budowy transparentnego i efektywnego systemu regulacyjnego w zakresie ochrony praw wasnoci intelektualnej, a ponadto prywatyzacji i restrukturyzacji przedsibiorstw pastwowych. Analogiczne rekomendacje sformuowa mona pod adresem Indii (np. specyfika ochrony patentowej ukierunkowana na protekcj procesu technologicznego, a nie produktu). Ich dodatkowym handicapem s szczeglnie protekcjonistyczne regulacje w zakresie inwestycji zagranicznych66.

65 66

UNCTAD (2006), op. cit. obarczane przez OECD odpowiedzialnoci za niky w stosunku do Chin udzia BIZ w generowaniu rozwoju gospodarczego. BIZ mogyby w pewnym stopniu zrekompensowa braki kapitau inwestycyjnego zwizane relatywnie nisk w stosunku do potrzeb rozwojowych stop oszczdnoci wewntrznych w Indiach (20%). 47

Napyw BIZ do Indii67 utrzymuje si od 1990 r. niezmiennie na poziomie ok. 1/10 wartoci napywu BIZ do Chin, co stanowi potwierdzenie stopniowego charakteru otwierania gospodarki indyjskiej na inwestycje zagraniczne i wdraanie reform gospodarczych generalnie szerszym sensie. Dysproporcje midzy obu krajami pod wzgldem napywu BIZ mog si jeszcze nasili w zwizku z implementacj przez Chiny zobowiza liberalizacyjnych w WTO i prawdopodobn kontynuacj przez Indie w wietle uwarunkowa wewntrzpolitycznych konserwatywnego podejcia do liberalizowania gospodarki. W konsekwencji Chiny bd szybko nadrabiay dystans dzielcy je od Indii w rozwoju sektora usug i midzynarodowym handlu usugami. Ok. 50% wartoci napywajcych do Indii BIZ trafia do dominujcego we wzrocie gospodarczym sektora usug, w tym kategorii IT i softwareowych. Zarysowuje si jednak te pozytywna tendencja wzrostowa napywu BIZ do sektora przemysu. Trudno przeceni rol firm z udziaem kapitau zagranicznego w generowaniu chiskiej ekspansji handlowej. W 2005 r. ich eksport stanowi 58,2% eksportu cakowitego, a import 58,8% importu ogem (podobne puapy w obrotach polskiego handlu zagranicznego notuj firmy z kapitaem zagranicznych dziaajce w Polsce - 62% w eksporcie i imporcie w 2004 r.). W sektorach eksportu zaawansowanych dbr przemysowych ich dominacja jest jeszcze wyraniejsza, sigajc 70-90%68, co porednio potwierdza rosnc pozycj Chin w midzynarodowej aktywnoci przetwrczej i handlu w trjkcie w regionie Azji-Pacyfiku. Cech charakterystyczn obecnej fazy globalizacji jest dynamicznie rosncy udzia w przepywach BIZ przedsibiorstw wielonarodowych wywodzcych si z krajw rozwijajcych si i krajw o gospodarkach w okresie przejciowym (por. tabela 16). W 2005 r. cakowitej liczby przedsibiorstw wielonarodowych miaa siedzib w Chinach i Indiach. Tabela 16 ilustruje dynamik przyrostu liczby korporacji wielonarodowych w gospodarkach wschodzcych, ktra wyniosa w okresie ostatnich 15 lat 450% i bya 10-krotnie wysza od tempa wzrostu tej kategorii w krajach rozwinitych, stanowio istotny bodziec rwnowacy dystrybucj geograficzn przedsibiortsw wielonarodowych w skali globalnej. Wikszo korporacji wielonarodowych wywodzcych si z Chin i Indii jest relatywnie maa. Niemniej jednak zaczynaj wyania si w tej grupie rwnie korporacje o zasigu wiatowym.
Tabela 16 Liczba przedsibiorstw wielonarodowych z siedzib w gospodarkach wschodzcych
Kraj Pocztek lat 90. Pocztek lat 2000 Stopa wzrostu (%) 500 (1993r.) 3 429 (2005 r.) 805 Chiny 187 (1991r.) 1 700 (2005 r.) 809 Indie 1 049 (1991r.) 7 460 (2005 r.) 611 Korea 500 (1991 r.) 948 (2002 r.) 90 Hong Kong 566 (1992 r.) 1 225 (2005 r.) 116 Brazylia 2 681 14 762 451 cznie 34 280 50 520 47 Kraje rozwinite rdo: UNCTAD (2006), World Investment Report 2006: FDI from developing and transition economies: implications for development, United Nations, New York and Geneva

7 mld USD w 2005 r. i 5 mld USD w 2004 r. Guillaume Gaulier, Francoise Lemoine, Deniz Unal-Kesenci (2006), Chinas emergence and the reorganisation of trade flows in Asia, Centre dEtudes Prospectives et dInformations Internationales, Paris
68

67

48

2. BIZ Chin i Indii


Od 2000 r. wadze chiskie prowadz intensywn polityk promocji inwestycji chiskich za granic. Do przesanek tej polityki naley zaliczy: - rosnce zapotrzebowanie na surowce, m.in. rop, gaz, ruda elaza, aluminium, tarcic, - stojce za co trzeci inwestycj Chin za granic i determinujce zaangaowanie kapitaowe przedsibiorstw chiskich w Australii, Rosji i w krajach rozwijajcych si w Afryce i Ameryce aciskiej, - zainteresowanie dostpem do technologii i know how krajw rozwinitych, w szczeglnoci USA i UE, - denie do wsparcia eksportu, obsugi rynkw i rozbudowy prezencji na rynkach zagranicznych, m.in. w sektorze ICT. Potencja Chin w zakresie BIZ jest znaczny. W latach 2000-2003 Chiny rocznie przeznaczay na swoje zagraniczne inwestycje ok. 3 mld USD, a w 2005 r. ju 11 mld USD, osigajc warto skumulowan 46 mld USD (z czego trafio do Hong Kongu). Poziomy te mog by powanie niedoszacowane (nawet do 50%), gdy nie uwzgldniaj transakcji fuzji i przej dokonywanych przez filie przedsibiorstw chiskich ulokowane poza Chinami, w szczeglnoci w Hong Kongu69 . W ostatnich latach najdynamiczniej rosn chiskie BIZ w sektorze przetwrczym i wydobywczym, osigajc 60% udzia w caoci inwestycji zagranicznych Chin. Na tym tle inwestycje zagraniczne Indii, w tym podejmowane w sektorze surowcw, pozostaj na niskim poziomie 1/10 wartoci inwestycji zagranicznych Chin, co jest porwnywalne z rzdem rnicy midzy bu krajami w odniesieniu do wartoci napywu BIZ.

Rozdzia VI. Konkurencja chisko-hinduska


1. Ryzyka dla rozwoju gospodarczego Chin
Wtpliwoci co do stabilnego rozwoju gospodarczego Chin opieraj si na nastpujcych przesankach: - maym prawdopodobiestwie podtrzymania wysokiej stopy oszczdnoci i stopy inwestycji wewntrznych przewyszajcej niemal dwukrotnie analogiczne parametry dla Indii (w okresie 1990-2004 r. w przypadku Chin stopy wyniosy redniorocznie ok. 40% dla obu kategorii ekonomicznych, podczas gdy dla Indii ksztatoway si one rednio na poziomie 20%)70, - konsekwencjach starzenia si spoeczestwa na skutek drakoskiej polityki jednego dziecka, - nadpoday siy roboczej z obszarw rolnych71 i wysokiego ukrytego bezrobocia72,
w ramach tzw. round tripping, czyli transferu kapitau- uzasadnionego preferencyjnym traktowaniem, w tym wzgldami podatkowymi- do specjalnych jednostek za granic i reinwestowaniu go nastpnie w gospodarce macierzystej. W krajach rozwijajcych si tranzyt BIZ w szczeglnoci poprzez raje podatkowe na Morzu Karaibskim (Kajmany, Bermudy, Brytyjskie Wyspy Dziewicze) wykorzystywany jest przez inwestorw take jako forma zabezpieczenia przed zmianami politycznymi. W Europie najwikszym centrum tranzytu BIZ w latach 2002-2005 by Luksemburg, z 95% udziaem round-tripping w napywie inwestycji zagranicznych do tego kraju (por. UNCTAD (2006), op. cit.) 70 European Commission (2006), Autumn 2006..., op. cit. 71 Rzd chiski szacuje, i do 2020 r. 400 mln osb z obszarw rolniczych przemieci si do orodkw miejskich, w tym niemal poowa do dynamicznie rozwijajcych si aglomaracji nadbrzenych 49
69

kontynuacji bdnej polityki przemysowej subsydiowania wielkich przedsibiorstw z udziaami pastwa za cen spokoju spoecznego, niedorozwoju sektora finansowego i niepewnoci co do losw jego prywatyzacji ryzyku redukcji napywu inwestycji zagranicznych na tle konfliktw wewntrzpolitycznych lub konkurencji zewntrznej (np. Indii, Europy Wschodniej) oraz fakcie, i ponad poowa BIZ do Chin pochodzi z diaspory (w tym od rezydentw na Tajwanie oraz w Hong Kongu), podczas gdy tylko 10% inwestycji napywajcych do Indii jest finansowana przez jej diaspor. Relatywizuje oceny atrakcyjnoci gospodarki chiskiej dla wiatowych inwestorw zagranicznych73, wzrocie kosztw pracy w relacji do Indii74, co rokuje wzrost przewagi konkurencyjnej Indii w dziedzinie ekspansji pracochonnych sektorw produkcji/montau, barierach w wiatowej poday surowcw zaostrzanych konkurencj chisko-hindusk ograniczeniach w potencjale transportu oceanicznego, wzrocie cen energii i surowcw, problemach z zaopatrzeniem w wod75 i zanieczyszceniem rodowiska, ryzyku epidemii HIV/AIDS76, ryzyku pandemii77, perspektywie narastania wewntrznych konfliktw wewntrzpolitycznych na tle dystrybucyjnym, ewentualnoci konfliktu wok Tajwanu.

Z ocen ekspertw RAND Corporation78 wynika, i w okresie do 2015 r. wiksze jest prawdopodobiestwo zmaterializowania si tych zagroe jako kilku cznie ni indywidualnie. Przykadowo spadek napywu BIZ moe by kulminacj napi wystpujcych w ukadzie wewntrzkrajowym konfliktw we wadzach partyjnych, nieefektywnoci rynku finansowego, jak i niewymienialnoci renminbi. Skutkiem redukcji napywu inwestycji zagranicznych rzdu 10 mld USD byoby zmniejszenie wzrostu gospodarczego o 0,6%-1,6% rocznie. Prawdopodobiestwo, e dojdzie do kumulacji wszystkich zagroe uwaane jest jednak za znikome, niemniej kryj one w sobie potencja cakowitego wygaszenia rozwoju Chin (zmniejszenie PKB o 7,4% do 10,7% rocznie).

RAND ocenia czne bezrobocie w Chinach na 23% (ok. 170 mln osb), por. Charles Wolf,Jr., K.C.Yeh, Benjamin Zycher, Nichoilas Eberstadt, Sung-Ho Lee (2003), Fault lines in Chinas economic terrain, RAND, Santa Monica, CA. Wg danych rzdowych w 2005 r. stopa bezrobocia wyniosa 3,6%, a jej utrzymanie na tym poziomie w najbliszych bdzie wymagao tworzenia 17 mln miejsc pracy rocznie- por. TIME Magazine (2006). Oline edition, Asia, www.time.com/time/asia/covers/110102617/cover.html. Dla porwnia oficjalna stopa bezrobocia w Indiach wyniosa w 2005 r. 8,9%. (www.indexmundi.com/india/unemployment_rate.htlm) 73 Yasheng Huang and Tarun Khanna (2003), Can India overtake China?, Foreign Affairs, June-July 2003 74 W 2002 r. przecitna paca robotnika w przemyle wynosia 24 USD w przypadku Inii i 111 USD w Chinach (por. Deloitte Research (2006), China and India: The reality beyond the hype, Deloitte Developmen LLC) 75 Wg szacunkw rzdu chiskiego w okolicach 2030 r. moe doj do kryzysu zaopatrzenia ludnoci w wod 76 Rne szacunki zachorowa (m.in. ONZ) sigaj do 1,3 mln osb w 2002 r. i zakadaj stop wzrostu 20%30% p.a. 77 Referowane ostatnio przez B scenariusze reperkusji gospodarczych pandemii w zalenoci od powagi jej przebiegu i zdolnoci do opanowania jej rozmiarw szacuj redukcj produkcji globalnej w granicach od 1% do 5% PKB, przy czym zakada si, i gros konsekwencji ponosiyby kraje rozwijajce si z uwagi na gsto populacji (np. nadbrzene aglomeracje Chin) i sabsz infrastruktur zdrowotn. Ubytek PKB w Azji Wschodniej wynisby od 0.8% do 8,7% a Azji Poudniowej od 0,6% do 4,9% (por. The World Bank (2006), Global development finance 2006, International Bank for Reconstruction and Development and The World Bank, Washington, DC) 78 por.Charles Wolf, Jr., et al., op. cit. 50

72

W powyszym kontekcie, warto jednak zauway, i obserwowana skuteczno Chin zwaszcza w zatrudnieniu i edukacji (skutkujcej wzrostem TFP) mas siy roboczej moe w istotnym stopniu rekompensowa ryzyka i zdecydowa o kontynuacji tendencji rozwojowych na wysokim poziomie rwnie w dalszej przyszoci. Potwierdzenia tej tezy dostarczaj najnowsze empiryczne badania porwnawcze79 w odniesieniu do przedsibiorstw przemysowych Chin i Indii, rejestrujc postp Chin w zakresie liberalizacji gospodarczej i ich przewagi w stosunku do Indii pod wzgldem: - tendencji wzrostowych TFP, - wzrostu wartoci dodanej na poziomie przedsibiorstw (gwnie rezultat wysokich, ale take wzgldnie efektywnych nakadw inwestycyjnych na rodki trwae), - klimatu dla przedsibiorczoci, obejmujcego m.in. elastyczno rynku pracy i dostp do finansowania. Mona przyj, i czynniki te bd sprzyjay utrwalaniu dystansu rozwojowego Chin i Indii.

2. Zagroenia dla rozwoju gospodarczego Indii


Mimo stabilnego systemu politycznego, silnej klasy redniej, rozwinitych instytucji finansowych i sdowniczych, porwnywalnej z Chinami pozycji polityczno-gospodarczej w Azji, nieco korzystniejszych trendw demograficznych Indie konfrontowane s z pokrewnymi wyzwaniami dla rozwoju gospodarczego, m.in. zwizanymi z: - ograniczeniem deficytu budetowego (10% PKB w porwnaniu z 2% PKB w Chinach), utrudniajcym generowanie oszczdnoci wewntrznych na skal porwnywaln z Chinami80; - popraw klimatu dla inwestorw zagranicznych generalnie (tworzeniem Specjalnych Stref Ekonomicznych na wzr Chin) oraz wasnej diaspory, - deregulacj rygorystycznych przepisw rynku pracy krpujcych wzrost produktywnoci, zatrudnienia i akumulacji kapitau niezbdnego dla rozbudowy sektora przemysu wg modelu chiskiego, - inwestycjami w infrastruktur, szerok prywatyzacj, liberalizacj handlu, - reform rolnictwa, zagospodarowaniem nadwyek siy roboczej z obszarw wiejskich i ograniczeniem zalenoci wzrostu gospodarczego od kondycji tego sektora81, - niewydolnoci modelu gospodarczego opartego o rozwj sektora usug, - rosncym zapotrzebowaniem na energi, ktrego pokrycie napotyka na bariery podaowe i bdzie skania Indie do podejmowania inwestycji w newralgicznych regionach (Iran) i odbudowywania relacji z Rosj, - przybierajc na sile epidemi HIV/AIDS, zwaszcza w prosperujcych ekonomicznie regionach poudniowych i zachodnich , stwarzajc zagroenie dla publicznego systemu opieki zdrowotnej i zasobw siy roboczej82, - niestabilnoci polityczn w regionie.

Taye Mengistae, Lixin Colin Xu, Bernard Yeung (2006), China vs. India: a microeconomic look at comparative macroeconomic performance, The World Bank background paper (Dancing with giants: China, India and the global economy, The World Bank, web.worldbank.org ) 80 Komentatorzy pozostaj sceptyczni w ocenie perspektywy redukcji deficytu z uwagoi na polityczny charakter duej czci subsydiw. 81 Immanentn cech rolnictwa indyjskiego jest jego zaleno od monsunu. Std te ograniczona przewidywalno zbiorw i fluktuujce udziay rolnictwa w rocznych PKB Indii 82 Dane rzdu indyjskiego z 2005 r. wskazuj na 5,2 mln zachorowa (ok. 1% populacji w wieku 15-49 lat)(85) 51

79

3. Kooperacja chisko-hinduska
Zarwno gospodarka chiska, jak i Indie postrzegane s jako zagroenie dla status quo w swoim regionie i w skali globalnej. Oba kraje symbolizuj przemiany technologiczne - Indie poprzez outsourcing usug biznesowych i IT na rzecz korporacji wielonarodowych, Chinypoprzez dominacj eksportu wiatowego w segmencie ICT. Handel z nich jest przedmiotem mniej lub bardziej formalnych barier protekcjonistycznych w krajach rozwinitych i powodem konfliktw handlowych. W ograniczonym stopniu eksponuje si natomiast wkad tych pastw do oywienia gospodarczego w skali globalnej. Rwnie w stosunku do siebie ich relacje nacechowane s rezerw i obawami co do implikacji tendencji globalizacyjnych dla wzajemnych interesw gospodarczych i politycznych. Po okresie napi politycznych dopiero w ostatnim okresie mona dostrzec w relacjach Chin i Indii wtek ofensywnego podejcia do szans rozwojowych stwarzanych przez wzajemne przewagi i sukcesy na rynkach hardware w przypadku Chin i software w przypadku Indii. Gwatowne przyspieszenie wymiany handlowej na pocztku obecnej dekady dostarcza na to dowodw. Obroty bilateralne wzrosy piciokrotnie w okresie 1999-2004 do 13 mld USD. Mimo wielu podobiestw, obydwa kraje rni si dugookresowymi parametrami rozwoju spoeczno-gospodarczego. Z drugiej strony zacieraj si kontrasty w typowych przewagach komparatywnych obu gospodarek. Chiny zaczynaj wyprzedza Indie w produkcji softwareu, natomiast Indie znacznie zwikszyy produkcj przemysow i eksport towarw (szczeglnie w segmencie samochodowym), a zarazem awansuj w poblie pozycji Chin w rankingach atrakcyjnoci dla inwestorw zagranicznych. Wysoka dynamika cechuje rwnie rozwj infrastruktury drogowej i komunikacyjnej w obu krajach. Charakterystyczny jest te dla nich consensus wewntrzpolityczny co do braku alternatyw rozwojowych wobec kontynuacji trudnych reform gospodarczych. Zmiany w relacjach chisko-hinduskich oznaczaj dla przedsibiorstw Polski i innych krajw OECD, i bd one w niedalekiej perspektywie rywalizowa na rynku chiskim z przedsibiorcami hinduskimi i vice versa, a jednoczenie bd konfrontowane z zacieraniem si rnic w dotychczasowym podziale pracy midzy Chinami i Indiami. Oba kraje bd silnymi konkurentami zarwno w sektorze usug jak i przemysu.

Rozdzia VII. Strategia dziaa przedsibiorcw polskich wobec rynku chiskiego i indyjskiego
1. Doing business in China and India
Analizy Banku wiatowego wskazuj, i uruchomienie i zakoczenie dziaalnoci gospodarczej w Indiach jest duszym i kosztowniejszym procesem ni w Chinach. Z drugiej strony Indie s wyej klasyfikowane, jeli idzie o atwo uzyskania kredytu i ochron praw inwestorw, co wynika z rynkowego charakteru indyjskiego systemu finansowego i wzgldnie rygorystyczniejszego respektowania prawa. Szczegowe dane porwnawcze nt. otoczenia prawno-instytucjonalnego dziaalnoci gospodarczej w obu gospodarkach wschodzcych zawiera Tabela 17.

52

Tabela 17 Wskaniki doing business


Singapur USA Niemcy Japonia Chiny Indie Polska Rosja Ukraina Pozycja w rankingu Banku wiatowego 1 3 21 11 93 134 75 96 128 Podjcie dziaalnoci gospod. (pozycja) 11 3 21 18 128 88 114 33 101 Procedury (liczba) 6 5 9 8 13 11 10 7 10 Obcienie czasowe (dni) 6 5 24 23 35 35 31 28 33 Koszty (% PKB per capitaper capita) 0,8 0,7 5,1 7,5 9,3 73,3 21,4 2,7 9,2 Minimalny kapita (% PKB per capitaper capita) 0,0 0,0 46,2 0,0 213,1 0,0 201,4 3,4 198,8 Zakoczenie dziaalnoci gospod. (pozycja) 2 16 28 1 75 133 85 81 139 Obcinie czasowe (lata) 0,8 1,5 1,2 0,6 2,4 10,0 3,0 3,8 2,9 Koszty (% wartoci) 1 7 8 4 22 9 22 9 42 Stopa odzysku (%) 91,3 77,0 53,1 92,7 31,5 13,0 27,9 28,7 8,7 Uzyskanie kredytu (pozycja) 7 7 3 13 101 65 65 159 65 Rejestracja nieruchomoci (pozycja) 12 10 42 39 21 110 86 44 133 Procedury (liczba) 3 4 4 6 3 6 6 6 10 Obcienie czasowe (dni) 9 12 40 14 32 62 197 52 93 Koszty (% wartoci nieruchomoci) 2,8 0,5 4,5 4,1 3,1 7,8 2,0 0,3 3,4 Egzekucja kontraktw (pozycja) 23 6 29 5 63 173 112 25 26 Procedury (liczba) 28 17 30 20 31 56 41 31 28 Obcienie czasowe (dni) 120 300 394 242 292 1420 980 178 183 Koszty (% roszczenia) 14,6 7,7 10,5 9,5 26,8 35,7 10 13,5 16,0 Ochrona inwestorw (pozycja) 2 5 83 12 83 33 33 60 142 Regulacje rynku pracy (pozycja) 3 1 129 36 78 112 49 87 107 Pozapacowe koszty pracy (% wynagrodzenia) 13 8 19 13 44 17 21 31 39 Koszt zwolnienia (tygodnie wynagrodzenia) 4 0 69 9 91 56 13 17 13 Wskanik nieelastycznoci zatrudnienia (0-100) 0 0 44 29 24 41 33 44 55 Wskanik trudnoci zatrudnienia (0-100) 0 0 33 28 11 33 0 33 44 Wskanik trudnoci zwolnienia (0-100) 0 0 40 0 40 70 40 40 80 Wskanik nieelastycznoci czasu pracy (0-100) 0 0 60 60 20 20 60 60 40 Koncesje (pozycja) 8 22 21 2 153 155 146 163 107 Procedury (liczba) 11 18 11 11 29 20 25 22 18 Obcienie czasowe (dni) 129 69 133 96 367 270 322 531 242 Koszty (% PKB per capitaper capita) 22,0 16,0 89,1 19,8 84,0 606,0 85,6 275,3 186,5 Regulacje podatkowe (pozycja) 8 62 73 98 168 158 71 98 98 Patnoci (czstotliwo p.a.) 16 10 32 15 44 59 43 23 2185 Obcienie czasowe (godz. p.a.) 30 325 105 350 872 264 175 256 60,3 Cakowita stopa podatku (% zysku) 28,8 46,0 57,1 52,8 77,1 81,1 38,4 54,2 Regulacje handlu zagranicznego (pozycja) 4 11 7 19 38 139 102 143 6 Dokumenty eksportowe (liczba) 5 6 4 5 6 10 6 8 10 Dokumenty importowe (liczba) 6 5 4 7 12 15 7 8 33 Obcienie czasowe eksportu (dni) 6 9 6 11 18 27 19 39 46 Obcienie czasowe importu (dni) 3 9 6 11 22 41 26 38 1009 Koszt eksportu (USD per kontener) 382 625 731 789 335 864 2260 2237 1025 Koszt importu (USD per kontener) 333 625 750 847 375 1244 2260 2237 rdo: The World Bank (2007), Doing Business in 2007, 175 country summaries, Ranking simulator, www.doing

business.org

Wnioski, jakie mona sformuowa z porwna regulacji dotyczcych dziaalnoci gospodarczej s nastpujce: - oba kraje, podobnie jak Polsk, cechuje zbliony wysoki stopie obcie administracyjnych w porwnaniu z wysoko rozwinitymi krajami OECD (nie mwic o liderze Singapurze), - pozycja Chin w handlu wiatowym jest skorelowana z ich wysokim ratingiem pod wzgldem jakoci regulacji handlowych, zdecydowanie przewyszajcym zarwno Indie jak i Polsk, klasyfikowan na poziomie Ukrainy, - Chiny, Indie i Polsk wyrnia duy zakres koncesjonowania dziaalnoci gospodarczej, - niska pozycja Chin pod wzgldem atwoci uzyskania kredytu jest konsekwencj niewydolnoci systemu bankowego i dominacj w nim bankw pastwowych; trwajcy proces prywatyzacji i liberalizacja dostpu do sektora dla inwestorw zagranicznych powinny w rednim okresie sytuacj t wymiernie poprawi, - nieefektywno systemu sdowniczego w Indiach i Polsce jest ewidentna, w zakresie egzekucji kontraktw, - rygoryzm indyjskich regulacji rynku pracy jest w duej mierze dziedzictwem
53

socjalizmu w gospodarce.

2. Etapy budowy obecnoci handlowej w Chinach


Jedn z moliwych strategii dziaa przedsibiorcw polskich wobec rynku chiskiego z uwzgldnieniem czynnikw makro i mikroekonomicznych obrazuje Tabela 18.
Tabela 18 Budowanie prezencji na rynku chiskim
Ryzyka Chiny: Procesy globalizacji fragmentaryzacja/modularyzacja procesw produkcyjnych Ofensywa produktowa Chin w oparciu o tani si robocz Wysoka konkurencyjno chiskiej oferty eksportowej w sektorze najnowszych technologii jako efekt rodzimej innowacyjnocii importu technologicznego z krajw zachodnich Wzrost konkurencji Chin w istotnej dla polskiej gospodarki brany motoryzacyjnej i elektronicznej Silna konkurencja korporacji wielonarodowych w Chinach Relokacja globalnych zakadw wytwrczych (Original Equipment Manufacturers) z EW do Chin Reorientacja strategii dziaania firm wielonarodowych w Chinach pod ktem wykorzystania potencjau rynkowego: proeksportowe inwestycje w procesy przetwarzania w Chinach w ramach optymalizacji globalnego acucha wartoci dodanej aktualnie ustpuj miejsca priorytetowi konsolidacji i budowie doskonaoci w celu wykorzystania potencjau konsumpcyjnego lokalnego rynku Zwikszenie potencjau eksportowego Chin w oparciu o chiskie inwetycje za granic ukierunkowane na dostp do rynku Priorytet Azji Pd.-Wsch. i wysoko rozwinitych pastw OECD w strategiach firm chiskich Reglamentacja BIZ w niektrych sektorach (usugi finansowe, transport lotniczy, media, telekomunikacja, energetyka) Silna konkurencja o mobilny midzynarodowy kapita inwestycyjny Dugookresowy wzrost cen energii i surowcw napdzany uprzemysowieniem Chin i krajw azjatyckich Zwrot z inwestycji w dugim okresie Niedostateczna ochrona dbr wasnoci intelektualnej Bariery nietaryfowe w dostpie do rynku firm zagranicznych (dyskryminacja w regulacjach zamwie publicznych, lokalne standardy, licencje, nieprzejrzyste procedury certyfikacji) sugerujce strukturaln preferencj rodzimych przedsibiorstw Implementacja przez Chiny zobowiza liberalizacyjnych w WTO nasili tendencj do rozwoju konwencjonalnego eksportu do Chin jako rynku zbytu - z udziaem firm amerykaskich i europejskich, przyczyniajc si do zaostrzeniu konkurencji na tym rynku Niedorozwinity rynek finansowy z dominacj bankw pastwowych Dominacja monopoli pastwowych w sektorze usug Specyfika transakcji biznesowych, Heterogeniczno gospodarcza, socjalna, prawna, administracyjna, kulturowa, geograficzna Chin, brak jednolitego rynku, bariery jzykowe i informacyjne, dystans geograficzny Ryzyko zaamania si reform w Chinach i konfliktw na tle dystrybucyjnym Poziom bezpieczestwa osobistego- ryzyko pandemii Poziom bezpieczestwa instytucjonalnego- dyskrecjonale decyzje administracji rzdowej i lokalnej
83

Szanse Chiny: Procesy globalizacji liberalizacja przepywu czynnikw produkcji Wzrost gospodarczy w Chinach, potrzeby inwestycyjne i popyt konsumpcyjny na produkty europejskie lub oferty dostosowane do specyfiki lokalnego rynku Dugookresowy napyw bezporednich inwestycji zagranicznych Efekty aglomeracji dla dziaalnoci gospodarczej w regionach nadbrzenych Tania sia produkcyjna i dobrze rozwinita przedsibiorczo Rosncy poziom wyksztacenia pracownikw, w tym jzykowy Nowy Plan 5-letni 2006-2010 stwarza potencja dla wymiany handlowej i inwestycyjnej z Chinami w nastpujcych sektorach: woda, farmaceutyki i usugi medyczne, produkty chemiczne, profesjonalne usugi, energetyka, technologia rodowiskowa, maszyny i urzdzenia, produkty ropopochodne Zamona wg standardw europejskich klasa rednia, oceniana obecnie na 300 mln osb oraz na 500 mln osb w 2025 r., ktrej mona zaoferowa produkty polskie i promowa wobec nich turystyk w Polsce Ok. 143 mln uytkownikw internetu w 2007 r. i 160 mln w 2008 r.83 Chiskie przedsibiorstwa w dominujcej mierze s mae i rednie, co stwarza szanse kooperacji dla podobnych firm polskich Eksport chiskich produktw finalnych jest zaleny w duej mierze od dostpu do rynkw poza regionem, Emancypacja chiskich przedsibiorstw od firm wielonarodowych i ich aktywno inwestycyjna w Europie Liberalizacja przez Chiny do 2008 r. handlu towarami i wybranymi usugami (bankowo, ubezpieczenia, telekomunikacja, inne usugi biznesowe, dystrybucja) Korzystna lokalizacja dla rozwoju wsppracy na rynkach trzecich w regionie Azji-Pacyfiku Moliwoci wsplpracy B&R ze wysokiej klasy uniwersytetami chiskimi Kontynuacja reform wewntrznych, w tym prywatyzacji Polityka kooperacji midzynarodowej, czonkostwo w WTO Polska: Dugookresowy napyw bezporednich inwestycji zagranicznych Polska jako kontrahent posiada okrelone przewagi konkurencyjne na tle innych pastw UE-10, zwaszcza strategiczny rynek i potencja wspinania si po drabinie technologicznej na bazie programw operacyjnych oraz systemu wspierania przedsibiorczoci, w tym komercjalizacji innowacji i rynku kapitau dla przedsiwzi podwyszonego ryzyka Proces reform strukturalnych (Strategia Lizboska) poprawiajcy midzynarodow konkurencyjno gospodarki Wysoki udzia przedsibiorstw zagranicznych w polskim eksporcie Zwizki kooperacyjne z korporacjami wielonarodowymi obecnymi w Polsce i w Chinach, np. niemieckimi, japoskimi i koreaskimi Chiny kreuj handel w swoim regionie, ale jednoczenie

Martin Kenney, 2005, UC Davis, www.mit.edu/ipc/sloan05/kenney_slides 54

Silne chiskie lobby i asertywno Chin w polityce globalnej Polska: Utrata przewagi kosztowej na rzecz firm chiskich Niska atrakcyjno technologiczna polskiej oferty towarowej Brak marek polskich o zasigu globalnym i generalnie nierozpoznawalno polskich marek (poza niszowymi) Sabo zaplecza instytucjonalnego promocji eksportu, inwestycji i turystyki Niski priorytet Chin w strategiach firm polskich Relatywnie niska dynamika eksportu do Chin (i pastw azjatyckich), niewykorzystywanie szans stwarzanych przez ich ekspansj gospodarcz/uprzemysowienie Ograniczony potencja finansowy i technologiczny polskich firm eksportowych Relatywnie niski priorytet Chin i Azji Pd.-Wsch. w polityce traktatowej UE w porwnaniu ze specjalnymi relacjami z innymi regionami krajw rozwijajcych si Rywalizacja midzy krajami UE w zakresie relacji bilateralnych z Chinami Napicia protekcjonistyczne w krajach UE na tle pogorszenia konkurencyjnoci produkcji w ramach UE Niski wzrost gospodarczy strefy euro dominujcej w polskim handlu zagranicznym i inwestycjach zagranicznych w Polsce

ulegaj integracji w globalnym podziale pracy Udzia polskich przedsibiorstw w projektach infrastrukturalnych Olimpiady 2008 r. (o wartoci ok. 30 mld euro) budowlanych Udzia w wiatowej Wystawie Expo w Szanghaju 2010 r. Reforma polskiego systemu promocji handlu, inwestycji i turystyki Oferta edukacyjna dla studentw chiskich Dyskontowanie inicjatyw unijnych na rzecz rozwoju handlu i wsppracy gospodarczej z Chinami (szkolenie menederw w Europejskim Centrum w Pekinie) Wpyw Polski na decyzje w ramach polityki handlowej UE i instrumentarium regulacyjne ochrony jednolitego rynku europejskiego Poprawa dostpu do rynku chiskiego w ramach ewentualnych uzgodnie rundy negocjacyjnej WTO (ca) i umw bilateralnych/porozumie regionalnych (bariery nietaryfowe) Udzia w polityce zagranicznej UE wobec Chin,

Etapowa budowa obecnoci w Chinach 1. Zwikszenie potencjau 2. Wykorzystanie rynku wewn. 3. Ofensywa na rynku chiskim 4. Optymalizacja Zdefiniowanie podstawowych Dyskontowanie przewagi na Ofensywa na rynku chiskim: Optymalizacja wasnego systemu kompetencji, przyszego portfela rynku krajowym i regionalnym wybr, wygrywanie konkurencji produkcji globalnej pod ktem produktw i rynkw docelowych w celu pozyskania na nim z lokalnymi przedsibiorcami, poprawy konkurencyjnoci oraz budowanie doskonaoci klientw, a nastpnie budowa wykorzystywaniu moliwoci (zwikszenie kwalifikacji pozycji i rozwijanie trudnych ich przejmowania lub menederskich, zatrudnienie do reprodukcji w Chinach wchodzenia w joint-ventures, pracownikw z globalnym klastrw na rynku europejskim dyskontowanie potencjalu dowiadczeniem, postawienie na rynkowego lokalnie innowacyjno, rozwijanie rozwinitych i oryginalnych na skal wiatow wyprodukowanych wyrobw produktw, poprawa zdolnoci marketingowych i sprzedaowych), budowa masy krytycznej przedsibiorstwa

rdo: Opracowanie DAP MG przy wykorzystaniu Roland Berger Strategy Consultants (2006), How to deal with China, the emerging superpower, www.rolandberger.hr

Istota nakrelonego podejcia tkwi w etapowoci dziaa wynikajcej ze specyfiki uwarunkowa przedsibiorstw polskich , zarwno wewntrznych, zwaszcza na tle ich ograniczonego potencjau finansowego i technologicznego, jak i zewntrznych, zwizanych z charakterystyk rynku chiskiego i hegemonii na nim przedsibiorstw wielonarodowych. Strategia zakada stopniowe budowanie przez firmy polskie pozycji rynkowej i atrakcyjnoci kooperacyjnej dla partnerw chiskich. Porednio implikuje wysokie zaangaowanie pastwa (i UE) w popraw kondycji konkurencyjnej gospodarki oraz usprawnienie systemu promocji handlu, inwestycji i turystyki. Alternatywna koncepcja budowy przyczkw rynkowych w Chinach mogaby bazowa na opcji wykorzystania pozycji polskich przedsibiorstw jako kontrahentw korporacji wielonarodowych operujcych na rynku polskim i chiskim do rozwijania aliansw z parterami chiskimi. W fazie pocztkowej ukierunkowane byyby one na dyskontowanie przewag kosztowych Chin i outsourcingu pracochonnych, nieskomplikowanych

55

technologicznie procesw produkcyjnych84, a docelowo umoliwiyby wejcie na rynek chiski.

3. Budowa obecnoci handlowej w Indiach


Naszkicowan dla Chin strategi mona zaadaptowa w konstruowaniu podejia do rynku indyjskiego, uwzgldniajc jego specyfik85: - niskie pace, rozwinit przedsibiorczo, - duy potencja rynku konsumenckeigo (ok. 200 mln osb), - 41 mln internautw w 2007 r. i 50 mln w 2008 r., - wysoki poziom rozwoju indyjskiego sektora usug (zwaszcza IT) z angielskojzycznymi kadrami inynierskimi oraz niedorozwj sektora przemysu powizany z wzgldnie niskim stopniem wyksztacenia siy roboczej, - niski poziom infrastruktury, - historycznie marginalny poziom wymiany handlowej towarami Polski z Indiami, w ktrej po stronie eksportu w 2005 r. do Indii w wysokoci ok. 200 mln USD dominoway sprzt specjalny, maszyny i urzdzenia mechaniczne, metale nieszlachetne, produkty chemiczne, w imporcie z Indii rzdu 367 mln USD wyroby wkiennicze, produkty chemiczne oraz maszyny i urzdzenia mechaniczne, - ladow obecno inwestycyjn Polski w Indiach (1 inwestycja bezporednia), ale take szereg znaczcych- zarwno istniejcych jak i nowo planowanych- inwestycji indyjskich w Polsce (obok Mittal Steel w sektorze hutniczym, Zen Star Technology w sektorze informatyki, KPIT Cummins BPO), - rozwj kooperacji bilateralnej w sektorze poszukiwa ropy i gazu oraz projektowania kopal, - aktywno firm polskich na terytorium Indii w charakterze porednikw handlowych (obrt niepolskimi towarami), - atrakcyjno kosztow importu zaopatrzeniowego z Indii dla poprawy konkurencyjnoci polskich przedsibiorstw na rynkach trzecich, - potencjalne brane kooperacji/inwestycji bezporednich w Indiach ze wzgldu na popyt i prognozowan rentowno: generacja i transmisja energii, kopalnictwo i poszukiwania ropy i gazu, maszyny do obrbki metali, drewna i kamienia oraz wkiennictwa, wyposaenie szpitali, produkty chemiczne, lotnictwo cywilne, infrastruktura, telekomunikacja, IT, biotechnologie, przetwrstwo ywnoci, sprzt AGD, - ofert usug edukacyjnych na polskich uczelniach, - opcj udziau przedsibiorstw polskich w strategiach produkcji i handlu przedsibiorstw wielonarodowych wobec rynku indyjskiego, - preferowanie przez partnerw indyjskich kompleksowych ofert handlowofinansowych, - uczestnictwo firm polskich w programach promocyjnych podejmowanych przez UE (np. AsiaInvest), - atrakcyjno turystyczn Polski,
Jedna z rad eksperckich sugeruje, e efektywny outsourcing pod ktem odniesienia korzyci z niskich kosztw pracy w Chinach uwarunkowany jest wrcz uprzednim uproszczeniem procesw, produktw i ich komponentw, tak aby zakontraktowana w Krlestwie rodka produkcja moga przebiega non stop z udziaem duej liczby pracownikw i niewielu maszyn. Tylko wwczas bowiem moliwa jest optymalizacja zainwestowanego kapitau (por. Roland Berger Strategy Consultants (2006), How to deal with China, the emerging superpower, www.rolandberger.hr). 85 Por. rwnie Ministerstwo Gospodarki (2007), Sprawozdanie WPHiI Ambasady RP w New Delhi za rok 2006.
84

56

regulacje formalne i bariery nieformalne w handlu przemawiajce za bezporedni obecnoci na rynku indyjskim: - regulacje formalne w handlu: wysokie ca ochronne i podatki, koncesjonowanie i licencjonowanie dziaalnoci eksportowej i importowej, ograniczenia ilociowe, arbitralno decyzyjna w zezwoleniach na transfer walut wymienialnych za granic, system reglamentacji inwestycji bezporednich i system preferencji dla inwetycji w ramach SSE, - przeszkody nieformalne w wymianie handlowej z Indiami: - nieskuteczno egzekucji prawa, specyfika zwyczajw handlowych, niski poziom infrastruktury, skupienie sprzeday dbr konsumpcyjnych w sektorze niezorganizowanym86, trudno dostpnym dla zagranicznego kontrahenta, ograniczony poziom i wysokie koszty usug marketingowych, matchmakingowych, wystawienniczych, rosnce zainteresowanie firm indyjskich Polsk jako: - przyczkiem dla ekspansji eksportowej do UE (handel w trjkcie, montownie, centra logistyczne, produkcja, przedstawicielstwa handlowe), - lokalizacj dla indyjskich BPO poprzez akwizycj przedsibiorstw rdzennie polskich lub operujcych w Polsce przedsibiorstw z udziaem kapitau zagranicznego.

86

Przedsibiorstwa indywidualne, rodzinne, wiejskie oraz spdzielnie, zatrudniajce w sektorach przemysu i usug 80-90% nisko produktywnej siy roboczej (w rolnictwie ok. 99%, (57)). 57

Podsumowanie
Pozycj gospodarek chiskiej i indyjskiej naley rozpatrywa w kontekcie zmian globalizacyjnych, stymulujcych poprzez presj konkurencyjn reformy strukturalne w skali wiatowej. Mimo podobiestw z industrializacj pastw azjatyckich w okresie powojennym, przy formuowaniu wnioskw o perspektywach obu gospodarek i ich implikacji dla adu ekonomicznego naley mie na uwadze odmienno punktw wyjcia pozycji gospodarczych obu gospodarek. Wyjtkowy charakter posiada zbieno w czasie wyonienia si obu gigantw demograficznych w globalnej gospodarce. Ponadto kraje rozwinite znajduj si w relatywnie dobrej kondycji gospodarczej w sektorach podatnych na konkurencj, charakteryzujc si obecnie relatywnie mniejsz wraliwoci na ceny surowcw energetycznych, mniejszymi zasobami niewykwalifikowanej siy roboczej i duo niszym bezrobociem w sektorach pracochonnych, jak np. odzieowym. Generalnie, analiza dotychczasowych trendw rozwojowych Chin i Indii oraz zakadane perpektywy rozwoju skaniaj do przekonania, e obie gospodarki wschodzce bd gwnymi beneficjentami wasnego otwarcia. Ich kontrahenci natomiast w ujciu zagregowanym i indywidulane sektory bd odnotowywa przyrosty lub rejestrowa spadki proporcjonalnie do stopnia ich komplementarnoci w wymianie handlowej w relacji do gospodarek wschodzcych. Kraje zachodniej pkuli powinny z tej perspektywy odnie umiarkowane korzyci wskutek poprawy efektywnoci we wzorcach handlu, w szczeglnoci w sektorze rolnym i mineralnym, oraz usugach. Odnotuj jednake kompresj rozwoju w sektorze tekstylnym i odzieowym oraz generalnie w sektorze przetwrczym. Std kraje te powinny wdraa reformy przyspieszajce przemieszczenie czynnikw produkcji do obszarw dziaalnoci kapitaochonnych i o wysokiej zawartoci kwalifikacji. Negatywne dla rozwoju globalnego mog by rwnie szokw zwizane ze wzrostem i zmiennoci cen surowcw. Bezprecedensowa jest dynamika zmian, w tym tempo budowania przez gospodarki wschodzce przewag komparatywnych duplikujcych przewagi Polski i w szerszym odniesieniu UE-12. Asymetria w ekspozycji pastw czonkowskich UE na konkurencj pastw azjatyckich moe by w przyszoi rdem antagonizmw, rzutujcych na spjno polityki unijnej wobec Azji. Konkurencja z Chin w sektorze przemysu oraz Indii w sektorze usug uwypuklia saboci adaptacyjne gospodarek pastw UE, ktre s m.in. rdem trudnoci w procesie integracji integracji nowych pastw czonkowskich. Istnieje duy potencja rozwoju relacji midzy Chinami i Indiami. Obydwa kraje konkuruj ze sob w segmentach rynku, gdzie posiadaj zblione przewagi komparatywne, jak i specjalizuj si w asortymentach, wymagajcych specyficznych czynnikw produkcji (ITwykwalifikowana sia robocza Indii, transfer technologii do Chin). W kreleniu strategii dziaa wobec gospodarek wschodzcych naley mie na uwadze fakt, i s one zarwno czci azjatyckiego acucha wartoci dodanej, jak i wielkiego, niestabilnego regionu Azji. Oceny moliwych implikacji integracji obu gospodarek wschodzcych nie mog by jednoznaczne z powodu czynnika niepewnoci, jaki charakteryzuje perspektywy ich rozwoju.

58

Spis tabel
Tabela 1 Tempo wzrostu Produktu Krajowego Brutto w latach 2004-2008 w %................................... 9 Tabela 2 Wskaniki rozwoju gospodarczego w 2005 r......................................................................... 10 Tabela 3 Treny demograficzne w latach 2005-2050 ............................................................................. 11 Tabela 4 Ewolucja siy roboczej w latach 2001-2030........................................................................... 12 Tabela 5 Projekcja PKB per capita w 2005 i 2050 ............................................................................... 14 Tabela 6 Projekcje PKB i PKB per capita w cenach biecych USD .................................................. 15 Tabela 7 Udziay Chin w gwnych rynkach (% cakowitego importu) ............................................... 19 Tabela 8 Symulacje zmian PKB UE-15 per capita............................................................................... 25 Tabela 9 Wskaniki symetrycznoci eksportu Chin i nowych pastw czonkowkich (UE-10) do UE-15 ........................................................................................................................................................ 29 Tabela 10 Relacje produkcja/konsumpcja oraz wzrost konsumpcji od 1999 r. .................................... 33 Tabela 11 Konsumpcja energii wg niektrych rde w latach 2003-2030 .......................................... 35 Tabela 12 Wzrost PKB per capita, implementacja zobowiza WTO i pena liberalizacja usug ....... 41 Tabela 13 Aplikacje technologiczne w 2020 r. ..................................................................................... 43 Tabela 14 Bariery i stymulanty implementacyjne dla 16 aplikacji technologicznych w 2020 r. .......... 45 Tabela 15 Warto skumulowana BIZ w latach 1990-2005 w mld USD ............................................. 47 Tabela 16 Liczba przedsibiorstw wielonarodowych z siedzib w gospodarkach wschodzcych ....... 48 Tabela 17 Wskaniki doing business................................................................................................. 53 Tabela 18 Budowanie prezencji na rynku chiskim.............................................................................. 54

Spis rysunkw
Rysunek 1 PKB per capita w ppp w 1997 r. i 2005 r. (rednia EU=100) ..............................................16 Rysunek 2 Udziay handlu wewntrzregionalnego (eksport+import) w gwnych blokach integracyjnych .................................................................................................................................17 Rysunek 3 Model handlu w trjkcie w regionie Azji-Pacyfiku............................................................17 Rysunek 4 Chiny, trend w handlu zagranicznym...................................................................................18 Rysunek 5 Indie -eksport usug ..............................................................................................................18 Rysunek 6 Kompozycja eksportu i importu Chin do krajw OECD w wybranych latach ....................22 Rysunek 7 Zatrudnienie i produktywno w UE....................................................................................27 Rysunek 8 Midzynarodowy handel towarami wybranych krajw, 2000-2005 ....................................31 Rysunek 9 Potencja implementacji w 2020 r. przez niektre kraje 16 aplikacji technologicznych ............................................................................................................................45

Opracowa Micha Mierzwa Zesp Analiz Makroekonomicznych Departament Analiz i Prognoz Akceptowaa Grayna Henclewska Dyrektor Departamentu

59