Vous êtes sur la page 1sur 8

prof. dr hab.

Mariusz Gulczyski

1. Twierdz, i sedno najpowszechniejszych wspczenie roszcze w sferze praw czowieka mona zdefiniowa jako domaganie si prawa do zmiany swego losu na lepsze. Taki bowiem ma sens upowszechniajce si we wszystkich klasach, rasach, nacjach caego globu pragnienie, by zwiksza szanse przeycia i osigania satysfakcji z ycia, korzysta peniej ze stwarzanych przez postp cywilizacyjny moliwoci wyzwalania z niedostatkw, by zyskiwa rwn z innymi godno, wolno i partnerstwo krtko mwic: by y wygodniej i godniej. Nie jest to - jak ongi wielokro bywao - roszczenie utopijne. Moliwo zmian na lepsze urealniaj trojakiego rodzaju jakociowe zmiany warunkw ludzkiej egzystencji. Pierwsze, to aplikacja odkry naukowych, pozwalajcych na poznanie i wykorzystanie drugiej - atomowej i genetycznej - natury materii. Jakociowy skok w moliwociach dostosowywania przyrody do potrzeb bytu ludzkiego okrela si zasadnie mianem trzeciej w dziejach rewolucji wytwrczej: po rolniczo-hodowlanej przed kilkunastu tysicleciami i przemysowej sprzed dwu wiekw. Drugi rodzaj przeobrae, to upowszechnianie gospodarki rynkowej, stwarzajcej najwiksze szanse charakter) dla celw spoecznych. Trzeci rodzaj jakociowych przeobrae, to upowszechnianie spoytkowania rewolucji informatycznej (takim mianem - od najistotniejszego czynnika - zwyko si okrela jej

demokracji bezprzymiotnikowej, wraz z waciwym tej formie adu spoecznego uznaniem prawa wszystkich ludzi do rwnoci1.

1 istot tej formy ustroju definiuj w: Dylematy etyczne demokracji bezprzymiotnikowej in statu nascendi, Zielona Gra 1997

2 Wspzaleno tych przeksztace sprawia, i zasadne wydaje si okrelanie procesw zachodzcych wspczenie w wiecie - i w Polsce mianem rewolucji informatyczno-rynkowo-demokratycznej. To wanie tak wielostronny i gboki charakter zmian w procesach wytwarzania, wymiany i organizacji ycia spoecznego sprawia, e roszczenie to do zmiany swego losu stao si postulatem ju nie utopijnym, lecz realnym. I jak nigdy dotychczas powszechnym: ma wymiar nie tylko indywidualny, ale stanowi sedno aspiracji olbrzymich grup spoecznych: klas, ras, narodw, spoecznoci kontynentw, w istocie caej ludzkoci. To jakociowo nowe zjawisko - wymagajce rwnie rewolucyjnych, jakociowych zmian w procesie wychowania. Nie ograniczajcych si bynajmniej do wzbogacenia edukacji o nowe odkrycia naukowe i umiejtnoci posugiwania si nowymi technikami - o co najatwiej. Stwarzajce konieczno gbokich przemian celw ksztacenia, metod organizowania procesu wychowawczego oraz stosunkw szkolnych zdefiniowa spoecznoci. skrtowo Twierdz, jako i kierunek do tych awansu wychowanie wewntrz mona spoecznego, zmian

zespoowoci i zmiennoci. Jest to nie tylko jakociowo odmienne ale i opozycyjne wobec preferowanego tradycyjnie wychowania do kariery, indywidualizmu i powtarzalnoci. Tej rangi zmiany wymagaj nie reformy lecz wrcz rewolucji w wychowaniu. 2. Jakociowa zmiana na lepsze dokonywaa si uprzednio zazwyczaj dziki zrobieniu indywidualnej kariery. To kariera bowiem umoliwiaa wybicie si z warunkw waciwych swemu dotychczasowemu otoczeniu: przodkom, ssiadom, pracownikom z ssiedniego warsztatu czy biurka, dotychczasowej przynalenoci stanowej czy klasowej. Ten typ zmiany istnieje statucie nadal upowszechnianie moliwoci i warunkach rynku, a zatem dziki i rynku pracy w upowszechnia zarazem osignicia bytowych skokowej zmiany

zawodowym

wyksztaceniu,

przedsibiorczoci a i wygrania stwarzanej przez przypadek szansy. ten typ zmiany - oznaczajcy zmian pozycji indywidualnej wzgldem innych okazuje si wszelako niedostatecznym dla zdefiniowania istoty waciwej

3 wspczesnoci i przyszoci tendencji do zmieniania na lepsze.

Roszczenie tego typu lepiej definiuje pojcie awansu spoecznego - czyli jakociowej poprawy pozycji i bytu caych spoecznoci - mieszkacw zacofanych uprzednio miejscowoci i regionw oraz upoledzonych klas, ras, narodw. Istot tych odmiennoci ilustruje najlepiej przykad zwizany z publicystyczn dyskusj na temat awans czy kariera, toczc si latach gomukowskiej maej stabilizacji i gierkowskiej drugiej Polski. Przykad ten zawdziczam Bronisawowi Ratusiowi - wonczas prorektorowi Wyszej Szkoy Pedagogicznej w Zielonej Grze i wsptwrcy tej Uczelni - z ktrym zetknem si po raz pierwszy organizujc dyskusj w telewizji na wymieniony wyej temat. Prorektor Ratu mwi, i najdotkliwszym brakiem w spoecznoci zielonogrskiej, jaka si uksztatowaa po wojennych wyniszczeniach i przemieszczeniach, by niedostatek inteligencji. Std pierwszoplanowym zadaniem - warunkiem koniecznym awansu cywilizacyjnego tej spoecznoci, byo stworzenie wyszych uczelni - ksztaccych niezbdn tu inteligencj a zarazem zwikszajcych motywacje do osiedlania si tu ludzi wyksztaconych. Nastawienie tylko i gwnie na z indywidualne niezbdnych uatwianie kariery elit wypukiwaoby szanse do postpu zielonogrsk cywilizacyjnego owiaty. to spoeczno awans

owocnego dla poprzez

caej zielonogrskiej spoecznoci stwarzaa stawka na dostpu wyszych jest tej szczebli

Wspczenie, gdy profesorw jest w Zielonej Grze wicej ni po wojnie magistrw, przypomina nalenego trafno nie takiego gwoli i podejcia realizatorom bezsporna. dziejowej drogi Trzeba i tylko sprawiedliwoci uznania

inicjatorom

awansowania

zielonogrzan. Take dlatego, e jest to nadal zadaniem - wymagajcym realizacji na coraz wyszym poziomie, ron bowiem nie tylko moliwoci cywilizacyjne ale i owiatowe wymogi odpowiedniej do tego wzrostu edukacji. 3. Z powyszym wie si drugi typ jakociowych zmian

powodowanych przez rewolucj informatyczno-rynkowo-demokratyczn:

4 jest nim wypieranie tradycyjnego indywidualizmu przez preferencje dla partnerskiej zespoowoci. Postp i rozwj w warunkach dominacji gospodarki rynkowej, bywa rezultatem zgranego wspdziaania wielorakich, w tym bardzo duych zespow. Skadajcych si z osb o zrnicowanych umiejtnociach, talentach motywacje i rolach do spenianych a podzia w realizacji rl wspzalenych zada. z Wspdziaanie to jest tym bardziej efektywne, im skuteczniejsze s pracy pracowniczych zgodniejszy uzdolnieniami. Motywacje do pracy w tym systemie maj trojaki charakter. Jedne to przymus rodzaj to ekonomiczny zachty podporzdkowanie si dyscyplinie do wydajnej pracy, pracy wymuszane trosk o przetrwanie i strachem przed niedostatkiem. Drugi konsumpcyjne skanianie zwikszaniem dostpu do obfitszego koszyka dbr i usug. I trzeci - denie do zyskiwania uznania za sukcesy w pracy. Cay zestaw tych motywacji by i jest si napdow eksplozji przedsibiorczoci i aktywnoci zawodowej waciwej gospodarce rynkowej, a zatem i bdcego jej rezultatem przyspieszenia rozwoju gospodarczego i postpu cywilizacyjnego. Z tym, e w pierwszej fazie rozwoju kapitalizmu - do czasw Wielkiego Kryzysu lat 1929/33 - dominowa przymus ekonomiczny. Od lat trzydziestych do poowy biecego stulecia gwn si napdow staway si zachty konsumpcyjne. Wspczenie natomiast coraz wiksz rol zaczynaj odgrywa aspiracje zyskiwania uznania za efekty pracy. Motywacja ta - wczeniej elitarna, waciwa peniej gwnie pracodawcom, wynalazcom i kierujcym zespoami pracowniczymi staje si wspczenie czynnikiem niezbdnym w skali firm, ich konglomeratw realizujcych wsplnie zoone zadania, a i caych narodw, aspirujcych do znaczcej pozycji w wiecie. Zmiany te powodowane s m.in. przez wymogi postpu technologicznego - innych w czasach topornych technik, odmiennych gdy panowaa bezwzgldnie tama, i jakociowo zmieniajcych si w efekcie tego, co przed trzydziestu laty nazywano rewolucj naukowo-techniczn. W dobie elektroniki, syntetyki, inynierii genetycznej, lotw kosmicznych itp. postp nie jest i by nie moe

5 efektem skojarzenia wynalazczoci i talentw organizacyjnych genialnych jednostek - z wykonawstwem wymuszonym tylko czy gwnie przymusem ekonomicznym lub zachtami konsumpcyjnymi. Wymaga zaangaowania intelektualnego i ambicjonalnego wszystkich wsptwrcw zespoowego dziea. Potwierdzeniem, e to nie wykoncypowana przy biurku teoria, lecz jak najbardziej praktyczne kryterium postpu, s sukcesy w postpie cywilizacyjnym Japonii i innych krajw tego krgu kulturowego, okrelanych mianem "tygrysw". Przypomnijmy, e przed kilkudziesiciu laty raczej zdziwienie ni podziw wywoyway napywajce stamtd informacje o rnorodnych praktykach - niekiedy dziwacznych dla europejskiego oka, sucych identyfikacji pracownikw z firm, jej sukcesami i - szerzej zaangaowaniu w sukces gospodarczy swego kraju. I uosabianiu sukcesu nie z wybitnymi jednostkami co jest zakorzenione w kulturze rdziemnomorskiej, ale z efektami zgranej wsppracy zespou. Francis Fukuyama, gony przed paru laty z historiozoficznej prby wyjanienia przyczyn zwycistwa demokracji rynkowej nad etatystycznym komunizmem, w swej nowej ksice twierdzi, e gwnym czynnikiem warunkujcym wspczenie rozwj cywilizacyjno-gospodarczy, jest nie tylko pracowito i dostatek kapitau, ale i stopie akumulacji tego co okrela mianem "kapitau spoecznego". Jego sednem jest klimat wzajemnej akceptacji i zaufania2. To bowiem warunkuje zdolno

jednoczenia si w stowarzyszenia o pozytywistycznym charakterze, zarwno w due firmy jak i spoecznikowskie organizacje. Im wicej wzajemnej akceptacji i zaufania w stosunkach midzyludzkich, tym efektywniejsza wsppraca i lepsze, zdolne do rozwoju spoeczestwo. Warunkiem skutecznego postpu staje si w coraz wikszej mierze wzajemna akceptacja i zrzeszenia zaufanie w stosunkach midzyludzkich oraz denie do zespoowego - w skali firmy, narodu, midzynarodowego - sukcesu. Wymaga to porozumienia si co do nadrzdnych wartoci, celw i zasad postpowania.
2

i postpu

F. Fukuyama: Zaufanie. Kapita spoeczny droga do dobrobytu, Warszawa 1997.

6 Zmianom dokonujcym si w nowoczesnych przedsibiorstwach wytwrczych i usugowych musz towarzyszy przeksztacenia procesu edukacji. Tradycjonalistycznie odtwarzajcego nadal przestarzay ukad nauczyciela-majstra traktujcego kadego z uczniw jak podkomendnegorobotnika. Wychowanie do zespoowoci wymaga potraktowania procesu szkolnej edukacji jako inicjujcego przyuczenia do ycia i pracy we wspzalenym zespole. I edukacji jako nie indywidualnej sprawy kadego z uczniw, lecz wsplnego zadania klasowej i szkolnej spoecznoci. Patrzc z tej perspektywy, sdz, i na waciwym tropie bylimy w odrodzonym po polskim Padzierniku 56 Harcerstwie wdraajc na miejsce tradycyjnych sprawnoci indywidualnych - zespoowe sprawnoci i znaki harcerskie. To co wonczas - w czasach deklarowanej socjalistycznej zespoowoci - okazao si przedwczesne i skoczyo si wyeliminowaniem twrcw i zwolennikw zespoowego systemu z harcerstwa3, wspczenie wraca do nas jako dalekowschodni wzorzec, jak skuteczniej w dobie rewolucji informatyczno-rynkowo-demokratycznej dziaa naley, by wykorzystywa szanse zmieniania warunkw ycia na lepsze. 4. Przez wieki i tysiclecia podstaw rnych wersji adu spoecznego bya powtarzalno czynnoci zwizanych z zaspokajaniem potrzeb bytowych i organizowaniem ycia spoecznego. Std sednem procesu wychowawczego byo przysposabianie potomkw do powtarzalnoci zachowa swych przodkw. Nauczenie skumulowanego przez poprzednikw zasobu wiedzy, wywiczenie podobnych umiejtnoci, wdroenie tosamych nawykw - taki by do wczoraj charakter wymogw edukacyjnych w kadej profesji, klasie i nacji. I taki tez bywa nadal - z rozpdu, nawyku, siy tradycji - mimo jakociowej zmiany potrzeb wychowawczych. Wspczenie pokoleniom umiejtnoci
3

przysposabiajcym do

si

do

samodzielnego si nie

ycia tylko

ksztacenie

powtarzalnoci dostosowywania

okazuje si do

nieuyteczne ale wrcz szkodliwe. Niezbdne staje si ksztacenie elastycznego dynamicznie

wrd twrcw tego systemu gwna rol odegrali Mieczysaw Krajewski, Jacek Kuro i autor niniejszego tekstu (por. J. Kuro: Wiara i wina, Niezalena Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1989, s. 136-168).

7 przeksztacajcych si warunkw egzystencji i wykorzystywania tych zmian do poprawy swego i swych potomkw bytu4. Tradycjonalistyczne ksztacenie zasadzao si przede wszystkim na dostarczaniu wychowankom pewnego zasobu wiedzy. Wychowanie do zmiennoci musi uwzgldnia, i wiedza wzbogaca si z olbrzymim przyspieszeniem - trzeba wic nie tyle uczy wiedzy, ile ksztaci umiejtno cigego uczestniczenia w rozszerzajcym si procesie ludzkiego poznania. A zarazem musi wycign wnioski z faktu, i nie szkoa ale upowszechniajce si multimedialne rodki przekazu staj si gwnym rdem poznania. Dominujce wci w naszym szkolnictwie tradycjonalistyczne podejcie powoduje, i skutkiem wzbogacania zasobw wiedzy ludzkiej jest zwikszanie objtoci (a i ciaru!) szkolnych podrcznikw. Co sprawia, i wraz z kad nastpn klas wzrasta odsetek uczniw ze skolioz (Dziadku - jak potwornie ciki jest tornister! - skary si moja Michalina - moja wnuczka-czwartoklasistka). Kontynuowanie takiego podejcia staj si bdzie oczywistym absurdem w sytuacji, gdy z wiedz podrcznikow konkuruj coraz powszechniej Internet z encyklopedyczn wiedz z rnych przedmiotw zilustrowan filmowo i dwikowo (Nudz si na lekcjach biologii - nic nowego si nie dowiaduj! - konstatuje Michalinka, jednoczenie z zapaem odkrywajca coraz nowe moliwoci poznania tej dziedziny za porednictwem Internetu z Encyklopedi przyrody). Przysposobianie do wykorzystywania stwarzanych przez postp cywilizacyjny szans zmiany na lepsze wymaga edukacji stawiajcej priorytetowo na ujawnianie i rozwijanie penej gamy talentw wszystkich wychowankw. Uzdolnienia bowiem staj si w epoce informatycznej najistotniejszym kapitaem kadej jednostki i spoecznoci. Tradycjonalistyczne priorytetowe traktowanie wiedzy miast umiejtnoci oraz umiejtnoci odtwrczych miast twrczych kci si jaskrawo z nowymi potrzebami edukacyjnymi.

Szerzej: Mariusz Gulczyski: Jak uczy si uczy y w dobie globalizacji [w:] gulmar28.wodpress.com
4

8 Wychowanie do zmiennoci musi rwnie uwzgldnia ewentualno zmieniania nie tylko miejsc pracy, ale i sposobw pracy, a nawet i zawodw. Std konieczno odchodzenia od wsko-specjalistycznego ksztacenia oraz od ksztacenia ograniczonego do czasu szkoy i studiw nastawiania na ksztacenie panoramicznie otwarte na cale obszary ludzkiej aktywnoci i ustawiczne, uwzgldniajce konieczno doksztacania si przez cae aktywne ycie. rdo: Pedagogiczne aspekty Paktw Praw Czowieka i Konwencji Praw Dziecka zaoenia i rzeczywisto, Zielona Gra 2000