Vous êtes sur la page 1sur 18

Joanna Hartwig

Kozio ofiarny
Wyraenie kozio ofiarny pojawia si wspczenie stosunkowo czsto, zarwno w mowie potocznej, mediach, jak i literaturze piknej. Okrelana jest nim zazwyczaj osoba, bd grupa ludzi - najczciej niewinna, na ktr kto inny zrzuca odpowiedzialno za zo przez siebie popenione [KOMORNICKA 1994:159], bd za katastrofy, na ktrych wydarzenie - obiektywnie rzecz biorc - nikt nie mg mie wpywu [G IRARD 1991:8]. Warto zastanowi si nad genez tego pojcia, jego histori i jego rnorakim obecnie zastosowaniem. Okrelenie kozio ofiarny pochodzi z tumaczenia terminu uytego w szesnastym rozdziale trzeciej ksigi biblijnego Picioksigu Leviticusie, czyli Ksidze Kapaskiej (hebr. Vayikra). W rozdziale tym znalaz si opis Dnia Przebagania (Jom Kippur), w tym - zwaszcza w wersach 5-10, 20-22 i 26 - ofiar wwczas skadanych. W tekcie hebrajskim pojawia si termin la-aza`zel , co w Septuagincie zostaje przetumaczone na sowo apopompaios, a w Wulgacie na wyraenie caper emissarius. Do tych wanie tumacze nawizuj terminy uywane wspczenie w wielu jzykach - zarwno angielski scapegoat1, jak i francuski bouc missaire [HENNINGER 1987:92]. Wyjtkiem pod tym wzgldem jest okrelenie niemieckie - Sndenbock - ktre nie opiera si bezporednio na tumaczeniu terminu biblijnego, ale bardziej nawizuje do charakteru ofiary, opisanej w wyej wymienionym rozdziale Ksigi Kapaskiej [H ENNINGER 1987:92]. Polski termin jest o tyle mylcy, e sowo ofiarny moe sugerowa, i taki kozio by zabijany podczas krwawych obrzdw, podczas gdy biblijny rytua koza ofiarnego nie mia tego charakteru. Jom Kippur - Dzie Przebagania (nazywany te Dniem Pojednania lub Sdnym Dniem) odbywa si dziesitego dnia Tiszri [HENNINGER 1987:92; WIERUSZ -KOWALSKI 1977:36] - sidmego miesica wedug kalendarza ydowskiego, ktry przypada na przeom wrzenia i padziernika kalendarza gregoriaskiego. Jedn z najbardziej zna1 Niektrzy przyjmuj, e wspczesne sowo angielskie wywodzi si od zbitki wyrazw

escape - ucieczka i goat - kozio. Bardziej prawdopodobne wydaje si jednak, e rdosowem tego wyrazu byo bardzo rzadko uywane obecnie scape - oszczdza (kogo), oszczdzony (kozio).

41

czcych czci tego wita, uznawanego za najwaniejsze w roku [PRERO B.D.], jest ofiara z dwch kozw celebrowana przez Najwyszego Kapana - Aarona (hebr. Cohen HaGadol) [CHUMNEY B.D.]. W Ksidze Kapaskiej znajdujemy taki opis:
Oto, jak Aaron bdzie wchodzi do Miejsca Najwitszego: wemie modego cielca na ofiar przebagaln i barana na ofiar caopaln. Ubierze si w tunik wit, lnian, i w spodnie lniane, woy na gow tiar lnian - to s wite szaty. Od spoecznoci Izraelitw wemie dwa kozy na ofiar przebagaln i jednego barana na ofiar caopaln. Potem Aaron przyprowadzi cielca na ofiar przebagaln za siebie samego i dokona przebagania za siebie i za swj dom. Wemie dwa kozy i postawi je przed Panem, przed wejciem do Namiotu Spotkania. Nastpnie Aaron rzuci losy o dwa kozy, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela. Potem Aaron przyprowadzi koza, wylosowanego dla Pana i zoy go na ofiar przebagaln. Koza wylosowanego dla Azazela postawi ywego przed Panem, aby dokona na nim przebagania, a potem wypdzi go dla Azazela na pustyni [Kp.16:3-11]2.

Z koza, ktry zosta wylosowany dla Pana, kapan dokonuje ofiary przebagalnej, spryskujc nastpnie krwi koza Miejsce wite, Namiot Spotkania oraz Miejsce Najwitsze [Kp.16:17-20]. Wreszcie nastpuje opis losu drugiego koza:
...kiedy ukoczy [Aaron] ju obrzd przebagania nad Miejscem witym, Namiotem Spotkania i otarzem, kae przyprowadzi ywego koza. Aaron pooy obie rce na gow ywego koza, wyzna nad nim wszystkie winy Izraelitw, wszystkie ich przestpstwa, dotyczce wszelkich ich grzechw, woy je na gow koza i kae czowiekowi do tego przeznaczonemu wypdzi go na pustyni. W ten sposb kozio zabierze z sob wszystkie ich winy do ziemi bezpodnej. w czowiek wypdzi koza na pustyni [Kp.16:20-23].

Istnieje wiele rnych interpretacji dotyczcych zarwno koza ofiarnego, znaczenia wita Jom Kippur, jak i tego, kto - bd co kryje si pod imieniem Azazel [CORDARO A; CORDARO B]. Komentatorzy ydowscy podkrelaj fakt, i oba kozy uczestniczce w rytuale przebagania powinny by moliwie jak najbardziej podobne do siebie. Ich wysoko powinna by taka sama, identyczne miao by ich umaszczenie, jak i cena, jak za nie zapacono. Miay by jednakowe, ale do pewnego momentu. Do chwili, w ktrej za spraw losowania, przeprowadzonego przez najwyszego kapana, rozstrzygnie si ich przeznaczenie [PRERO B.D.]. Zostaj przygotowane dwa zote losy - jeden mwicy o przeznaczeniu dla Pana - La Adonai, drugi dla Azazela: La Azazel. Kapan zamyka w doniach oba losy i unosi
2 Wszystkie fragmenty Biblii wedug Biblii Tysiclecia.

42

rce nad gowami kozw. Z koza, nad ktrego gow znajdowa si bdzie los La Adonai - a za dobry znak uznawano okoliczno, w ktrej los ten znajdowa si w prawej doni kapana [CHUMNEY B.D.] - zostanie uczyniona ofiara przebagalna za kapana i za jego dom, tak by mg on - ju oczyszczony - przystpi do dalszej czci ceremonii [CORDARO B]. Kozio przeznaczony dla Azazela bdzie wygnany, lecz zanim to nastpi, kapan uniesie obie donie nad jego gow i zoy spowied ze wszystkich win i wystpkw, jakich dopuci si lud Izraela, przenoszc w ten sposb owe grzechy na koza, ktry nastpnie mia by wydalony na pustyni, a raczej w dzikie tereny. Pniejsze dokumenty ydowskie mwi o tym, e nie naleao poprzesta jedynie na wygnaniu zwierzcia, lecz trzeba byo zepchn je z wysokiej skay, tak, by mie pewno, e kozio, a co za tym idzie grzechy caej ludnoci izraelskiej, nie bd mogy powrci [PRERO B.D.]. Istnieje pogld, e rogi zwierzcia, przeznaczonego dla Azazela, przewizywano czerwon szarf, tak sam wic na wrotach wityni. Po zepchniciu zwierzcia ze skay, szarfa na drzwiach miaa zmieni kolor z czerwonego na biay, na znak, e Bg przebaczy swemu ludowi jego grzechy. O takiej interpretacji wiadczy miaby fragment z Ksigi Izajasza - Chodcie i spr ze mn wiedcie! mwi Pan. Choby wasze grzechy byy jak szkarat, jak nieg wybielej; choby czerwone jak purpura, stan si jak wena [Iz 1:18]. Poprzez pozbycie si zwierzcia, oddalone zostaj poza wsplnot wszystkie jej grzechy, a oczyszczony lud moe przystpi do spotkania z Bogiem podczas wita [PRERO B.D.]. Zawarty w Torze opis Dnia Przebagania sta si kanw dla wita Jom Kippur, obchodzonego przez ydw po dzi dzie. W czasach Drugiej wityni z obrzdku opisanego w Ksidze Kapaskiej znikno sporo ceremonii, gwnie o charakterze ofiarnym. Znane opisy wita pochodz z Miszny, ktra powstaa ponad 150 lat po zburzeniu Drugiej wityni, ale mona sobie wyobrazi, e przekaz w niej zawarty przynajmniej po czci wiernie oddaje charakter wita w czasach Drugiej wityni. Obecny wygld wita uksztatowa si ju po zburzeniu Drugiej wityni, kiedy to Jom Kippur zaczo w coraz wikszym stopniu stawa si witem pokuty, modlitwy i wyraania czci wobec Boga [JACOBS 1987B:475]. Podczas Jom Kippur obowizuje cakowity post, od wieczora dziewitego dnia miesica Tiszri, po wieczr dnia nastpnego. Nie naley te tego dnia wykonywa adnej pracy, nosi skrzanych bu43

tw, ani si kpa. Ze wzgldu na fakt, e Jom Kippur by zupenie wyjtkowym dniem w roku, oraz z uwagi na utrzymywany podczas niego cakowity post - dla okrelenia tego wita uywa si zamiennie terminw Dzie - w znaczeniu najwaniejszy dzie w roku, Dzie Przebaczenia, oraz Post. Istniej jeszcze inne pojcia, zwizane ze witem Jom Kippur. Jednym z nich jest okrelenie Twarz w Twarz. Zgodnie z wiar ydowsk Dzie Przebagania by jedynym dniem w roku, kiedy kapan mg wej do Najwitszego Miejsca i znale si w obecnoci Boga, spotka si z nim wrcz twarz w twarz [Kp.16:2]3. W kady inny dzie byo to niemoliwe, o czym wiadczy cytat z Ksigi Wyjcia: Nie bdziesz mg oglda mojego oblicza, gdy aden czowiek nie moe oglda mojego oblicza i pozosta przy yciu [Wj. 33:20]. wito byo wyjtkowe take z innego powodu tylko w trakcie jego trwania wypowiadane byo imi Boga - YHWH, w innych okolicznociach zawsze w jaki sposb zastpowane [CHUMNEY B.D.]. Wypowiada je kapan, a zgromadzony lud recytowa: Baruch shem Kvod malchuto lolam vaed, co oznacza mniej wicej: Niech bdzie bogosawione imi wiatoci Krlestwa, na zawsze i jeszcze duej 4. Czynno wypowiadania imienia Boga otaczano jednak tak tajemnic, e do dzi tak naprawd nie wiemy, jak ono brzmiao. Jom Kippur cile zwizane jest z innym witem - Rosh-Hashana, ktre odbywa si na dziesi dni przed nim [JACOBS 1987A:4145]. Oba wita wyznaczaj pocztek ydowskiego roku - nazwa Rosh-Hashana oznacza dosownie Gow Roku - czyli nowy rok. Nauki talmudyczne mwi o tym, e podczas Rosh-Hashana przesdzane s losy ludzkoci w nadchodzcym roku. Std wito to nazywane jest take Yom-ha-Din - Dniem Sdu. Inn jego nazw jest Yom ha-Zikkaron - Dzie Pamici (bd Przypomnienia), poniewa tego dnia Bg przypomina sobie o stworzonych przez siebie ludziach, wystpujc wobec nich jako krl i sdzia. Rozpatrujc ludzkie czyny, Bg decyduje o przeznaczeniu kadego czowieka. Rosh-Hashana musi zatem wypenia wiadomo popenionych czynw, skrucha i ch poprawy [JACOBS 1987B:473-476].
3 Pan powiedzia do Mojesza: powiedz Aaronowi, swojemu bratu, eby nie w ka-

dym czasie wchodzi do Miejsca Najwitszego poza zason, przed przebagalni, ktra jest na arce, aby nie umar, kiedy bd si ukazywa w oboku nad przebagalni.

4 tumaczenie wasne wedug [Chumney, b.d.].

44

Jom Kippur koczy okres dziesiciu dni skruchy, jakie ci, ktrzy nie byli jeszcze na tyle doskonali podczas wita Rosh-Hashana, by ich imi mogo by zapisane w Ksidze ycia, mieli przeznaczy na pokut, modlitw i dobre uczynki. Jom Kippur by dniem, w ktrym ich los mia si ostatecznie rozstrzygn. Na dwik Shofar Ha Gadol - Wspaniaego Rogu, otwarte przez cay dzie - na znak przyjmowania modlitw - Wrota Niebios, zaczynay si powoli zamyka5. Kto okaza skruch za swoje grzechy, modli si i spenia dobre uczynki, czu pod koniec dnia, e jego imi zapisane zostao w Ksidze ycia [CHUMNEY B.D.]. Dwik rogu by te sygnaem zakoczenia postu, a take caego wita. Od czasu Drugiej wityni do wita Jom Kippur doczy zwyczaj trzykrotnej recytacji przez kapana specjalnej formuy spowiedzi - pierwszy raz za siebie i za swj dom, drugi raz za wszystkich kapanw, trzeci za cay nard. Po tym nastpowaa oglna rado, zabawa i tace wrd zgromadzonego ludu, ktry w ten sposb witowa pozbycie si swoich grzechw [CHUMNEY B.D.]. Istniej rne sposoby pojmowania - tak wanego dla wita Jom Kippur - rytuau losowania i wygnania koza ofiarnego. Jedna z wersji ydowskich mwi o tym, i pod postaci dwch kozw mona widzie rne narody. O ich ostatecznym losie miaby decydowa stosunek do Narodu Wybranego - ich ofiara zostaaby uwicona, bd obarczeni grzechami, zostaliby wygnani [CHUMNEY B.D.]. Inna interpretacja, proponowana przez Rabbiego Shimshona Rafaela Hirscha [PRERO B.D.], koncentruje si na fakcie, i przed rytuaem oba kozy miay by praktycznie jednakowe. Dopiero w chwili losowania mia si zdecydowa ich los. Tylko jeden z nich mia by przeznaczony Panu. Rabbi Hirsch przyrwnuje t sytuacj do wyboru, jaki stoi przed wszystkimi czonkami Narodu Wybranego, z t rnic, e kady z nich ma wpyw na wynik losowania. Przeznaczenie tego, kto bdzie szed drog zgodn ze wskazaniami Tory, nie musi z pocztku wydawa si korzystniejsze. Staje si on bowiem ofiar, zoon na otarzu Pana, lecz w ten sposb jego istnienie zostaje uwicone. Kozem ofiarnym zostaje za ten, kto odchodzi od Tory, yje na zewntrz wsplnoty, wybiera wolno od niej, koczy jednak marnie, w samotnoci, zepchnity ze ska [PRERO B.D.]. Zupenie inaczej posta koza ofiarnego traktuje nauka chrzecijaska, wedug ktrej zapowiada on w Biblii posta Chrystusa, kt5 Proces zamykania Wrt Niebios okrelany jest hebrajskim terminem Neilah [Chum-

ney b.d.].

45

ry przyjmujc na siebie grzechy innych, umiera, eby ich zbawi [KOMORNICKA 1994:159; CORDARO B; WOLF 1987:495-499]. Wiele kontrowersji budzi posta Azazela [CORDARO B]. Wikszo interpretatorw skania si ku twierdzeniu, i Azazel, nie pojawiajcy si w adnym innym miejscu w Starym Testamencie, jest jednym z Upadych Anioow, ktry pojawia si w etiopskiej Ksidze Henocha [GRAVES 1993:106; CORDARO B] pod imieniem Azael. Literatura midraszowa oraz wielu komentatorw biblijnych widzi w Azazelu demona, do ktrego wypdzano koza ofiarnego [STERN 1996:48-49; PRINCE 1920:221]. Istniej jednak take inne teorie, upatrujce w imieniu Azazel nazwy skay niedaleko gry Synaj, z ktrej zrzucano koza ofiarnego [pogld Ibn Ezra; CORDARO B], bd dzikich terenw niedaleko Jerozolimy, do ktrych go wyganiano [ANONIM B.D.]. Dla wielu komentatorw Azazel pozostaje pojciem symbolicznym, oznaczajcym cakowite pozbycie si grzechu. Wedug tej teorii pierwszy kozio uczestniczcy w obrzdzie oznaczaby sam akt pokuty i proszenia Boga o przebaczenie, natomiast drugi kozio uzewntrzniaby efekt tego przebagania, jakim byo zupene oddalenie si grzechw. Lecz nawet ci, ktrzy widz w Azazelu demona, praktycznie tosamego z szatanem, przychylaj si do pogldu, i wygnanie koza nie miao charakteru ofiary dla tego demona, lecz byo raczej aktem szyderstwa, czy wrcz pogardy, wymierzonym w jego kierunku [GISPEN 1948:159]6. Wikszo autorw zgadza si, e opisany w Starym Testamencie rytua koza ofiarnego nie mia w adnym razie charakteru krwawej ofiary. Jego istot byo magiczne pozbycie si wszystkich przewinie. Kozio, na ktrego przeniesione zostay grzechy wszystkich wiernych, stawa si nieczysty i z tego wzgldu nie mg ju suy za zwierz ofiarne. Wyganiano wic go daleko poza obrb terenw zamieszkaych, a jeli z czasem zaczto go rwnie gdzie w tych dzikich miejscach zabija, to wycznie w obawie przed tym, by nie powrci i nie przynis z powrotem wszystkich wygnanych grzechw [HENNINGER 1987:93]. Suszny wydaje si pogld, e prze6 Nieco odmienny pogld na ten temat gosi Jacob Z.Lauterbach [Lauterbach, b.d.],

wedug ktrego cay rytua podczas wita Jom Kippur mia za zadanie udaremnienie wysikw szatana na trzy sposoby: 1) poprzez ofiar dla Azazela, eby go uagodzi, 2) poprzez dym kadzida, ktry mia go odpdzi, oraz poprzez 3) zaoenie przez kapana biaych szat, tak rnych od zwykego stroju, eby go zmyli. Jest to jednak teoria stosunkowo mao popularna, krytykowana chociaby w ten sposb, e ofiara dla szatana byaby sprzeczna z wiar ydowsk, a biae szaty kapana symbolizoway raczej oczyszczenie z grzechw [Cordaro, B].

46

noszenie grzechu, uwaanego za co materialnego, miao pierwotnie charakter magiczny i bezporedni. Dopiero z czasem dziaanie to przeniesienie win przez naoenie rk - nabrao rangi symbolu, towarzyszcego wyznaniu grzechw. Warto zauway, e wedug niektrych uczonych [J.G. Frazer i R. Pettazzoni; HENNINGER 1987:94] dopiero wtedy pojawia si etyczna koncepcja grzechu, wyrastajc z poprzedniego - materialnego i magicznego - pojmowania jego istoty. Inni uczeni twierdz jednak, e etyczna koncepcja grzechu i rytua koza ofiarnego, ktry towarzyszy wyznaniu grzechw, miay niezalene rda i rozwiny si oddzielnie [HENNINGER 1987:94]. Do czasw wspczesnych zarwno w odprawianiu wita RoshHashana, jak i Jom Kippur, zachoway si lady dawnych dziaa magicznych. Od czasw staroytnych istnieje zwyczaj chodzenia pierwszego dnia Rosh-Hashana nad brzeg morza lub rzeki, by tam pozby si swoich grzechw z poprzedniego roku [JACOBS 1987B:474]. O celowoci takiego dziaania miaby wiadczy cytat z Ksigi Micheasza: [Bg] ulituje si znowu nad nami, zetrze nasze nieprawoci i wrzuci w gbokoci morskie wszystkie nasze grzechy [Mi 7:19]. Podczas Jom Kippur niektrzy ydzi nadal odprawiaj rytua kaparot, ktry najprawdopodobniej zastpi rytua koza ofiarnego. Rankiem bior oni modego koguta i trzykrotnie okrcaj go wok gowy, recytujc sowa: To niech bdzie zamiast mnie; nastpnie ptak zostaje zabity i zjedzony. Ju w redniowieczu pojawia si krytyka tego rodzaju praktyk, jako majcych zbyt wyrane cechy pogaskie. Wspczenie, jeli w ogle rytua tego typu jest wykonywany, koguta oddaje si po zabiciu biednym, a czsto zamiast niego uywa si pienidzy, ktre rwnie - po okrceniu wok gowy i wyrecytowaniu wyej wymienionej formuki - zostaj oddane biednym [JACOBS 1987B:475]. Starotestamentowy rytua koza ofiarnego nie by wyjtkowy. Obrzdy podobnego przenoszenia win, chorb, czy nieszcz, oraz wypdzania ich poza obrb wsplnoty, etnologowie odnajduj na caym wiecie. Ze wzgldu na podobiestwo - mniejsze, lub wiksze do rytuau opisanego w szesnastym rozdziale Ksigi Kapaskiej, obrzdy te nazywane s czsto rytuaami koza ofiarnego. Zwykle cechuje je akt przerzucenia za - grzechw, chorb, czy innych nieszcz - na niewinn istot, a nastpnie wypdzenie teje poza obszar zamieszkany przez dan spoeczno. Co ciekawe, opis bardzo podobnego rytuau odnajdujemy rwnie w Ksidze Kapaskiej, tyle, e tym razem w gr wchodzi prba 47

pozbycia si choroby, a nie grzechu [PRINCE 1920:222]. Jak si jednak wydaje, pojcia te dawniej byy znacznie bardziej zblione znaczeniowo, a przy prbach uporania si z nimi uywano podobnych metod [PRINCE 1920:222]. Opis pozbycia si trdu znajduje si pod koniec czternastego rozdziau Leviticusa. Sam opis rytuau dotyczy oczyszczenia domu, ktrego mieszkacy dotknici zostali trdem.
Aby oczyci dom, kapan wemie dwa ptaki, kawaek drzewa cedrowego, nitki karmazynowe i hizop. Zabije jednego ptaka nad naczyniem glinianym, ponad yw wod. Potem wemie kawaek drzewa cedrowego, hizop, nitki karmazynowe i ptaka ywego, umoczy je we krwi ptaka zabitego i w wodzie ywej, i pokropi dom siedem razy. W ten sposb oczyci ten dom krwi ptaka, wod yw, drzewem cedrowym, hizopem i nitkami karmazynowymi. Ptaka za ywego wypuci poza miasto, na pole. W ten sposb dokona on przebagania za dom i bdzie on czysty [Kp. 14:49-58].

Wydaje si, e rytuay o zblionym charakterze do tego, opisanego w Starym Testamencie, mona znale w bardzo wielu rejonach wiata. Szczeglnie bogaty opis tego typu zwyczajw mona znale w Zotej Gazi Jamesa Georgea Frazera [FRAZER 1971:200256]. Frazer przywouje z wielu kultur przykady wysikw ludzi, zmierzajcych do magicznego przeniesienia za z siebie na kogo innego. Najprawdopodobniej rytuay tego typu odbyway si dwojako. Po pierwsze w obliczu nagej potrzeby - choroby, zarazy, czy innej katastrofy - kiedy obrzd ten mg by podyktowany przewiadczeniem o naruszeniu jakiej normy i chci powrotu do stanu rwnowagi; bd te, po drugie, w okrelonym, zawsze tym samym dniu roku. Znaczcy wydaje si fakt, e w tym drugim przypadku obrzdy tego typu miay miejsce zwykle na pocztku Nowego Roku, kiedy dokonywano rytualnego oczyszczenia nie tylko siebie, ale take caej wsplnoty. Wedug Eliadego tego typu czynnoci - wypdzanie grzechw, demonw, czy koza ofiarnego miay zwizek z reaktualizowaniem kosmogonii, podjciem czasu od jego pocztku, odrestaurowywaniem praczasu, czasu czystego, ktry istnia w chwili stworzenia [ELIADE 1993A:96]. Istotne znaczenie miaa te ch odcicia si od starego czasu, ktry si zuy, pragnienie zatopienia si w czasie mitycznym [ELIADE 1993A:96]. Paralelne do starotestamentowego rytuay mona odnale na przykad w staroytnej Asyro-Babilonii. Znalezione inskrypcje opisuj obrzdy obarczania chorobami rnych rogatych zwierzt i wyganiania ich poza osiedla. Opowiadaj one o leczeniu chorego w ten sposb, i do jego gowy przystawiano eb jakiego zwierzcia, w 48

czego nastpstwie choroba miaa przej z pacjenta na owo zwierz, ktre nastpnie wypdzano [PRINCE 1920:222-223]. Niekiedy - jak si zdaje - gdy wiadomo byo, co dokadnie dolega choremu, prby przenoszenia jego dolegliwoci dotyczyy dotknitych chorob narzdw. Konkretne czci ciaa zwierzcia odpowiaday wtedy okrelonym czciom ciaa ludzkiego. Zawsze jednak tego typu praktyki koczyy si wygnaniem zwierzcia poza wsplnot [PRINCE 1920:222-223; HENNINGER 1987:93]. Z terenw Mezopotamii pochodzi te zwyczaj o charakterze zblionym do rytuau koza ofiarnego, cho nie do koca z nim tosamy. O rytuale zastpczego krla - Shar Puhi - dowiadujemy si z dokumentw z VIII-VII w. p.n.e. Odbywa si on w momencie, gdy znaki, najczciej o charakterze astronomicznym, daway powody do obaw, e jakie nieszczcie ciy nad panujcym wadc [HENNINGER 1987:93]. Osadzano wwczas na tronie na pewien czas krla zastpczego, liczc na to, e czyhajce niebezpieczestwo dosignie wanie jego. Jeli czowiek w umiera w trakcie tego okresu, sdzono, e nic nie grozi ju waciwemu krlowi. Jeli jednak pozostawa przy yciu, po upywie swojego panowania mg zosta zabity [HENNINGER 1987:93]. Bardzo podobny zwyczaj odnotowano rwnie midzy innymi wrd Hetytw, gdzie - wedug niektrych [KMMEL 1967:191] - mia on charakter znacznie bardziej zbliony do starotestamentowego. Zanotowane przez Frazera obyczaje ze wszystkich stron wiata czasem s wrcz zastanawiajco podobne do rytuau koza ofiarnego, opisanego w Ksidze Kapaskiej. W rozdziale Przenoszenie za w ksice Zota Ga autor podaje taki przykad:
U Kafrw, w Afryce Poudniowej, gdy zawodz wszelkie inne rodki, tubylcy uciekaj si niekiedy do wprowadzania kozy do chorego i nad zwierzciem spowiadaj si z grzechw caego kraalu. Czasami pozwala si, aby par kropel krwi chorego spyno na koz, ktr nastpnie wygania si do nie zamieszkaej czci veldu. Choroba ma w ten sposb przej na koz i zgin w puszczy [FRAZER 1971:202].

W obliczu niebezpieczestwa rada z Manipuru dosownie przelewa swoje grzechy na specjalnie wytypowanego do tego czowieka. Podczas kpieli miay one bowiem spywa wraz z wod z kpicego si wadcy na stojcego niej koza ofiarnego, ktrym najczciej by specjalnie do tego celu wytypowany przestpca [FRAZER 1971:205]. 49

Na szczegln uwag zasuguje grecki rytua pozbywania si nieszcz, w ktrym rol kozw ofiarnych odgrywaa para ludzi. Podczas wita Thargelia, celebrowanego szstego i sidmego dnia miesica Thargelion (przeom maja i czerwca), wyganiano z Aten dwch mczyzn, zwanych pharmakoi. Wedug interpretatorw [WOODHOUSE 1920:218-221] prawdopodobne jest, e zwyczaj ten mia pierwotnie charakter agrarny, chocia z czasem zaciemniono jego istot, starajc si nada mu wymiar moralny [WOODHOUSE 1920:218]. Rytua dwch pharmakoi mia charakter oczyszczenia miasta. Szstego dnia miesica Thargelion w ofierze dla Demeter-Chloe skadano ofiar z barana, a nastpnie przez miasto sza procesja. Uczestniczyli w niej dwaj pharmakoi, ktrych nastpnie wyganiano z miasta, czsto take dokonywano ich ukamienowania i spalenia [WOODHOUSE 1920:218]. Istnieje kilka relacji, opisujcych ofiar pharmakoi. Najwczeniejsza - Istrosa - pochodzi z III w. p.n.e. Wspomniany jest w niej obrzd puryfikacji miasta, ktrej dokonywano przy pomocy ofiary z dwojga ludzi, przy czym jeden pharmakos suy oczyszczeniu wszystkich kobiet, drugi - wszystkich mczyzn [WOODHOUSE 1920:218; SZASZ B.D.]. Obaj pharmakoi nosili naszyjniki z fig - jeden - z fig biaych, drugi z ciemnych. Wedug opisu traktowani oni byli bardzo uprzejmie przed ofiar - czstowano ich ciastem i figami, potem jednak wyganiano obu z miasta. Po ich mierci, ktra miaa nastpi wkrtce, prochy ich wrzucano do morza [SZASZ B.D.]. Z III w. n.e. pochodzi z kolei opowie Helladiosa, w opinii ktrego obrzd wyganiania pharmakoi mia na celu usunicie zarazy z miasta [WOODHOUSE 1920:219]. Najbardziej szczegow relacj zawdziczamy Tzetzesowi, pochodzi ona z 1150 r. n.e. Twierdzi on, e rytuay wyrzucania poza obrb miasta pharmakosa7 stosowano zawsze wtedy, gdy miasta dosiga zaraza bd gd. Wybierano wwczas najobrzydliwszego8 spord obywateli, czstowano go ciastem, serem i figami, potem jednak bito go rnymi gazkami po genitaliach, a nastpnie zabijano i palono przy dwiku piszczaek. Cz jego prochw wrzucano do morza, a cz rozsypywano na wietrze, zapewniajc w ten sposb swojemu miastu oczyszczenie [WOODHOUSE 1920:219].
7 W relacji Tzetzesa mowa jest tylko o jednym pharmakosie. 8 Co ciekawe - jest wysoce prawdopodobne, e przyszli pharmakoi dobierani byli nie ze

wzgldu na zbrodnie, ktrych dokonali, lecz raczej rzeczywicie pod ktem brzydoty fizycznej, czsto upoledzenia.

50

Odprawianie bardzo ciekawej odmiany obrzdu pharmakoi przypisuje si mieszkacom Leukos. Dla oczyszczenia swoich osiedli wybierali oni raz w roku czowieka, przy pomocy ktrego dokonywano puryfikacji miasta. Do tego celu wrzucano go ze skay do morza, przywizujc mu jednak uprzednio do ciaa pira i ywe ptaki. Ludzie w czekajcych na dole dkach odawiali go - jeli przey - i wywozili daleko poza granic. Jeszcze inny rytua pharmakosa celebrowa kiedy sam Plutarch w Cheronei. Obrzd o nazwie wygnanie godu polega na biciu niewolnika gazk agnus castus, a nastpnie wyganianiu go z miasta z okrzykiem: egnaj godzie [WOODHOUSE 1920:221]. Wydaje si, e rytua pharmakoi mg przetrwa mniej wicej do V w.p.n.e. jako obrzd stay, potem za pojawia si w obliczu jakiej katastrofy, grocego nieszczcia. Jako taki mg przetrwa do okresu hellenistycznego, a nawet duej [WOODHOUSE 1920:220]. W grece klasycznej sowo pharmakon, wywodzce si od terminu pharmakos, oznacza rwnoczenie trucizn i antidotum, chorob i lek - co rzuca ciekawe wiato na pozycj pharmakosa w greckim spoeczestwie. Wyglda na to, e by on obiektem wzgardy, napaci, szykan, prowadzcych do wygnania lub mierci, a rwnoczenie zdawano sobie spraw z tego, e osobie tej wsplnota zawdzicza oczyszczenie, wyjcie z gronej sytuacji. Tak ambiwalenty stosunek do ofiary charakterystyczny jest nie tylko dla rytuaw koza ofiarnego [GIRARD 1993:3]9. W wielu miejscach na wiecie w wypadku epidemii, godu czy podobnego nieszczcia po caym zamieszkaym terenie, z domu do domu, przeganiano jakie zwierz - na przykad koz lub psa. Wierzono, e wszelkie choroby lub inne ze moce skupi si na tej istocie, ktra - wygnana nastpnie daleko poza osiedle - wybawi jego mieszkacw od nieszczcia. Mona przypuszcza, e niekiedy liczono si z moliwoci, i zwierz to przeniesie owo zo do innych wiosek. Warto zwrci uwag na to, e rytuay tego typu nie miay z zaoenia krwawego charakteru, chocia trzeba przyzna, e mier wygnanego zwierzcia uwaano raczej za dobry znak [HENNINGER 1987:93; FRAZER 1971:200-256]. Jest to o tyle zrozumiae, e
9 Ten sam autor w ksice Kozio ofiarnyprzytacza inny przykad, ktry wydaje si

zbliony do sytuacji pharmakosa. Wedug Girarda podczas redniowiecza istniaa ogromna nienawi wzgldem ydw, prowadzca do wybuchw przemocy i przeladowa, a jednoczenie wyjtkowym prestiem cieszya si ydowska medycyna. Wedug tego autora dziao sic tak dlatego, i uwaano,e ydowscy lekarze cz w sobie moc leczenia choroby i jej sprowadzania [Girard 1991:71].

51

razem z owym kozem ofiarnym gina moliwo powrotu odegnanych nieszcz. Warto zauway, e wszystkie wyej wymienione rytuay, zwizane z przenoszeniem win, chorb, czy nieszcz na kogo innego, a nastpnie z pozbywaniem si ich wraz z tym osobnikiem, miay charakter magiczny10. Pierwotnie uwaano najprawdopodobniej, e cae to zo ma wymiar materialny i mona si od niego uwolni, jak od czego w peni rzeczywistego. Z czasem wiara ta zapewne saba, lecz obrzdy z ni zwizane przetrway w powtarzanych regularnie rytuaach. Nowy rozdzia do historii pojcia kozio ofiarny dopisa antropolog pochodzenia francuskiego, wykadajcy obecnie w Stanach Zjednoczonych - Ren Girard. Caociowy opis jego teorii wymagaby znacznie wicej miejsca, ni pozwala na to charakter tej pracy. Dlatego zostanie tu przedstawiony tylko podstawowy zarys jego koncepcji. Wedug Girarda ludzkie podanie nie pojawia si - tak jak sugerowa to Freud - w postaci gotowych schematw, jak chopca podajcego matki, czy kobiecej zazdroci o fallusa. Girard twierdzi, e podanie ma charakter mimetyczny, i e zaczynamy czego pragn, gdy widzimy, e inni te tego podaj [BOTTUM B.D.]. To pragnienie posiadania potguje si nastpnie pod wpywem rywalizacji z innymi czonkami zbiorowoci. A poniewa zwykle zdarza si tak, e obiekt podania nie jest osigalny przynajmniej dla jednej ze stron - dochodzi do konfliktu. Ludzie tworzcy jakkolwiek grup uwikani s w wiele tego typu antagonizmw. Z czasem konflikty mog zaostrzy si do tego stopnia, e dochodzi do agresji i wybuchu przemocy wszystkich przeciwko wszystkim. W takiej sytuacji wedug Girarda pojawia si specyficzny mechanizm, ktry pozwala rozwiza zaistniay konflikt. Mechanizm ten polega na skoncentrowaniu wszystkich wrogich uczu na jednym czonku wsplnoty, ktry zostaje zamordowany lub wyrzucony poza jej nawias. Morderstwo to przynosi tymczasowe rozadowanie nagromadzonych negatywnych emocji i ofiara jednostki - jakkolwiek przypadkowo wybranej i niewinnej - przywraca w grupie spokj. To dowiadczenie sprawia jednak, e w nastpnej sytuacji ostrego konfliktu, grupa siga do wyprbowanego rodka, czyli wytypowania i powicenia koza
10 Na temat typowych cech magicznych w zachowaniach obrzdowych: [Wierciski

1989:116-124].

52

ofiarnego. W ten sposb mechanizm ten nabiera charakteru powtarzalnego, cyklicznego rytuau. Niewiadomi zasady dziaania wyej wymienionego mechanizmu, czonkowie wsplnoty skonni s uwaa przywrcony spokj i harmoni w grupie za skutek dziaania si nadprzyrodzonych, a nie wasnej przemocy. Skonni s nawet domniemywa, i ofiara kolektywnego morderstwa sama pragna si powici dla dobra wsplnoty, pragna j odkupi. Jak pisze Girard - To sami mordercy de facto sakralizuj swoj ofiar [GIRARD 1991:131]. Istnieje cisy zwizek midzy kolektywn przemoc, a tak sakralizacj - poniewa to wanie przemoc stanowi ukryte serce i dusz sacrum [GIRARD 1993:41]. O wyborze na koza ofiarnego decyduje wedug Girarda kilka kryteriw - do najwaniejszych z nich nale: odrbno kulturowa bd wyznaniowa, specyficzne cechy fizyczne oraz status spoeczny11. Girard wskazuje na grupy ludzi, ktrym wyznaczano rol kozw ofiarnych w historii. Byli to midzy innymi ydzi w czasach chrzecijaskich, a potem podczas III Rzeszy, chrzecijanie w Cesarstwie Rzymskim, muzumanie w Indiach, czy Hindusi w Pakistanie. Szczeglnym i jedynym w swoim rodzaju przykadem roli koza ofiarnego w dziejach ludzkoci jest w koncepcji Girarda historia Mki Paskiej. Ewangelie - demaskujc jak dziaa mechanizm ofiarniczy, a zwaszcza ujawniajc fakt, i ofiara jest niewinna - sprawiy, i mechanizm ten utraci sw skuteczno [GIRARD 1991:149]. Uniemoliwiy tym samym stosowanie mechanizmu koza ofiarnego w przyszoci. Nadal moliwe jest, oczywicie, oskarenie kogo niewinnego, ale nigdy wicej nie przyczyni si to ju - przynajmniej w opinii Girarda - do scementowania wsplnoty; dokonana ofiara nie odegra roli kulturotwrczej [GIRARD 1991:169]. Jak wynika z przedstawionych powyej przykadw, kozio ofiarny odgrywa bardzo wan rol w wielu kulturach. Wyglda na to, e rwnie wspczenie spenia szereg funkcji w spoeczestwie, z ktrych czasami nie zdajemy sobie nawet sprawy. Starotestamentowy kozio ofiarny cile zwizany jest z pojciem grzechu i pokuty. O charakterze ofiary przebagalnej decyduje przede wszystkim pozycja Boga w religii ydowskiej. Jahwe jest stwrc
11 Wedug Girarda tylko przecitny, redni status jest bezpieczny. Wszelkie oddalenie

si od tej normy jest niebezpieczne i moe sta si przyczyn obudzenia si przemocy. Jak zauwaa Girard - (...)ryzyko gwatownej mierci z rk rozwcieczonego tumu jest statystycznie wiksze w przypadku uprzywilejowanych ni wszystkich pozostaych klas [Girard 1991:30].

53

wszechmocnym, panem absolutnym, dawc wszelkich praw [ELIADE 1993B:94]. Jest surowym wadc wiata, ktry dziki nieskoczonej dobroci podtrzymuje przymierze ze swoim ludem. Kade jednak wykroczenie przeciw ustanowionym przez niego prawom, kady popeniony grzech burzy zwizek czowieka z Bogiem. Std tak wielka rola przypada w kalendarzu ydowskim witom Rosh-Hashana i Yom Kippur. S to bowiem dni pokuty i skruchy, a arliwe modlitwy i proby o przebaczenie maj odbudowa i podtrzymywa zwizek czowieka ze stwrc. Wedug niektrych Yom Kippur to wito ukazujce, e ycie ludzkie jest krtkie i niepewne, czowiek powinien wic zaufa Bogu i y wiecznie w jego dobroci [JACOBS 1987B:475]. Niektrzy naukowcy zajmujcy si Bibli zauwayli podobiestwo wit Rosh-Hashana i Yom Kippur do bliskowschodnich wit agrarnych. Podobnych zbienoci doszukano si w Grecji. Rytuay wyganiania pharmakosa miayby wywodzi si z obrzdw agrarnych, o czym wiadczyyby midzy innymi zawieszane na jego szyi figi, czy uderzanie gazkami po genitaliach. W tego typu ceremoniach aspekt podnoci odgrywaby bowiem kluczow rol. Wanym wydaje si take fakt, e w przypadku rytuau wygnania dwch pharmakoi jeden mia odpowiada za wszystkie kobiety, drugi za mczyzn. Zwizek z pierwotn par, krlem i krlow [ELIADE 1993B]12 nie jest pewny, ale wart chyba rozwaenia. Wany na pewno jest fakt, e zarwno starotestamentowy rytua koza ofiarnego, jak i wikszo podobnych obrzdw na caym wiecie odbywaa si na przeomie starego i nowego roku. Podkrelono wyej znaczenie odcicia si od starego roku, ch zapomnienia o caym cierpieniu i zu, jakiego dowiadczono w trakcie jego trwania. W takich przeomowych momentach dominowao pragnienie zatopienia si w witym czasie mitycznym, czasie prapocztkw - ale by mogo to nastpi, trzeba byo uwolni si od wszelkiego za. Temu wanie suyy rytuay koza ofiarnego. Niekiedy pojawiay si one take bez zwizku z kalendarzem, ale spontanicznie, wobec zaistniaej katastrofy, czy nieszczcia. Mona sobie wyobrazi, i przeczuwano wwczas, i czas musia si ju zuy, bd e - mniej lub bardziej wiadomie - wystpiono przeciw jakiej zasadzie, stanowicej o spokojnej egzystencji i teraz trzeba
12 Eliade wspomina w tym miejscu o parze, ktra oywiaa siy przyrody, czc si

odtwarzaa hierogami nieba i ziemi. Propozycj, z braku pewnych dowodw prawdopodobnie zbyt mia - by czy pierwotny rytua pharmakoi z tymi obrzdami, opieram wycznie na zewntrznym podobiestwie obu obrzdw.

54

pozby si wszelkich grzechw, caego za, by przywrci zachwian rwnowag. Aspekt moralny w tego typu rytuaach pojawi si prawdopodobnie dopiero po pewnym czasie. Z pocztku pozbywano si wszelkiego za - przede wszystkim chorb, nieszcz, cierpienia. W momencie pojawienia si idei grzechu, cierpienie zaczto uwaa za skutek wasnych win - std prawdopodobnie powstaa koncepcja pozbywania si grzechw. Z pocztku pojcia grzech, choroba, czy nieszczcie byy bardzo zblione semantycznie. Kategorie te obecnie wydaj si w peni rozrnialne - ale, jak si okazuje, te nie do koca. W latach osiemdziesitych XX wieku cakiem na serio pojawia si interpretacja AIDS jako kary Boej. W przesdnym myleniu wikszoci z nas tkwi wiadomo przewin i lk przed kar - a jako kar interpretujemy kade niepowodzenie, czy na przykad nieszczliwy wypadek. Nadal w przypadku spotykajcego nas nieszczcia szukamy koza ofiarnego, na ktrego moglibymy zrzuci odpowiedzialno za zy los. Nawet jeli - idc za myl Girarda - mechanizm koza ofiarnego zosta ujawniony, trudno uzna, e ten sposb rozwizywania kryzysw naley do przeszoci. wiadcz o tym przykady zarwno z czasw dawniejszych, jak i cakiem wspczesne. W redniowieczu kozami ofiarnymi byli ydzi, oskarani o zatruwanie studni, bd porywanie dzieci i uywanie ich krwi do wypieku macy. Podobn rol speniali w dziejach heretycy, czarownice, innowiercy, czy masoni. Rwnie obecnie niektre grupy s szczeglnie predestynowane do spenienia roli koza ofiarnego w spoecznoci. Gwnie chodzi tu o mniejszoci seksualne i wyznaniowe, ktre oskara si o burzenie porzdku spoecznego. Niektrzy s ju w peni wiadomi swej funkcji, niezliczona ilo stron w Internecie naley do ludzi, bd grup, przedstawiajcych si jako kozy ofiarne. We wspczesnym spoeczestwie kozio ofiarny pojawia si rwnie w sferze gospodarczej. Socjologowie i psychologowie na Zachodzie badaj od kilku lat zjawisko tzw. mobbingu, czyli dyskryminowania, osaczania i zaszczuwania jednego pracownika przez ca reszt zaogi w miejscu pracy. Jedno jest jednak pewne: w naturze ludzkiej ley niech do przyznawania si do bdu i brania winy na siebie, odruch zrzucania odpowiedzialnoci na innych. Std tendencja do szukania kozw ofiarnych. W tej roli najchtniej obsadza si kogo sabszego: rnego rodzaju mniejszoci, lub te jednostki, postrzegane jako odmienne, nieprzystosowane, dziwaczne. Odrzucenie i napitnowanie kogo, nie 55

pasujcego do grupy w opinii reszty jej czonkw, umacnia wi czc pozostaych. Wszystko wskazuje na to, e zapotrzebowanie na koza ofiarnego w spoeczestwie nie maleje, mimo upywu wiekw, i zapewne dugo jeszcze ta sytuacja nie ulegnie zmianie.

Literatura Anonim, Azazel, Christian Classics Electronic Library at Wheaton College, <http://ccel.wheaton.edu/cdrom/ccel/CCEL/E/EASTON/EBD/EBD/T0000300/T0000374.HTM>. J. Bottum, Girard among the Girardians, <http://www.leaderu.com/ ftissues/ft9603/revessay.html>. E. Chumney, The Seven Festivals of the Messiah - Yom Kippur, <http://www.geocities.com/Heartland/2175/>. J. Cordaro Azazel (The Scapegoat): A Shadow of Messiah or Satan?, <http://www.ipass.net/~jcordaro/azazel.html> [A]. J. Cordaro Azazel and Atonement, Christian Churches of God nr 214, <http://www.logon.org/English/214paper.html> [B]. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1993a. M. Eliade, Traktat o historii religii, d 1993b. J.G. Frazer, Zota Ga, t II, Warszawa 1971. R. Girard, Kozio ofiarny, d 1991. R. Girard, Sacrum i przemoc, t. I-II, Pozna 1993-1994. W.H. Gispen, Azazel, Orientalia Nederlandica, Leiden 1948. R. Graves, Mity hebrajskie, Warszawa 1993. J. Henninger, Scapegoat [w:] The Encyclopedia of Religion, ed. M. Eliade, vol. 13, New York 1987, ss. 92-94. L. Jacobs, Jewish Religious Year, [w:] The Encyclopedia of Religion, ed.M. Eliade, vol. 8, New York 1987a, ss. 41-45. L. Jacobs, Rosh Ha-Shanah and Yom Kippur, [w:] The Encyclopedia of Religion, ed. M. Eliade, vol. 12, New York 1987b, ss. 473476. A.M. Komornicka, Sownik zwrotw i aluzji biblijnych, d 1994. H.M. Kmmel, Ersatzrituale fr den Hethitischen Knig, Wiesbaden 1967. J.Z. Lauterbach, Hebrew Union College Annual IV, <http:// www.brotherblue.org/libers/enoch3.htm>. 56

J. Lebarbe, Pharmakos, [w:] Dictionnaire des religions, Paris 1984, s. 1321. Y. Prero, Yom Kippur: A Lesson for Life, Yom Tov nr 43, <http:/ /www. torah.org/learning/yomtov/yomkippur/vol1no43.htm>. J.D. Prince, Scapegoat (Semitic), [w:] Encyclopdia of Religion and Ethics, ed. J. Hastings, vol. 11, Edinburgh 1920, ss. 221223. P. Stern, Azazel, [w:] Sownik wiedzy biblijnej, Warszawa 1996, ss. 48-49. T. Szasz, The Scapegoat as Drug and Drug as Scapegoat, <http:// www. libmansworld.com/HTMLS/scapegoat.html>. A. Wierciski, Ewolucja magii i religii. Materiay do wykadu, cz. 1, Warszawa 1989. J. Wierusz-Kowalski, Dramat a kult, Warszawa 1977. W.J. Wolf, Atonement - Christian Concepts, [w:] The Encyclopedia of Religion, ed. M. Eliade, vol. 1, New York 1987, ss. 495-499. W.J. Woodhouse, Scapegoat (Greece), [w:] Encyclopdia of Religion and Ethics, ed. J. Hastings, vol.11, Edinburgh 1920, ss. 218221. W.S. Wurzburger, Atonement - Jewish Concepts, [w:] The Encyclopedia of Religion, ed. M. Eliade, vol. 1, New York 1987, ss. 493495.

57

58