Vous êtes sur la page 1sur 3

AL-FARABI (Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Tarkh n ibn Awza a . . . . lug (Uzlug) al-F r b) lozof, ur.

. 870 w Farab (Turkiestan), zm. 950 w Da aa maszku. A. studiowa w Bagdadzie logik pod kierownictwem chrzecijaskich uczonych Yuhanna ibn Hayl na (zm. 910) oraz Abu Bishr Matt (zm. 940), a a . jednego z tumaczy Arystotelesa na jzyk arab. Uczy si take gramatyki arab., astronomii, muzyki, medycyny i nauk przyrodniczych. Zainteresowania A. skieroway si ku lozoi Arystotelesa zaangaowa si w studiowanie jego dzie oraz w opracowanie i systematyzowanie jego myli na gruncie kultury arab. Z racji swego obszernego dziea noszcego tytu Druga nauka, A. by nazywany Drugim Nauczycielem (tzn. drugim po Arystotelesie), a samo dzieo stao si podstaw napisanej przez Awicenn Ksigi uzdrowienia. W 942 A. opuci Bagdad i uda si do Syrii, podrujc do Aleppo i Damaszku, prawdopodobnie take do Egiptu (midzy 942 a 948), skd wrci do Damaszku. Wg redniowiecznych biografw A., jego twrczo obejmowaa ponad sto pozycji, z ktrych tylko niewielka cz si przechowaa. Wiele pism A. jest dostpnych dopiero od niedawna za porednictwem nowszych edycji, dlatego interpretacja myli A. podlega cigej rewizji. Wikszo jego dzie to traktaty z zakresu logiki i lozoi jzyka oraz lozoi polityki i religii, metazyki, psychologii i lozoi naturalnej. Najbardziej znaczce s: al-Madnah al-f dilah a. (Pastwo doskonae), czsto porwnywane z Pastwem Platona, Ris lah l aql a (Traktat o intelekcie), Kit b al-huruf (Ksiga liter), Kit b ihsa al-ulum (Ksiga a a .. . wyliczania nauk). Rozwaania metazyczne A., bdce prb poczenia myli platoskiej i arystotelesowskiej, skupiaj si wok trzech zasadniczych tematw: Byt Pierwszy, czyli Bg, emanacja i hierarchia bytw oraz ich wewntrzna struktura. Byt Pierwszy, jako przyczyna udzielajca bytowania innym substancjom, jest bytem najwyszym. A., nawizujc do Arystotelesa koncepcji Boga jako myli mylcej siebie, okrela Go przede wszystkim jako Intelekt, ktrego gwnym dziaaniem jest kontemplacja siebie. Bg, bdc rdem najwyszej mdroci, poznaje samego siebie oraz wszystkie inne rzeczy w najdoskonalszy sposb. Aktywno intelektualna Boga sprawia, e staje si On na drodze emanacji przyczyn zaistnienia innych bytw. Istnienie bytw zalenych od Bytu Pierwszego nie rni si jakociowo od Jego istnienia bdcego jego substancj. Byty pochodne s uporzdkowane w sze rodzajw: ciaa niebieskie, zwierzta rozumne, zwierzta nierozumne, roliny, ciaa mineralne i cztery elementy. Przez Byt Pierwszy bezporednio przyczynowany jest tylko jeden emanat intelekt wtrny, po ktrym nastpuje dziewi innych, oraz intelekt czynny. Struktura bytw ma charakter konieczny, wynikajcy z Bytu Pierwszego, przez co wszystkie one maj w sobie czstk Boga oraz ogarnite s wiedz Boga o wiecie. Wszystkie byty poniej cia niebieskich s zoone z dwu elementw: materii i formy. Materia jest pierwszym tworzywem i podstaw dla formy. Moe ona bytowa bez formy w sposb niedoskonay i dlatego jest tym, przez co substancja jest w monoci. Nie ma ona swego przeciwiestwa ani podoa, bdc sama podoem dla wszelkich zmian. Forma jest elementem czynnym bytu, wyznaczonym przez ukad cia niebieskich. Jest ona aktem substancji, lecz

Al-Farabi

PEF Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

moe trwa tylko w materii. Hierarchia form zaley od stopnia oddalenia ciaa, bdcego mieszanin elementw, od sfery tych tworzyw. Istotn nowoci wprowadzon przez A. do lozoi (w Klejnocie mdroci) jest zagadnienie realnej rnicy midzy istnieniem a istot w bytach stworzonych. Rozrnienie to A. przeprowadza w ramach logiki. Nawizujc do Arystotelesa, twierdzi, e pojcie tego, czym jest rzecz, nie obejmuje jednoczenie faktu, e ona jest. Poznanie istoty nie jest zarazem poznaniem istnienia; istnienie nie zawiera si w istocie, nie jest pryncypium rzeczy, lecz jego przypadoci. Caa argumentacja opiera si na analizie istoty, ktrej przyporzdkowane jest istnienie, w porzdku metazycznym jako przypado, w porzdku logicznej jako orzecznik. Pogldy A. z zakresu psychologii s zawarte w jego pismach metazycznych i politycznych. Teoria dotyczca duszy ludzkiej znajduje si w Mab di ar a a ahl al-madnah al-f dilah. Dusze stworze rozumnych pochodz z duszy wia a. ta. Dusza ludzka jest form ciaa, urealniajc materi pierwsz do bycia ciaem substancjalnym. A. wyrnia sze wadz duszy czowieka: wadza odywiania, wadza zmysowa, wyobraeniowa, podawcza i rozumowa, ktra dzieli si na wadz teoretyczn dziki ktrej czowiek zdobywa wiedz oraz praktyczn, kierujc dziaaniem czowieka. Wadze duszy s uporzdkowane hierarchicznie: kolejne wadze s wzgldem siebie w relacji materia forma. Kada z nich ma okrelon funkcj do spenienia w stosunku do ciaa i do wadzy rozumowej, ktra koordynuje ich dziaanie. Dziki wadzy rozumowej czowiek jest bytem najdoskonalszym w wiecie podksiycowym, gdy moe, poprzez nabywanie wiedzy, zbliy si i zjednoczy si z intelektem czynnym. W Ris lah a l-aql wyoy A. swoj teori intelektualnego poznania, wskazujc na rne arab. rozumienia pojcia intelekt (aql). Wyrni za komentarzami gr. do De anima Arystotelesa kilka etapw w intelekcie ludzkim w drodze do jego aktualizacji. Ujmowa intelekt w czterech aspektach: najpierw jako intelekt w monoci (bdcy czyst dyspozycj do abstrahowania form z odpowiednich wyobrae), nastpnie intelekt w akcie (po nabyciu form intelektualnopoznawczych), intelekt w peni zaktualizowany (tzw. intellectus adeptus) oraz intelekt czynny. Intelekt czynny, wg A., jest substancj duchow, odrbn, transcendentn, stanowic przyczyn sprawcz ludzkiego poznania. Intelekt w peni zaktualizowany (nabyty), majc wszystkie formy poznawcze i ca osigaln dla czowieka wiedz, staje si czyst form, ktra w hierarchii bytowej ma rang innych substancji intelektualnych, wcznie z intelektem czynnym, i jest tego samego lub podobnego rodzaju. W zwizku z tym moe kontemplowa nie tylko siebie i nabyte wczeniej formy intelektualnopoznawcze, ale take intelekt czynny oraz inne oddzielone duchowe substancje. Tak koncepcj intelektualnego poznania suponuj teorie eschatologiczne A. w obrbie jego lozoi politycznej. Sedno lozoi politycznej A. stanowi pojcie szczcia (sa dah), przejte a z lozoi gr. Zdobycie szczcia jest celem czowieka, aby ten cel osign, trzeba nauczy si cnt, ktre A. utosamia z wiedz. Wiedza, bdc podstaw do uzyskania szczcia po mierci, stanowi take pomost midzy dwoma wiatami. Dopiero po wyzwoleniu si z warunkw materialnych mona uzyska szczcie pene. Spoeczno doskona przedstawia A. jako tak, gdzie ludzie wsppracuj w deniu do szczcia. A. wypracowa koncepcj pastwa, ktre mimo e jest spoecznoci ziemsk, jest etapem w drodze do ycia wiecznego. Al-Farabi
PEF Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

Dziea A. z zakresu logiki i lozoi jzyka obejmuj komentarze do pism Arystotelesa (do Organonu i in.) oraz jego wasne niezalene traktaty (np. Kit b a al-huruf ), gdzie w szczeglny sposb podkrela potrzeb rozumienia zwizku . midzy terminologi lozoczn a jzykiem potocznym i gramatyk. Duo uwagi powica take teorii dowodzenia, uznajc j za waciw metod dla lozoi, oraz sylogistyce i zagadnieniom epistemologicznym. Wyd. i tum. najwanieszych dzie A.: A. philosophische Abhandlungen, wyd. F. Dieterici (Lei 1890); Ras il A. (Hyderabad 1927); Ris lah l-aql, wyd. a a M. Bouyges (Beirut 1948); Falsafah Aristutalis, wyd. M. Mahdi (Beirut 1961); . . A. Political Regime: Al-Siy sah al-Madanyah also Known as The Treatise on The a Principles of Being, wyd. F. M. Najjar (Beirut 1964); Kit b al-alf z al-mustamalah a a. l-mantiq, wyd. M. Mahdi (Beirut 1968); Ihsa al-ulum, wyd. U. Amin (K 19683 ); . .. A. Philosophy of Plato and Aristotle, tum. M. Mahdi (Ithaca 1969); A. Book of Letters (Kit b al-Huruf): Commentary on Aristotles Metaphysics, wyd. M. Mahdi (Beia . rut 1969); A.: Deux ouvrages indites sur la rhtorique, wyd. i tum. J. Langhade i M. Grignaschi (Beirut 1971); The Letter Concerning the Intellect (w: Medieval Philosophy: the Christian, Islamic, and Jewish Traditions, Indianapolis 19732 , 215 221); A. on the Perfect State: Abu Nasr al-F r bs Mab di Ara ahl al-Madnah aa a . al-F dilah, wyd. i tum. R. Walzer (Ox 1985; Pastwo doskonae. Polityka, tum. a. J. Bielawski, Wwa 1967); Al-Mantiq ind al-F r b, wyd. R. al-Ajam i M. Fakhry aa . (IIV, Beirut 19861987).
Bibliograa: A. Mrozek, A. jako komentator i kontynuator lozoi greckiej, a w szczeglnoci Arystotelesa, SMed 2 (1961), 101134; J. Jolivet, LIntellect selon A.: quelques remarques, Bulletin dtudes Orientales 29 (1977), 251259; R. Piwiski, Koncepcja czowieka w lozoi A., Przegld Orientalny (1980) z. 2, 164167; K. Ku, Koncepcja czowieka jako podstawa lozoi prawa w tekstach Al-Farabiego, w: Awicenna i redniowieczna lozoa arabska, Wwa 1982; H. Daiber, Prophetie und Ethik bei F r b (gest. 339/950), w: LHomme et son univers au moyen ge, L 1986, II 729753; Th.aa A. Druart, A. and Emanationism, w: Studies in Medieval Philosophy, Wa 1987, 2343; M. Galston, A. on the Aristotles Theory of Demonstration, w: Islamic Philosophy and Mysticism, Delmar 1981, 2334; M. Galston, Politics and Excellence: The Political Philosophy of A., Pri 1990; S. B. Abed, Aristotelian Logic and the Arabic Language in A., Albany 1991; J. R. Netton, A. and His School, Lo-NY 1992; J. Lameer, A. and Aristotelian Syllogistics: Greek Theory and Islamic Practice, Lei 1994; D. Black, Al-F r b, w: History of Islamic Philosophy, Lo 1996, 178197. aa Lech Szyndler, Reet Otsason

Al-Farabi

PEF Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu