Vous êtes sur la page 1sur 46

1

Krótki zarys filozofii

WSTĘP (działy filozofii)

Filozofia czyli umiłowanie mądrości jest refleksją nad rzeczywistością. Jako, Ŝe rzeczywistość jest
bardzo złoŜona, filozofia, aby ją ogarnąć we wszystkich aspektach dzieli się na wiele dziedzin
(działów).

Ontologia (metafizyka)
zgodnie z Lexicon Philosophorum (1613), nauka o "pierwszych zasadach i ostatecznych przyczynach"
bytu. W takim ujęciu nauka o bycie jako takim, której zadaniem jest dociekanie natury wszystkiego,
cokolwiek istnieje, czyli "tego, co jest", zarówno w sferze realnej - przedmioty, zdarzenia, fakty - jak
teŜ wyabstrahowanej - pojęcia, kategorie, terminy.

Epistemologia (gnoseologia, teoria poznania)


w granicach tej dziedziny mieszczą się pojęcia dotyczące poznania bytu. Usiłuje ona sformułować
odpowiedź na pytania: czym jest poznanie, jaka jest jego geneza, jakie są jego warunki, czym jest
podmiot, przedmiot i akt poznania, czy istnieją granice poznania. Prawie kaŜdy filozof przedstawia
własną teorię dotyczącą tych kwestii. Ogólnie moŜna stwierdzić, Ŝe teorie poznania dzielą się na
racjonalne, przyjmujące za kryterium poznania sprawdzalność lub falsyfikowalność wysuwanych
twierdzeń (np. Arystoteles), i irracjonalne, uznające za kryterium poprawności specyficzne przeŜycie
poznawcze, np. oświecenie, ekstazę itp. (np. Plotyn). Jedne z nich upatrują źródło poznania
w doświadczeniu zmysłowym (np. J. Locke), inne w działalności rozumu (np. Kartezjusz). Z teorią
poznania wiąŜą się takie pojęcia, jak sceptycyzm, polegający na podaniu w wątpliwość twierdzeń,
i agnostycyzm, negujący moŜliwość poznania całej rzeczywistości lub jej części.

Aksjologia
ogólna teoria wartości i wartościowania. Bada naturę róŜnego rodzaju wartości, szczególnie etyczno-
moralnych i estetycznych - ich pochodzenie, sposób istnienia, strukturę i hierarchie, zasady stosowania
i funkcjonowania, zmienność w czasie i przestrzeni oraz zaleŜność od innych elementów rzeczywistości
ludzkiej i pozaludzkiej, zajmuje się teŜ sposobami ich poznawania
2

Antropologia filozoficzna
dziedzina filozofii, której głównym przedmiotem jest człowiek. Ujmuje go wieloaspektowo,
w wymiarach metafizyczno-ontologicznym, moralno-etycznym, estetycznym, psychologicznym,
społeczno-kulturowym itd., próbując zarazem dać całościową odpowiedź na pytanie o to, kim jest,
i określić jego strukturę ontyczną oraz miejsce wśród innych bytów. Rozwija się od staroŜytności,
w większym lub mniejszym związku z pozostałymi dyscyplinami filozofii, a takŜe z antropologią
biologiczną i kulturową, psychologią, socjologią, medycyną, zyskując niekiedy - np. w humanizmie,
w filozofii Ŝycia czy w egzystencjalizmie - znaczą autonomię. U jej podstaw leŜy przekonanie
o specyficzności związanej z człowiekiem problematyki filozoficznej, wynikające często z przyjętych
wcześniej przesłanek światopoglądowych, zwł. religijnych (antropologia biblijna, bądź religijna). MoŜe
mieć, ale nie zawsze ma charakter antropocentryczny. W niektórych ujęciach przyjmuje postać
metanauki, tj. metodologii nauk szczegółowych traktujących o człowieku, lub ich swoistego
uogólnienia. MoŜe rozwijać wątek praktycystyczny, stając się tzw. sztuką Ŝycia i zbliŜając do
prakseologii.
Etyka
nauka o moralności, zajmująca się wyjaśnieniem i ustalaniem takich kategorii, jak dobro i zło,
odpowiedzialność, sumienie, powinności oraz wytyczaniem zasad i norm moralnego postępowania.
Dzieli się na aksjologię (teorię wartości) i deontologię (naukę o powinnościach). Obserwując
rzeczywistość, moŜna zauwaŜyć, Ŝe istnieją ścisłe związki między moralnością, a polityką. WyróŜnić
moŜna cztery sposoby zachowania w zaleŜności od przyjętych zasad:
a) nadrzędność norm moralnych nad politycznymi – zakłada, iŜ jednostka (polityk) powinna być
wierna uznawanym zasadom moralnym;
b) nadrzędność polityki nad moralnością – oznacza, Ŝe interes polityczny jest waŜniejszy niŜ
obowiązujące zasady moralne; makiawelizm;
c) polityka i moralność są niezaleŜne (autonomiczne) – działanie polityczne tylko do pewnego
stopnia poddane jest ocenie moralnej, a akceptowanie przez jednostkę autonomiczności
polityki i moralności jest równoznaczne z jej odcinaniem się od spraw bieŜącego Ŝycia
społecznego i politycznego; klerkizm;
d) między celami polityki a zasadami moralnymi istnieje wzajemna więź – formy aktywności
politycznej jednostki powinny być oceniane z punktu widzenia moralnego, ale zarazem normy
moralne nie mogą hamować osiągnięcia celu politycznego.

Estetyka
jedna z dziedzin filozofii teorii wartości obok etyki, która zajmuje się zagadnieniami piękna i brzydoty,
harmonii i dysharmonii. Zaczątki estetyki odnajdujemy u sofistów (sensualizm, relatywizm), utworzona
przez nich estetyka zajmowała się głównie teorią poezji i operowała trzema pojęciami:
naśladownictwa, iluzji i oczyszczenia.
Filozofia społeczna
3

dział filozofii związany z Ŝyciem społecznym człowieka. Nauka o zasadach Ŝycia społecznego, a takŜe
filozoficzna analiza rzeczywistości społecznej.

Ogólna charakterystyka stanowisk ontologicznych

Monizm
w filozofii - pogląd, w myśl którego określony obiekt (świat, człowiek, rzeczywistość jako całość) ma
naturę jednorodną, bez względu na stopień swojej złoŜoności. Specyficzną postać monizmu stanowi
panteizm. Monizm jest teŜ w zasadzie kaŜdy materializm (choć czysto teoretycznie moŜna wyobrazić
sobie świat zbudowany z dwóch lub wielu indyferentnych względem siebie materii).

Dualizm
pogląd, w myśl którego określony obiekt tworzą dwa niesprowadzalne do siebie składniki. Mogą to być
np. sfery duchowa i materialna albo idealna i realna w przypadku dualizmu metafizycznego (system
Platona) czy dusza i ciało w przypadku dualizmu antropologicznego (chrześcijaństwo). Na sposób
dualistyczny moŜna teŜ tłumaczyć relacje wzajemne myślenia i mowy (dualizm jest tu równoznaczny
stwierdzeniu, Ŝe nie całe myślenie odbywa się w języku) lub poznawanej rzeczywistości i rzeczywiście
poznawanego (nietoŜsamość rzeczy samej w sobie i fenomenu w filozofii I. Kanta).

Pluralizm
w filozofii pogląd, wg którego istnieją odrębne rzeczywistości (pluralizm ontologiczny), a w poznaniu
wiele czynników, elementów, zasad decydujących o prawdzie lub zbliŜaniu się do prawdy dotyczącej
rzeczy i zjawisk (pluralizm epistemologiczny).

W teorii przyrody pluralizm był reprezentowany przez koncepcje Empedoklesa, Anaksagorasa i innych
jońskich filozofów. Empedokles uwaŜał, Ŝe istnieją cztery róŜne składniki świata, czyli cztery rodzaje
materii: woda, powietrze, ogień i ziemia. Wg Anaksagorasa rzeczywistość ma tyle składników, ile jest
odrębnych jakości. Poglądy te zostały nazwane pluralizmem infinistycznym.

W teorii bytu (ontologii) pluralizm pojawił się u takich filozofów, jak: G.W. Leibniz, J.F. Herbart, S.
Kierkegaard, J. Ward. W XX w. w poglądach filozoficznych W. Jamesa, M. Schelera, neorealistów, w
teoriach socjologicznych N. Hartmanna.
4

Wyjaśnij znaczenie terminu „ARCHÉ”


(Tales, Anaksymander, Anaksymenes)

Arché
jedno z podstawowych pojęć filozofii greckiej, wprowadzone jeszcze przez presokratyków (filozofowie
jońscy), odpowiednik terminu zasada.
Zasada, arché, pierwsza zasada, prazasada
jedno z najdawniejszych i najistotniejszych pojęć filozoficznych, oznaczające element, grupę elementów,
zjawisko (np. woda u Talesa, nieskończoność u Anaksymandra, Bóg w filozofii Ch. Wolffa, ścieranie się
przeciwieństw w systemach dialektycznych G.W.F. Hegla i K. Marksa), które zgodnie z etymologią słowa
zasada (i greckiego arché) znajduje się zarazem u początków i u podłoŜa albo pewnej wybranej sfery
rzeczywistości, albo - najczęściej - wszystkiego, co jest. Pytanie o arché, jakie postawili sobie filozofowie
jońscy, zapoczątkowało w VII w. p.n.e. dzieje filozofii europejskiej.

Anaksymenes z Miletu (585-525 p.n.e.)


filozof grecki. Przedstawiciel tzw. jońskiej filozofii przyrody; kontynuator myśli Anaksymandera z
Miletu, był podobnie jak on autorem dzieła Peri fyzeos ("O przyrodzie" - zachował się z niego 1
fragment). UwaŜał, Ŝe prazasadę rzeczywistości (arché) stanowi powietrze lub tchnienie (tak jak
dusza-oddech jest podstawowym elementem integrującym w przypadku człowieka). Z niego poprzez
rozrzedzanie i zagęszczanie powstaje róŜnorodność rzeczy i zjawisk w świecie - rzadkie powietrze jest
ogniem, w miarę gęstnienia przekształca się kolejno w wiatr, chmury, wodę, ziemię, kamienie itd.
Wszystkie te zmiany dokonują się dzięki wiecznemu ruchowi.

Anaksymander z Miletu (610-547 p.n.e.)


filozof grecki. Przedstawiciel tzw. jońskiej filozofii przyrody, uznawany za autora pierwszego w Grecji
dzieła filozoficznego: Peri fyzeos ("O przyrodzie" - zaginęło). Za prazasadę całej rzeczywistości (arché
- termin wprowadzony przez Anaksymandra) uznał tzw. apeiron, czynnik nieskończony i nieokreślony,
zawierający w sobie wszelkie przeciwieństwa, które wyłaniając się zeń, rozdzielając i ścierając,
utworzyć miały świat przyrody; przyczyną tego procesu był odwieczny wirowy ruch prazasady.
Anaksymander dokonywał wielu obliczeń astronomicznych, konstruował teŜ zegary słoneczne;
opracował ponadto pierwszą grecką mapę ziemi i morza oraz pierwszy model świata (rodzaj
planetarium).

Tales z Miletu (ok. 620 - ok. 540 p.n.e.)


filozof, matematyk i astronom grecki, jeden z twórców tzw. szkoły jońskiej. Rozpoczął
systematyzowanie wiedzy geometrycznej. Przypisuje mu się wiele twierdzeń (m.in. twierdzenie Talesa,
dzięki któremu miał wyznaczyć wysokość piramidy). Uchodzi za ojca matematyki. Znane mu były
zjawiska oddziaływania magnesu na Ŝelazo i elektryzowania się bursztynu, umiał teŜ przewidzieć
zaćmienia Słońca. UwaŜany za pierwszego greckiego filozofa.
5

Podstawowym pytaniem Talesa, jak i innych jońskich filozofów przyrody, było pytanie o "arché", czyli
początek, podstawę, osnowę i strukturę świata. Twierdził, Ŝe arché to Ŝywioł wody, wszystko z niej
pochodzi i do niej powraca - wniosek wyciągnął nie odwołując się do mitów, lecz do obserwacji.
Jońscy filozofowie przyrody zwani byli hilozoistami (od greckiego hyle - "materia" i zoon - "Ŝycie"),
poniewaŜ głosili, Ŝe materia świata jest oŜywiona.

Rozwiń myśl Heraklita

Heraklit z Efezu (ok. 540-480 p.n.e.)


filozof grecki, ojciec dialektyki. Przedstawiciel tzw. jońskiej filozofii przyrody. Dzieło jego (z którego
zachowało się 130 fragmentów) składało się z trzech traktatów: kosmologicznego, politycznego i
teologicznego.

Za podstawę i zasadę istnienia Wszechświata uwaŜał ogień i jego przemiany. Był przekonany o
zmienności i zjawiskowości w świecie. Twierdził: "panta rhei" ("wszystko płynie"), "nie moŜna dwa
razy wstąpić do tej samej rzeki, jej wody bowiem się zmieniają, ciągle płyną". Teorię zmienności
Heraklita z Efezu nazwano wariabilizmem lub heraklityzmem.
Wariabilizm
teoria filozoficzna głosząca powszechną zmienność. Oddaje ją w skrócie formuła: panta rhei (z greckiego
- "wszystko płynie"), łączona z osobą Heraklita, uwaŜanego za ojca wariabilizmu. Zgodnie z
wariabilizmem nie ma nieruchomego, niezmiennego bytu (Parmenides z Elei), jest tylko będące, które
podlega nieustannemu ruchowi i wciąŜ się staje.

Pogląd ten przedstawiany był pod rozmaitymi postaciami, z podaniem róŜnych przyczyn zachodzenia
zmian (ścieranie się przeciwieństw, nietrwałość elementów tworzących rzeczywistość itp.).

Znalazł teŜ swoje miejsce w rozwaŜaniach wielu filozofów staroŜytnych, np. Empedoklesa (próbował
uzgodnić wariabilizm z poglądami eleatów), Platona (zmienność uwaŜał za nieodłączną cechę świata
rzeczy).

W średniowieczu powrócił w poglądach ortodoksyjnych myślicieli arabskich - mottekaleminów (XII w.,


którzy twierdzili, Ŝe nie ma w świecie praw ani składników stałych i nic samo z siebie choćby przez
moment nie pozostaje takim, jakim jest, a jedynym twórcą i gwarantem względnej trwałości rzeczy jest
nieograniczony niczym w swym działaniu Bóg).
6

W nowszych czasach wariabilizm stanowił składową m.in.: filozofii G.W.F. Hegla, materializmu
dialektycznego K. Marksa i F. Engelsa oraz marksizmu-leninizmu, teorii H. Bergsona, poglądów A.N.
Whiteheada, egzystencjalizmu.

Koncepcja Demokryta

Demokryt z Abdery, (ok. 460 - 370 p.n.e.)


filozof grecki, główny przedstawiciel staroŜytnego materializmu. Ok. 430 p.n.e. ogłosił teorię o
atomistycznej budowie świata, stąd zwany jest ojcem materializmu.
Materializm
kierunek lub kierunki w filozofii wyprowadzające realność istniejących bytów z ich zachowań i procesów,
po świadomość włącznie, tj. z materii.

W teorii poznania przyjmują istnienie świata przedmiotowego niezaleŜnie od woli i świadomości podmiotu
poznającego i uznają jego poznawalność za proces naturalny, nie wymagający interwencji innych sił lub
bytów.
Materialistyczna filozofia przyrody
kierunek w rozumieniu przyrody i jej praw nadany przez Demokryta i atomistów na przełomie V i IV w.
p.n.e. Przedstawiciele tego kierunku, w przeciwieństwie do eleatów i finalistów, stali na stanowisku, Ŝe
materialny Wszechświat, przyroda istnieje sama z siebie i naleŜy ją rozpatrywać niezaleŜnie od
jakichkolwiek innych, domniemanych bytów.

Teoria Epikura w pojmowaniu przyczyn była mechanistyczna. Ruch atomów tłumaczyła ich cięŜarem. W
okresie średniowiecza materialistyczną filozofię przyrody rozwijają filozofowie szkoły z Chartres, a
następnie ockhamiści w XIV w.

Dalszego rozwoju materialistycznej filozofii przyrody dokonują Galileusz, Kartezjusz, T. Hobbes, który
przyjmował, Ŝe nie istnieje nic poza ciałami. Niematerialne substancje, uznał za fikcję. Stał się twórcą
nowoŜytnego materializmu.

W późniejszym rozwoju filozofii kierunek materialistycznej filozofii przyrody był kontynuowany m.in.
pozytywistów, marksistów i behawiorystów.
Atomizm (atomistyczna budowa świata)

(z greckiego "atomos" - niepodzielny) pogląd, wg którego kaŜdego rodzaju


rzeczywistość - zarówno tzw. materialna, jak duchowa (psychiczna) - tworzą elementy
proste: atomy. TakŜe sposób tłumaczenia zjawisk, polegający na rozkładaniu ich na
czynniki pierwsze.
7

1) Podstawy atomizmu filozoficznego stworzył w staroŜytności Leukippos, dojrzałą postać nadał mu


Demokryt z Abdery. Zakładał, Ŝe istniejące odwiecznie, niezmienne i niepodzielne atomy poruszają się w
przestrzeni, łącząc się w coraz to nowe przejściowe asocjacje, postrzegane jako rzeczy i zjawiska;
odrzucał hipotezę rozumnej siły kierującej światem, zaprzeczał potrzebie dzielenia go na materialny i
duchowy. Poglądy atomistyczne rozwijał epikureizm i pyrronizm (Pyrron z Elidy), a w staroŜytnym
Rzymie m.in. Lukrecjusz. W filozofii arabskiej reprezentowali je mutakallimowie w europejskim
średniowieczu zaś szkoła chartryjska i zwolennicy ockhamizmu. Swoiste odmiany atomizmu stanowiły
poglądy P. Gassendiego i monadologia G.W. Leibniza. Nowy kształt nadały mu odkrycia współczesnej
fizyki, zwł.aszcza E. Rutherforda, N.H.D. Bohra i ich następców.

2) Atomizm logiczny to pogląd zakładający, Ŝe świat składa się z elementów prostych, które moŜna ująć
w tzw. zdania atomowe (składające się z nazw jednostkowych i orzeczników najniŜszego stopnia), zaś
wszelkie związki zewnętrzne da się wyrazić w postaci relacji logicznych. Propagował go 1914-1924 B.
Russell, a takŜe, w pierwszym okresie, L. Wittgenstein.
Atomistyczna teoria materii
teoria stworzona przez greckich filozofów przyrody ok. V w. p.n.e. (Leukippos z Miletu, Demokryt),
zakładająca, Ŝe materia zbudowana jest z małych niepodzielnych cząstek, zwanych atomami. W okresie
średniowiecza teoria ta nie była popularna.

Odrodziła się w XVII w. dzięki pracom Gassendiego, natomiast jej rozkwit zapoczątkował J. Dalton,
wprowadzając pojęcie cięŜaru atomowego oraz określenie w składzie pierwiastka chemicznego masy
atomowej i rozmiarów atomów. 1811 A. Avogadro wprowadził pojęcie gramoatomu i gramocząsteczki –
mola. 1833 M. Faraday, odkrywając zjawisko elektrolizy, wykazał, Ŝe atomy posiadają ładunki
elektryczne. 1869 D.I. Mendelejew opracował układ okresowy pierwiastków.

Na gruncie nowoczesnej teorii atomistycznej sformułowana została teoria kinetyczna materii (C.J.
Maxwell, L.E. Boltzmanna), stając się podstawą wyjaśnienia przez A. Einsteina zjawiska ruchów Browna.
1896 J.J. Thomson odkrył elektron, M. Skłodowska-Curie – promieniotwórczość. 1900 M. Planck ogłosił
teorię kwantową.
Atomizm psychologiczny
koncepcja, według której Ŝycie człowieka składa się z atomów psychologicznych (najprostszych,
nierozkładalnych elementów, m.in. wraŜeń, aktów woli, uczuć, bezobrazowych myśli) łączących się na
zasadzie asocjacji. Atomizm psychologiczny funkcjonował w dwóch wersjach: świadomościowej i
behawiorystycznej. Odmiana świadomościowa wywodziła się z koncepcji empirystycznych (J. Locke, D.
Hume) oraz teorii fizycznych (atomistyczna teoria budowy materii).

Wśród jej zwolenników toczyły się spory o ilość i naturę atomów psychicznych, np. idiogeniści uznawali
tylko jeden rodzaj atomów - wraŜenia, allogeniści natomiast dopuszczali istnienie innych jeszcze
składników świadomości - aktów myślowych i woli, elementarnych emocji. Odmiana behawiorystyczna
wywodziła się z fizjologicznego rozumienia zachowania (behawioryzm) i traktowała je jako sumę
nawyków (związków bodźca i reakcji). A.p. stał się przedmiotem ostrej krytyki ze strony przedstawicieli
psychologii postaci i psychologii fenomenologicznej.
8

Atomizm społeczny
koncepcja, wg której społeczeństwo jest luźnym zbiorem nie powiązanych ze sobą jednostek, wtórnym w
stosunku do jego elementów składowych (ludzi), a całością Ŝycia społecznego rządzi zasada
autoregulacji, zapewniająca, w wyniku kolizji interesów indywidualnych, harmonię ogólną. Filozoficzne i
społeczno-etyczne podstawy atomizmu społecznego wywodzą z XVIII-wiecznej filozofii oświecenia, w
swej klasycznej postaci atomizm społeczny łączył się z utylitaryzmem i liberalizmem. W XIX w. teoria
atomizmu społecznego znalazła odbicie w pracach klasycznej i liberalnej szkoły ekonomicznej. Z
ekonomii przeniknęła następnie do socjologii.

Sofiści i ich program

Sofiści
powstała w V w. p.n.e. w Atenach szkoła filozoficzna, której głównymi reprezentantami byli:
Protagoras rozwijający teorię filozoficzną bytu i poznania oraz Gorgiasz proponujący nową koncepcję
estetyczną.

Przedmiotem zainteresowania sofistów było nie tyle określenie natury świata, ile antropologia, w
której przyjęto stanowisko relatywistyczne. Polegało ono na przekonaniu, Ŝe kaŜdy człowiek Ŝyje w
odmiennym świecie (relatywizm kosmologiczny), co wynikać miało z tego, iŜ poszczególne jednostki
odbierają inne wraŜenia, a tylko one stanowiły dla sofistów rzetelne źródło poznania (sensualizm).

Stanowisko takie znalazło wyraz w stwierdzeniu Protagorasa: "człowiek jest miarą wszechrzeczy", i w
przyjęciu relatywnej koncepcji prawdy. W konsekwencji sofiści dopuścili istnienie wielu róŜnych,
sprzecznych ze sobą prawd, zmierzając ku agnostycyzmowi, czyli poglądowi negującemu w ogóle
moŜliwości poznawcze człowieka.

Głównym przeciwnikiem filozoficznym sofistów był Sokrates. Przeciwstawiał się relatywnej koncepcji
prawdy i krytykował sofistów za to, Ŝe nauczali filozofii za pieniądze i byli skłonni, gdy im zapłacono,
udowodnić - takŜe przed sądem - kaŜdą rację
Agnostycyzm (z greckiego "agnostos" - niepoznawalny)
w epistemologii stanowisko głoszące niepoznawalność wszystkiego (agnostycyzm powszechny -
faktycznie sprzeczność sama w sobie) względnie jakiegoś przedmiotu lub pewnej kategorii przedmiotów
(agnostycyzm częściowy). Nie naleŜy go mylić ze sceptycyzmem.

NajwaŜniejsze postaci agnostycyzmu: 1) zakresowy - wskazuje na niemoŜliwość poznania w skończonym


czasie nieskończonej liczby stanów rzeczy cechującej Wszechświat; 2) psychologiczny - konstatuje
słabość wszystkich (np. Ksenofanes, sofisci) bądź niektórych (np. D. Hume) władz poznawczych
człowieka; 3) sceptyczny - z wielości rozwiązań tych samych problemów oraz licznych błędów w teoriach
9

naukowych wnosi o definitywnej niemoŜności wiedzy doskonałej (np. docta ignorantia Mikołaja z Kuzy,
zasada nieoznaczoności Heisenberga); 4) krytyczny - stwierdza istnienie sfer z natury niepoznawalnych
(np. "rzeczy same w sobie" u I. Kanta). Istnieje ponadto agnostycyzm religijny akcentujący
ograniczoność ludzkiego poznania Boga. Termin agnostycyzm wprowadził 1863 Th.H. Huxley.
Antropologia (z greki "ánthropos" - człowiek, "logos" - nauka)
biologiczna nauka porównawcza o człowieku, jego pochodzeniu (antropogeneza), rozwoju osobniczym i
rodowym oraz zróŜnicowaniu rasowym. Nazwę antrpologia wprowadził lekarz i teolog niemiecki Magnus
Hundt (1449-1519) w dziele Anthropologium de hominis dignitate, natura et proprietatibus (1501). 1684
F. Bernier podał pierwszą naukową klasyfikację 4 ras ludzkich, dając początek antropologii jako nauce.
1760 P. Camper wprowadził do antropologii pomiary tzw. kąta twarzowego. 1776 J.F. Blumenbach wydał
dzieło De generis humani varietate nativa, w którym przedstawił klasyfikację 5 ras ludzkich.

Podał ponadto definicję antropologii. 1824 W. Surowiecki opublikował pierwszą polską pracę
antropologiczną Śledzenie początków narodów słowiańskich. 1842 A.A. Retzius opracował nową metodę
klasyfikacji ras ludzkich (antropologiczne wskaźniki ilorazowe przy pomiarach czaszki). Metodykę
antropologiczną rozwinął P. Broca, twórca francuskiej szkoły antropologicznej. 1858 załoŜył on w ParyŜu
pierwsze laboratorium antropologiczne, 1859 - pierwsze Towarzystwo Antropologiczne. Wielkie znaczenie
dla rozwoju antropologii miał takŜe darwinizm.

1931 ukazała się praca E. Lotha Anthropologie des parties molles, przedstawiająca porównawcze badania
antropologiczne mięśni i in. części miękkich. Antropologia jako całość wiedzy o człowieku obejmuje róŜne
aspekty jego istnienia, wyróŜnia się więc oprócz antropologii przyrodniczej antropologię filozoficzną,
religijną, biblijną, kulturową i społeczną.

Protagoras z Abdery (ok. 480-410 p.n.e.)


filozof grecki, jeden z czołowych sofistów. Dokonał przewrotu w myśli filozoficznej, kierując ją od
kosmologii ku zagadnieniom antropologii. W latach dojrzałych przebywał w Atenach, naleŜał do grona
przyjaciół Peryklesa.

Napisał Rozprawę polemiczną o prawdzie i bycie, poza tym był autorem prac gramatycznych, etyczno-
społecznych, technicznych oraz dzieła O bogach, które stało się przyczyną wytoczonego mu procesu i
spowodowało jego ucieczkę z Aten i śmierć w czasie podróŜy na Sycylię.

Protagoras z Abdery był inicjatorem minimalistycznej teorii poznania, zwolennikiem sensualizmu i


relatywizmu. Twierdził, Ŝe poznanie jest względne, skoro opiera się na postrzeŜeniach, gdyŜ
postrzeŜenia tej samej rzeczy bywają róŜne u róŜnych osób.

Uznając róŜnorodność zjawisk podkreślał, Ŝe takŜe róŜnorodna i względna jest rzeczywistość.


Konsekwencją relatywizmu poznawczego stał się rozwijany przez niego praktycyzm i konwencjonalizm.
Protagoras z Abdery był teŜ twórcą początków estetyki, głównie teorii poezji. Pozostawił po sobie
wielu uczniów, w tym: Kseniadesa z Koryntu i Eutydema z Chios.
10

Sensualizm
pogląd filozoficzny będący skrajną formą empiryzmu genetycznego . Polega na uznaniu, Ŝe zarówno cała
wiedza, jak i dyspozycje ludzkiego umysłu mają swe źródło w poznaniu zmysłowym. Zwykle sensualizm
wiąŜe się z postacią E.B. de Condillaca, który w słynnym eksperymencie myślowym (zwanym posągiem
Condillaca) próbował udowodnić, Ŝe człowiekowi nie potrzeba Ŝadnej wrodzonej wiedzy, by powstało w
nim Ŝycie duchowe, a wystarczy jedynie zdolność odbierania wraŜeń.

Gorgiasz z Leontinoj, Gorgias (ok. 483 - 375 p.n.e.)


filozof grecki, słynny sofista i teoretyk wymowy. W 427 p.n.e. wysłany z poselstwem do Aten (w
czasie wojny Syrakuz z Leontinoj) tam się osiedlił i prowadził nauczanie jako świetny mówca.
Wprowadził do prozy greckiej wiele figur retorycznych.

W poglądach filozoficznych skłaniał się ku sceptycyzmowi. Przy dowodach korzystał z metody


rozumowania Zenona z Elei: 1) nic nie istnieje. 2) gdyby jednak coś istniało, nie byłoby poznawalne.
3) gdyby nawet było poznawalne, nie moŜna by tego przekazać.

Jest jednym z uczestników dyskusji w dialogu Platona Gorgiasz.


Sceptycyzm
pogląd filozoficzny polegający na wstrzymaniu się od wydawania sądów o rzeczywistości. Powodem
takiej postawy jest przekonanie, Ŝe nigdy nie moŜna znaleźć ani ostatecznej racji dla danego sądu, ani
niepodwaŜalnego kryterium prawdy.

Wiedza w ujęciu Sokratesa

Sokrates (469-399 p.n.e.)


filozof grecki. Źródłem wiedzy o Ŝyciu i poglądach Sokratesa są Dialogi jego ucznia Platona oraz pisma
Ksenofonta. W kwestiach politycznych był zwolennikiem demokracji.

W etyce, która stanowiła główną dziedzinę jego zainteresowań (nie prowadził w ogóle dociekań
ontologicznych), stał na stanowisku intelektualizmu etycznego, uznając, Ŝe prawdziwa wiedza o tym,
co słuszne i sprawiedliwe, zawsze prowadzi do cnoty, ta zaś jest warunkiem dobra i szczęścia.
Twierdził, w przeciwieństwie do sofistów, Ŝe istnieje powszechna i obiektywna prawda. Wyrocznia w
Delfach obwieściła, Ŝe jest on najmądrzejszym człowiekiem na świecie, choć Sokrates uwaŜał, iŜ "wie,
Ŝe nic nie wie".

Stosował dwie metody: elenktyczną, polegającą na zbijaniu w dyskusji tez przeciwnika poprzez
doprowadzanie jego wywodów do absurdu, i majeutyczną (jak twierdził, odziedziczył ją po matce,
która była połoŜną) - uwaŜał, Ŝe sam niczego nie wie, ale dyskutując pozwala, aby w rozmówcy
11

"narodziła się" wiedza, co jest moŜliwe, poniewaŜ kaŜdy człowiek ma w swym umyśle wiedzę
wrodzoną (natywizm, racjonalizm genetyczny) i przez odpowiednie pytania moŜna ją z niego wydobyć.

Sokrates pierwszy zastosował rozumowanie indukcyjne, a takŜe ustalił warunki metodologiczne


definicji. Naraziwszy się niektórym Ateńczykom, został oskarŜony o bezboŜność i chociaŜ w mowie
obrończej udowodnił swą niewinność, skazano go na śmierć przez wypicie cykuty. Nie skorzystał z
moŜliwości przygotowanej ucieczki, lecz, powołując się na powagę praw ateńskich, zaŜył truciznę.
Dyskutował do końca z uczniami, uzasadniając koncepcję nieśmiertelności duszy.
Natywizm, natywistyczna teoria idei, teoria idei wrodzonych
(z łacińskiego nativus - wrodzony, przyrodzony), przyjęte określenie poglądu filozoficznego dotyczącego
genezy poznania, zakładającego istnienie w umyśle ludzkim idei wrodzonych lub teŜ wrodzonych
zdolności do rozpoznawania idei i bytów znajdujących się poza przyrodą i poza doświadczeniem.

Początki natywizmu znajdujemy u Platona. UwaŜał on, Ŝe myśl jest niezaleŜna od postrzegania, choć
występuje po postrzeŜeniu. Natywizm u Platona oznacza więc, Ŝe wiedza wrodzona wyprzedza wiedzę
opartą na postrzeganiu. Pierwsza jest dana od narodzin, druga narasta w miarę doświadczenia, formuje
się stopniowo. Wynika to z faktu, Ŝe umysł nasz oglądał idee w poprzednim Ŝyciu i zachował o nich
pamięć, stąd teŜ wystarczy, Ŝe je sobie przypomni postrzegając. Dlatego wiedzę wrodzoną nazywa
anamnezis - przypomnienie.

W opozycji do tak rozumianego natywizmu pozostawali: Arystoteles, sceptycy i stoicy.

Rozumienie natywizmu zostało zmodernizowane przez św. Augustyna poprzez wprowadzenie pojęć:
prawdy wieczne i iluminizm. By prawdy te poznać, człowiek powinien skoncentrować się na swoim
wnętrzu. Prawdy wieczne istniejące poza człowiekiem miały charakter ponadczasowy i istniały
obiektywnie, a poznanie ich wymagało oświecenia pojętego jako fakt nadprzyrodzony, wynikający z
dzieła łaski, która przypada dobrym, posiadającym czyste serce.

Teoria natywizmu została odrzucona przez św. Tomasza z Akwinu.

Odrodziła się w filozofii Kartezjusza (R. Descartes), który wprowadził pojęcie idei wrodzonych (ideae
innatae), czyli urodzonych razem z nami. Idee wrodzone nie są wynikiem działania na umysł
przedmiotów zewnętrznych, lecz: 1) naleŜą do umysłu jako jego własność. 2) są niezaleŜne od woli. 3)
są jasne i wyraźne. 4) nie są jednak stale obecne w umyśle. 5) są tylko dyspozycją do pewnych
przedstawień, rozumianą jako zdolność umysłu do ich wytwarzania. 6) ich cechą jest nie tylko stałość,
lecz takŜe niezawodność.

Teorie natywizmu zostały skrytykowane i w całości odrzucone przez J. Locke'a, twierdzącego, Ŝe nasza
wiedza pochodzi wyłącznie z doświadczenia. Przyjmując zaś arystotelesowsko-tomistyczną maksymę:
Nihil est in intellectu, quod non fuerit antea in sensu (Nie ma nic w umyśle, czego nie było w zamyśle),
podkreślał, Ŝe umysł sam przez się jest nie zapisaną tablicą tabula rasa.
12

Poglądy I. Kanta przeszły ewolucję od natywizmu do aprioryzmu.


Aprioryzm
w filozofii pogląd wg którego poznanie moŜliwe jest przed doświadczeniem, tj. a priori. WyróŜnia się
aprioryzm skrajny, występujący w filozofii staroŜytnej, np. u Parmenidesa i Platona, traktujący poznanie
a priori jako jedyne w pełni wartościowe, oraz aprioryzm umiarkowany, obecny w filozofii nowoŜytnej,
reprezentowany m.in. przez I. Kanta i zwolenników fenomenologii, zakładający istnienie poznawczo
wartościowej wiedza apriorycznej, którą, obok sądów analitycznych, budują sądy syntetyczne a priori.
Aprioryzm, stanowiący przeciwieństwo aposterioryzmu, zw. jest teŜ racjonalizmem.
Racjonalizm (genetyczny)
(z języka łacińskiego ratio - "rozum", rationalis - "rozumny, rozsądny") termin filozoficzny przypisujący
zasadniczą rolę w poznaniu rozumowi. Funkcjonuje w dwóch podstawowych znaczeniach:

1) przeciwstawiany empiryzmowi głosi, iŜ cała wiedza (lub jej najwaŜniejsza część) nie pochodzi od
zmysłów, lecz jej jedynym źródłem jest rozum. Zmysły nie informują nas o prawdziwej naturze
rzeczywistości, skierowane są na jej stronę zjawiskową, na to, co przypadkowe i jednostkowe.

Nie dostarczają wiedzy pewnej (złudzenia zmysłowe), mogą jedynie stanowić źródło informacji
przydatnych do działania w świecie. Tylko rozum dostarcza wiedzy pewnej i dotyczącej istoty
rzeczywistości. Tak sądzili m.in.: Platon, Kartezjusz (Descartes), B. Spinoza, G.W. Leibniz, później pewną
fromę racjonalizmu prezentowali I. Kant i F. Hegel.

2) przeciwstawiany irracjonalizmowi racjonalizm to pogląd głoszący, Ŝe nie ma Ŝadnej innej wiedzy niŜ
ta, którą człowiek moŜe osiągnąć poprzez własny umysł, odrzucający takie jej źródła, jak: objawienie,
doświadczenie mistyczne, intuicja. Nie wyklucza zaś poznania zmysłowego.

Tego rodzaju pogląd szczególnie dobitnie formułowali przedstawiciele francuskiego oświecenia ("wieku
rozumu"), którzy postulowali rozwój poznania naukowego jako wiedzy niezaleŜnej od dogmatów czy
tradycji. Choć często krytykowali chrześcijaństwo i instytucje kościelne, nie odrzucali religii.

Wysuwali takŜe postulaty stworzenia religii wywodzącej się z rozumu (którą wysoko cenił np. Wolter), nie
odwołującej się do autorytetów i objawienia (deizm). Tak rozumiany racjonalizm oznacza postawę
charakteryzującą się krytycyzmem, odrzucaniem przesądów, uprzedzeń, fanatyzmu.

Idealizm myśli platońskiej

Platon (ok. 437-347 p.n.e)


filozof grecki. Zainteresowania filozoficzne zawdzięczał dziewięcioletniemu obcowaniu z Sokratesem.
Po jego śmierci odbył liczne podróŜe. Przebywał w Megarze, Kyrene, w Egipcie i Azji Mniejszej, w Italii
13

i na Sycylii. Podczas podróŜy poznał wiele poglądów, w tym doktryny orfickie i pitagorejskie o
wędrówce duszy, o uwięzieniu duszy w ciele, o dąŜności do najwyŜszej idei dobra.

W 389 p.n.e., po powrocie do Aten, w gaju poświęconym Akademosowi załoŜył szkołę, którą kierował
przez 42 lata. Była ona zorganizowana na wzór pitagorejski i miała zarówno charakter naukowy, jak i
religijny.

Platon rozwinął naukę o:

1) ideach, o ich charakterze, relacjach pomiędzy ideami a rzeczami, o ich naturze.


MIT JASKINI PLATOŃSKIEJ
Idea
1) pojęcie, jakie człowiek tworzy w stosunku do czegoś. Idea ma charakter intelektualny - róŜni się więc
od uczucia. WyraŜanie idei, w odróŜnieniu od wyraŜania uczucia, wyklucza fanatyzm.

2) w filozofii, pojęcie wprowadzone do teorii bytu i teorii poznania przez Platona, na podstawie
twierdzenia zawartego w poglądach Sokratesa, Ŝe w pojęciach zawarta jest wiedza pewna i
bezwzględna.

Platon uznając, Ŝe nie rzeczy są przedmiotem pojęć, gdyŜ cechuje je zmienność, uznał, Ŝe istnieje byt
doskonały, niezaleŜny od rzeczy, pierwowzór rzeczy, poznawalny rozumowo, ale istniejący poza
umysłem. Ten odkryty przez siebie byt nazwał ideą (idea).

W filozofii nowoŜytnej idea zaczęła oznaczać bezpośredni przedmiot poznania (myśl), treść świadomości.
Przez G.W.F. Hegla była rozumiana jako zasada wszelkiego bytu. W filozofii materialistycznej jako odbicie
(odzwierciedlenie) w umyśle ludzkim obiektywnie istniejącej rzeczywistości.
2) duszy, jej funkcjach biologicznych, poznawczych, religijnych, o zaleŜnościach między duszą i
ciałem.
3) przyrodzie, o stwórcy demiurgu - boskim budowniczym świata, naturze i materii.
4) poznaniu (rozumowym i wrodzonym), stopniach i metodach poznania.
5) filozofii i jej charakterze, zadaniach i celach.
6) cnotach, czyli etykę, w tym: o istocie cnót i ich strukturze, o miłości.
7) państwie.
8) pięknie, sztuce, twórczości, czyli estetykę.

Platon ukształtował system filozoficzny, którego istotą było:

1) w ontologii: przekonanie, Ŝe istnieje byt idealny i Ŝe byt realny jest odeń zaleŜny.
2) w psychologii: uznanie, Ŝe dusza istnieje niezaleŜnie od ciała i Ŝe ciało jako byt niŜszy jest zaleŜne
od niej.
14

3) w teorii poznania: twierdzenie, Ŝe istnieje wiedza rozumowa, niedoświadczalna, wrodzona, i wiedza


zmysłowa, niepewna i złudna.
4) w metodologii: przyjęcie metody dialektycznej i podporządkowanie jej metody empirycznej.
5) w etyce: uznanie, Ŝe właściwym celem człowieka są dobra idealne i Ŝe dobra realne powinny być
traktowane jako środki do niego wiodące.

Platon był finalistą w pojmowaniu przyrody. Pionierem logiki, teorii państwa i prawa. W załoŜonej
przez niego szkole rozwijały się: filozofia, matematyka, astronomia, logika, medycyna. Została
zamknięta przez cesarza Justyniana w 529 n.e.

Do najwaŜniejszych pism w dorobku Platona naleŜą: Obrona Sokratesa, Laches, Charmides, Eutyfron,
Protagoras, Gorgiasz, Menon, Fajdros, Fedon, Uczta, Teajtet, Państwo, Parmenides, Sofista, Fileb,
Timajos, Prawa.

Metafizyka Arystotelesa

Arystoteles (384-322 p.n.e.)


filozof grecki. Pochodził ze Stagiry, stąd zwana bywa Stagirytą. Ok. 366-347 p.n.e. kształcił się w
Akademii Platońskiej. 343-340 p.n.e. przebywał na dworze macedońskim jako wychowawca
Aleksandra III Wielkiego, później w Stagirze. 335 p.n.e. powrócił do Aten, gdzie załoŜył szkołę
filozoficzną: Likejon. 323 p.n.e. zagroŜony przez stronnictwo antymacedońskie schronił się w
Chalcynie; spędził tu resztę Ŝycia. Początkowo zwolennik Platona, wykształcił szybko zręby własnej
doktryny.

Przeczył istnieniu jakiejkolwiek wiedzy wrodzonej - źródeł poznania upatrywał w postrzeŜeniach, na


podstawie których drogą abstrakcji umysł buduje pojęcia, tzn. wydobywa to, co w rzeczach ogólne.
Opracował teorię pojęć i sądów, zwłaszcza zasady sylogizmu (sylogistyka Arystotelesa), tworząc
podstawy logiki. Filozofię podzielił na praktyczną, tj. etykę i politykę, oraz teoretyczną, czyli fizykę,
matematykę i "filozofię pierwszą", zwaną później metafizyką, na polu której jego dokonania okazały
się szczególnie doniosłe. Odrzuciwszy naukę o ideach, stwierdził, Ŝe istnieją tylko konkretne rzeczy
jednostkowe, stanowiące samodzielne bytowo substancje, róŜne od niesamoistnych przypadłości.
15

W substancji wyodrębnił formę: to, co mieści się w definicji danej rzeczy, a więc jej istotę, i materię:
to, co poza nią wykracza (hylemorfizm); stworzył pojęcie absolutnie nieuformowanej i odwiecznej
materii pierwszej, stanowiącej podłoŜe wszystkiego. Jest autorem klasycznej formuły teorii
przyczynowości; obok formy i materii, traktowanych jako przyczyny wewnętrzne: formalna i
materialna, wydzielił 2 przyczyny zewnętrzne: sprawczą i celową, czyli to, dzięki czemu, i to, ze
względu na co coś zaistniało.

Rzeczywistość ujmował w sposób dynamiczny; słuŜyła temu teoria aktu i moŜności oraz entelechii jako
zasady stawania się danego bytu. Teza, iŜ ruch, który dokonuje się w istniejącym odwiecznie świecie,
miał początek, doprowadziła go do koncepcji pierwszego poruszyciela, stanowiącego teŜ cel owego
ruchu - czyli transcendentnego Boga. Wyodrębnił 3 rodzaje duszy, traktowanej zawsze jako forma i
energia ciała organicznego: duszę roślinną, zwierzęcą i - właściwą jedynie człowiekowi - myślącą;
przeprowadził podział rozumu (funkcji duszy myślącej) na bierny i czynny. W etyce propagował
zasadę środka, tj. unikanie skrajności; za cel ludzkiego działania uwaŜał dobro i szczęście
(eudajmonizm).

Arystoteles naleŜy do najwybitniejszych postaci w dziejach filozofii (w średniowieczu zw. go po prostu


Filozofem). Jego pisma uporządkował i skatalogował ok. 70 p.n.e. Andronikos z Rodos. Do
waŜniejszych naleŜą (w nawiasach daty wyd. pol.): Kategorie i Hermeneutyka (1975), Topiki (1978),
Metafizyka (1983), Fizyka (1968), O niebie (1980), O duszy (1972), Etyka nikomachejska (1956),
Polityka (1953), Poetyka (1887, nowe tłum. 1983), Zachęta do filozofii (1988).
Metafizyka (z greckiego ta metá ta physiká)
czyli te księgi, które znajdują się po pracach przyrodniczo-fizycznych. Nazwa pochodzi od Andronikosa z
Rodos, który skatalogował pisma Arystotelesa.

Później termin metafizyka zaczął oznaczać to, co przekracza granice fizyczności. Metafizyka Arystotelesa
stanowiła tzw. "pierwszą filozofię", bo rozwaŜała tylko powszechne własności bytu. Metafizyka
Arystotelesa stała się przyczyną rozwoju takich działów filozofii, jak nauka o Bogu, o przyrodzie i o
duszy. Ukształtowała takie pojęcia jak: forma, materia, energia, potencja, istota rzeczy. Z niej zostały
wyprowadzone dalsze.

Metafizyka po Arystotelesie stała się naczelną nauką filozoficzną w wiekach średnich i tylko na pewien
czas została wyparta przez teorię poznania w okresie oświecenia.

Metafizyka odzyskuje swoją pozycję w filozofii I. Kanta, który nadaje jej nowe znaczenie i powoduje
powrót na jej grunt prawie całej filozofii początków XIX w. Metafizyka Kanta nie zaprzeczała istnieniu
Boga, ani nieśmiertelności duszy, ale wykazała, Ŝe ani jedno, ani drugie nie jest dowiedzione.
Zaproponował rozwiązanie zagadnień metafizycznych przez rozum praktyczny, stojąc na stanowisku, Ŝe
nakaz moralny ma sens jedynie wówczas, gdy człowiek jest wolny.
16

Metafizyka początków XIX w. przybrała charakter spirytualistyczny i idealistyczny. Jej punkt cięŜkości
został przeniesiony ze świata zewnętrznego na wewnętrzny. Główną ideą metafizyki tego okresu było
przebicie się przez zjawiska i ujęcie prawdziwej natury bytu, samej jego istoty, co prowadziło w kierunku
maksymalizmu filozoficznego i budowy systemów najbardziej uwidocznionych w filozofii G.W.F. Hegla,
J.M. Hoene-Wroński, A. Schopenhauera czy w końcu A. Comte'a. Charakter tych systemów zmierzał do
tego aby nie tylko poznać świat, ale go zreformować, szybko i radykalnie ulepszyć, przez filozofię
wyzwolić i zbawić ludzkość. Ta tendencja jest szczególnie wyrazista w mesjanizmie polskim, ale takŜe
później w filozofii K. Marksa, chociaŜ odcinał się on od metafizyki.

Do wybitnych metafizyków naleŜy zaliczyć A. Fouilléego, który usiłował idee Platona uzgodnić z
materializmem.

Metafizyka znalazła takŜe swoje uzasadnienie w irracjonalistycznym intuicjonizmie H. Bergsona.


Substancja
jedna z podstawowych kategorii filozoficznych. Przez substancję rozumie się byt samoistny, taki, który
"opiera się sam na sobie", nie potrzebuje do swego zaistnienia impulsu z zewnątrz. Substancja stanowi
podstawę dla przypadłości (atrybutów i cech), które ją określają, sama natomiast nie określa niczego.
Arystoteles uwaŜał za substancję rzeczy realne, Platon - idee.
Przypadłość
akcydens pojęcie wprowadzone do filozofii przez Arystotelesa. Określa zespoły jakości, kwantów lub
stosunków róŜnego rodzaju odnoszących się do rzeczy, zwanych równieŜ kategoriami. Przypadłości mogą
istnieć tylko w związku z rzeczami, ale nie są "substancją", tę bowiem stanowią tylko rzeczy konkretne.
Forma
pojęcie filozoficzne wprowadzone w filozofii Arystotelesa, który uznając, Ŝe materia obejmuje wszystko
co nie jest formą, lecz zjawiskiem nieokreślonego podłoŜa, "poniewaŜ o sobie nie orzeka", utworzył nowe
pojęcie "formy".

Treść pojęcia substancja utoŜsamił z formą, jaką uzyskiwała w rozwoju. Forma jest cechą substancji
kształtującej się i trwającej. MoŜe podlegać zniszczeniu (jak np. z chwilą strzaskania posągu), materia
zaś jest niezniszczalna.

Po Arystotelesie pojęciu formy jest nadawane róŜne znaczenie, np.:

1) u stoików forma była pojmowana jako czynny, ale materialny pierwiastek bytu, źródło ruchu i Ŝycia,
2) u Tomasza z Akwinu forma jest pojmowana jako modele konkretnych przedmiotów istniejące przed
rzeczami w boskim umyśle,
3) w filozofii I. Kanta pojęcie formy nabrało szczególnego znaczenia, jako "aprioryczne formy oglądu"
dane umysłowi.
Materia
w filozofii - jedna z podstawowych kategorii, stanowiąca często o podziale filozofii na kierunki, szkoły i
nurty. RozwaŜania o materialności świata i o materii stanowiły przejście od mitologii do nauki, od religii
do filozofii.
17

Zapoczątkowali je greccy myśliciele na przełomie VII i VI w. p.n.e., rozwinęli: Parmenides i eleaci,


usystematyzował Arystoteles.

Pierwsi filozofowie nie uŜywali jeszcze terminu "materia", zajmowali się nią w znaczeniu zbioru
konkretnych ciał. Empedokles poszukiwał prostych "pierwiastków" materii i w ten sposób przygotował
podstawę rozwaŜań natury chemicznej. Demokryt z Abdery i atomiści stworzyli koncepcję
atomistycznego ustroju materii, która z czasem stała się podstawą rozwoju istotnego kierunku w fizyce.

Dla Arystotelesa materią jest to, co istnieje odwiecznie, lecz o sobie nie orzeka, czyli to, co w substancji
nie jest formą. Twierdził on, Ŝe materia, tak samo jak idee, nie istnieje samodzielnie, jest jedynie
abstrakcją - kategorią, pojęciem, którym posługuje się filozofia i nauka. Naprawdę wg niego istnieją
jedynie konkretne zespoły materii i formy. Taki pogląd nazwano hilemorfizmem. Przez Filona z
Aleksandrii materia była rozumiana jako czynnik zła, takim teŜ pozostała w rozwaŜaniach teologicznych.
Akt i moŜność (teoria aktu i moŜności)
(łacińskie "actus et potentia"), integralne składowe kaŜdego bytu (z wyjątkiem Boga bądź szerzej -
absolutu), z których pierwsza, czyli akt, jest elementem czynnym, determinującym, druga zaś, moŜność -
biernym, determinowanym; inaczej: akt stanowi spełnienie czy wykonanie tego, co jako moŜność
pozostaje realną dyspozycją konkretnego bytu jednostkowego. W obrębie takiego bytu akt i moŜność
muszą przynaleŜeć do tego samego porządku - substancji albo przypadłości.

Akt ma się do moŜności tak, jak forma do materii lub istnienie do istoty Twórca teorii aktu i moŜności
Arystoteles, traktował ją jako rozwiązanie sprzeczności między skrajnymi i jego zdaniem nieadekwatnymi
koncepcjami Parmenidesa z Elei i Heraklita z Efezu. Tłumaczyć miała fakt pluralizmu i ruchu w świecie, i
jako taka odgrywa nadal waŜną rolę w filozoficznym ujmowaniu rzeczywistości.
Entelechia
1) wg filozofii Arystotelesa dusza posiadana przez kaŜdą rzecz dzięki własnej formie, która nadaje jej
celową jedność substancjonalną. W organizmach Ŝywych entelechia oznacza źródło i początek ruchu
wewnętrznego, uwaŜanego przez Arystotelesa za wyraz Ŝycia. Entelechia w organizmach jest trojaka:
roślinna (odŜywianie się i rozmnaŜanie), zwierzęca (moŜliwość doznawania wraŜeń i poruszania się),
ludzka (rozum),

2) w filozofii XIX i XX w., zwłaszcza u witalistów, siła Ŝyciowa kierująca przebiegiem zjawisk w świecie
organicznym.

Arystotelizm
1) Filozofia Arystotelesa.
2) Koncepcje i nurty filoz. nawiązujące do całości lub części poglądów Arystotelesa. W staroŜytności
arystotelizm reprezentowali początkowo działający w Likejonie w IV/III w. p.n.e. tzw. perypatetycy:
Teofrast z Eresos, Eudemos z Rodos, Dikajarchos z Messyny, Arystoksenos z Tarentu, Straton z
Lampsakos, Kritolaos z Faselis; kontynuowali gł. rozpoczęte przez mistrza badania w zakresie nauk
szczegółowych. W I w. p.n.e. traktaty logiczne Arystotelesa komentował Andronikos z Rodos (który
uporządkował teŜ jego spuściznę), Metafizykę - Eudoros, teksty etyczne zaś Aspasios. W II/III w.
komentarz do całości pism Stagiryty opracował w duchu naturalistycznym Aleksander z Afrodyzji.
18

Od III w. komentowali je neoplatonicy, m.in. Porfiriusz z Tyru. Studia nad Arystotelesem, zwł. jego
logiką, prowadzili teŜ teologowie chrześcijańscy; działający w VI w. w Aleksandrii Jan Filoponos
zainicjował arystotelesowską orientację w teologii bizantyńskiej. W średniowieczu główną tendencją
arystotelizmu były dalsze próby zaadoptowania dorobku Stagiryty do potrzeb filozofii i teologii
chrześcijańskiej, a takŜe muzułmańskiej, m.in. u Awicenny i Aweroesa, oraz Ŝydowskiej, np. u
Majmonidesa. Pisma Arystotelesa oddziaływały w kręgu kultury łacińskiej dzięki przekładom
Boecjusza, Jakuba z Wenecji, Henryka Arystypa.

W następstwie wystąpienia Dawida z Dinant zakazywano kilka razy (1210, 1231, 1245, 1263)
studiowania dzieł przyrodniczych i Metafizyki. Studia takie były jednak prowadzone, m.in. przez św.
Alberta Wielkiego i św. Tomasza z Akwinu, których dokonania (albertyzm, tomizm) łączy się, jak
scholastykę, z nurtem tzw. arystotelizmu ortodoksalnego. Nurt heterodoksalny, sprzeczny z
dogmatami chrześcijaństwa, tworzył gł. awerroizm łaciński. W XV w. podjęto próby przywrócenia
filozofii Arystotelesa staroŜytnej postaci. Wydano jego teksty w oryginale. Gł. przedstawiciel
renesansowego arystotelizmu, P. Pomponazzi, nawiązał do interpretacji Aleksandra z Afrodyzji;
sięgano teŜ do Awerroesa. Arystotelikiem był Ph. Melanchton, a metafizykę Stagiryty wprowadzono do
programu uniwersytetów protestanckich.

W następnych stuleciach arystotelizm jako nurt filozoficzny wygasł, choć do Arystotelesa nawiązywało
wielu myślicieli - np. R. Descartes, G. Berkeley, G.W. Leibniz, G.W.F. Hegel, F. Brentano, E. Husserl. W
Polsce początki arystotelizmu sięgają poł. XIV w. (traktat logiczny Jana z Grodkowa). Od przełomu XIV
i XV w. rozwijał się on bujnie na Akademii Krakowskiej (gromadzącej bogaty księgozbiór podmiotowy i
przedmiotowy) - reprezentowali go m.in. Paweł z Worczyna, Benedykt Hesse, Jan Isner, Andrzej
WęŜyk, Piotr ze Sieny, Jan z Głogowa.

Stoicyzm, a Epikureizm

Stoicy, stoicyzm
nawiązująca do cyników grecka szkoła filozoficzna załoŜona w III w. p.n.e. przez Zenona z Kition,
który nauczał w ateńskim Portyku Malowanym - Stoa Pojkile, stąd nazwa szkoły.

RozróŜnia się trzy etapy jej rozwoju:

1) stara szkoła Zenona.


2) średnia szkoła na wyspie Rodos (II-I w. p.n.e.).
19

3) młodsza szkoła w Rzymie za czasów cesarstwa.

Do tej ostatniej naleŜeli zarówno niewolnicy, m.in. Epiktet, jak i członkowie wysokich warstw
społecznych, np. cesarz Marek Aureliusz. Przedstawicielami szkoły byli m.in.: Kleantes z Assos,
Chryzyp z Soloj, Seneka Młodszy i Posejdonios z Apamei.

Stoicy twierdzili, Ŝe istnieje jedynie byt materialny, lecz rozróŜniali w kaŜdej rzeczy:

1) bierny substrat (odpowiadający Arystotelesowskiej materii) oraz


2) pneumę, czyli materię czynną (odpowiednik formy Arystotelesa).

Byli monistami - przeciwstawiając się dualizmowi Arystotelesa, nie uwaŜali pneumy za inny byt, ale za
subtelną formę materii przenikającą materię bierną. Pneuma będąc źródłem ruchu, powoduje, iŜ
rzeczy rozwijają się zgodnie ze swymi potencjalnymi właściwościami. Jest rozumna i stanowi Logos
świata. Znajduje się nawet w kamieniu, powodując w nim niewidoczne napięcia (ruch toniczny).
Kamienie są mniej doskonałe od roślin, rośliny od zwierząt, zwierzęta od ludzi, a ludzie od bogów,
poniewaŜ zaleŜy to od ilości rozumu - pneumy "nasycającej" poszczególne byty.

Świat jako całość stanowi Ŝyjący organizm i jest dzięki pneumie doskonały i boski. Ten, kto tego
bezpośrednio doświadczy, jest mędrcem, nic go nie przerazi ani nie załamie, widzi bowiem zawsze
doskonałość całej rzeczywistości i wie, Ŝe wszystkie przemiany (takŜe takie jak rozkład i śmierć) słuŜą
całości.

Stoicy uznali, Ŝe to, co zgodne z rozumem, jest zgodne z naturą, a to, co z nią zgodne, jest dobre i
rozpoznanie tego jest cnotą. Twierdzili, Ŝe cnota stanowi jedyne dobro moralne, z którego wynikają
wszystkie pozytywne działania, jest teŜ niepodzielna, czyli nie moŜna być "częściowo" cnotliwym - albo
się ją posiada w całości, albo wcale. Cnotliwy mędrzec nie podlega afektom, które stoicy kwalifikowali
jako złe. Zachowuje on w kaŜdej sytuacji przysłowiowy "stoicki spokój". Podobnie jak cały świat, stoicy
traktowali społeczeństwo jak organizm - stąd wynikał postulat działania dla wspólnego dobra. W
kosmologii stali na stanowisku doktryny "wiecznego powrotu", mówiącej o cyklicznym niszczeniu
świata przez ogień i powtórnym jego rozwoju. Doniosłymi osiągnięciami szkoły były badania logiczne.
Stoicy sformułowali podstawy rachunku zdań.
Pneuma
w filozofii stoików pojęcie oznaczające Ŝycie i źródło wszelkich przemian we Wszechświecie. Rozum
świata, "czynny ogień", który wszystko przenika i oŜywia.

Epikureizm
1) hellenistyczny system filozoficzny, którego twórcą był Epikur i który wypływał z dwóch źródeł:
20

A) kultu Ŝycia i pragnienia szczęścia.


B) z trzeźwej postawy umysłu, ufającego temu, co mu bezpośrednio jest dane i operują cego
wyłącznie konkretnymi wyobraŜeniami.

Epikureizm głosił:

- sensualizm psychologiczny, opierający poznanie na wraŜeniach zmysłowych.


- zasady logiki indukcyjnej określającej, jak naleŜy poprawnie uogólniać spostrzeŜenia poznawcze.
- etykę hedonistyczną opartą na przeświadczeniu, Ŝe szczęście polega na doznawaniu przyjemności, a
nieszczęście na doznawaniu cierpienia.

Brak cierpienia (eudajmonia) był odczuwany jako przyjemność. Zgodnie z zasadą hedonizmu radość
jest wrodzona człowiekowi i nie potrzebuje on o nią zabiegać, wystarczy tylko, by ciało było zdrowe i
dusza spokojna a Ŝycie będzie rozkoszą.

Wg epikureizmu wartość posiadają jedynie dobra doczesne. Człowiek jest odpowiedzialny za własne
szczęście i nieszczęście. Spokój jest najdoskonalszym stanem a oświecony umysł jedynym środkiem
przeciwko niepokojowi.

W filozofii przyrody epikureizm wyrzeka się czynników nadprzyrodzonych i uznaje wszelkie byty za
cielesne, ciała za zbudowane atomistycznie, zdarzenia za uwarunkowane przyczynowo, a przyczyny za
działające mechanicznie.

2) epikureizm okresu cesarstwa rozwinięty przez Diogenesa z Ojnoanda, Ŝyjącego za czasów Trajana,
występował przeciwko wierze w objawienie i narastającym tendencjom mistycznym.

3) epikureizm okresu renesansu (odrodzenia) stał się podstawą rozwoju filozofii przyrody,
popularyzacji zasad etycznych upowszechnianych w literaturze i sztuce.
Hellenistyczny system filozoficzny (filozofia Hellenistyczna)
obejmuje okres od 300 do 30 p.n.e., kiedy to filozofia grecka, podobnie jak cała kultura, zetknęła się z
kulturą obcą i częściowo uległa jej wpływom. Wówczas z helleńskiej stała się hellenistyczną. Straciła na
czystości, ale stała się bardziej ekspansywna.

Filozofia tego okresu przestała być jedyną nauką i uległa podziałowi na trzy części: logikę, fizykę i etykę.
Etyka uzyskała w całym okresie pozycję dominującą.

Rozwój filozofii skoncentrował się w szkołach, wśród których dominowały: Platońska Akademia i
Arystotelesowski Likeion, czynne juŜ w poprzednim okresie. Na początku hellenizmu powstały trzy
szkoły: stoicka, epikurejska i sceptycka.
Epikur (341-271 p.n.e.)
21

filozof grecki, urodzony na Samos, całe Ŝycie spędził w Atenach. Ok. 305 p.n.e. zakupił ogród w pobliŜu
Gaju Akademosa, gdzie wykładał (Ogród Epikura). Poglądy: materia jest niezniszczalna i wieczna,
wszystko składa się z atomów i próŜni (jak u Demokryta), atomy mają pewną swobodę ruchu
(deklinacja).

Celem i zasadą Ŝycia miało być dąŜenie do przyjemności, podstawą której jest rozwaga, nakazująca Ŝyć
sprawiedliwie, rozumnie i moralnie. Etyka Epikura prowadziła w praktyce do ascezy.

Twierdził, Ŝe bogowie istnieją, ale nie mają zdolności do ingerencji w sprawy tego świata. Zadaniem
filozofii jest uwolnić ludzi od lęku przed śmiercią, przesądów. Tacy ludzie są w stanie zbudować sobie
szczęście na ziemi. Głosił hasło odrzucenia działalności publicznej i powrotu do prywatności.

Znaczącymi etapami w rozwoju filozofii hellenistycznej były:

1) lata 300 do 270 p.n.e., w których myśl filozoficzną rozwijali m. in.: Zenon z Elei, Epikur, Euklides -
twórca geometrii.
2) lata 270 do 100 p.n.e. Pod koniec tego okresu filozofia zostaje opanowana przez eklektyzm, następuje
w nim natomiast dynamiczny rozwój nauk szczegółowych.
3) lata 100 do 30 p.n.e. są krańcowym okresem filozofii staroŜytnej. Rzym nie przywiązywał wagi do
filozofii, bliŜsza mu była poezja, prawo i nauki szczegółowe.
Eudajmonizm
(greckie eudajmon – szczęśliwy), filozoficzny pogląd etyczny głoszący, Ŝe osiągnięcie szczęścia jest
najwyŜszym dobrem i ostatecznym celem człowieka. Zwolennicy eudajmonizmu odmiennie rozumieli
jednak szczęście, dla epikurejczyków (epikureizm) były to doznania intelektualne, dla hedonistów
(hedonizm) zaspokojenie potrzeb przyjemności, dla stoików (stoicyzm) cnota pomagająca opanować
stany emocjonalne, natomiast dla św. Augustyna czy św. Tomasza z Akwinu szczęściem było oglądanie
Boga.

Naturalizm i jego przykłady

Naturalizm
jeden z głównych nurtów filozofii rozwijający się na przestrzeni wieków, występujący obok
materializmu i idealizmu, starający się często obie te skrajności pogodzić. Miał on wielu
przedstawicieli.

1) w staroŜytności:
a) cynicy uwaŜali, Ŝe cała rzeczywistość da się wyjaśnić za pomocą przyczyn naturalnych, w
tym takŜe ogół zdarzeń i zjawisk zachodzących w świecie. Naturalnymi były dla nich poglądy
najprostsze, odrzucali wszelkie idee i spekulacje myślowe. Ich naturalizm etyczny oznaczał
22

równość wszystkich: kobiet i męŜczyzn bez względu na rasę, przynaleŜność narodową, stan
posiadania itp.
b) stoicy głosili, Ŝe świat tworzy jedną wielką całość, natura świata jest wieczna, nieskończona
i jedyna, gdyŜ poza Wszechświatem nic nie istnieje. JeŜeli jest dusza, rozum czy Bóg, to
jedynie w naturze i poprzez naturę. Boskie siły natury nazywali pneuma, rozumiane jako Ŝywa
ognista materia, będąca początkiem świata, z którego powstały trzy pozostałe Ŝywioły.
PoniewaŜ człowiek jest częścią Wszechświata, ma Ŝyć zgodnie z nim i być wiernym prawu,
które rządzi całą naturą. śycie powinno być zgodne z naturą samego człowieka, wówczas
bowiem będzie zgodne z naturą w ogóle.
2) w średniowieczu naturalizm był poglądem obcym i odradza się dopiero w XVI w.
3) M. de Montaigne rozwinął naturalistyczny humanizm (humanizm odrodzenia). Rozumiejąc człowieka
jako część przyrody, stał na stanowisku, Ŝe nie moŜe się on wynosić ponad inne istoty, ale takŜe
innych istot nie powinien wynosić ponad siebie.
4) w XVII w. naturalizm jest rozwijany na gruncie etyki i polityki.
5) w okresie oświecenia naturalizm zajmuje niemal centralne miejsce,
6) w XIX w. widoczny był w:
a) poglądach antropologicznych L. Feuerbacha,
b) filozofii H. Spencera,
c) teoriach H. Taine'a,
d) w etyce i estetyce 2. poł. XIX i początki XX w.
e) w humanizmie egzystencjalistów.

Metodologiczny empiryzm F. Bacona

Bacon Francis, baron of Verulam (1561-1626)


angielski filozof, prawnik i mąŜ stanu. Wielokrotny członek parlamentu, od 1618 lord kanclerz, 1621
wicehrabia Saint Albans - w tymŜe roku utracił urzędy oskarŜony o łapownictwo; resztę Ŝycia spędził w
odosobnieniu. Nawiązywał do myśli staroŜytnej, zwłaszcza Demokryta i empirycznych tradycji
Oksfordu.

W rozwoju nauki widział najskuteczniejszy środek opanowania przyrody. Podzielił wiedzę wg władz
umysłu na: teorię (domena rozumu obejmująca teologię oraz nauki o przyrodzie i o człowieku),
historię (domena pamięci obejmująca dzieje religii, historię naturalną i historię społeczną) oraz poezją
(domena wyobraźni). Prekursor metody indukcji eliminacyjnej ( kanony Milla). Podkreślał rolę
eksperymentu przy ustalaniu faktów. Zestawił złudzenia umysłu, tzw. idola, stanowiące przeszkodę w
poznaniu. W filozofii przyrody zwolennik mechanicyzmu. Uznawał istnienie świata nadprzyrodzonego i
23

duszy. Odrzucał kopernikański obraz świata, przemilczał odkrycia Galileusza i W. Harveya. Niektóre
prace: Eseje (1597, wyd. 3 poszerzone 1625, wyd. pol. 1959), Novum Organum (1620, wyd. pol.
1955), Nowa Atlantyda (1627, wyd. pol. 1954).
Metodologia
nauka o metodach badań naukowych, o skutecznych sposobach dociekania ich wartości poznawczej.
Metodologia zajmuje się zagadnieniami teoriopoznawczymi związanymi z rozwojem danej nauki. RóŜnice
pod względem metodologicznym pomiędzy naukami polegają na innych celach w systematyzacji
wykrywanych zaleŜności.
Indukcja
1) w filozofii jedna z metod poznania i ustalania prawdy, wnioskowanie, polegające na wyprowadzeniu
ogólnych wniosków z przesłanek, które są poszczególnymi przypadkami tych wniosków.

Wg Sokratesa indukcja jest metodą ustalania prawdy na podstawie uzgadniania cech ogólnych w
róŜnorodności i rozbieŜności i poprzez to wyprowadzenia pojęcia zawierającego wiedzę pewną i
powszechną. Indukcja była dla niego powszechną metodą dochodzenia do definiowania pojęć.

Epikurejczycy nazywali indukcją wnioskowanie przez podobieństwa. Sądzili, Ŝe logiczne uogólnienia takiej
indukcji obejmują nie tylko dostępne nam zjawiska, ale takŜe rzeczy niedostępne.

2) w naukach empirycznych metoda polegająca na wprowadzeniu uogólnień na podstawie


eksperymentów i obserwacji faktów, formułowaniu i weryfikacji hipotez. Zaczątki indukcji w sensie
nowoŜytnym stworzył F. Bacon, który uznał, Ŝe indukcja i eksperyment to dwie skuteczne metody
ustalania prawdy.

Filozofia Kartezjusza

Descartes René, Kartezjusz (1596-1650)


wybitny filozof, racjonalista oraz matematyk i fizyk francuski. Prekursor współczesnej kultury
umysłowej, postulował metodę rozumowania wzorowaną na myśleniu matematycznym (sceptycyzm
metodologiczny), twórca kartezjanizmu oraz słynnej sentencji "cogito ergo sum" - myślę, więc jestem,
głosił mechanistyczną i deterministyczną koncepcję przyrody, nawet oŜywionej.

W dziele Geometria (1637) stworzył podstawy geometrii analitycznej, wprowadził podstawowe pojęcia
matematyczne takie jak: zmienna niezaleŜna, funkcja, układ współrzędnych prostokątnych oraz
opracował podstawowe twierdzenia algebry. W dziedzinie fizyki sformułował prawo zachowania pędu
oraz odbicia i załamania światła.

Kartezjanizm
1) koncepcja filozoficzna R. Descartes'a, którą cechowały:
24

a) sceptycyzm metodyczny oraz dąŜność do jasności i wyrazistości w poznaniu, opartym na


metodzie analitycznej.
b) próba znalezienia pewności w samowiedzy, której podstawą jest przekonanie o istnieniu
jaźni, Boga i ciał
Jaźń
pojęcie wprowadzone do filozofii przez św. Augustyna na określenie pewności własnego
istnienia. Podstawą tej pewności jest wiedza o tym, Ŝe myślę - "jestem, gdyŜ myślę, wątpię,
rozumiem, sądzę". Podstawą jaźni jest nie ciało, lecz dusza, stąd teŜ wyrazem jaźni jest czynna
wola.

Dla Kartezjusza (R. Descartes) istnienie jaźni wynikało bezpośrednio z istnienia myśli. Jeśli
bowiem jest myśl, to musi być ktoś, kto myśli - stąd Cogito, ergo sum (Myślę, więc jestem).
Jaźń myśląca, czyli dusza, istnieje niezaleŜnie od ciała, jest substancją niezaleŜną.

W filozofii I. Kanta jaźń jest podmiotem i funkcją myśli. U J.G. Fichtego czynnym składnikiem
świata - pierwotnym, absolutnym, twórczym początkiem bytu. Wg Kanta dziełem jaźni są
zjawiska, wg Fichtego - same rzeczy.

W psychoanalizie Z. Freuda jaźń jest definiowana jako cienka, świadoma i rozumna


powierzchnia bytu nad głębinami nieświadomości. Zadaniem jaźni jest regulacja oddziaływań na
osobowość..
c) natywistyczna teoria idei.
d) woluntarystyczna teoria sądów.

W metafizyce kartezjanizm charakteryzował się: dualistycznym ujęciem Boga i stworzenia, czyli


substancji nieskończonej i skończonej (substancji rozciągłej i myślącej) oraz uznaniem nieograniczonej
woli Boga i wolności woli ludzkiej. W filozofii przyrody kartezjanizm oznaczał mechanistyczne
pojmowanie materii oraz jej nieatomistyczną budowę.

2) poglądy i kierunki filozoficzne podejmujące i rozwijające wątki zawarte w filozofii R. Descartes'a, do


których naleŜy zaliczyć:

A) moralizm B. Pascala.
B) okazjonalizm A. Geulincxa i N. Malebranche'a.
C) monistyczny system B. Spinozy.

Oświecenie francuskie (Wolter, La Mettire, Condillac, Rousseau)


25

Oświecenie
okres w rozwoju kultury i literatury europejskiej od końca XVII w. do schyłku XVIII w. (w Polsce do
początków XIX w. - tzw. klasycyzm postanisławowski). Na Zachodzie, szczególnie we Francji, łączył się
z kryzysem tradycyjnych norm, instytucji społecznych, pojęć i wartości, burząc upadający system
feudalny i przygotowując Wielką Rewolucję Francuską.

Filozofowie i pisarze oświecenia opowiadali się za racjonalizmem, poszukiwaniem wiedzy nie


skrępowanej przez autorytety, doktryny i przekonania religijne, dociekaniem prawdy za pomocą
rozumu. Dbali o rozwój nauki, szczególnie jej dziedzin przyrodniczych, które miały uwolnić ludzkość od
przesądów i ograniczeń, zgodnie z naturą porządku fizyczno-moralnego. W teorii poznania na plan
pierwszy wysuwano empiryzm (J. Locke) i sensualizm (D. Hume), odrzucono metafizykę i dogmaty na
rzecz libertynizmu oraz deizmu.

Myśliciele epoki oświecenia dąŜyli do zbudowania wizji harmonijnego rozwoju człowieka o stałych
cechach osobowości, ale literatura i sztuka tej epoki ukazywały wciąŜ istniejący konflikt racji rozumu i
uczucia, działań i celów, natury i kultury. We Francji 2. połowę XVIII w. nazwano "wiekiem filozofów".
Do wielkich myślicieli tego okresu naleŜeli m.in.: Wolter, Ch.L. de Montesquieu, J.J. Rousseau, J.
d'Alembert, C.A. Helvetius, D. Diderot, B. de Condillac.

Wielką rolę odgrywali tzw. encyklopedyści, którzy opracowali Wielką Encyklopedię Francuską (1751-
1780), oraz czasopisma obyczajowo-kulturalne, jak angielski Spectator czy polski Monitor.

Voltaire, Wolter, właściwie François Marie Arouet (1694–1778)


francuski publicysta, filozof, dramaturg, poeta, historyk i prozaik. Wychowanek kolegium jezuickiego,
szybko zyskał sławę jako tragediopisarz oraz dowcipny poeta satyryczny. Czołowa postać oświecenia,
członek Akademii Francuskiej. Umysł niezaleŜny, dwukrotnie naraził się władzy: pod zarzutem
autorstwa zjadliwej satyry na regenta uwięziony w Bastylii, w rok później wygnany z kraju za obrazę
wpływowego arystokraty. Dwuletni pobyt Voltaire'a w Anglii zaowocował przyjęciem filozofii deistów
oraz opowiedzeniem się za obroną praw i swobód burŜuazyjnych. Napisane po powrocie z wygnania
Listy filozoficzne, w których dał wyraz swoim poglądom, wywołały skandal.

Pisarz po raz kolejny musiał uciekać przed aresztowaniem. Schronienie znalazł w Cirey, wiejskiej
posiadłości markizy du Châtelet, gdzie spędził 10 lat. Po śmierci przyjaciółki wyjechał do Berlina i
został doradcą króla pruskiego, Fryderyka II. Na jakiś czas osiedlił się w Genewie, by ostatecznie
osiąść w Ferney.

Jako tragediopisarz nawiązywał do klasycystycznych wzorów P. Corneille’a i J. Racine’a. Zachowując


konwencję gatunku, zastąpił konflikt natury moralnej konfliktem sentymentalnym, połączył dramat
miłosny z dramatem na tle religijnym. W tragediach Edyp (1718), Zaira (1732), Alzyra (1736), Meropa
26

(1743) i Mahomet (1744) Voltaire dał wyraz nowym potrzebom uczuciowym i intelektualnym swoich
czasów. Krytyk Kościoła i religii jako narzędzia władzy, napisał głośną w swoim czasie Henriadę (1723)
i wzorowany na L. Arioście poemat Dziewica Orleańska.

Dziełami Wiek Ludwika XIV i Szkic o obyczajach i duchu narodu Voltaire - historiograf zapoczątkował
nowy sposób pojmowania historii, rozumianej odtąd jako dzieje cywilizacji i jej rozwoju. Autor
rozchwytywanych w Europie Listów filozoficznych oraz współpracownik encyklopedystów (D. Diderot),
zasłynął jako twórca niedoścignionych w swoim artyzmie powiastek filozoficznych: Tak toczy się
światek (1746), Zadig (1747), Wizja Babuka (1748), KsięŜniczka Babilonu (1768), Prostaczek (1767)
oraz, będącego ukoronowaniem gatunku, utworu Kandyd, czyli optymizm (1759). Dzieła Voltaire
tłumaczyli na język polski m.in.: I. Dembowski, J. Rogoziński, E. Słowacki, S. Staszic i S. Trembecki.

Deizm
pogląd filozoficzno-teologiczny zakładający, Ŝe: 1) Bóg bądź to stworzył świat, bądź odegrał w jego
początkach rolę "pierwszego poruszyciela", 2) ustalił (w kaŜdym z tych przypadków) prawa, wg których
cała rzeczywistość miała się rozwijać, 3) nie ingeruje od tamtej pory ani w bieg historii naturalnej, ani w
dzieje człowieka.

W następstwie powyŜszych załoŜeń deizm odrzucił opatrzność BoŜą i objawienie, przyjmując co najwyŜej
tylko tę jego część, która jest zgodna z naturalnymi, racjonalnymi zasadami moralności. Przeczył teŜ
boskości Chrystusa, potrzebie istnienia Kościoła, tezie o dominacji chrześcijaństwa nad innymi
wyznaniami. Postulował reinterpretację cudów w duchu naturalizmu. Propagował ideę religii naturalnej,
zgodnej z rozumem.

Deizm powstał w XVII w. w Anglii, skąd trafił do Francji, stając się jednym z podstawowych składników
światopoglądu oświeceniowego. Jego klasyczny wykład zawiera dzieło J. Tolanda Christianity not
Misterious (1696). Najbardziej znanymi deistami byli J. Locke i Voltaire, a pod wpływem tego poglądu
znajdowali się m.in.: J.J. Rousseau, I. Kant, G.E. Lessing, B. Franklin, G. Washington, T. Jefferson, S.
Staszic i J. Śniadecki.

Rousseau Jean Jacques (1712-1778)


jeden z najwybitniejszych filozofów francuskiego oświecenia. Urodzony w Szwajcarii, w młodym wieku
opuścił rodzinną Genewę i udał się na wędrówkę do Włoch i Francji. W ParyŜu zaczął zdobywać
wykształcenie, zajmując się literaturą, muzyką i filozofią.

Wg niego rozwój cywilizacji uczynił z człowieka istotę egoistyczną i agresywną. Jest on ze swej istoty
dobry ("niewinny") i w czasach poprzedzających rozwój cywilizacji, "w stanie natury", Ŝył szczęśliwy i
wolny od zbędnych potrzeb, popychających do walki z innymi ludźmi. Powstanie społeczeństwa,
nierówność w korzystaniu z dóbr i podział pracy zapoczątkowały trwający do dziś upadek moralny
27

człowieka. Rozkwit nauki i sztuk wyzwolił najgorsze jego cechy: pychę, Ŝądzę panowania nad innymi,
nienawiść.

Swoje poglądy na powstanie i rozwój społeczeństwa Rousseau zawarł w słynnym dziele Umowa
społeczna (1762, wydanie polskie w tomie pt. Umowa społeczna. Uwagi o rządzie polskim. List o
widowiskach i inne pisma, 1966). Przedstawił w nim model doskonałego społeczeństwa, Ŝyjącego w
małym, zamkniętym państwie o ustroju demokratycznym, którego obywatele współpracują ze sobą,
dobrowolnie przestrzegając ustalonego prawem porządku. Rousseau postulował budowę nowego
społeczeństwa poprzez właściwe wychowanie jego najmłodszych obywateli - dzieci.

Problemom wychowania poświęcił ksiąŜkę Emil, czyli o wychowaniu (1762, wydanie polskie 1955),
pisał teŜ o nich w swojej powieści " Nowa Heloiza" (1761, wydanie polskie 1962). Na plan pierwszy
wysuwał w procesie wychowawczym rozwijanie naturalnych pozytywnych cech dziecka, wszystkich
jego moŜliwości, zarówno duchowych, jak i fizycznych. Od intelektu waŜniejsze są uczucia, dostarczają
bowiem człowiekowi wiedzy o postępowaniu moralnym, kierują jego relacjami z innymi i stosunkiem
do Boga.

Swoje wspomnienia spisał w Wyznaniach (1781-1788, wydanie polskie 1956). W polskim przekładzie
takŜe m.in.: Trzy rozprawy z filozofii społecznej (1956), Marzenia samotnego wędrowca (1782, 1.
wydanie polskie pt. Przechadzki samotnego marzyciela, 1967). Wywarł wpływ na europejskich
romantyków.

Kompozytor samouk. Zajmował się operą. Był zdecydowanym zwolennikiem opery włoskiej. Niektóre
dzieła: intermedium WróŜbita wiejski (1753) - utwór ten zapoczątkował rozwój francuskiego wodewilu,
Monodramat Pigmalion - dzieło, które stało się punktem wyjścia dla powstania melodramatu, opera
baletowa Les muses galantes (1745), tom sentymentalnych romansów wokalnych Les consolations
des miséres de ma vie (1781).
Roussoizm
tendencje ideowo-literackie pojawiające się w Europie w okresie oświecenia, zainspirowane twórczością
pisarza i filozofa J.J. Rousseau. Idee roussoizmu stały się wytycznymi dla kierunku literackiego zwanego
sentymentalizmem, wpłynęły równieŜ na romantyków.

Tendencje dydaktyczne roussoizmu podjęli w Polsce m.in.: D. Krajewski w utworze Podolanka


wychowana w stanie natury (1784) oraz F. Karpiński w Pamiętnikach (wydane 1844).

Condillac Étienne Bonnot de (1715-1780)


Francuski filozof. Jeden z najwaŜniejszych przedstawicieli francuskiego oświecenia. Twórca
sensualizmu.
28

Duchowny, który nie pełnił Ŝadnych funkcji kościelnych, przebywał w ParyŜu w kręgu
encyklopedystów. 1758-1767 był wychowawcą księcia Parmy, wnuka Ludwika XV. Od 1768 członek
Akademii Francuskiej.

Condillac krytykował siedemnastowieczny racjonalizm oraz systemy metafizyczne. Twierdził, Ŝe wiedza


oparta jest na wraŜeniach zmysłowych, warunkujących myślenie, pragnienia i namiętności. Ulegał do
pewnego stopnia agnostycyzmowi. Zajmował się takŜe logiką, teorią znaku i metodologią nauk. Na
zlecenie polskiej Komisji Edukacji Narodowej napisał Logikę (polski przekład 1802). UwaŜany za
prekursora współczesnej ekonomii, jako autor pracy Le commerce et le gouvernement... (1776).
Wywarł duŜy wpływ na filozofię drugiej połowy XVIII w. we Francji.

Główne dzieła: Traité de systčmes (1749), O pochodzeniu rodzaju ludzkiego (1746, wydanie polskie
1952), Traktat o wraŜeniach (1754, wydanie polskie 1887), La langue de calculs (wydanie pośmiertne
1798).
Sensualizm
pogląd filozoficzny będący skrajną formą empiryzmu genetycznego . Polega na uznaniu, Ŝe zarówno cała
wiedza, jak i dyspozycje ludzkiego umysłu mają swe źródło w poznaniu zmysłowym. Zwykle sensualizm
wiąŜe się z postacią E.B. de Condillaca, który w słynnym eksperymencie myślowym (zwanym posągiem
Condillaca) próbował udowodnić, Ŝe człowiekowi nie potrzeba Ŝadnej wrodzonej wiedzy, by powstało w
nim Ŝycie duchowe, a wystarczy jedynie zdolność odbierania wraŜeń.

Encyklopedyści
grono współpracowników Wielkiej Encyklopedii (Encyclopedie ou Dictionnaire raisonne des sciences,
arts et metiers). Byli kontynuatorami dzieła Voltaire'a w zakresie racjonalizmu i naturalizmu. Dzięki ich
wysiłkom a w szczególności D. Diderota i d’Alemberta całość Encyklopedii została wydana w latach
1751-1772.

Filozofia encyklopedystów stała w opozycji do supernaturalizmu, idealizmu, dualizmu oraz całej


tradycji chrześcijańskiej metafizyki. Naczelnym hasłem encyklopedystów, a szczególnie Diderota, była
przyroda. Ona została uznana jako jedyna rzeczywistość i dobro, wszystko co było poza nią, zostało
uznane za fałsz lub zło.

Dla encyklopedystów Bóg nie istniał, bo w przyrodzie się nie objawia, działają w niej tylko własne siły.
Społeczeństwo jeśli tylko formuje własne prawa niezgodne z prawami natury, jest źródłem zła i
cierpień. Naturalistycznie pojmowali naukę, uznając, Ŝe posiada wartość, jeŜeli bada przyrodę.

Tak samo wg. nich moralność jest słuszna, gdy normuje Ŝycie wg. praw przyrody. Sztuka jest
wartością, gdy odtwarza przyrodę. Z ogólnych sformułowań filozofii encyklopedystów wyłoniły się
cztery istotniejsze doktryny filozoficzne:
29

1) materializm, sformułowany jeszcze przed ukazaniem Wielkiej Encyklopedii się przez J.O. de La
Mettrie’ego, potem usystematyzowany przez P. Holbacha,
2) sensualizm E.B. Condillaca,
3) pozytywizm J. d'Alembert
4) utylitaryzm Helvetiusa.

J. Locke i podstawy empiryzmu

Locke John (1632-1704)


filozof angielski, czołowy przedstawiciel empiryzmu genetycznego. Pionier liberalizmu. Zaproponował
zastąpienie metafizycznego programu filozofii przez epistemologiczny. Za podstawowe zadanie filozofii
uznał badanie poznania, jego pochodzenia, pewności i zakresu.

Przesuwając przedmiot filozofii z problematyki bytu (ontologii) na teorię poznania, określając nowe
zadania filozofii, określił jej metodę, która powinna być:

1) psychologiczna, badająca nie stosunek pojęć do poznanych przedmiotów, lecz same pojęcia w
takiej postaci, w jakiej znajdują się w umyśle ludzkim.

2) genetyczna, określająca naturę pojęć na podstawie ich pochodzenia.

3) analityczna, zakładająca, Ŝe dla zrozumienia pojęć wystarczy odnaleźć ich proste składniki.

Przyjął, Ŝe wiedza pochodzi wyłącznie z doświadczenia. Nie ma bowiem idei wrodzonych, a umysł jest
niezapisaną tablicą (tabula rasa) i zostaje zapisany dopiero przez doświadczenie. Twierdził teŜ, Ŝe nie
ma nic w umyśle, czego nie było wcześniej w zamyśle (Nihil est in intellectu, quin prius fuerit in
sensu).

Doświadczenie wg Locke’a nabywamy na dwóch drogach: 1) doświadczając rzeczy zewnętrznych


(postrzeŜenia) i 2) doświadczając samych siebie (refleksje).

Powracając do platonowskiego pojęcia idei twierdził, Ŝe znamy tylko idee, a nie rzeczy.

Głównym dziełem filozoficznym Locke’go są: RozwaŜania dotyczące rozumu ludzkiego (1690), a takŜe
wydane pośmiertnie: The Conduct of the Understanding (1706). Punktem wyjścia dla nowoczesnego
30

liberalizmu stała się Epistola de tolerantia (1689), uzupełniona potem przez trzy dalsze listy o
tolerancji.

W dziedzinie filozofii społecznej waŜną rolę odegrały: Two Treatises of Government (1690). W
zakresie pedagogiki: Myśli o wychowaniu (1693). W filozofii religii: The Reasonableness of
Christianity... (1695).

W swoich poglądach ekonomicznych opowiadał się za wolnością gospodarczą. Twórca dość


prymitywnej teorii ilościowej pieniądza.

Do bardziej znanych jego prac naleŜą: Some Considerations on the Consequences of the Lowering
Interest (1691), Further Considerations Concerning Raising the Value Relating to Money (1695);
Empiryzm
kierunek filozofii, wg. którego jedynym lub głównym źródłem bądź środkiem poznania jest doświadczenie
zmysłowe (zewnętrzne lub wewnętrzne).

1) empiryzm genetyczny - głosi, Ŝe umysł ludzki jest pierwotnie nie ukształtowany (tabula rasa).
Napełnia go wiedzą dopiero doświadczenie.

2) empiryzm metodologiczny - pogląd, wg. którego uzasadnienie poznania ludzkiego musi być oparte
bezpośrednio lub pośrednio na doświadczeniu - aposterioryzm.

3) empiryzm w okresie renesansu - zwany naturalizmem empirycznym stanowił początek osiągnięć


badawczych L. da Vinci, M. Kopernika, J. Keplera i G. Galileusza i podstawę empirycznej filozofii
przyrody, której twórcami i teoretykami byli: B. Teseliusz (1508-1588) i T. Campanella (1568-1639).

4) empiryczny naturalizm społeczny T. Hobbesa, który nie tylko postulował, ale starał się wykazać i
uzasadnić przynaleŜność człowieka do świata i społeczeństwa. Hobbes odrzucił scholastyczną metafizykę
na rzecz materialistycznej filozofii przyrody.

5) empiryzm racjonalistyczny J. Locke‘a, wyprowadza poznanie z doświadczenia i doświadczeniem go


ogranicza. Empiryzm poznawczy znalazł zastosowanie w empiryzmie moralnym, którego wyrazem miał
być utylitaryzm, wg którego jedynym kryterium dobra i zła moralnego jest opinia ludzka.

6) empiryzm sceptyczny D. Hume’a, wprowadził zasady nieograniczonej tolerancji w sprawach


moralności i religii. Odrzucił wszelką metafizykę i poszukiwał takiej wiedzy, która nie budzi zastrzeŜeń.
Przykładami jej były matematyka i konkretna wiedza oparta na faktach.

7) empiryzm logiczny (indukcyjny), twórcami jego byli: J. Bentham oraz J. Mill, odrzucając metafizykę,
uwaŜali doświadczenie za jedyne źródło wiedzy teoretycznej i praktycznej.
31

Przez doświadczenie rozumieli nie tylko ogląd danego faktu jednostkowego, lecz takŜe złoŜony proces
kalkulacji i rachunku, moŜliwie największej liczby warunków i okoliczności poprzedzających go,
współtowarzyszących mu i z niego wynikających, aby dopiero na tej podstawie wyciągać wnioski i
formułować oceny.

8) empiryzm metodologiczny J.S. Milla odrzucał wszelkie aprioryczne (wstępne) załoŜenia: znalazł
zastosowanie przede wszystkim w logice, którą oparł na indukcji, doświadczeniu i kojarzeniu faktów.
Tabula rasa
(z łacińskiego - "nie zapisana karta"), pojęcie związane z empiryzmem genetycznym, zgodnie z którym
człowiek rodzi się nie posiadając w umyśle Ŝadnej wiedzy. Przedstawicielami takiego poglądu byli m.in.
D. Hume i J. Locke.

G. Berkeley i skrajny sensualizm

Berkeley George (1685-1735)


filozof irlandzki. Duchowny anglikański. W latach 1700-1707 studiował w Dublinie. Od 1709 pełnił
róŜne funkcje kościelne w Dublinie i Londynie. 1729-1731 prowadził działalność misyjną w Ameryce
Północnej. Od 1734 biskup Cloyn (Irlandia).

Przedstawiciel brytyjskiego empiryzmu. Zwolennik nominalizmu: zaprzeczał istnieniu jakichkolwiek


abstrakcji w umyśle i poza nim, terminy ogólne uwaŜał wyłącznie za słowa. Jego poglądy ontologiczne
określa się mianem solipsyzmu (lub idealizmu subiektywnego). Wyciągając radykalne wnioski z
własnej tezy głoszącej, Ŝe istnieje tylko to, czego się doświadcza, sformułował twierdzenie: esse est
percipi (z łacińskiego - "istnieć to być postrzeganym").

Zaprzeczał istnieniu materii, która nie stanowiąc bezpośredniej treści doświadczenia gwarantowałaby
postrzeganym przedmiotom bytową niezaleŜność. Rzeczy były dlań tylko ideami (postrzeŜeniami),
trwałość zaś i jedność zapewniało im i reszcie świata ciągłe postrzeganie wszystkiego przez Boga.

WaŜną składową filozofii Berkeleya był spirytualizm. Przyjmował istnienie czynnych duchów-umysłów -
nosicieli idei. W późniejszym okresie zmodyfikował swoje poglądy pod wpływem filozofii Platona. Poza
filozofią zajmował się m.in. optyką.

WaŜniejsze pisma: A New Theory of Vision (1709), Traktat o zasadach poznania ludzkiego (1710,
wydanie polskie 1890, nowy przekład 1956), Trzy dialogi między Hylasem i Filonousem (1713,
wydanie polskie 1927), Alciphron (1732), Siris (1744).
Nominalizm
32

koncepcje i doktryny filozoficzne, wg których treści wiedzy abstrakcyjnej nie mogą mieć odpowiedników
w rzeczywistości. Przedstawicielami tych koncepcji byli:

1) stoicy, którzy twierdzili, Ŝe pojęcia mają charakter ogólny, są wytworem mowy, a ich przedmiotem nie
są rzeczy materialne,

2) w średniowieczu, gdy rozgorzał spór o uniwersalia, Roscellin, zakonnik z Compiegne nauczał, Ŝe nie
istnieje nic poza jednostkowymi rzeczami: nie ma barwy poza barwnymi ciałami ani mądrości poza
mądrą duszą.

3) w XVIII w. E.B. de Condillac, który uznał znaki nie tylko za wyraz mowy, ale teŜ za pojęcia. PoniewaŜ
znaki istnieją realnie, jest teŜ moŜliwość postępu w nauce. Wskazał na wspólną naturę myśli, mowy,
znaku. Nominalizm pojmował jako wiedzę abstrakcyjną. UwaŜał, Ŝe nasze pojęcia są tylko znakami,
wraŜenia zaś jedynie stanami subiektywnymi.

4) w XIX w. J.S. Mill, który będąc empirystą, musiał się ustosunkować do roli pojęć w nauce i twierdził,
Ŝe do takich pojęć, jakie byłyby prawdziwe, moŜemy dojść jedynie na drodze doświadczeń, a te mają
zawsze charakter jednostkowy. Będą zatem uogólnieniem doświadczeń, ale i wtedy nie są oczywiste i
muszą być uzasadnione empirycznie - indukcyjnie. J.S. Mill przybliŜył stanowiska nominalistów do
realistów.

5) współcześnie nominalizm występuje głównie w kierunkach pozytywistycznych i w poglądach z zakresu


teorii i metodologii nauk oraz w teorii podstaw matematyki. Jego przejawami są: redukcjonizm i reizm.
Solipsyzm
pogląd filozoficzny, wg którego nie moŜna bezpośrednio poznać Ŝadnej innej rzeczywistości poza własną
świadomością (umysłem). Człowiek ma dostęp jedynie do subiektywnie odczuwanych zjawisk. W
konsekwencji solipsysta przyjmuje, Ŝe istnieje tylko on jako konkretny podmiot, dla którego wszystko,
poza jego świadomością, jest jedynie układem zjawisk.

Świat moŜe istnieć jako wyobraŜenie lub sen. Solipsyzm naleŜy odróŜnić od idealizmu obiektywnego,
zgodnie z którym istnieje jakaś substancja duchowa, idea uniwersalna, której poszczególne podmioty są
częściami, partycypują w niej lub zachowują jakiś inny typ toŜsamości z tym, co duchowe. Solipsyzm
przypisuje się wczesnemu okresowi filozofii G. Berkeleya.
Spirytualizm
pogląd filozoficzny polegający na uznaniu, Ŝe cała rzeczywistość, łącznie z tym, co potocznie nazywamy
materią, ma charakter duchowy, jest formą ducha lub idei. Spirytualizm jest monizmem, poniewaŜ
uznaje istnienie tylko jednej substancji

D. Hume i krytyka pojęcia rzeczywistości


33

Hume David (1711-1776)


szkocki filozof i historyk. Dwukrotnie ubiegał się o katedrę uniwersytecką (1744 Edynburg i 1751
Glasgow), ale jego wniosek odrzucono ze względu na poglądy. Pracował w dyplomacji (m.in. 1763-
1766 sekretarz poselstwa w ParyŜu). Przedstawiciel empiryzmu. Badał nie rzeczy, lecz ich umysłowe
przedstawienia, które dzielił na pierwotne wraŜenia i pochodzące od nich idee twierdząc, Ŝe te drugie
o tyle mają wartość poznawczą, o ile wiernie kopiują te pierwsze.

Przeprowadził słynną krytykę pojęcia związku przyczynowego, który - obok zasad podobieństwa oraz
czasowej i przestrzennej styczności - uwaŜał za jedną z trzech podstaw kojarzenia idei. Stwierdził, Ŝe
obserwacja faktów poucza jedynie o stałym ich następstwie, nigdy zaś o wynikaniu jednych z drugich,
a konstatacja takiego wynikania jest kwestią arbitralnej projekcji doświadczeń przeszłych na
przyszłość. Na podobnych przesłankach oparł krytykę pojęcia substancji, z tym Ŝe podstawą łączenia
faktów było w tym przypadku ich ustawiczne współwystępowanie.

W konsekwencji twierdził, Ŝe przedmiotem rzetelnego poznania mogą być tylko relacje idei w umyśle
(tymi zajmuje się matematyka) oraz czyste fakty brane tak, jak jawią się w praktyce Ŝyciowej,
instynktownie, nie metafizycznie, zatem bez pytania o ich naturę i pochodzenie, ani o to, czy istnieją
realnie, czy przeciwnie: są jakąś formą złudzenia - takie kwestie wykraczają zdaniem Hume'a poza
moŜliwości poznawcze człowieka. Wskazywał teŜ, Ŝe prawdy wiary są niedowodliwe i Ŝe niemoŜliwa
jest racjonalna teoria Boga - postulował badanie religii z punktu widzenia psychologii i historii.

W sprawach etyki Hume dawał wyraz przekonaniu, Ŝe czynnikiem decydującym zarówno o moralności,
jak i więziach społecznych jest uczucie sympatii, czyli naturalny odruch wspólnego reagowania, który
był dla niego czymś pierwotniejszym od egoistycznego zajmowania się samym sobą. Hume naleŜy do
najwaŜniejszych postaci w dziejach filozofii. Wywarł znaczący wpływ na wielu myślicieli, m.in. na I.
Kanta, nawiązywały do niego pozytywizm, neopozytywizm i empiriokrytycyzm.

Opublikował: Traktat o naturze ludzkiej (tom 1-3 1739-1740, wydanie polskie tom 1-2 1963), Essays
Moral and Political (tom 1-2 1741-1747, polski wybór Eseje z dziedziny moralności i literatury, 1955),
Badania dotyczące rozumu ludzkiego (1748, wydanie polskie 1919 i 1977), History of England (tom 1-
6 1754-1762), Dialogi o religii naturalnej (1779, wydanie polskie 1962).

Poglądy I. Kanta
34

Kant Immanuel (1724-1804)


filozof niemiecki, od 1770 profesor logiki i metafizyki na uniwersytecie w Królewcu. Istotę jego
podglądów stanowi krytycyzm teoriopoznawczy nazywany teŜ transcendentalizmem, wg którego
podmiot jest warunkiem przedmiotu, a pojęcia są warunkiem doświadczenia.

Pytaniem podstawowym w zakresie teorii poznania, jakie postawił Kant, brzmiało: czy poznanie jest
moŜliwe "a prio-ri"- niezaleŜne od doświadczenia, o charakterze analitycznym. Odpowiadając na
powyŜsze pytanie twierdząco wyodrębnił trzy gatunki sądów a priori:

1) matematyczne 2) czysto przyrodoznawcze 3) metafizyczne (np. świat musi mieć swój pierwszy
początek).

Drugą kategorią sądów wyodrębnioną przez Kanta w teorii poznania były sądy empiryczne, czyli
zaleŜne od doświadczenia, nazwane sądami "a posteriori". Krytycyzm poznawczy Kanta uznawał
jedynie poznawalność zjawiskowej strony rzeczywistości, co stanowiło pewną formę agnostycyzmu
dotyczącego "rzeczy samych w sobie".

Charakterystyczną cechą teorii Kanta był równieŜ nacisk na czynniki formalne (formalizm), objawiający
się nie tylko w teorii poznania, ale takŜe etyce i estetyce. Kant w Krytyce czystego rozumu (1781,
wydanie polskie 1904) poddał ostrej krytyce teologiczne dowody Tomasza z Akwinu o istnieniu Boga.
Krytyka ta nie doprowadziła do wniosku, Ŝe nie ma Boga, wolności i nieśmiertelności w ogóle, lecz Ŝe
ich nie ma w świecie zjawisk.

W Krytyce praktycznego rozumu (1788, wydanie polskie 1911) dowiódł, Ŝe idee, które w dziedzinie
rozumu teoretycznego (nauki) miały charakter regulatywny, w zakresie rozumu praktycznego, czyli
woli i działania, stają się postulatami praktycznymi. Uznając, Ŝe moralność jest nie do pomyślenia bez
wolności i autonomii wyprowadził zasadę taką wolność gwarantującą, opartą na sądach a priori i ujętą
w czysto formalne prawo działania, o charakterze nakazu nazwanego imperatywem kategorycznym.

Koncepcja filozoficzna Kanta zapoczątkowała okres klasycznej filozofii niemieckiej i wywarła znaczący
wpływ na rozwój filozofii europejskiej zwany kantyzmem.

W dorobku twórczym Kanta naleŜy jeszcze wymienić: Prologomena do wszelkiej przyszłej metafizyki...
(1783, wydanie polskie 1901), Uzasadnienie metafizyki moralności (1785, wydanie polskie 1906) i
Krytykę władzy sądzenia (1791, wydanie polskie 1964).
Krytycyzm
35

1) postawa umysłowa i badawcza dociekająca racji wszelkich przekonań (równieŜ własnych), gotowa do
przyjęcia twierdzeń tylko uzasadnionych i sprawdzonych oraz do zmiany uznanych twierdzeń wobec
wystąpienia przeczących im faktów.

2) w filozofii, postawa umysłowo-poznawcza, przeciwstawna dogmatyzmowi, upowszechniona głównie


przez sceptyków w III i II w. p.n.e.

Postawa krytyczna w filozofii zyskała szczególną powszechność w okresie oświecenia, w którym


filozofowie ze szczególną ostrością odrzucali wszelkie dogmaty. NajpowaŜniejsze zadanie filozofowie
oświecenia widzieli w krytyce pojęć, szczególnie J. Locke, G. Berkeley, D. Hume.
Formalizm
1) w filozofii, sztuce nauce - kierunek, wg którego o wartościach estetycznych, etycznych, poznawczych
itp. w danej dziedzinie decyduje przede wszystkim forma.

2) drobiazgowe przestrzeganie ustalonych norm, przepisów bez wnikania w ich treść, przesadna
pedanteria i skrupulatność.
Imperatyw
(z łacińskiego imperativus – rozkazujący), norma moralna, nakaz, reguła. Pojęcie wywodzi się z
koncepcji etycznej I. Kanta. OdróŜniał on imperatyw hipotetyczny od imperatywu kategorycznego. O ile
imperatyw hipotetyczny nakazuje podjąć określone działania, aby osiągnąć poŜądany cel, o tyle
imperatyw kategoryczny mówi, jak naleŜy postępować, aby czyn był moralnie słuszny.

Imperatyw kategoryczny, będący bezwarunkowym nakazem moralnym, Kant ujął w następujący sposób:
“Postępuj wedle takiej tylko zasady, co do której mógłbyś chcieć, aby stała się ona prawem
powszechnym”.
Imperatyw kategoryczny
naczelna zasada w etyce I. Kanta, która stanowi czysto formalne prawo działania, wyraŜone w trzech
nakazach:

1) " postępuj zawsze tak, abyś mógł chcieć, by zasada twego postępowania była prawem
powszechnym".
2) "postępuj tak, aby ludzkość nigdy tobie ani innym jednostkom nie słuŜyła za środek, lecz zawsze była
celem".
3) "postępuj tak, abyś swoją wolę mógł uwaŜać za źródło prawa powszechnego".

Takie postępowanie, wg Kanta, jest podstawą i równocześnie gwarancją wolności i autonomii.


Kantyzm
1) system filozoficzny I. Kanta.

2) kierunek myśli filozoficznej inspirowany filozofią Kanta od XVII w. do czasów współczesnych. Z


dorobku Kanta czerpali, rozwijając własne poglądy filozoficzne i niekiedy systemy myśli filozoficznej: J.G.
Fichte, G.W.F. Hegel, w zakresie teorii poznania A. Schopenhauer.
36

W XIX w. w Niemczech pod hasłem "zurück zu Kant" ("powrotu do Kanta") myśl filozoficzną rozwijali:
F.A. Lange, H. Cohen, H. Helmholtz. Od 1896 istniało specjalne czasopismo kantowskie Kantstudie w
Halle.

W Polsce, dla T. Hoene-Wrońskiego kantyzm stał się podstawą rozwinięcia własnej metafizyki absolutnej.
Neokantyzm
kierunek w filozofii, który powstał w 2. poł. XIX w. i był formą sprzeciwu wobec heglizmu oraz
materializmu przyrodniczego. Stanowił nawrót do filozofii I. Kanta nie tylko w zakresie metodologii, ale
równieŜ zasad teoriopoznawczych.

Neokantyzm był kontynuacją i jednocześnie nową koncepcją filozofii krytycznej. Został zapoczątkowany
przez F.A. Langego dziełem Geschichte des Materialismus und Kritik seiner Bedeutung in der Gegenwart
(1866). Szczególną rolę w rozwoju neokantyzmu odegrały szkoły: marburska i badeńska.

Pierwsza z nich, odrzucając wszelką metafizykę i opierając się na metodzie transcendentalnej Kanta,
sprowadziła filozofię głównie do logiki. Skupieni w niej filozofowie twierdzili, Ŝe rzeczywistym
przedmiotem poznania naukowego jest tylko myśl, natomiast dane świata zewnętrznego nie posiadają
Ŝadnej wartości poznawczej.

Zadaniem tak pojętej filozofii jest wyświetlanie i ustalanie logicznych uwarunkowań zachodzących między
realnymi związkami rzeczowymi. Tak rozumiany neokantyzm wykluczał wszelki psychologizm z filozofii.
Głównymi przedstawicielami tej szkoły, obok juŜ wymienionych, byli: H. Cohen, P. Natorp, E. Cassirer.
Ponadto: A. Görland, E. Hartmann, A. Buchenau, A. Liebert.

Drugi nurt w neokantyzmie stanowiła szkoła badeńska rozwijająca działalność we Fryburgu badeńskim,
Heidelbergu i Strasburgu. Filozofowie tej szkoły uznawali idealizm i stosowali metodę transcendentalną
przede wszystkim w naukach humanistycznych i w filozofii kultury. Nie negując znaczenia teorii poznania,
szkoła kładła nacisk na zagadnienia wartości. Twórcami jej byli: W. Windelband i H. Rickert, a do
uczniów i zwolenników zalicza się: B. Baucha, J. Cohna, R. Kronera, S. Hessena i H. Münsterberga.

Pozytywizm A. Comte’a

Comte August (1788-1857)


filozof francuski. Po ukończeniu gimnazjum w rodzinnym Montpellier wstąpił do Szkoły Politechnicznej
w ParyŜu z zamiarem poświęcenia się badaniom naukowym. Przez krótki czas współpracował z C.H. Saint-
Simonem, co zaowocowało zamieszczeniem w Katechizmie przemysłowców Systemu polityki
pozytywnej Comte'a.
37

W 1826 Comte rozpoczął w swoim mieszkaniu prywatne wykłady filozofii pozytywnej, entuzjastycznie
przyjęte przez kręgi naukowe. W 4 lata później ukazał się pierwszy z 6 tomów Wykładów filozofii
pozytywnej. Comte odrzucił spekulacje metafizyczne na rzecz rzetelnych badan empirycznych, takim
wymogom mogly sprostac nauki przyrodnicze (ale jedynie czesciowo) a takze filozofia stroniaca od mnozenia
fikcji metafizycznych. Za obowiązek filozofa pozytywisty uwaŜał rozwaŜanie tematów utylitarnych i
działanie na rzecz polepszania Ŝycia. Celem Wykładów miała być koordynacja 6 fundamentalnych dyscyplin
naukowych: matematyki, astronomii, fizyki, chemii, biologii i socjologii.

Comte sformulowal tak zwane prawo trzech stadiów rozwoju wiedzy:


a) teologiczne - zdominowane przez myslenie bezkrytyczne i religijne oparte na fikcjach
b) metafizyczne - spekulacji oderwanej od faktow
c) pozytywne - empiryczne i krytyczne
Klarowne sformulowanie tego prawa znalezc mozna w pierwszym wykladzie z serii "Metoda pozytywna w
szesnastu wykladach" (wyborze z Cours de philosophie dokonanym jeszcze w XIX w., przeklad tego wyboru
dostepny jest w jezyku polskim) zatytulowanym "Istota i znaczenie metody pozytywnej".

Przełomowym momentem w Ŝyciu Comte'a stała się miłość do K. de Vaux, która po dwóch latach
znajomości z filozofem zmarła na gruźlicę płuc. Od tej chwili w doktrynie Comte'a dominującą rolę
zaczął odgrywać kult kobiety. Filozof zapragnął stworzyć religię ludzkości, której koncepcję wywiódł ze
swojej historiozofii; okresem, który miałby nastąpić po średniowieczu i epoce przejściowej, byłaby era
pozytywistyczna. Dla jej urzeczywistnienia konieczne stałoby się stworzenie religii, która zastąpiłaby
rządy Boga władzą konceptu ludzkości. Znalazłoby się w niej miejsce dla idei serca, która, niezaleŜna
od inteligencji i woli, stworzyłaby fundament dla siódmej dyscypliny naukowej - moralności.

Organizację, rytuał i sakramenty Comte postanowił przejąć z katolicyzmu. I tak “zapoŜyczona”


pozytywistyczna Trójca Święta składać się miała z: “Wielkiego Środowiska”, czyli przestrzeni,
“Wielkiego Fetysza”, czyli kuli ziemskiej, oraz “Wielkiego Bytu”, czyli ludzkości.

Swoje idee quasireligijne Comte zawarł w dziełach: System filozofii pozytywnej, czyli traktat socjologii
ustanawiający religię ludzkości (1851) oraz Katechizm pozytywistyczny (1853), składający się z
“jedenastu dialogów między Kobietą a kapłanem Ludzkości”. Choć za Ŝycia Comte'a jego filozofia
znana była jedynie wąskiemu kręgowi odbiorców, wkrótce jej wpływ odczuć miała cała Europa. Proza
2. poł. XIX w., skoncentrowana na doświadczeniach i faktach, zyskała miano pozytywistycznej.
Altruizm
przeciwstawna egoizmowi postawa bezinteresownej troski o dobro innych, w myśl której w przypadku
kolizji dobra własnego z cudzym naleŜy dąŜyć do realizacji dobra drugiego człowieka. Termin altruizm
został wprowadzony przez A. Comte’a, a rozpowszechniony przez pozytywistów. MoŜna mówić o
altruizmie spontanicznym, spotykanym takŜe w świecie zwierząt, altruizm moŜe być równieŜ rezultatem
swoistej refleksji - pojawiającej się w ramach rozmaitych, niekiedy odległych od siebie systemów
religijnych - nad powinnością jednostki wobec innych.

Niektórzy uwaŜają altruizm, ze względu na oczekiwane zwykle niematerialne ekwiwalenty wdzięczności


wywołanej zachowaniem altruistycznym lub teŜ uzyskiwanie wskutek takiego zachowania lepszej oceny
samego siebie, za subtelną formę egoizmu. Taka interpretacja podwaŜa jednak istotę postawy
38

Pozytywizm w filozofii
prąd, którego źródła znajdujemy:

1) u sofistów, w tym przede wszystkim u Protagorasa. Wg niego czynności badawcze powinny być
podporządkowane celom praktycznym (co stało się główną cechą wszystkich form pozytywizmu).

2) w filozofii T. Hobbesa i jego racjonalistycznej metodologii opartej na podstawach materialistycznych.


Hobbes uznał, Ŝe proces poznania jest natury mechanicznej, a całe poznanie tylko wnioskiem ze zjawisk
o hipotetycznych przyczynach (co stało się równieŜ cechą pozytywizmu).

3) w filozofii D. Hume’a, który na skutek krytyki teorii poznania uwaŜał tylko dwie dziedziny wiedzy za
rzetelne: matematykę i wiedzę czysto faktyczną, odrzucając teologię i metafizykę. To ograniczenie
wiedzy do formalnej i czysto faktycznej zaczęto później nazywać pozytywizmem.

Rzeczywistym twórcą kierunku stał się A. Comte, otwierający w dziejach filozofii, kultury i nauce o
społeczeństwie "epokę pozytywizmu". Głównym jego dziełem upowszechniającym pozytywizm stał się
Cours de philosophie positive (tom 1-6, 1830-1842).

Mianem filozofii pozytywnej określił on taką, która: 1) zajmuje się wyłącznie przedmiotami rzeczywistymi,
nie zaś urojonymi. 2) bada rzeczy dostępne umysłowi, a nie tajemnice. 3) rozwaŜa tylko tematy
poŜyteczne. 4) słuŜy polepszeniu Ŝycia, a nie zaspokojeniu czczej ciekawości. 5) ogranicza się do
przedmiotów, o których moŜna uzyskać wiedzę pewną. 6) zajmuje się kwestiami ścisłymi. 7) dąŜy do
pozytywnych wyników i osiąga je. 8) nie ogranicza się do negatywnej krytyki. 9) wystrzega się twierdzeń
absolutnych i zastępuje je względnymi.

Comte wyparł się nie tylko metafizyki, ale takŜe teorii poznania, logiki, metodologii, psychologii. W etyce
stosował jedyną, sformułowaną przez J.S. Milla zasadę - utylitaryzmu. Hasłami jej były ludzkość, postęp i
ład. We Francji Comte pozostawił dwie szkoły. Na czele jednej stał P. Laffite, na czele drugiej jego
przeciwnik E. Littré.

W ramach pozytywizmu rozwinęły się następujące prądy i teorie: 1) ewolucjonizm, 2) scjentyzm, 3)


empiriokrytycyzm, 4) metafizycyzm krytyczny i indukcyjny, 5) humanizm, 6) sceptycyzm.

H. Vaihinger stał się twórcą pozytywizmu krytycznego, zwanego teŜ fikcjonizmem, gdyŜ pojęcie fikcji
uczynił fundamentem całej filozofii. Fikcją było zaś dla niego wszystko, co znajduje się w umyśle, co nie
odpowiada rzeczywistości, a co mimo to jest Ŝyciowo potrzebne, np. pojęcia i teorie, klasyfikacje i
definicje, schematy i modele itp.

W XX w. M. Schlick, R. Carnap, a przede wszystkim O. Neurath, pod bezposrednim wplywem drugiego


pozytywizmu (empiriokrytycyzmu Macha i Avenariusa), utworzyli Koło Wiedeńskie i rozwinęli neopozytywizm.
39

J. St. Mill i empiryzm

Mill John Stuart (1806-1873)


angielski ekonomista, filozof i logik. Reprezentant schyłkowej fazy rozwoju klasycznej szkoły
angielskiej. Syn J. Milla. Zajmował się głównie problemami cyklu gospodarczego, traktując go jako
obiektywne, ale przejściowe zjawisko gospodarcze, kwestiami podziału produktu społecznego, teorii
wartości i popytu.

Sformułował na nowo doktrynę empiryzmu w teorii poznania i logice; indukcjonizmu w metodologii i


utylitaryzmu w etyce. W zakresie teorii poznania Mill podjął się uporządkowania naczelnych pojęć,
szczególnie przyczynowości, uznając, Ŝe ma ono naturę wyłącznie psychologiczną, a tym samym
subiektywną.

Swoje poglądy filozoficzne Mill zawarł w podręcznikowym dziele System logiki (1843). W An
Examination of Sir William Hamilton's Philosophy... (1865) wyłoŜył zasady własnej teorii poznania.
Najpopularniejszą pracą Milla stał się Utylitaryzm (1863), zawierający zagadnienia etyczne.
Indukcjonizm
w metodologii - stanowisko, zgodnie z którym rzeczywistą wartość poznawczą mają tylko twierdzenia
ogólne sformułowane drogą indukcji, na podstawie obserwacji jednostkowych faktów, opisywanych przez
tzw. zdania spostrzeŜeniowe. Przeciwieństwo dedukcjonizmu.
Dedukcjonizm, hipotetyzm, antyindukcjonizm
w metodologii - stanowisko głoszące, iŜ podstawą rozwoju nauki są nie indukcyjne uogólnienia
faktów empirycznych ( indukcja, indukcjonizm), a hipotezy i teorie. Z nich poprzez dedukcję
wyprowadza się pewne konsekwencje myślowe, porównywane następnie z wynikami badań
empirycznych. Za prawdziwe uwaŜa się takie teoretyczno-hipotetyczne ujęcie danego zjawiska,
które w porównaniu z innymi ma więcej konsekwencji prawdziwych lub mniej fałszywych.
Utylitaryzm
(z łaciny utilitas – korzyść, poŜytek), powstała w Anglii w XVII w. i trwająca do XIX w. koncepcja
etyczna, zgodnie z którą działanie jest uznawane za dobre moralnie, jeŜeli chcąc zaspokoić własne
przyjemności i potrzeby oraz zabiegając o własny interes, słuŜy się dobru ogółu. Utylitaryści usiłowali
wykazać, Ŝe interes indywidualny i ogólny nie muszą być przeciwstawne, a w przypadku sprzeczności
moŜliwe jest ich uzgodnienie.

Celem działań powinno być szczęście jak największej liczby ludzi. Przedstawicielami utylitaryzmu byli
m.in.: B. de Mandeville, J. Bentham, A.C. Helvetius, J.S. Mill. Współcześnie utylitaryzmu rozumiany jest
jako pogląd, wg którego ocena działań, rzeczy, zjawisk i osób jest dokonywana z punktu widzenia
uŜyteczności.
40

Poglądy F. Nietzchego

Nietzsche Friedrich (1844-1900)


filolog klasyczny, filozof, Niemiec polskiego pochodzenia (Niecki). Szczycił się tym, Ŝe jego przodkowie
byli polską szlachtą. Pisał po niemiecku, ale uciekł z Niemiec. W jego twórczości moŜna wyróŜnić trzy
okresy: 1) kultu sztuki, 2) kultu nauki, 3) kultu siły i indywidualności.

W rozwijaniu teorii sięgał do myśli M. Stirnera, K. Darwina, H. Spencera, F.A. Langego, dzieląc z nimi
upodobania do nauk szczegółowych i empirycznego myślenia. Bliska mu była filozofia staroŜytna:
teoria przyrody Heraklita z Efezu, teoria człowieka sofistów. Z relacji Platona o poglądach Kalliklesa i
Trazymacha czerpał wątki do koncepcji nadczłowieka.

Rozwinął relatywistyczne teorie: poznania i wartości. Był krytykiem współczesnej mu moralności.


Uporządkował na nowo systemy aksjologiczne. Inspirowany darwinizmem i filozofią A.
Schopenhauera, dowodził, Ŝe poznanie ludzkie, tak jak wszystkie czynności człowieka, wypływa z
potrzeb Ŝyciowych i jest im podporządkowane.

Dokonując krytyki i przewartościowania systemów aksjologicznych Nietzsche podkreślał, Ŝe kaŜdy ma


taką moralność, jaką ma naturę. A poniewaŜ natura jest słaba lub silna, wyróŜniał moralność panów i
niewolników. Pierwsi cenią: dostojność, godność osobistą, stanowczość, sprawność, pewność
działania, bezwzględność w osiąganiu celów. Drugich cechuje: skłonność do litości, miękkość serca,
uległość, altruizm, niepewność. UwaŜał, Ŝe współczesnych cechuje moralność niewolników
(zwyrodnienie i dekadencja).

Przyczynę tego stanu rzeczy upatrywał w próbie realizacji takich załoŜeń, jak: 1) równość, 2) wolność,
3) wpisanie w normy i prawa wartości moralnych.

Postawa dionizyjska była dla Nietzsego waŜniejszą od doskonałości. Dionizos był dla niego symbolem
Ŝycia jako najwyŜszego dobra. Bóg na krzyŜu - symbolem ofiary z Ŝycia dla innych dóbr. To uczynienie
z Ŝycia środka zamiast celu, bez względu na wartość domniemanego dobra, było dla Nietzschego nie
do zaakceptowania.

Nietzsche stał się "urzędowym" filozofem, dostarczając J.N. Goebbelsowi i A. Hitlerowi sofizmatów
obcych nietzscheańskiemu duchowi.

Dorobek filozoficzny Nietzschego jest bardzo obszerny i naleŜą do niego m.in.: Narodziny tragedii (Die
Geburt der Tragödie..., 1869). Niewczesne rozwaŜania (Unzeitgemässe Betrachtungen, 1870-1872),
41

Ludzkie, arcyludzkie (Menschliches, Allzumenschliches, 1878), Jutrzenka (Morgenröte, 1881), Wiedza


radosna (Fröhliche Wissenschaft, 1882), Tako rzecze Zaratustra (Also sprach Zarathustra, 1883-1884),
Poza dobrem i złem (Jenseits von Gut und Böse, 1886), Z genealogii moralności (Zur Genealogie der
Moral, 1887) i wydane pośmiertnie Ecce homo (1908).
Nadczłowiek
termin wprowadzony przez F. Nietzschego dla określenia idealnego wzorca osobowości człowieka
przyszłości, charakteryzującego się odrzuceniem tradycyjnej moralności, dąŜeniem do uzyskania
absolutnej wolności i niezaleŜności, kierowaniem się w postępowaniu poczuciem własnej słuszności,
bezwzględnością w dąŜeniu do celu oraz osobistym dostojeństwem.
Indywidualizm
kierunek w filozofii zapoczątkowany w okresie średniowiecza przez Orygenesa, a rozwinięty przez J.
Dunsa Szkota intuicja, jako cecha bytu natury. Indywidualizm nie odnosi się do gatunku ludzkiego, lecz
do duszy i jej zbawienia. Indywidualne cechy nie są rzeczą materii, lecz formy.

W proporcjonalności i harmonii sił człowieka widział indywidualizm wartość moralną. Głosił kult
doskonałych jednostek i kult irracjonalnych sił duszy. Szczególnego znaczenia nabrał indywidualizm w
filozofii romantycznej.

Do najwyŜszej rangi indywidualizm podniósł F. Nietzsche, głosząc kult siły i nadczłowieka. Inny charakter
indywidualizmowi nadał egzystencjalizm, twierdząc, Ŝe człowiek realizuje stopniowo swoją naturę, jest
wolny i stoi wobec ciągłego wyboru, potrzeby obrony autentyczności własnego bytu, wierności sobie i
wychodzenia ponad siebie.

Indywidualizm w etyce wyraŜał się głoszeniem tezy, Ŝe wszelkie normy moralne wywodzą się z uczuć i
popędów jednostek ludzkich, a jedynym motywem i celem postępowania jest samodoskonalenie się i
osiąganie szczęścia osobistego.

Ewolucja twórcza H. Bergsona

Bergson Henri (1859-1951)


francuski filozof. Członek Akademii Francuskiej od 1914, profesor École Normale Supérieure (1898-
1900) i College de France (1900-1914). Po wybuchu I wojny światowej (1914) walczył jako ochotnik
na froncie. Jeden z najbardziej znanych filozofów XX w.

Przedstawiciel intuicjonizmu oraz tzw. filozofii pędu Ŝyciowego. Głosił irracjonalizm, przeciwstawiając
się poglądom pozytywistycznym, zwłaszcza determinizmowi mechanistycznemu i darwinowskiemu
biologizmowi ewolucyjnemu.
42

W swojej wizji świata podstawową rolę przypisywał pędowi Ŝyciowemu ("élan vital") - czynnikowi
ewolucji twórczej, do którego dotrzeć moŜna było poprzez samopoznania i poznawania świata zgodnie
z zasadą wolności, za pomocą intuicji oddającej niepowtarzalną ciągłość istnienia w czasie i przestrzeni
- odrzuciwszy uprzednio ograniczenia społeczne i religijne oraz zasady logiczne, które dzielą i
deformują postrzegane zjawiska. Stworzył pojęcie niezaleŜnego w znacznej mierze od rzeczywistości
społecznej i materialnej "ja głębokiego", którego udziałem jest ciągłe wewnętrzne doświadczanie
trwania.

Filozofia Bergsona zwalczana zarówno przez myśl katolicką (jego dzieła znalazły się na kościelnym
indeksie ksiąg zakazanych), jak i marksistowską, wywarła ogromny wpływ na literaturę i sztukę.
Najdoskonalszy wyraz zyskała w twórczości M. Prousta. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury
1927.

NajwaŜniejsze dzieła: O bezpośrednich danych świadomości (1889, wydanie polskie 1913), Materia i
pamięć (1896, wydanie polskie 1926), Śmiech (1900, wydanie polskie 1902), Wstęp do metafizyki
(1903, wydanie polskie 1910), Ewolucja twórcza (1907, wydanie polskie 1912), Durée et simultanéité
(1912), Myśl i ruch (1934, wydanie polskie 1963).
Intuicjonizm
kierunek w teorii poznania XX w., wg którego głównym lub jedynie wartościowym sposobem poznania
jest intuicja.
Intuicja
przeczucie, wyczucie, zdolność przewidywania, twórcza wyobraźnia. W psychologii - narzucające
się przekonanie, którego nie moŜna w pełni uzasadnić, nie poprzedzone świadomym
rozumowaniem, a nawet mu przeciwstawne.
Intuicja narzuca się bezpośrednio jako poczucie, Ŝe tak jest, jako sąd oczywisty.
Irracjonalizm
w filozofii poglądy filozoficzne przeciwstawne racjonalizmowi. Za twórcę irracjonalizmu uznaje się św.
Augustyna, który głosił przewagę irracjonalnych sił duszy nad rozumem. Twierdził, Ŝe naturę ludzką
stanowi nie rozum, lecz czynna wola, i przejawia się ona nie w tym, co wie, ale w tym, czego chce.

Czynniki irracjonalne (pozarozumowe) zdaniem św. Augustyna mają przewagę nie tylko w dziedzinie
działania, ale i w poznaniu. Prawdę o Bogu, która przerasta moŜliwości intelektualne człowieka, poznać
moŜemy nie rozumem, lecz wiarą. W filozofii współczesnej irracjonalizm jest obecny w bergsonowskiej
krytyce intelektu, w koncepcjach psychoanalitycznych Z.Freuda, w socjologii G. Le Bona, G. Sorela, J.G.
Frazera i E.A. Rossa.

Manifestacją irracjonalistycznych nastrojów stał się egzystencjalizm.


Egzystencjalizm
kierunek filozoficzny, którego początki sięgają lat czterdziestych XIX w. Impuls do jego rozwoju
dał S. Kierkegaard. Wg niego zadaniem filozofii miało być dociekanie tego, co w człowieku
43

egzystencjalnie jednostkowe, co będzie jedynie prawdą dla niego i wyłącznie dla jego Ŝycia i co
stawia go ustawicznie wobec alternatywy "albo - albo".

Nawrót do egzystencjalizmu Kierkegaarda dokonał się w Niemczech i we Francji w latach 1920-


1930 i jego nowymi teoretykami stali się: M. Heidegger, K. Jaspers, G. Marcel, J.P. Sartre. W XX
w. przedmiotem badań egzystencjalizmu stała się indywidualna egzystencja człowieka, jego
miejsce i rola w świecie.

Wg egzystencjalizmu rzeczywistość ludzka jest rozdarta na sferę świadomości i sferę rzeczy, co


nieuchronnie prowadzi do alienacji człowieka: losy jednostki ludzkiej nie podlegają moralnemu,
historycznemu czy teŜ obyczajowemu zdeterminowaniu (indeterminizm), jest ona zatem
całkowicie wolna i moŜe z tą wolnością uczynić to, co jej się podoba. Tworzy wszelkie wartości i
decyduje o sensie własnego istnienia. MoŜe być "bytem nieprawdziwym" lub teŜ "bytem
prawdziwym".

Wg egzystencjalizmu egzystencja poprzedza esencję. Człowiek zaś ponosi pełną


odpowiedzialność za swoje czyny, co stwarza poczucie samotności, zagubienia i zagroŜenia w
świecie, lęk, zwłaszcza przed śmiercią. Myśli egzystencjalizmu wywarły powaŜny wpływ na
twórczość literacką XX w.

Pragmatyzm W. James’a

James William (1842-1910)


brat H. Jamesa. Filozof i psycholog amerykański. Od 1872 wykładowca, od 1885 profesor
Uniwersytetu Harvarda. Jeden z twórców pragmatyzmu. Wbrew dominującym poglądom
atomistycznym (atomizm) akcentował ciągłość świadomości w czasie (tzw. strumień świadomości),
podkreślając jej charakter jednostkowy i funkcjonalny - uwaŜał, Ŝe czynnikiem porządkującym ją jest
wola uwarunkowana Ŝyciowymi potrzebami i dąŜeniami człowieka.

Za podstawę poznania uznał doświadczenie pojęte jako ciąg zindywidualizowanych przeŜyć.


Odrzuciwszy klasyczne Arystotelesowskie określenie prawdy, stwierdził, iŜ stanowi ona wynik
akceptacji danego sądu przez podmiot poznający na podstawie kryterium uŜyteczności. Rzeczywistość
definiował jako pluralistyczną i konkretną - jej poszczególne elementy cechować miała jego zdaniem
względna niezaleŜność od całości (tzw. tychizm), przy jednoczesnej więzi z elementami sąsiednimi
(tzw. synechizm).
44

Niektóre prace: Pogadanki psychologiczne (1899, wydanie polskie 1902), Doświadczenie religijne
(1902, wydanie polskie 1918), Pragmatyzm (1907, wydanie polskie 1957), Probierz prawdy (1909,
wydanie polskie 1911).
Pragmatyzm
kierunek filozofii XX w. wywodzący się z angielskiego empiryzmu, ukształtowany w Stanach
Zjednoczonych. Idea i nazwa pragmatyzmu została określona przez Ch.S. Peirce’a pod koniec XIX w. w
artykule How to Make Our Ideas Clear (1878).

Teorię pragmatyzmu rozwinęli: W. James- główny jego propagator, J. Dewey - twórca filozoficznego
systemu pragmatyzmu, a następnie J. Mead, C.I. Lewis, E. Nagl, Ch. Morris i in. Peirce zapoŜyczył termin
pragmatyzmu od I. Kanta, który jako pragmatyczne określił te prawa, które są stosowane w naukach
doświadczalnych, w odróŜnieniu od praw praktycznych, tj. moralnych, apriorycznych. Pragmatyzm był
metodą rozstrzygania dyskusji na temat metafizyki i teorią prawdy, którą starał się uwolnić od abstrakcji,
werbalizmu i od jego konsekwencji.

F.C. Schiller, oceniając poglądy W. Jamesa (jak równieŜ dorobek filozofii pragmatycznej), uznał, Ŝe
pragmatyzm jest:

1) humanizmem, bo indywidualnego człowieka czyni miarą rzeczy w odróŜnieniu od scholastycyzmu,


który poddaje go "obiektywnej", nadludzkiej mierze.

2) odwrotnością werbalizmu, poniewaŜ kryterium prawdy upatruje w praktyce Ŝyciowej.

3) pluralizmem, wykluczającym absolutyzm.

4) radykalnym empiryzmem, czyli przeciwieństwem aprioryzmu.

5) woluntaryzmem.
Woluntaryzm
w filozofii pogląd uznający wyŜszość woli nad innymi władzami umysłowymi człowieka:
rozumem, intuicją itp., i uznający ją za główny motor ludzkich działań. Termin woluntaryzm
wprowadził 1883 F. Tönnies. Jednym z pierwszych myślicieli, którzy zrywając z intelektualizmem
staroŜytnym akcentowali konstytutywną rolę woli w naturze człowieka, był św. Augustyn.
Podobne stanowisko reprezentował Jan Duns Szkot.

W. Ockham przeniósł woluntaryzm na grunt ontologii i teologii głosząc, Ŝe właściwości bytu


zaleŜne są od woli, przede wszystkim od woli Boga, której nic (zwłaszcza jakiekolwiek względy
racjonalne) nie moŜe ograniczać. Woluntaryzm znalazł teŜ miejsce w teorii poznania R.
Descartes'a, który uznał, iŜ sąd jest aktem tyleŜ intelektualnym, co decyzyjnym, tzn. polega na
wolnym uznaniu prawdziwości lub fałszywości danego przedstawienia.
45

O woluntaryzmie metafizycznym mówić moŜna w przypadku A. Schopenhauera, twierdzącego,


Ŝe wola - obok wyobraŜeń jest czynnikiem tworzącym świat. P.F. Maine de Biran z kolei
powiązał wolę z jaźnią i egzystencją, wyraŜając to w maksymie: Chcę, więc jestem. F.
Ravaisson uznał wolę za pierwowzór bytu, odkrywalny przez analizę własnej świadomości.
Woluntarystyczna była teŜ psychologia W. Wundta. U F. Nietzschego woluntaryzm miał
charakter biologiczny - wg niego wola jest istotą Ŝycia, będącego pierwotną i najwyŜszą
wartością.

Aspekty woluntarystyczne moŜna odnaleźć takŜe w pragmatyzmie amerykańskim i w


egzystencjalizmie. Zwłaszcza w tym ostatnim kierunku (S. Kierkegaard, K. Jaspers, A. Camus,
J.P. Sartre) zasadniczą rolę odgrywają akty woli i wyboru, poprzez które człowiek tworzy i
potwierdza własną egzystencję i esencję.

6) personalizmem - w odróŜnieniu od naturalizmu.


Personalizm
koncepcja filozoficzna, której początki moŜna odnaleźć w staroŜytności, m.in. u sofistów,
rozwinięta przez św. Augustyna w średniowieczu. W centrum uwagi jego zwolenników znajduje
się osoba (persona): byt natury duchowej, obdarzony świadomością i wolą, twórczy i
odpowiedzialny moralnie.

Personalizm został rozwinięty w czasach nowszych przez J.G. Fichtego i romantyków.


Personalizm Fichtego polega na tym, Ŝe za twórczy początek bytu uznaje jaźń. Jaźń bowiem nie
tylko poznaje coś, co i tak bez niej istnieje, lecz tworzy, ustanawia rzeczywistość. Przedmiot
wywodzi się z jaźni tak samo, jak podmiot. Nosicielem jaźni jest dla Fichtego takŜe człowiek.

Analizy personalistyczne mieszczą się w obrębie ogólnie pojmowanej antropologii filozoficznej.


Personalistyczny charakter ma takŜe filozofia W. Jamesa.

W XX w. personalizm uległ znacznym wpływom tomizmu i neotomizmu. Powstały teŜ odrębne


koncepcje: personalizm egzystencjalistyczny J.P. Sartre'a, psychoanalityczny Z. Freuda czy
strukturalistyczny C. Lévi-Straussa. W ich rozwaŜaniach o człowieku i osobie ludzkiej człowiek
ukazany jest głównie jako istota zagubiona pośród wydarzeń i własnych wytworów. Inny
charakter osobie ludzkiej nadaje personalizm katolicki.

7) świadomym antropomorfizmem - w przeciwieństwie do amorfizmu.


Antropomorfizm
(z greckiego "anthropos" - człowiek, "morfe" - kształt), w religioznawstwie i etnologii
przypisywanie ludzkich cech istotom, którym one z natury nie przynaleŜą: zwierzętom i tworom
przyrody nieoŜywionej, a zwłaszcza bóstwom; w tym ostatnim przypadku rozróŜnia się
antropomorfizm fizyczny (obdarzanie bóstwa nadnaturalną urodą, siłą, sprawnością itp.) i
psychiczny (tzw. antropopatyzm - obraz "osobowości" bóstwa budowany za pomocą pojęć
czerpanych z psychologii człowieka).
46

Występuje na niemal wszystkich etapach rozwoju religii - od wierzeń pierwotnych po wielkie


wyznania monoteistyczne, gdzie jednak pełni funkcje czysto uŜytkowe, metaforyczne
(teologiczna analogia).

8) poglądem typowo brytyjskim, nie zaś kontynuacją filozoficznej myśli germańskiej.

W ocenie A. Schaffa, zawartej w Głównych zagadnieniach i kierunkach filozofii (1962), pragmatyzm


wykluczał tzw. bezinteresowne poznanie świata i gromadzenie prawd, które niczemu nie słuŜą.
Pragmatyzm wywarł powaŜny wpływ na inne nurty filozofii XX w., psychologię społeczną, nauki o
polityce i stworzył własne odmiany, takie jak: instrumentalizm i operacjonizm.

Pragmatyzm spotkał się teŜ ze zdecydowaną opozycją, głównie: F.H. Bradleya, H. Taylora, A.O.
Lovejoya. Idee pragmatyzmu były i są nadal rozwijane, m.in. przez: A. Tarskiego, T.S. Kuhna, R.
Rorty’ego.
Instrumentalizm
współczesny kierunek filozoficzny, stanowiący odmianę pragmatyzmu, wg którego poznanie,
wiedza i wszelka działalność ludzka są narzędziami (instrumentami) przystosowania się
jednostki do środowiska i opanowywania go.
Operacjonizm
kierunek w filozofii i psychologii XX w. wyrosły z załoŜeń pozytywizmu. Zapoczątkował go P.W.
Bridgman, wydając The Logic of Modern Physics (1927), wg której pojęcia naukowe nie ujmują
istoty rzeczy, lecz tylko poddają działaniom uczonego - operacje wymagane do stwierdzenia jej
toŜsamości.

Pogląd ten zmierzał do wyeliminowania pojęcia absolutnej prawdy: operacjoniści twierdzili, Ŝe w


nauce nie jest ono potrzebne i faktycznie nie jest uŜywane. Stąd, ich zdaniem, kaŜda prawda
jest zaleŜna od stanu wiedzy ludzkiej. KaŜda moŜe być obalona, mogą teŜ współistnieć prawdy
odmienne, wzajemnie niezgodne.

Operacjonizm zatem nie wypowiadał się o istocie prawdy, lecz jedynie o jej kryteriach, które
pojmował relatywistycznie. Z operacjonizmem na gruncie psychologii wystąpił E.G. Boring w
1930 starając się uzgodnić introspekcję i behawioryzm. Wg jego poglądów pojęcia
psychologiczne słuŜą do prowadzenia operacji metodycznych, ale nie do poznania
rzeczywistości.

KONIEC