Vous êtes sur la page 1sur 11

Mariusz Gulczyski

Pastwo jest wielorako definiowane i pojmowane. W ucileniu czym jest i jaka jest jego rola w yciu spoeczestw, pomocne moe by konfrontacja rnych definicji oraz katalog gwnych waciwoci tej najpowszechniejszej i najistotniejszej formy politycznego zorganizowania.

Kontrowersyjne definicje
Definiowanie czym jest pastwo zacz trzeba od konstatacji, i jest pod wieloma wzgldami najbardziej uniwersaln form organizacji politycznej spoeczestw: - jego istnienie jest rwnie stare jak aktywno polityczna istniao w rnych epokach ludzkiej historii, - funkcjonuje cywilizacji, we wszelkiego typu kulturach i formach ludzkiej

- zarwno w krajach olbrzymich terytorialnie i liczb ludnoci np. Chiny [9,6 mln km kw. i 1,3 mld ludnoci], Indie, Federacja Rosyjska, Stany Zjednoczone AP czy Indonezja, redniej wielkoci np. Francja [551,5 tys. km kw. i 58 mln ludnoci], Turcja, Wenezuela, mniejszych jak Czechy [78,8 tys. km kw. i 10,4 mln ludnoci], Sowenia, Litwa, i cakiem maych np., Andora, Monako czy Tuvalu [25 km kw. i 10 tys. ludnoci], - jednolitych narodowo np. Niemcy, Polska, Szwecja, wielonarodowych np. Wielka Brytania, Federacja Rosyjska, Hiszpania, i

- jednolitych jzykowo np. Wochy, Portugalia, i wielojzycznych np. Szwajcaria, Belgia, - jednorasowych takich jest wikszo, i wielorasowych np. Stany Zjednoczone AP, Republika Poudniowej Afryki, pastwa Ameryki aciskiej. Aczkolwiek ten typ organizacji jest odwieczny i wszechobecny, wic przez wszystkich dowiadczany i powszechnie z autopsji znany, bywa niejednoznacznie pojmowany i rnorodnie definiowany. Gwne z tych rnic maj trojaki charakter: 1) idealizujcy, 2) demonizujcy oraz 3) obiektywizujcy. Wyrazistym przykadem idealizacji jest klasyczna definicja autorstwa niemieckiego teoretyka Georga Jellinka (18511911), wedle ktrej pastwo jest jednoci zwizkow osiadego ludu, wyposaon w bezporedni, samorodn wadz zwierzchni [Jellinek: 47; 50].

Walorem tej definicji jest krtkie i trafne wymienienie trzech gwnych elementw skadowych ludnoci, terytorium i wadzy zwierzchniej z ktrych istotnie si skada kade pastwo. Niedostatkiem jest to, i poprzestaje na opisie, nie definiujc najistotniejszej kwestii: po co jest pastwo. I prezentuje idealny obraz pastwa sugerujc, e kade i zawsze jest jednoci zwizkow ludu zasiedlajcego okrelone terytorium. Domylnie wedle tej definicji: caego ludu co jest stanem podanym, ale nie zawsze osiganym. Wszak w wikszoci pastw jakie kiedykolwiek istniay, a bywa e i we wspczenie istniejcych, zasiedlajcy ich terytoria to nie rwnoprawny lud, lecz nierwnoprawni panujcy i poddani. Skrajnie demonizujc jest definicja W.I. Lenina, twierdzcego, i pastwo jest to specjalna organizacja siy, organizacja przemocy, dla ujarzmiania jakiej klasy [Lenin 1964: 29]; jest machin do utrzymania panowania jednej klasy nad drug [Lenin 1953: 13].

Definicja ta redukuje pastwo do jednej z rl, jakie wprawdzie speniao najczciej pomijajc inne, pozytywne funkcje przesdzajce o racji istnienia tej formy organizacji, bez speniania ktrych nie trwaoby przez tysiclecia w rnych czasach i kulturach.
Obiektywizujcy charakter ma definicja informujca, e pastwo jest przymusow organizacj, wyposaon w atrybuty wadzy zwierzchniej po to, by ochrania przed zagroeniami zewntrznymi i wewntrznymi ad, zapewniajcy zasiedlajcej jego terytorium spoecznoci, skadajcej si ze wspzalenych grup o zrnicowanych interesach, warunki egzystencji korzystne odpowiednio do siy ich ekonomicznej pozycji i politycznych wpyww.

Zaletami tej definicji i jej podobnych jest: - tosame jak u Jellinka uwzgldnienie trzech gwnych elementw skadowych: ludnoci, terytorium i wadzy zwierzchniej, - jest wolna od idealizacji i demonizacji, - i pozwala na odrnienie pastwa od innych organizacji politycznych.

Cechy pastwa
Wsplnym niedostatkiem przytoczonych wyej definicji i im podobnych jest powodowana przez skrtowo niedostateczna zrozumiao przytaczanych w nich cech pastwa oraz pominicie innych istotnych wsplnych waciwoci. Std konieczno zaprezentowania bardziej rozwinitej wykadni czym pastwo jest, po co jest, jakie ma walory i niedostatki wprawdzie trudniejszej do zapamitania, lecz poznawczo uyteczniejszej.

1. Pastwo powstao na wyszym szczeblu rozwoju ni typowe dla koczowniczego zbieracko-owieckiego tryby ycia wsplnoty rodowo-plemienne. Istnieje wiele hipotez genezy pastwa, np. teistyczna zakadajca utworzenie pastwa przez istot nadprzyrodzon, umowy spoecznej upatrujca przyczyn w porozumieniu zawartym midzy czonkami spoeczestwa, podboju upatrujca przyczyn w podporzdkowaniu podbitej ludnoci przez najedcw. Najbardziej prawdopodobn wydaje si koncepcja wedle ktrej pastwo powstao w epoce przejciowej midzy koczownictwem a osiadym trybem ycia. Moe byo tak, e jedni jeszcze koczowali, a inni ju si osiedlili. Osadnictwo polegao na tym, e zebrane i nagromadzone zboe suyo jako poywienie na nastpne miesice. To mogo przycign koczownikw; zamiast ugania si za zwierzyn, mogli oni napada na osadnikw i rabowa im plony. Uprawdopodobnienie tej sugestii mona znale w dziale prehistorii w kadym niezym muzeum. Ot z okresu przed osadnictwem przetrway ozdoby oraz m.in. narzdzia kamienne suce do oww na zwierzyn oraz do jej podziau. Dopiero z osadnictwem i rolnictwem pojawia si nowy ich rodzaj: narzdzia suce do walki z innym czowiekiem. Stanowi one wikszo eksponatw a do stosunkowo bardzo niedawnych czasw [Osiatyski: 82]. Wymogi zorganizowania specjalnego aparatu pastwowego do ochrony spoecznoci przed zagroeniami zewntrznymi byy potgowane przez konieczno przezwyciania sprzecznoci wewntrznych powodowanych przez przeobraenia przechodzce od owieckozbierackiego trybu ycia do rolniczohodowlanych i rzemielniczych sposobw egzystencji. W tych nowych warunkach miejsce naturalnego podziau rl midzy czonkami spoecznoci wedle zdolnoci ich organizmw do wykonywania czynnoci zwizanych z zapewnianiem wsplnocie rodowoplemiennej rodkw do ycia, zastpowa podzia i specjalizacja pracy midzy duymi grupami spoecznymi. To, i na tym szczeblu rozwoju aktywni produkcyjnie czonkowie spoecznoci wytwarzali trwalej znaczce nadwyki ponad produkt niezbdny dla ich przeycia umoliwia uwolnienie innych czonkw spoecznoci od obowizkw wytwrczych i skania do legalizacji stosunkw umoliwiajcych zawaszczanie tej nadwyki. W konsekwencji nastpi podzia spoeczestwa na dwie klasy spoeczne: posiadaczy rodkw produkcji oraz pozbawionych tych rodkw. Wyodrbnia si elita wadzy, wprowadzone zostay daniny i podatki konieczne dla utrzymania rozwijanego aparatu pastwowego, w tym aparatu przymusu [Wojtaszczyk, 1998: 1516]. W tych warunkach powstawao pastwo, ktre jest przyznaniem, e spoeczestwo uwikao si w nierozwizaln sprzeczno z samym sob, rozszczepio si na nieprzejednane przeciwiestwa, ktrych nie potrafi ujarzmi. Aeby za te przeciwiestwa klasy o sprzecznych interesach ekonomicznych nie poary nawzajem siebie i spoeczestwa w bezpodnej walce, staa si niezbdna potga stojca pozornie ponad spoeczestwem, ktra miaa tumi te konflikty, utrzyma je w granicach porzdku. T potg wyros ze spoeczestwa, ale stojc nad nim i coraz bardziej wyobcowujc si od

niego jest pastwo [Engels, 1949: 302303]. Pastwo zatem jest produktem uzasadnionego strachu czowieka przed innymi ludmi [Burger: 55]. 2. Pastwo jest organizacj to znaczy, e jest wielk spoeczn grup celow, opart na sformalizowanym czonkostwie", czyli zespoem ludzi wytyczajcych cele do osignicia, wyposaonych w instrumenty dziaania i rodki koordynacji poczyna" [Kuciski, 2009: 16-17]. Jest jak kada inna forma zorganizowania instrumentem realizacji zamierze ludzkich wsplnot poprzez zorganizowan, celow aktywno. Czyli tabakier do spoecznego nosa. Uyteczn o tyle, o ile swe funkcje wobec spoeczestwa spenia i nie aspiruje, by by nosem, czyli czym istotniejszym ni spoeczno. Pastwo nie jest wbrew kratocentrycznym teoriom, idealizujcym i generalizujcym t form organizacji absolutn podstaw ycia spoecznego. Oprcz niego istnieje rwnie wiele rnorodnych innych organizacji, skupiajcych czonkw spoeczestwa. S to rodziny, rody, plemiona, partie polityczne, stowarzyszenia, kocioy, zwizki wyznaniowe itp. Pastwo jest tylko jedn z organizacji spoeczestwa. Od innych organizacji odrnia si wanie cechami wskazanymi w definicji, ktre to cechy razem wzite przysuguj jedynie pastwu, za poszczeglne z tych cech mog okrela take niektre inne organizacje [Kuciski, 2009: 17]. 3. Pastwo jest organizacj konieczn do ochrony adu zapewniajcego warunki niezbdne dla bytu materialnego i kulturowego spoecznoci poddanej jego jurysdykcji. O wadze tej funkcji wiadcz liczne w historii i wspczesnoci fakty walk o zdobycie czy odzyskanie wasnej pastwowoci przez spoecznoci czujce si obco w pastwach o odmiennym kulturowo charakterze [np. Polakw w czasach rozbiorw i okupacji, wspczenie Czeczenw, Kurdw, Tamilw]. Od zarania przez tysiclecia istnienia pastwa, ad ten zakada uprzywilejowanie jednych grup spoecznych wzgldem innych i traktowanie tej instytucji jako narzdzia chronicego to uprzywilejowanie. Taki stan dominowa w epoce niewolnictwa nie tylko w pastwach autorytarnych, ale i w demokratycznych np. w staroytnej Grecji i republikaskim Rzymie, a w czasach feudalizmu zarwno w polskiej Rzeczypospolitej szlacheckiej, jak i w despotycznej Rosji czy absolutystycznej Francji. Stan ten utrzymywa si a do czasw objtych pamici wspczenie yjcych pokole zarwno w koloniach zniewalanych przez demokratyczne metropolie takie jak Francja, Wielka Brytania, Belgia, Holandia i inn., jak i w pastwach suwerennych typu uprzywilejowujcego Biaych apartheidu w Republice Poudniowej Afryki czy zwyczajowych regu segregacji rasowej w USA przezwycianych realnie dopiero w ostatnich dziesicioleciach ubiegego wieku.

W formacjach zasadzajcych si na chronionych przez pastwo nierwnoprawnych podziaach, pastwo byo wszelako zobligowane do chronienia nie tylko interesw stanw/klas/ras uprzywilejowanych, ale take podporzdkowanych, stanowicych z reguy wikszo ludnoci. Bez ochrony warunkw niezbdnych dla ich istnienia, aktywnoci, reprodukcji w kolejnych pokoleniach, akceptacji swej pozycji i panujcego w pastwie adu, niemoliwa byaby egzystencja stanw/klas/ras uprzywilejowanych i pastwa. Znane z historii przypadki zaniedbania czy sprzeniewierzenia si tej roli przez poszczeglne pastwa nadmiernego wyzysku, wynarodowiania podbitych spoecznoci prowadziy do buntw, wojen i rewolucji powodujcych zazwyczaj kres reimu lub zmian ustrojowej formy pastwa, a bywao i tak, e skutkowao upadkiem pastwowoci np. imperium rzymskiego, Bizancjum czy pastw Majw i Aztekw. Idea suebnoci pastwa wsplnocie wszystkich obywateli staa si teoretycznym postulatem dopiero od czasw Owiecenia, praktycznym za staje si w czasach wspczesnych. Z oporami i ograniczeniami wynikajcymi z utrzymywania si wielorakich zrnicowa poziomu zamonoci, pozycji spoecznej i wpyww take w pastwach najbardziej pod wzgldem formalnym i realnym zdemokratyzowanych. I z zachowaniem uprzywilejowania wasnych obywateli wzgldem cudzoziemcw usiujcych przesiedli si w lepsze ni w ich kraju warunki. 4. Pastwo spenia sw wewntrznych i zewntrznych. rol przez realizacj funkcji

Funkcje wewntrzne maj dwojaki charakter:

a) ochrony ycia, mienia i innych strzeonych przez prawo wartoci wanych dla bytu spoecznoci zasiedlajcej terytorium pastwa. Z funkcji tej wynika, i niezbywalnym obowizkiem pastwa i warunkiem jego trwaoci jest zapewnienie spokoju i bezpieczestwa wewntrznego. Pastwo ma chroni obywateli przed napadem, gwatem, rabunkiem. Powinno pilnowa porzdku w miastach i bezpieczestwa na drogach. W tym celu moe zakazywa pewnych niebezpiecznych zachowa oraz wymusza przestrzeganie tych zakazw. Pastwo zatem ustanawia prawa i wymierza kary. Pastwo suy te do egzekwowania umw midzy ludmi; gdy jeden uwaa, e dozna krzywdy od drugiego, id do urzdnika, ktry rozsdza spr i pilnuje, by naprawi szkod lub zadouczyni krzywdzie, czyli wymierzy sprawiedliwo [...] Pastwo jest potrzebne do obrony obywateli, do ustalania i egzekwowania regu gry oraz do ochrony sabszych. Bez pastwa nie byoby rwnie moliwe okrelenie, co suy wsplnemu dobru, ani realizowanie tego dobra. Pastwo i tylko pastwo moe przeciwdziaa przestpczoci i przemocy w spoeczestwie, dyskryminacji mniejszoci i wykluczeniu sabszych. Pastwo moe rwnie niwelowa efekty dawnej dyskryminacji czy eksploatacji. Wszak bez pastwa w spoeczestwach dominowali ludzie

najsilniejsi i pozbawieni skrupuw, a gwnym instrumentem rozwizywania konfliktw bya naga sia i przemoc. W demokratycznym pastwie istnieje mechanizm ograniczania popdw i emocji oraz przeksztacania de ludzkich w dziaania publiczne [Osiatyski: 84; 86]. b) organizowania realizacji zada, ktrych skala przekracza moliwoci mniejszych ni pastwo wsplnot. Pierwotnie gwnymi z tego typu zada bya budowa systemw irygacyjnych, infrastruktury komunikacyjnej, systemw obronnych, obiektw kultury i sakralnych, gromadzenie zapasw ywnoci na wypadek klsk ywioowych itp. Wraz z postpem cywilizacyjnym wyksztaciy si rwnie inne wewntrzne funkcje organizacyjne pastwa w sferze ekonomiki, edukacji, stosunkw socjalnych, ochrony rodowiska, o zmiennym zakresie i charakterze w pastwach rnego typu, tu wic poprzestajemy na zasygnalizowaniu tego zjawiska.

Funkcje zewntrzne pastwa maj trojaki charakter:

a) obrony terytorium i mieszkacw przed zagroeniami ze strony innych pastw, b) wsppracy z innymi pastwami w rozwizywaniu wsplnych problemw oraz c) podbojw i eksploatacji innych spoeczestw. Ostatni rodzaj funkcji by przez tysiclecia nieodczn, niekiedy dominujc cech aktywnoci pastw. Wspczenie jest przez prawo midzynarodowe wprawdzie potpiany nie wychodzi jednak niestety z praktycznego uycia, zwaszcza w subtelniejszych formach, maskowanych ideologiczn motywacj eksploatatorskich w istocie intencji i praktyk. 5. Pastwo jest organizacj generaln obejmujc cae spoeczestwo danego kraju i tym rni si od przedpastwowych form organizacji spoeczestwa, tzn. organizacji rodowoplemiennych czy innych. Tamte obejmoway ludzi tego samego rodu bd plemienia, nie obejmoway obcych, niewolnikw itp. [opatka: 23]. Pastwo natomiast skupia wszystkie klasy, warstwy i grupy spoeczne. 6. Pastwo jest organizacj obligatoryjn. To znaczy, e przynaleno do pastwa ma charakter niedobrowolny (wanie przymusowy). Obywatelem danego pastwa czowiek z reguy staje si ju w momencie urodzenia i dzieje si to bez jego woli. Przepisy o obywatelstwie przewiduj bardzo niewielkie moliwoci wyboru obywatelstwa okrelonego pastwa. W odrnieniu od pastwa, przynaleno do innych organizacji spoeczestwa jest z reguy dobrowolna: mona do nich wstpi i wystpi z nich, nie przestajc by czonkiem danego spoecze-

stwa. W zastosowaniu do pastwa nie jest to moliwe [Kuciski, 2009: 20]. 7. Pastwo jest organizacj uprawnion do stosowania rodkw przymusu i przemocy. Ma monopol na stanowienie obowizujcych og praw i ich egzekwowanie nie tylko rodkami przekonywania i porozumie, ale przy pomocy szerokiego wachlarza legalnie stosowanych rodkw przymusu i przemocy, z fizyczn wcznie wspczenie w zakresie ograniczanym przez prawo pastwowe i midzynarodowe. 8. Pastwo jest organizacj wadcz na okrelonym granicami terytorium. Pastwo ma charakter organizacji terytorialnej. Kade pastwo w sposb absolutnie konieczny zwizane jest z okrelonym obszarem z terytorium, a tezy tej nie podwaaj liczne przykady istnienia wadz pastwowych dziaajcych na emigracji, w oderwaniu od waciwego obszaru pastwowego. Oczywicie pod warunkiem, e wadze te byy uznawane za polityczn reprezentacj narodu podporzdkowanego wbrew jego woli w danym momencie innej wadzy (np. wadzy najedcy). Pojcie terytorium pastwa oznacza wydzielony granicami obszar ldu, przylegy do pas wd morskich oraz przestrze powietrzn nad obszarem ldowym i morskim pastwa, a do sfery przestrzeni kosmicznej. To samo terytorium pastwowe nie moe by domen dziaania dwch lub wicej pastw rwnoczenie. Cecha terytorialnoci rozumiana jest rwnie w taki sposb, e pastwo stanowi organizacj ludnoci osiadej na okrelonym terytorium oraz e do zasadniczych kryteriw przynalenoci do pastwa naley fakt znajdowania si na danym terytorium, a nie inne wizy (np. krwi) [Kuciski, 2009: 20]. 9. Pastwo jest organizacj wadcz suwerennie. Suwerenno pastwa przejawia si na dwu paszczyznach: wewntrznej i zewntrznej. Suwerenno pastwa w paszczynie wewntrznej polega na tym, e wszystkie podmioty znajdujce si na jego terytorium musz si podporzdkowa jego decyzjom oraz dziaaniom, i faktycznie to czyni. Wadza pastwowa ma wic wewntrz terytorialnej organizacji pastwowej charakter wadzy najwyszej, ktrej wadze wszystkich innych organizacji spoeczestwa musz si podporzdkowa. Suwerenno pastwa na zewntrz wyraa si w tym, e ukada ono swoje stosunki midzynarodowe z innymi pastwami i organizacjami midzynarodowymi na zasadzie rwnorzdnoci, e adne inne pastwo ani organizacja midzynarodowa nie moe bez jego zgody narzuca pastwu swojej woli i ogranicza jego swobody. Pastwo jako podmiot prawa midzynarodowego jest zwizane tylko treci norm tego prawa, dobrowolnie przez siebie akceptowanych [Kuciski, 2009: 18]. Suwerenno pastw bywa zazwyczaj wielorako ograniczana. Najczciej przez wpyw potniejszych mocarstw, zdolnych narzuca sw wol sabszym, zalenym od nich pastwom. Bywao, i przez obowizujce w redniowieczu prawne lub zwyczajowe reguy nakadajce

obowizek wasalnego podporzdkowania ksit i krlw wadzy cesarskiej oraz wadcw wieckich zwierzchnictwu papiey. W minionej epoce przez uzalenienia typu neokolonialnego [np. wielu pastw Ameryki aciskiej i Filipin od USA] bd ideologicznego [np. pastw demokracji ludowej od ZSRR]. Wspczenie ograniczanie suwerennoci wynika w coraz wikszej mierze z przynalenoci pastw do midzynarodowych organizacji, czego nastpstwem jest podporzdkowywanie si zasadzie nadrzdnoci prawa midzynarodowego nad pastwowym i uznawaniu prawa ingerencji w wewntrzne sprawy tam, gdzie dziaalno pastwowa przeksztaca si w amanie norm prawa midzynarodowego. Ograniczanie bywa te nastpstwem zrzekania si pastw przystpujcych do wsplnot midzynarodowych [np. Unii Europejskiej] suwerennoci w okrelanych umowami kwestiach na terytorium wasnego pastwa w zamian za prawo uczestniczenia w suwerennych decyzjach dotyczcych szerszej, suprapastwowej organizacji. 10. Pastwo jest organizacj wysoce sformalizowan i zinstytucjonalizowan. Jest zespoem wspzalenych instytucji [organw wadz naczelnych i terenowych, wojska, policji, sdw itp.], ktre s wzgldnie trwae, mao podatne na zmiany, funkcjonuj wedle norm i procedur okrelonych prawem [zwyczajowym i pisanym]. Rni si pod tym wzgldem od partii i innych stowarzysze politycznych bd dziaajcych na styku polityki z innymi obszarami ycia spoecznego. 11. Pastwo jest organizacj hierarchiczn, wyposaon w swoisty aparat, czyli zesp ludzi, ktrzy powicaj, w caoci lub w duej czci, swj czas na zaspokajanie potrzeb tej organizacji. Skada si na og ludzi, ktrzy zajmuj si kierowaniem, rzdzeniem w imieniu pastwa. S to ludzie, ktrzy yj z tego, e pracuj na rzecz pastwa. Rozmiary i organizacja tego aparatu s dostosowane do potrzeb pastwa i celw, jakie w danym czasie stawiaj przed pastwem jego przywdcy. Pastwo dysponuje penym dostpnym zestawem rodkw oddziaywania. Naley do nich rwnie przemoc fizyczna i dlatego w aparacie pastwa znajdujemy takie zorganizowane grupy ludzi, jakich nie ma w aparatach innych organizacji. S to policja, wojsko itp. formacje zbrojne, wiziennictwo, wywiad, kontrwywiad. adna organizacja nie ma tak rozbudowanego aparatu jak pastwo, adna te nie dysponuje formacjami zbrojnymi, zdolnymi wymusza w razie potrzeby posuch dla norm i decyzji pastwa [opatka: 24 25]. Aparat pastwowy wszdzie take w systemach demokratycznych jest zorganizowany wedle zasad hierarchicznej podlegoci niszych szczebli wyszym i zobligowany do wypeniania polece zwierzchnictwa. 12. Pastwo jest organizacj utrzymywan na koszt spoeczestwa. Utrzymuje si gwnie ze wiadcze pobieranych w formie podatkw i ce; bywa, e rwnie z grabiey innych spoecznoci. Std niezgodne z realiami s stosowane czstokro w celach propagandowych twierdzenia, i pastwo daje rozdzielajc ludnoci

rnego typu wiadczenia pienine i bezpatne usugi. Pastwo bowiem nie prowadzi poza wyjtkami potwierdzajcymi t regu dochodowej dziaalnoci produkcyjnej i usugowej. Jego aparat z reguy nie wytwarza adnych dbr, lecz dokonuje redystrybucji wartoci wytworzonych przez spoeczestwo, pozyskiwanych ode za porednictwem rnego rodzaju podatkw. Jawi si moe dziki tego typu aktywnoci jako askawca rozdajcy dobra potrzebujcym a zarazem uzaleniajcy spoeczno od tego rozdawnictwa. I udaje si to czstokro, bo wedle trafnej obserwacji uomnoci ludzkiego postrzegania kady chce y na koszt pastwa. Zapomina, e pastwo yje na koszt kadego [Bastiat: 111]. 13. Pastwo jest organizacj podatn na dewiacje wynaturzenia i patologie powodujce jego dysfunkcjonalno. Pastwo bowiem jak wszystko co ludzkie jest niedoskonae. Lecz wady tej organizacji bywaj z reguy bardziej dotkliwe i grone dla bytu wasnego i innych spoeczestw, ni niedostatki innych form organizacji. Najczstszym przejawem patologii jest to, i rzdzcy pastwem przez sw nieudolno, sabo bd skorumpowanie nie wywizuj si ze swej gwnej powinnoci ochrony adu spoecznego przed zagroeniami wewntrznymi i zewntrznymi. Najgorszym i najtragiczniejszym w skutkach, gdy nastawieni kratocentryczne rzdzcy miast agodzi i przezwycia sprzecznoci wewntrzne i zewntrzne, potguj istniejce i kreuj sztucznie nowe skonfliktowania, by dziki temu silniej zapanowa nad skconym i zastraszonym spoeczestwem. Tego typu rzdy skutkuj wprawdzie przejciowym wzrostem wpyww i wadzy posugujcych si takimi rodkami reimw, na dusz jednak met przywodz spoecznoci, ktrym winny suy, do tragicznych nastpstw czego dowodem skutki panowania totalitarnych i dyktatorskich reimw. Rne s przyczyny pojawiania si takich dewiacji. Najczstsze s proste i dobrze opisane. Na przykad pokusa naduycia wadzy przez urzdnika dla korzyci wasnej lub czyjej. Korupcja lub wyzysk. Ch utrzymania si przy wadzy za wszelk cen. Potrzeba zatarcia ladw wasnej nieudolnoci lub bdw, bo odpowiedzialno za nie groziaby utrat stanowiska. Poczucie zagroenia ze strony ludzi i niezalenych organizacji lepiej, skuteczniej i taniej zaspokajajcych potrzeby ludzi, ktrych wypenianie stanowi obowizek wadzy i jej uzasadnienie. Ale s jeszcze inne powody, dla ktrych wadza si wynaturza, a jeszcze czciej rozmija nie tylko z potrzebami, ale nawet ze sposobem mylenia zwykych obywateli. Pierwszy to swego rodzaju naturalna preselekcja ludzi do wadzy. Od samego pocztku wadz uzyskiwali ludzie nie dla swych przymiotw moralnych czy umysowych, lecz przede wszystkim dlatego, e lepiej od innych bili si albo mieli mniej skrupuw w zdobywaniu i utrzymywaniu wadzy. Dziedziczona wadza nie wymagaa adnych przymiotw, a tylko jako takiego nauczenia si dworskich manier. Ale i

dzi do wadzy garnie si w wikszoci pewien okrelony gatunek ludzi. Przewanie s to mczyni i to czsto niezbyt dojrzali. Maj oni nadmiern potrzeb znaczenia, co inaczej bywa nazywane przerostem ego [Osiatyski: 88]. Powodem dochodzenia do wadzy tego typu osobnikw bywaj niekiedy sprzyjajce im okolicznoci kryzysy gospodarcze i kataklizmy spoeczne. W demokracjach wspwinni bywaj wszelako zazwyczaj rwnie ci obywatele, ktrzy z braku rozwagi, odwagi i aktywnoci zaniedbali zaangaowania w wybr bardziej dojrzaych piastunw wadzy pastwowej i wywierania skutecznego wpywu na sposb wywizywania si ich z obowizkw rzdzenia. 14. Pastwo w dotychczas uksztatowanych formach okazuje si organizacj niewystarczajc w epoce globalizacji. Rozpad w drugiej poowie XX wieku imperiw zarwno kolonialnych, jak i radzieckiego zaowocowa pozytywnym zjawiskiem zdobycia niepodlegoci i odzyskania suwerennoci przez ponad ptora setki pastw oraz krach dwublokowego ukadu wiatowego opartego na rwnowadze strachu. Negatywnym awersem tych procesw jest strach przed chaosem wynikajcy z braku organizacyjnych instytucji zdolnych do uzgadniania wspzalenych zachowa i przezwyciania sprzecznoci w skali globowej. Gwne z nich wynikaj z globalizacji rynku, zagroe ekologicznych oraz upowszechniania aspiracji do podmiotowoci politycznej i partnerskich pozycji spoecznoci odmiennych kulturowo od dominujcej przez uprzednie 500 lat cywilizacji biaego czowieka. W tych jakociowo nowych warunkach wielu znawcw i mylicieli nalecych do rnych nurtw myli politycznej [] skania si do pogldu, i pastwo narodowe moe ulec powanym tranzycjom lub wrcz by zastpione przez organizacj ponadpastwow. Ale nawet w takim przypadku nie zostan zlikwidowane te atrybuty pastwa, ktre nadaj ludziom form zbiorowoci zorganizowanej [Korna: 8]. To bdzie zapewne sprawia, e waciwe ludziom denia do bezpieczestwa, historycznie wytworzonej wsplnej identyfikacji i samoorganizacji bd stwarzay zapotrzebowanie na jakie formy pastwowoci. By moe mniej lub bardziej odmienne od znanych z przeszoci i wspczesnoci, lecz zdolne do speniania tych samych, niezastpowalnych funkcji kreowania i ochrony adu spoecznego przed zagroeniami wewntrznymi i zewntrznymi. Std waga prb kreowania silniejszych regionalnych organizacji ekonomicznych i politycznych, czego przejawem w naszym otoczeniu s procesy integracji i kreowania Wsplnoty Europejskiej. Rekapitulujc sedno zdefiniowanych wyej gwnych cech, pastwo jest uniwersaln, utrzymywan kosztem spoeczestwa, przymusow organizacj polityczn, wadcz suwerennie na okrelonym granicami terytorium, uprawnion do stosowania rodkw przymusu, wysoce sformalizowan, z hierarchicznie zinstytucjonalizowanym aparatem, wyposaon w atrybuty wadzy zwierzchniej po to, by ochrania przed zagroeniami zewntrznymi i wewntrznymi ad, zapewniajcy zasiedlajcej

jego terytorium spoecznoci, skadajcej si ze wspzalenych grup o zrnicowanych interesach, materialne i kulturowe warunki egzystencji korzystne odpowiednio do siy ich ekonomicznej pozycji i politycznych wpyww, podatn jak wszystko co ludzkie na dewiacje i coraz wyraniej nie wystarczajc w epoce globalizacji. Bibliografia: F. Bastiat: Selectet Essays In Political Economy, Princeton, N.J. 1964 R. Burger: miertelny bg. Rozwaania na temat lewiatana i pewnej ilustracji [w:] Przegld Polityczny nr 79/80 2006 F. Engels: Pochodzenie rodziny, wasnoci prywatnej i pastwa,[w:] K. Marks, F, Engels: Dziea wybrane, t. II, Warszawa 1949 J. Jellinek: Oglna nauka o pastwie, Warszawa 1924

J. Korna: Przesanki kryzysu i dekompozycji Sojuszu Lewicy Demokratycznej [w:] J. Korna [red.]: Partie polityczne: permanentne problemy, Kielce 2005 J. Kuciski: Nauka o pastwie i prawie, Warszawa 2008 W.I. Lenin: O pastwie, Warszawa 1953 W.I. Lenin: Pastwo a rewolucja, Warszawa 1964 W. Osiatyski: Rzeczpospolita obywateli, Warszawa 2004

rda: Mariusz Gulczyski, Nauka o polityce, Warszawa 2007 ISBN 978-83-60197-49-3 Mariusz Gulczyski: Politologia podrcznik akademicki, Warszawa 2010 ISBN 978-83-60197-90-5