Vous êtes sur la page 1sur 23

RAPORT

STaNy ZJEdNocZoNE a EURoPa

Anna Konarzewska

STaNy ZJEdNocZoNE PoPiERaJ PRocES iNTEgRacJi, kTRy RoZPocZ Si Na koNTyNENciE EURoPEJSkim Po ZakocZENiU ii WoJNy WiaToWEJ. W oSTaTNich laTach PoJaWiy Si JEdNak RNoRodNE koNflikTy W dZiEdZiNiE goSPodaRcZEJ i PoliTycZNEJ, kTRE NEgaTyWNiE WPyNy Na SToSUNki PomidZy USa a UNi EURoPEJSk. od cZaSU SPoRU o PRZySZo iRakU, do kTREgo doSZo W 2003 R., a NaSTPNiE REElEkcJi g.W. BUSha Na STaNoWiSko PREZydENTa USa, ZaRWNo STaNy ZJEdNocZoNE, Jak i PaSTWa EURoPEJSkiE dZiaaJ JEdNak Na RZEcZ PolEPSZENia WZaJEmNEJ WSPPRacy i odNoWiENia PaRTNERSTWa W PRZEciWdZiaaNiU WyZWaNiom STaWiaNym PRZEZ gloBaliZacJ. Zmiany w sytuacji midzynarodowej, ktre miay miejsce po zakoczeniu zimnej wojny, spowodoway z jednej strony pogbienie procesu integracji europejskiej, a z drugiej wiksz emancypacj kontynentu europejskiego (jako caoci) na arenie wiatowej. Upadek elaznej kurtyny, zjednoczenie Niemiec, rozpad Zwizku Radzieckiego nasiliy zewntrzne naciski na Europ, zmierzajce do tego, by zacza mwi jednym gosem w polityce zagranicznej i sprawach bezpieczestwa. Std, w Traktacie o Unii Europejskiej (1992) jeden z filarw wsppracy powicono wanie powyszym zagadnieniom. Jednoczenie powoano Wysokiego Przedstawiciela UE ds. Wsplnej Polityki

65

Zagranicznej i Bezpieczestwa, ktry reprezentuje wszystkich czonkw Unii Europejskiej w relacjach z pastwami trzecimi i innymi podmiotami stosunkw midzynarodowych. Pastwa europejskie nie byy jednak w stanie poradzi sobie z pojawiajcymi si nowymi wyzwaniami dla bezpieczestwa midzynarodowego, spowodowanymi gwnie przez wojn w byej Jugosawii. Zdano sobie wwczas spraw z gbokiej zalenoci od USa, przede wszystkim w sferze wojskowej, cho take politycznej, co z kolei przyczynio si do powstania potrzeby integracji politycznej i rozwoju europejskich zdolnoci wojskowych, m.in. do reagowania kryzysowego w rnych czciach wiata. Pierwsze kroki w tym kierunku byy raczej niemiae i powolne. dopiero deklaracja francusko-brytyjska na szczycie w St. malo w 1998 r. przyczynia si do podjcia w peni wiadomych dziaa na rzecz integracji politycznej i militarnej Europy. Pastwa Starego kontynentu zday sobie spraw, e w postzimnowojennej, wielobiegunowej rzeczywistoci ich interesy nie zawsze pokrywaj si z interesami amerykaskimi, a Stany Zjednoczone nie zawsze s gotowe zaangaowa si w sprawy Europejczykw. Jak zaznaczono na wstpie, powysze dziaania pastw europejskich, pomimo pocztkowej niepewnoci ze strony amerykanw, spotkay si ostatecznie z ich szerokim poparciem. Stany Zjednoczone od zawsze wspieray proces integracji europejskiej, a tworzenie Wsplnot Europejskich, a nastpnie Unii Europejskiej, traktowano za atlantykiem jako najlepszy sposb na zapewnienie stabilnego i demokratycznego rozwoju pastw europejskich, z ktrymi cz USa silne wizi gospodarcze oraz na utrzymanie pokoju i bezpieczestwa na Starym kontynencie. Przekazujc Europie pomoc gospodarcz i finansow po zakoczeniu ii wojny wiatowej (Plan Marshalla), wadze amerykaskie dyy do odbudowy efektywnej w dziaaniu, sprawnej i silnej grupy pastw europejskich, propagujcych wartoci demokratyczne i prawa czowieka, ktre nie bd kieroway si w swoim postpowaniu ideologiami nacjonalistycznymi (faszyzm, komunizm, etc.). Przez ponad 50 lat trwania zimnej wojny i wzajemnej rywalizacji dwch blokw polityczno-wojskowych USa aktywnie wspieray pastwa europejskie, chtnie wsppracujc z nimi zarwno pod wzgldem politycznym, jak i ekonomicznym. Silna Europa znajdowaa si bowiem od zawsze w interesie Stanw Zjednoczonych, a bez pomocy partnera amerykaskiego jest wtpliwe, czy europejski projekt integracyjny ujrzaby wiato dzienne.

66
BEZPiEcZESTWo NaRodoWE iii-iV - 2007 /5-6

Jednoczenie naley w tym miejscu zaznaczy, e dziaania USa nigdy nie byy cakowicie bezinteresowne. amerykanie chcieli mie zaufanych partnerw, na ktrych mona liczy w kadej sytuacji. Pogbione stosunki ze zjednoczon Europ byy korzystne dla Waszyngtonu ze wzgldu na uatwion w ten sposb wzajemn wspprac gospodarcz, polityczn, spoeczn, etc. dlatego USa od dawna aktywnie opowiaday si za kontynuowaniem procesu integracji pastw europejskich, podejmowaniem wewntrznych reform instytucjonalnych i budow wsplnego rynku. Tak samo pozytywnie wypowiadaj si o procesie rozszerzania organizacji o pastwa Europy rodkowo-Wschodniej, Bakanw Zachodnich i Turcj.1 Pocztek XXi w. przynis liczne spory, zarwno polityczne, jak i gospodarcze, midzy dotychczasowymi sojusznikami. ich podstawow przyczyn byy ataki terrorystyczne z 11 wrzenia 2001 r., ktre przyczyniy si do zasadniczych zmian w polityce amerykaskiej. Europa, mimo i od wielu lat boryka si z problemem terroryzmu narodowego (m.in. ETa w hiszpanii, czy iRa w irlandii Pnocnej), nigdy nie przeya aktw przemocy na tak wielk skal, jak Stany Zjednoczone. dlatego, po zamachach USa skoncentroway si na przeciwdziaaniu globalnej wojnie z terroryzmem, czsto zapominajc o konsultacjach i wspdziaaniu ze swoimi partnerami. Powysze zmiany ogrom szkd i silny adunek emocjonalny wpyny na pojawienie si kryzysu wok iraku, ktry nadal rzutuje na wzajemne kontakty obu stron. dodatkowo, pojawiy si te inne kwestie sporne, do ktrych naley zaliczy m.in. odmienne podejcie do rozwizania konfliktu izraelskopalestyskiego, walk ze zmianami klimatycznymi i zapewnienie bezpieczestwa energetycznego, walk z terroryzmem midzynarodowym, reform oNZ, istnienie midzynarodowego Trybunau karnego. Naley jednak podkreli, e mimo tych rnic, istnieje wiele spraw, w ktrych stanowiska obu stron s zbiene. Wymieni wystarczy przyszo kosowa, afganistan, czy darfur.

1) Przyjcie Turcji do Unii Europejskiej budzi jednak wtpliwoci Europejczykw i stanowi jeden z draliwych elementw w stosunkach amerykasko-europejskich. Wicej zob. J. Blundell, Is the E.U. Americas Friend or Foe?, heritage lectures, nr 983, The heritage foundation, 22.12.2006.

67

PRZycZyNy koNflikTW midZy USa a UNi EURoPEJSk Rosncy konflikt ideologiczny midzy dotychczasowymi sojusznikami mona zaobserwowa od pocztku nowego stulecia. Zdaniem Roberta kagana, zarwno Europa, jak i USa posiadaj sprzeczne wizje porzdku i stabilnoci w stosunkach midzynarodowych. Stany Zjednoczone kad szczeglny nacisk na potg wojskow, dziki ktrej s w stanie wpywa na polityk pastw trzecich w sposb, ktrym Unia Europejska dysponuje w ograniczonym stopniu. W zwizku z powyszym, aby zapobiec swoistej nierwnowadze w stosunkach midzynarodowych, czonkowie Unii pooyli nacisk na rozwj elementw tzw. soft power, ograniczajc rodki wojskowe do minimum, a koncentrujc si na wsppracy gospodarczej, spoecznej, politycznej, etc. z innymi aktorami stosunkw midzynarodowych. Wynikiem powyszego podziau midzy Europejczykami i amerykanami, konkluduje R. kagan, jest odrzucenie przez pastwa europejskie czci problemw, z ktrymi nie s w stanie samodzielnie sobie poradzi. Tymczasem USa posiadaj prawie nieograniczone moliwoci wpywania na polityk innych pastw rodkami politycznymi, gospodarczymi i wojskowymi, a w zwizku z tym zajmuj si czsto sprawami, ktre Europa niejako odrzuca, co w rezultacie prowadzi do powanych napi midzy partnerami.2 cz analitykw twierdzi, e niektre pastwa europejskie traktuj Stany Zjednoczone jako rywala w stosunkach midzynarodowych. W swojej polityce zagranicznej podejmuj dziaania majce na celu zrwnowaenie potgi USa i obnienie ich znaczenia w polityce wiatowej. Pastwem, ktre w najwikszym stopniu podejmuje wspomniane powyej dziaania, jest francja. Wadze francuskie od czasu zakoczenia ii wojny wiatowej planoway powoanie europejskiego sojuszu obronnego (cho to francuskie Zgromadzenie Narodowe odrzucio w 1954 r. projekt powoania Europejskiej Wsplnoty obronnej), odrbnego od NaTo i Stanw Zjednoczonych. Niepowodzenie tego kierunku francuskiej polityki spowodowao wystpienie francji ze struktur wojskowych NaTo w latach 60. Jednak dopiero zakoczenie zimnej wojny i zmiany w polityce midzynarodowej w latach 90., a nastpnie konflikt amerykasko-europejski na tle interwencji zbrojnej w iraku, umoliwiy Paryowi czciowe odrzucenie amerykaskiej doktryny bezpieczestwa. francja krytykuje przede wszystkim unilateralne stanowisko USa w wielu sprawach o charakterze midzynarodowym i odwoywanie si w wikszoci do potgi wojskowej

68
BEZPiEcZESTWo NaRodoWE iii-iV - 2007 /5-6

w rozwizywaniu konfliktw w ronych regionach wiata, a ignorowanie tzw. dyplomacji prewencyjnej, nastawionej na zapobieganie wybuchowi i eskalacji sporw midzynarodowych poprzez prowadzenie negocjacji i penienie roli mediatora godzcego zwanione strony. Std, Unia Europejska podja dziaania na rzecz integracji w dziedzinie politycznej i wojskowej, powoujc do ycia Wspln Polityk Zagraniczn i Bezpieczestwa (wczajc Europejsk Polityk Ssiedztwa), a nastpnie Europejsk Polityk Bezpieczestwa i obrony. W chwili obecnej, po ustpieniu Jacquesa chiraca i po wyborze Nicolasa Sarkozyego na prezydenta francji, wydaje si jednak, e polityka francuska zmienia swoje oblicze, ulega czciowej redefinicji i prbuje zwiza si z USa w wielu sprawach o duym znaczeniu dla przyszoci wiata. Prezydentura J. chiraca pozostawia po sobie nadszarpnite stosunki francusko-amerykaskie. Poprzedni prezydent francji zdecydowanie przeciwstawi si zbrojnej interwencji USa w iraku, a na forum organizacji midzynarodowych (m.in. NaTo i oNZ) systematycznie (razem z byym kanclerzem Niemiec, gerhardem Schrderem) dyskredytowa polityk Stanw Zjednoczonych. Natomiast wybr N. Sarkozyego na prezydenta francji jest szans na zblienie stanowisk obu pastw w odniesieniu do wielu spraw midzynarodowych (m.in. liban, kosowo, darfur i iran). Zmiana wadzy we francji moe by szans na odnowienie wzajemnych kontaktw oraz rozpoczcie nowego etapu w stosunkach dwustronnych z USa. Naley jednak pamita, e pomimo deklarowanej przez obie strony zbienoci pogldw w stosunku do wikszoci tematw midzynarodowych, pewne rnice w ich oficjalnych stanowiska nie zostay usunite i dotycz kwestii syryjskiej, pomocy dla autonomii Palestyskiej i iraskiego programu nuklearnego. PRoBlEmy W SToSUNkach USa-UNia EURoPEJSka dzi Stany Zjednoczone i czonkowie Unii Europejskiej prezentuj odmienne podejcie do wielu zagadnie polityki midzynarodowej. Spord najwaniejszych naley wymieni przede wszystkim zaoenia

2) R. kagan, Potga i Raj. Ameryka i Europa w nowym porzdku wiata, Studio Emka, Warszawa 2003.

69

polityki wobec niektrych pastw, m.in. chin, kuby czy krajw Bliskiego Wschodu oraz pewne kwestie ywo dyskutowane w stosunkach midzynarodowych, takich jak walka ze zmianami klimatycznymi czy odmowa podpisania przez USa protokou z kioto, sprzeciw USa wobec powoania midzynarodowego Trybunau karnego, reforma organizacji Narodw Zjednoczonych. Niektrzy analitycy wskazuj, e najlepszym przykadem ostrej rywalizacji Europejczykw ze Stanami Zjednoczonymi moe by denie do stworzenia Europejskiej Polityki Bezpieczestwa i obrony (jako swoistej przeciwwagi dla NaTo), systemu galileo (konkurujcego z amerykaskim systemem gPS, gdzie do wsppracy zaproszono chiny), stworzenie systemu modernizacji europejskich si zbrojnych, wykorzystujcego m.in. network-centric warfare (Future Rapid Effect System, fRES dublujcego amerykaski Future Combat System, fcS) oraz dziaania na rzecz zniesienia embarga na dostawy sprztu wojskowego do chRl (czciowo zarzucone w 2005 r.). W sprawie konfliktu izraelsko-palestyskiego Stany Zjednoczone i Unia Europejska, pomimo dzielcych ich rnic, staraj si wypracowa jednolite stanowisko. Przedstawiciele Wsplnoty naciskaj na administracj amerykask, aby bardziej zaangaowaa si w osignicie porozumienia midzy obiema stronami konfliktu. Podczas gdy Unia Europejska wydaje si bardziej wspiera Palestyczykw (m.in. poprzez udzielanie pomocy finansowej autonomii Palestyskiej) i krytykuje kolejne rzdy izraelskie, Stany Zjednoczone zdecydowanie przeciwstawiaj si rozwizaniom siowym, preferowanym przez stron palestysk (szczeglnie w obliczu wygranej hamasu w wyborach parlamentarnych w styczniu 2006 r.). USa przyjy jednak z zadowoleniem wysiki prezydencji niemieckiej w Unii Europejskiej w pierwszej poowie 2007 r. na rzecz oywienia planu pokojowego dla Bliskiego Wschodu, znanego pod nazw mapy drogowej. doszo te do zblienia stanowiska europejskiego i amerykaskiego w sprawie polityki hamasu. obie strony uzgodniy, e organizacja ta musi uzna istnienie izraela, zaprzesta wykorzystywania rozwiza z uyciem siy w swojej polityce oraz zaakceptowa poprzednie uzgodnienia w sprawie przyszoci izraela i autonomii Palestyskiej. dziaania s warunkiem wstpnym dla nawizania przez Uni i USa stosunkw dyplomatycznych z przedstawicielami rzdzcej koalicji hamasu i partii fatah.3 Stany Zjednoczone i pastwa czonkowskie Unii Europejskiej zgadzaj si, co do koniecznoci walki z ociepleniem klimatu i zapewnienia

70
BEZPiEcZESTWo NaRodoWE iii-iV - 2007 /5-6

bezpieczestwa energetycznego. Przedstawiaj jednak odmienne rozwizania powyszych problemw i zrnicowane koncepcje ochrony rodowiska naturalnego. Podczas, gdy pastwa europejskie d do zwikszenia bezpieczestwa energetycznego, skupiajc si na efektywnoci energetycznej i wykorzystaniu energii ze rde odnawialnych (m.in. soce, biomasa, wiatr, biopaliwa), aby w ten sposb zmniejszy zaleno od dostawcw zewntrznych (gwnie Rosji), Stany Zjednoczone stawiaj na wykorzystanie nowoczesnych rozwiza technologicznych w dziedzinie energii, z programem sekwestracji dwutlenku wgla na czele. amerykanie podkrelaj, e w latach 2000-2004 emisja dwutlenku wgla rosa szybciej w pastwach czonkowskich Unii Europejskiej ni w USa, dlatego te naley rozwija nowoczesne technologie energetyczne zamiast przyjmowa wice zobowizania ograniczajce zanieczyszczenie klimatu4. Naley jednak podkreli, e podczas szczytu Unia Europejska-Stany Zjednoczone w kwietniu 2007 r. obie strony zgodziy si na podjcie wsplnych inicjatyw, promujcych technologie czystego wgla, efektywno energetyczn, wiksze wykorzystanie biopaliw i energii pochodzcej ze spalania metanolu w gospodarce. Powysze dziaania powinny wpyn pozytywnie na zwikszenie bezpieczestwa energetycznego po obu stronach atlantyku i zmniejszy negatywne efekty zmian klimatycznych. W latach 2003-2005 Unia Europejska (gwnie francja, Wochy i Niemcy ze wzgldu na interesy gospodarcze w azji) dya do zniesienia embarga na dostawy sprztu wojskowego do chiskiej Republiki ludowej (chRl). dziaania te zawieszono po przyjtej na pocztku 2005 r. przez chiski parlament tzw. ustawy antysecesyjnej, zezwalajcej na dziaania zbrojne przeciwko Tajwanowi, gdyby wadze tego pastwa (traktowanego przez Pekin jako zbuntowana prowincja), formalnie ogosiy niepodlego. Na pocztku stycznia 2007 r. Unia ogosia jednak, e utrzymuje w mocy obowizywanie embarga, co prawdopodobnie nastpio pod wpywem

3) R. ahearn, k. archick, P. Belkin, U.S.-European Union Relations and the 2007 Summit, cRS Report for congress, maj 2007 r. 4) W marcu 2007 r. Unia Europejska przyja wice limity wykorzystania energii ze rde odnawialnych (do 20 proc. w porwnaniu z 1990 r.), ograniczajce jednoczenie emisj dwutlenku wgla do atmosfery (o 20 proc. w porwnaniu z 1990 r.), zwikszajce wykorzystanie biopaliw i zwikszajce efektywno energetyczn.

71

USa. Zwolennicy zniesienia sankcji wobec chRl (m.in. francja, Belgia, hiszpania i Wochy oraz Niemcy do czasu przejcia wadzy przez kanclerz a. merkel) uwaaj, e chiny s wanym aktorem stosunkw midzynarodowych, a ze wzgldu na zmiany w ich polityce wewntrznej, zakaz naley traktowa jako nieaktualny. Natomiast przyjazne stosunki z chRl przyspiesz proces transformacji ustrojowej w tym pastwie i w caym regionie. Tymczasem obserwatorzy twierdz, e francja kieruje si w swojej polityce chci stworzenia wielonarodowego sojuszu, bdcego przeciwwag dla unilaterlizmu amerykaskiego.5 Przeciwne zniesieniu embarga na dostawy broni do chin s Stany Zjednoczone (oraz pastwa skandynawskie i holandia), ktre uzasadniaj swoje stanowisko zagroeniem bezpieczestwa Tajwanu i amerykaskich interesw w azji. dlatego uchylenie unijnego zakazu podlega nieustannym konsultacjom dwustronnym midzy USa a Uni Europejsk. W przypadku zniesienia embarga, USa gro zamroeniem transferu strategicznych technologii zbrojeniowych do pastw czonkowskich Wsplnoty oraz wprowadzeniem sankcji wobec europejskich przedsibiorstw zbrojeniowych, sprzedajcych produkty zbrojeniowe lub systemy obronne do chRl (zakaz udziau we wsplnych projektach badawczych, naukowych i produkcyjnych w dziedzinie uzbrojenia). USa argumentuj, e zniesienie embarga zagrozioby procesowi wzmocnienia ochrony praw czowieka w chinach (w wizieniach nadal przetrzymywani s uczestnicy demonstracji na Placu Tiananmen, a wadze chiskie odmawiaj zakoczenia procesu ratyfikacji Midzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych) oraz doprowadzioby do zakcenia stabilnoci i bezpieczestwa w azji Poudniowo-Wschodniej. chiny nie przestrzegaj bowiem zasad kontroli eksportu i nie s zdolne do ochrony transferu wraliwych technologii zbrojeniowych do pastw trzecich. Uchylenie zakazu sprzeday broni do chRl bdzie miao gwnie wydwik polityczny i wzmocni pozycj chin w stosunkach midzynarodowych. cen za polepszenie stosunkw Unii z chinami mog by kolejne napicia w stosunkach europejsko-amerykaskich, prowadzce do dalszego pogorszenia stosunkw transatlantyckich. Zniesienie embarga przez Wsplnot zakoczy okres jednomylnego stanowiska Zachodu w stosunku do chin i moe spowodowa nieodwracalne negatywne konsekwencje polityczne, w szczeglnoci w odniesieniu do polityki Pekinu w dziedzinie praw czowieka. Europa musi zrozumie, e nie mona rozpatrywa zniesienia

72
BEZPiEcZESTWo NaRodoWE iii-iV - 2007 /5-6

embarga na dostawy broni do chRl tylko w kategoriach ekonomicznych, poniewa moe to przyczyni si do pogbiania sporw z USa, ktre samodzielnie bd musiay przeciwdziaa polityczno-wojskowym konsekwencjom polityki gospodarczej prowadzonej przez Uni.6 Walka z midzynarodowym terroryzmem to pole, na ktrym Stany Zjednoczone z zadowoleniem przyjy wszystkie kroki podjte przez czonkw Unii Europejskiej (m.in. zwikszenie wsppracy policyjnej i wymiaru sprawiedliwoci, wprowadzenie ogranicze w finansowaniu organizacji terrorystycznych, wzmocnienie kontroli granicznych, wymiana informacji). Europejczycy krytykuj jednak istnienie wizienia w bazie gauantanamo na kubie (gdzie przetrzymywane s osoby podejrzewane o dziaalno terrorystyczn przeciwko Stanom Zjednoczonym) oraz przetrzymywanie terrorystw w wizieniach w pastwach europejskich, czemu przeciwstawiaj si organizacje zajmujce si ochron praw czowieka, m.in. Rada Europy. Sporne pozostaj rwnie listy organizacji terrorystycznych sporzdzane przez Uni. Pomimo wskazanych powyej rnic naley podkreli, e Stany Zjednoczone i pastwa czonkowskie Unii Europejskiej wsppracuj ze sob w wielu sprawach. Wystarczy wymieni wsplne stanowisko w sprawie iraskiego programu nuklearnego, pogbienie dwustronnych stosunkw gospodarczych i powoanie w kwietniu 2007 r. nowego transatlantyckiego partnerstwa gospodarczego (Transatlantic Marketplace Initiative), przyjcie porozumienia otwartego nieba, planowane zmiany w polityce wizowej USa i rozszerzenie programu Visa Waiver Program i polityk wobec libanu (cho Unia Europejska nadal nie uwaa hezbollahu za organizacj terrorystyczn).

5) Embargo na dostawy broni do chin wprowadzono w czerwcu 1989 r. po wydarzeniach na Placu Tiananmen. Nigdy szczegowo nie okrelono zakresu embarga czonkowie UE mog dowolnie interpretowa jego zasady (np. Wielka Brytania nie sprzedaje chinom sprztu wojskowego, ktry mgby by wykorzystany do prowadzenia wewntrznych represji). R. Stohl, Wrangling over Arms Sales to China, fPif Policy Report, 4.12.2006 oraz f. Bordonaro, Europe itching to lift China arms embargo, asian Times, 15.03.2007. 6) k. archick, R.f. grimmett, S. kan, European Unions Arms Embargo on China: Implications and options for U.S. Policy, cRS Report for congress, stycze 2006 r.

73

od pewnego czasu Stany Zjednoczone i pastwa europejskie staraj si wypracowa wspln strategi dziaania wobec iranu. Unia Europejska rozpocza dialog polityczny i gospodarczo-spoeczny z wadzami iraskimi w 1992 r.7, pogbiony wraz z wyborem mohammada Rezy chatamiego na prezydenta iranu w 1997 r. Unia popara zaproponowane przez nowego prezydenta reformy kulturalne, gospodarcze i polityczne, a USa zdecydoway si na przekazanie Europie inicjatywy w negocjacjach z iranem. W listopadzie 2004 r. Unia Europejska i iran podpisali Porozumienie Paryskie, w ktrym potwierdzili swoje zobowizania z Traktatu o Nierozprzestrzenianiu Broni Jdrowej (NPT). Wsplnota zgodzia si na rozwj wsppracy gospodarczo-spoecznej z Teheranem w zamian za rezygnacj iraczykw z prowadzonego programu atomowego. Jednak w sierpniu 2005 r. Teheran zerwa Porozumienie i odrzuci europejskie propozycje dotyczce budowy reaktorw jdrowych na lekk wod i wsppracy przy rozwoju cywilnego programu atomowego. Unia Europejska skrytykowaa wwczas postpowanie iranu i popara dziaania maEa, dajc zmniejszenia liczby kaskad w Natanz i zredukowania liczby poniej tysica wirwek do wzbogacania uranu. Wprowadzia te wasne sankcje wobec iranu, obejmujce zakaz eksportu broni (nigdy wczeniej pastwa europejskie nie przyjy formalnego embarga na transfer sprztu wojskowego do iranu, cho nieoficjalnie zdecydoway o powstrzymaniu si od sprzeday do iranu towarw wojskowych i technologii podwjnego przeznaczenia) i zamroenie kont bankowych osb i instytucji, zaangaowanych w iraski program atomowy. USa i Unia Europejska wystpuj przeciwko iraskiemu programowi atomowemu, cho nadal nie osigny porozumienia, co do sposobw skonienia wadz iraskich do rezygnacji z tego programu. Rnice s wycznie wynikiem stosowania odmiennych strategii dziaania. Pastwa europejskie powinny nieustannie konsultowa si z USa i wystpowa jako mediator w stosunkach amerykasko-iraskich jako aktorzy zaangaowani w dwustronny dialog z wadzami w Teheranie. Wsppraca amerykaskoeuropejska w sprawie iranu jest konieczna. Bez poparcia USa niemoliwe bd jakiekolwiek postpy w stosunkach z Teheranem, poniewa to Stany Zjednoczone s kluczowym partnerem dla iranu w rozmowach o bezpieczestwie czy wsppracy gospodarczej. W sprawie przyszoci iraku pastwa europejskie nadal pozostaj podzielone oraz przeciwstawiaj si niektrym rozwizaniom proponowanym przez Waszyngton, ale przestay w zwizku z tym atakowa

74
BEZPiEcZESTWo NaRodoWE iii-iV - 2007 /5-6

USa. dotychczasowi przeciwnicy interwencji zbrojnej w iraku (gwnie francja i Niemcy) bardziej przychylnie opowiadaj si za zaangaowaniem w tym pastwie midzynarodowych si pokojowych i szkoleniowych, m.in. pod dowdztwem organizacji Narodw Zjednoczonych lub Sojuszu Pnocnoatlantyckiego. Unia Europejska popiera przeksztacenia demokratyczne w iraku, prowadzc m.in. szkolenia sdziw, policji oraz innych rodzajw sub bezpieczestwa i wymiaru sprawiedliwoci.8 Po wielu miesicach negocjacji Stanom Zjednoczonym i pastwom czonkowskim Unii Europejskiej udao si podpisa w kwietniu 2007 r. Porozumienie otwartego nieba (Open Skies Plus), ktrego celem jest stopniowa liberalizacja transatlantyckiego rynku lotniczego. dokument wejdzie w ycie 30 marca 2008 r., a zgodnie z jego postanowieniami, amerykaskie i europejskie linie lotnicze bd mogy obsugiwa poczenia do wszystkich miast w Europie i w ameryce bez adnych restrykcji odnoszcych si do ceny, iloci lotw i trasy. Poza tym, midzynarodowe lotnisko heathrow zostanie otwarte na konkurencj zewntrzn (obecnie mog tam ldowa tylko brytyjskie i amerykaskie linie lotnicze). Eksperci twierdz, e przyjte porozumienie przyczyni si do powstania 80 tys. nowych miejsc pracy w cigu nastpnych 5 lat jego obowizywania.9 Powysze pozytywne tendencje w relacjach amerykasko-europejskich wiadcz o tym, e Stany Zjednoczone i Unia Europejska mog sta si rwnorzdnymi partnerami w stosunkach midzynarodowych wsppracujcymi ze sob i wsplnie poszukujcymi rozwiza pojawiajcych si

7) Pocztkowo iran traktowa pastwa Unii Europejskiej jako przeciwwag wobec USa i dopiero po pewnym czasie uzna, e kontakty z Europ mog wzmocni jego pozycj w stosunkach midzynarodowych (m.in. dziki wsppracy gospodarczej). 8) m. Zaborowski, Pogodzeni przyjaciele? Przeformuowanie stosunkw midzy Stanami Zjednoczonymi i UE w XXI wieku, analizy Natoliskie, 2 (6) 2006. 9) cho pojawiaj si te gosy krytyki wobec porozumienia. Zwracaj one uwag przede wszystkim na nierwn pozycj przewonikw z USa i Europy europejskie linie lotnicze nie mog lata pomidzy miastami w USa i ich udzia we wasnoci amerykaskich linii lotniczych jest ograniczony. Wicej zob. R. ahearn, k. archick, P. Belkin, U.S.-European Union Relations and the 2007 Summit, cRS Report for congress, maj 2007.

75

zagroe dla bezpieczestwa i stabilnoci w wiecie. kluczowe jest jednak wypenienie przez pastwa europejskie pewnych warunkw wstpnych, odnoszcych si do polityki w dziedzinie bezpieczestwa i obrony, poprawy sytuacji gospodarczej w Europie oraz zmniejszenia antyamerykaskiego nastawienia wrd spoeczestw europejskich. RElacJE W dZiEdZiNiE BEZPiEcZESTWa i oBRoNy Stany Zjednoczone popieraj tworzenie Europejskiej Polityki Bezpieczestwa i obrony przez UE jako rozwizania korzystnego dla midzynarodowego ukadu si. Podkrelaj jednak konieczno powstrzymania si od dublowania struktur i organw oraz zada Europejskich Si Szybkiego Reagowania i oddziaw wojskowych Sojuszu Pnocnoatlantyckiego, poniewa moe to znacznie osabi jego znaczenie w polityce midzynarodowej. Trzeba pamita, e partnerskie stosunki midzy Stanami Zjednoczonymi a Uni Europejsk s kluczowe dla utrzymania pokoju i bezpieczestwa wiatowego w XXi wieku. dlatego amerykanie, pomimo pocztkowego niezdecydowania i wtpliwoci, uznali, e Europejska Polityka Bezpieczestwa i obrony jest nieodczn czci procesu integracji europejskiej, i musi by postrzegana jako szansa, a nie jako zagroenie. Wobec nowych, asymetrycznych zagroe dla bezpieczestwa midzynarodowego konieczne jest poczenie siy wojskowej, ktr dysponuj Stany Zjednoczone, i potgi polityczno-gospodarczej, Unii Europejskiej. Tylko dziki takiemu poczeniu zdolnoci obu partnerw moliwe bdzie pomylne rozwizywanie pojawiajcych si problemw dla pokoju i stabilnoci w stosunkach midzynarodowych.10 Proces integracji europejskiej w dziedzinie bezpieczestwa i obrony jest jednak naznaczony wieloma sprzecznociami i wewntrznymi problemami. Naley zwrci uwag przede wszystkim na stale zmniejszajce si wydatki budetowe czonkw Unii Europejskiej na obronno. W konsekwencji brakuje funduszy pieninych na nowy sprzt wojskowy i nowoczesne szkolenia militarne, co negatywnie wpywa na poziom interoperacyjnoci z oddziaami amerykaskimi i wsplne prowadzenie dziaa wojskowych. ograniczone europejskie wydatki finansowe na badania i rozwj w dziedzinie obronnoci utrudniaj zmniejszenie luki technologicznej midzy USa a Europ i korzystanie z najnowoczeniejszych amerykaskich tech-

76
BEZPiEcZESTWo NaRodoWE iii-iV - 2007 /5-6

nologii obronnych. Warto w tym miejscu podkreli, e w USa bardzo szybko rozwija si obecnie koncepcja tzw. sieciocentrycznego pola walki (ang. Network-Centric Warfare), wyrastajca z fundamentalnych zmian w spoeczestwie i gospodarce amerykaskiej, gdzie gwnym elementem staje si dynamiczny rozwj stosunkw handlowych oraz nasilajca si konkurencja. koncepcja ta polega na tworzeniu sieci informacyjnych midzy poszczeglnymi oddziaami i onierzami, aby moliwe byo wydawanie rozkazw i dziaanie w czasie rzeczywistym. W Europie, gwnie z powodu braku wystarczajcych funduszy, technik t rozwija na szerok skal jedynie Szwecja, Wielka Brytania i czciowo francja.11 dlatego dla uwiarygodnienia dziaa Europejczykw w dziedzinie wsplnej polityki bezpieczestwa i obrony konieczne jest zwikszenie wydatkw budetowych na obronno, zarwno na zakup nowego sprztu wojskowego, jak i na wsplne przedsiwzicia badawczo-rozwojowe nowoczesnych technologii obronnych. Powoanie Europejskiej agencji obronnej, odpowiedzialnej za sprawy wyposaenia wojskowego w Europie, wydaje si by krokiem w dobrym kierunku. Naley mie jednak wiadomo, e postawa Europejczykw i denie do stworzenia wasnej strategii w dziedzinie bezpieczestwa i obrony moe mie rwnie negatywne konsekwencje i spowodowa zmian amerykaskiej doktryny wojskowej, prowadzc do stopniowego wycofania si USa z kontynentu europejskiego. Naciski Unii Europejskiej na stworzenie wasnej polityki obronnej mog w rezultacie wpyn na obnienie poziomu bezpieczestwa na Starym kontynencie oraz w dalszym stopniu pogorszy kondycj, ju i tak niezbyt dobrych, relacji transatlantyckich. Warto w tym miejscu zwrci uwag na pogldy niektrych analitykw, zdaniem ktrych Unia Europejska, tworzc Europejsk Polityk Bezpieczestwa i obrony, chce rywalizowa z USa na arenie midzynarodowej. Potwierdzeniem powyszej tezy ma by przyjty w czerwcu 2007 r. traktat rewizyjny unijnych traktatw zaoycielskich szczegowo

10) NATO and the EU: Time for a New Chapter przemwienie Sekretarza generalnego NaTo Jaapa de hoop Scheffera na konferencji dotyczcej przyszoci Europejskiej Polityki Bezpieczestwa i oborny, zorganizowanej przez prezydencj niemieck w UE w Berlinie, 29.01.2007. 11) a. konarzewska, Pajczyna wirtualna, Polska Zbrojna, nr 19 (433), 04.05.2005.

77

regulujcy stosunki zewntrzne organizacji z pastwami trzecimi, w tym ze Stanami Zjednoczonymi.12 goSPodaRka, gUPcZE! Politycy i ekonomici amerykascy powtarzaj, e w ich interesie (a take w interesie Europejczykw) powinno by denie do stworzenia silnej gospodarki europejskiej, ktra bdzie w stanie konkurowa na wiatowych rynkach finansowych i gospodarczych. Tymczasem gospodarka starych pastw Unii Europejskiej, z wyjtkiem pastw nienalecych do strefy euro (Wielka Brytania, Szwecja i dania), charakteryzowaa si w ostatnich latach wysokim bezrobociem, niskim odsetkiem tworzonych nowych miejsc pracy, niewielk otwartoci gospodarki i nisk efektywnoci na rynku pracy, a w konsekwencji niskim wzrostem gospodarczym i niewielk wydajnoci produkcji. W cigu ostatnich dwch dekad gospodarka Stanw Zjednoczonych wyprzedzaa najwiksze pastwa europejskie (Niemcy, francj i Wochy) pod wzgldem podstawowych wskanikw gospodarczych wzrostu gospodarczego, poziomu inflacji, bezrobocia, etc. W latach 1980-2001 gospodarka USa rosa ok. 3,1 proc. PkB rocznie, podczas gdy w starych pastwach czonkowskich UE wzrost utrzymywa si na poziomie 2,2 proc. PkB rocznie. W 2002 r. w Stanach Zjednoczonych odnotowano wzrost o 2,4 proc. PkB, a na kontynencie europejskim zaledwie o 0,7 proc. PkB. dynamicznego rozwoju w Stanach Zjednoczonych nie osabia wysoki deficyt na rachunku biecym (sigajcy 300 mld USd, gwnie w handlu z chinami). Negatywnie na ogln kondycj gospodarcz USa nie wpyny te problemy amerykaskich przedsibiorstw teleinformatycznych na pocztku XXi wieku.13 Znaczne rnice wystpuj take na rynku zatrudnienia. W 2000 r. w Stanach Zjednoczonych poziom zatrudnienia oscylowa w granicach 75 proc. osb czynnych zawodowo, podczas gdy w Europie najwicej pracujcych jest w Wielkiej Brytanii (71 proc.), danii (70 proc.), a nastpnie w Niemczech (67 proc.), francji (62 proc.) i we Woszech (55 proc.). Poza tym, pastwa strefy euro odznaczaj si wysokim bezrobociem w 2002 r. wynosio ono 8,7 proc., podczas gdy w USa zaledwie 5 proc. Warto w tym miejscu zwrci te uwag na zjawisko starzejcych si spoeczestw europejskich i problemy demograficzne wielu czonkw Unii Europejskiej (zwizane z imigracj i niskim wskanikiem urodze).

78
BEZPiEcZESTWo NaRodoWE iii-iV - 2007 /5-6

rednia wieku w spoeczestwach europejskich wynosi ponad 38 lat, podczas gdy w Stanach Zjednoczonych 32 lata. Spoeczestwo amerykaskie jest jednym z najmodszych spoeczestw na wiecie. istniejce tendencje obrazuj napyw modych imigrantw z ameryki aciskiej, ktrzy przyczyniaj si do wzrostu gospodarczego w USa. Podobnego zjawiska nie mona zaobserwowa w Europie, ktra uchodzi za trudn do przebycia twierdz. Jednoczenie spoeczestwo amerykaskie odznacza si wyszym wskanikiem urodze rednia wynosi powyej 2,4. Natomiast w Europie wartoci te oscyluj w granicach 1,4. Starzejce si spoeczestwa europejskie maj due problemy z promowaniem dynamicznej gospodarki i nie s w stanie sprosta wyzwaniom wspczesnego globalizujacego si wiata. inn negatywn konsekwencj powyszego trendu jest zmniejszajca si liczba mieszkacw kontynentu europejskiego. W 1900 r. Europejczycy stanowili mieszkacw wiata, podczas gdy w latach 50. zaledwie 22 proc., a w 1975 r. ju tylko 17 proc. W rezultacie zmniejsza si liczba osb czynnych zawodowo na kontynencie europejskim. Ju wkrtce nie bd oni w stanie sprosta wyzwaniu, jakim bdzie utrzymanie rosncej grupy osb powyej 65 roku ycia (w formie pomocy spoecznej, opieki medycznej, systemw emerytalnych). Poza tym, w Unii Europejskiej konieczne s gbokie reformy strukturalne, podniesienie mobilnoci pracownikw i otwarcie gospodarki. czonkowie Wsplnoty powinni konsekwentne realizowa zaoenia Strategii lizboskiej, ktrej celem jest przeksztacenie do 2010 r. gospodarki europejskiej w najbardziej konkurencyjn gospodark wiatow, cho w chwili obecnej nie wida adnych znaczcych postpw w tej kwestii.14 Biorc pod uwag powysze spostrzeenia, mona wysnu wniosek, e dziaania na rzecz stworzenia europejskiego wsplnego rynku, na ktrym

12) W stosunkach zewntrznych Uni ma reprezentowa Wysoki Przedstawiciel ds. Wsplnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczestwa, penicy funkcj unijnego ministra spraw zagranicznych, dla ktrego wsparcia ma zosta powoana Europejska Suba dziaa Zewntrznych, zoona z przedstawicieli Sekretariatu Rady, komisji Europejskiej i suby dyplomatycznej czonkw Unii Europejskiej. 13) c. grant, Transatlantic rift: How to bring the two sides together, centre for European Reform, londyn 2003, s. 25-28. 14) J. Blundell, Is the E.U. Americas Friend or Foe?, heritage lectures, nr 983, The heritage foundation, 22.12.2006.

79

obowizuj cztery wolnoci przepywu towarw, usug, pracownikw i kapitau s z zaoenia pozytywne. Naley jednak podkreli, e jego powoanie wie si z subsydiowaniem niektrych grup spoecznych (np. rolnikw) i wprowadzeniem wielu niepotrzebnych regulacji (np. dotyczcych rozmiaru ogrkw czy bananw), prowadzcych do ograniczenia konkurencyjnoci gospodarki europejskiej i obnienia jej atrakcyjnoci inwestycyjnej. Powoduje to organizowanie coraz mniejszej iloci przetargw europejskich, w ktrych udzia bior przedsibiorstwa amerykaskie. mao opacalne jest bowiem dostosowanie wewntrznych regulacji transnarodowej korporacji do wymogw europejskiego (kosztownego) modelu spoecznego. Nieobecno konkurentw z USa prowadzi natomiast do osabienia rozwoju gospodarczego Europy, co z kolei negatywnie wpywa na poziom relacji gospodarczych midzy Europ a Stanami Zjednoczonymi. Saba gospodarka europejska ma te negatywny wpyw na rozwj gospodarki amerykaskiej, ktra w duym stopniu jest powizana z gospodark Unii Europejskiej. Ze wzgldu na pogbiajc si recesj gospodarcz na Starym kontynencie, obywatele pastw europejskich nie kupuj towarw amerykaskich, co kreuje permanentny deficyt handlowy z Europ na amerykaskim rachunku biecym. dodatkowo, cz amerykaskich miejsc pracy jest zwizana z eksportem na rynek Unii Europejskiej, std negatywne tendencje w gospodarce europejskiej odbijaj si negatywnie na poziomie zatrudnienia w Stanach Zjednoczonych i wpywaj na rosnce za oceanem bezrobocie. W zwizku z powyszym, amerykanie s zainteresowani utrzymaniem konkurencyjnej i wydajnej gospodarki europejskiej. Popieraj rwnie zjednoczenie gospodarek pastw europejskich, poniewa zmniejsza to ilo podmiotw konkurujcych ze sob w gospodarce wiatowej.15 Rozwj gospodarczy Europy jest te niewtpliwie konieczny dla stworzenia silnej Europejskiej Polityki Bezpieczestwa i obrony, efektywnie funkcjonujcej na arenie midzynarodowej. dziaania w tej dziedzinie wymagaj nie tylko inwestycji w nowoczesny sprzt wojskowy i prowadzenia bada naukowych w dziedzinie technologii obronnych, ale rwnie zapewnienia skutecznoci tzw. soft power, czyli rodkw finansowych na pomoc pastwom najbiedniejszym. Poza tym, polepszenie wskanikw ekonomicznych w Europie moe przyczyni si do zmiany polityki USa w stosunku do Unii Europejskiej. dotychczas amerykanie byli przekonani o swojej wyszoci w kwestiach wojskowych teraz doszy jeszcze sprawy gospodarcze, w ktrych dotychczas przodoway pastwa europejskie.

80
BEZPiEcZESTWo NaRodoWE iii-iV - 2007 /5-6

Std czsto w postpowaniu USa pojawia si podejcie protekcjonistyczne i przekonanie o wasnej samowystarczalnoci. Poprawa sytuacji gospodarczej w Europie moe przyczyni si do wzrostu jej pozycji we wzajemnych relacjach. czonkowie organizacji stan si wwczas szanowanym partnerem Stanw Zjednoczonych, na ktrego warto liczy i z ktrym opaca si wsppracowa. dlatego tak wane s konsekwentne dziaania na rzecz budowy wsplnego rynku i realizacji zaoe tzw. strategii lizboskiej. Naley podj dziaania gwnie w sektorze usug finansowych i transporcie, a take przeprowadzi reformy rynku pracy i finansw publicznych w pastwach europejskich. EURoPEJSki aNTyamERykaNiZm Negatywnym elementem stosunkw transatlantyckich jest pogbiajcy si obecnie antyamerykanizm Europejczykw i czasami wrogie nastawienie niektrych spoeczestw europejskich do partnera zza atlantyku. Pokolenie Europejczykw, pamitajcych ii wojn wiatow i wyzwolenie, ktre przyniosy wojska amerykaskie, ldujce w Normandii, powoli wymiera, a znaczenie i rola Stanw Zjednoczonych w historii kontynentu europejskiego powoli odchodzi w niepami. W europejskich mediach krytykowana jest polityka zagraniczna USa, prowadzona przez g.W. Busha, i eksponowana niech czci pastw europejskich wobec dziaa amerykanw w iraku. Pastwa czonkowskie Unii Europejskiej czsto zapominaj o sojuszu czcym je ze Stanami Zjednoczonymi

15) Podczas ostatniego szczytu Unia Europejska-Stany Zjednoczone w kwietniu 2007 r. podpisano traktat gospodarczy, dcy do utworzenia nowego transatlantyckiego partnerstwa gospodarczego, znoszcego rne bariery w handlu transatlantyckim i powoania Transatlantyckiej Rady gospodarczej. Jej celem jest opracowanie wsplnych standardw rynkowych, odnoszcych si do poszczeglnych rodzajw przemysw i usug (m.in. sektora farmaceutycznego, kosmetycznego, chemicznego, samochodowego i bankowego). dziki ograniczeniu wzajemnych barier regulacyjnych moe doj do zwikszenia produktu krajowego brutto w obu gospodarkach o okoo 3,5 proc. Wicej zob. B. Woniak, Unia Europejska i Stany Zjednoczone sojusznicy z koniecznoci czy z wyboru?, demosEuropa, Der Spiegel o planach nowego partnerstwa gospodarczego UEUSA, PaP, 21.04.2007 oraz R. goldirova, EU-US summit to see trade move but no climate deal, EUobserver, 26.04.2007.

81

i coraz czciej kreuj sztuczne spory i konflikty, bdce elementem rywalizacji midzy sojusznikami pojawiajcej si w rnych czciach wiata (m.in. chiny, Bliski Wschd). W opublikowanym na pocztku lipca 2007 r. badaniu opinii publicznej, Europejczycy uznaj Stany Zjednoczone za najwiksze zagroenie dla pokoju i stabilizacji na wiecie. 32 proc. ankietowanych mieszkacw 5 najwikszych pastw europejskich (Wielka Brytania, francja, Niemcy, Wochy, hiszpania) twierdzi, e to USa s najwikszym zagroeniem dla bezpieczestwa w wiecie (najwicej w hiszpanii 46 proc.). co ciekawe, modzi amerykanie (od 16 do 24 roku ycia) rwnie stoj na stanowisku, e to ich ojczyzna w najwikszym stopniu zagraa bezpieczestwu w stosunkach midzynarodowych. Naley podkreli, e stosunek Europejczykw do USa pozostaje niezmieniony od mniej wicej roku. W kolejnych badaniach opinii publicznej, proporcja obywateli pastw europejskich, uwaajcych USa za zagroenie dla wiatowego pokoju i bezpieczestwa, wahaa si w granicach od 28 proc. do 38 proc. Pomimo poprawy oficjalnych

Rys. 1. Pastwa stanowice zagroenie dla bezpieczestwa midzynarodowego wg opinii Europejczykw

rdo: Financial Times, 01.07.2007

82
BEZPiEcZESTWo NaRodoWE iii-iV - 2007 /5-6

relacji politycznych m.in. midzy Stanami Zjednoczonymi a Niemcami czy francj, w spoeczestwach europejskich utrzymuje si negatywny stosunek do administracji prezydenta g.W. Busha. mona zatem wnioskowa, e najwikszym wyzwaniem dla przyszego amerykaskiego prezydenta bdzie poprawa wizerunku Stanw Zjednoczonych na zewntrz, w szczeglnoci w Europie.16 SPEcJalNE SToSUNki USa Z WiElk BRyTaNi Pogorszenie stosunkw transatlantyckich najbardziej negatywnie wpywa na relacje amerykasko-brytyjskie. Stany Zjednoczone i Zjednoczone krlestwo Wielkiej Brytanii i irlandii Pnocnej czy wsplnota wartoci i interesw strategicznych. oba pastwa od czasw dwudziestolecia midzywojennego cz tzw. specjalne stosunki, odnoszce si nie tylko do wsppracy politycznej i militarnej, ale rwnie gospodarczej i spoecznej. od czasu zakoczenia ii wojny wiatowej USa utrzymuj bazy wojskowe na terenie Wielkiej Brytanii (m.in. w lakenhealth i mildenhall). Natomiast baza radarowa w fylingdales stanowi istotny element amerykaskiego Balistycznego Systemu Wczesnego Ostrzegania (US Ballistic Missile Early Warning System). Rozwija si te amerykasko-brytyjska wsppraca wojskowa. Brytyjskie oddziay wojskowe s wyposaone w sprzt amerykaski (m.in. myliwce f-16, a w przyszoci JSf35, odzie o napdzie atomowym Polaris i Trident, migowce transportowe c30). Wsppraca amerykaskich i brytyjskich sub wywiadowczych wykracza znacznie poza tradycyjne ramy Sojuszu Pnocnoatlantyckiego. Razem z innymi pastwami

16) d. dombey, S. Pignal, Europeans see US as threat to peace, financial Times, 01.07.2007. 17) Echelon to najwiksza sie szpiegowska na wiecie, nadzorowana przez amerykask sub szpiegowsk NSa, posiadajca urzdzenia techniczne do przechwytywania wiadomoci w kanaach telekomunikacji. Jej zadaniem jest gromadzenie i analiza wszystkich przekazw elektronicznych na caym wiecie (m.in. faksy, e-maile, transfery plikw, rozmowy telefoniczne). Najwiksza baza nasuchowa systemu Echelon zlokalizowana jest w menwith hill w Pnocnym yorkshire w Wielkiej Brytanii. Znajduj si tam urzdzenia do przechwytywania zarwno teleksw, rozmw telefonicznych, poczty elektronicznej, komunikacji internetowej, a take komunikacji mikrofalowej i satelitarnej.

83

anglosaskimi (australia, kanada, Nowa Zelandia) oba pastwa wsppracuj w systemie szpiegowskim Echelon.17 Wreszcie, Stany Zjednoczone s najwikszym inwestorem zagranicznym na Wyspach Brytyjskich. 38 proc. bezporednich inwestycji zagranicznych w Wielkiej Brytanii pochodzi wanie z USa, a w przypadku inwestycji brytyjskich w USa wynosz one 44 proc. (dane z 2005 r.). Wielka Brytania, jako bliski sojusznik i najwikszy przyjaciel Stanw Zjednoczonych na kontynencie europejskim, ma bardzo wiele do stracenia w przypadku osabienia kontaktw transatlantyckich. dlatego Brytyjczycy d do zachowania obecnoci USa na kontynencie europejskim poprzez utrzymanie ich zainteresowania dalszym istnieniem Sojuszu Pnocnoatlantyckiego oraz przeksztacenia organizacji w podstawow dla pokoju i bezpieczestwa w Europie. dziki tak zdefiniowanym celom polityki zagranicznej, Wielka Brytania moe odgrywa rol porednika midzy USa a pozostaymi czonkami Unii Europejskiej, wpywajc na fakt, e gos anglosaski jest syszany i respektowany w organizacji. Naley rwnie zwrci uwag, e wsppraca wojskowa Wielkiej Brytanii i Stanw Zjednoczonych powoduje zrwnowaenie francuskiej potgi militarnej i wpywu Parya na europejsk polityk wojskow. Z drugiej strony, utrzymywanie kontaktw w dziedzinie obrony z USa przydaje znaczenia Brytyjczykom w Europie. francja nie naley bowiem do struktur wojskowych Sojuszu, a Zjednoczone krlestwo, dziki utrzymywaniu zainteresowania amerykanw Europ, moe liczy na zawieranie korzystnych kontraktw obronnych z firmami w USa i by obecne na amerykaskim rynku zbrojeniowym (m.in. brytyjskie firmy BaE Systems czy Rolls Royce). Wreszcie, Wielka Brytania potrzebuje partnerstwa ze Stanami Zjednoczonymi dla realizacji zaoe swojej polityki europejskiej (m.in. reformy Wsplnej Polityki Rolnej, przeprowadzenia reform strukturalnych w gospodarce europejskiej, zwikszenia efektywnoci instytucji europejskich), cho w tym przypadku warunkiem sine qua non s te co najmniej poprawne relacje Brytyjczykw z pozostaymi czonkami Sojuszu Pnocnoatlantyckiego, gwnie francj i Niemcami. Biorc powysze elementy pod uwag, dla Wielkiej Brytanii jest oczywiste, e utrzymanie znaczenia NaTo i skuteczna wsppraca wiata zachodniego w stosunkach midzynarodowych bdzie moliwa tylko w przypadku wspdziaania Stanw Zjednoczonych i czonkw Unii Europejskiej.

84
BEZPiEcZESTWo NaRodoWE iii-iV - 2007 /5-6

WiZJE PRZySZoci Bezporedni przyczyn obecnych konfliktw midzy Stanami Zjednoczonymi a czonkami Unii Europejskiej bya amerykaska interwencja zbrojna w iraku. Spory pojawiy si jednak nie tylko midzy dotychczasowymi sojusznikami po obu stronach atlantyku. Wrd czonkw Unii Europejskiej zarysowa si do wyrany podzia na zwolennikw polityki prezydenta g.W. Busha (m.in. Wielka Brytania, holandia, hiszpania, Polska, Wochy) a jej zaciekych przeciwnikw (m.in. Niemcy, francja, Belgia i luksemburg). Powysza sytuacja przyczynia si do powstania powanych napi w stosunkach transatlantyckich i przyjcia przez niektre pastwa europejskie zaoe polityki zagranicznej sprzecznych z kierunkiem nadanym przez Waszyngton. Warto zastanowi si jednak, czy zakoczenie zimnej wojny i zmiany w stosunkach midzynarodowych po 1989 r., nie wpywaj destrukcyjnie na funkcjonowanie sojuszy takich, jak NaTo, stworzonych w duej mierze na potrzeby dwubiegunowego wiata, i czy istnienie Sojuszu jest uzasadnione w obecnej rzeczywistoci. czonkami Sojuszu Pnocnoatlantyckiego jest obecnie 26 pastw, a kilka innych stara si o przyjcie do jego grona. kompleksowy, a zarazem asymetryczny charakter problemw wystpujcych obecnie w stosunkach midzynarodowych i brak oczywistego zagroenia dla bezpieczestwa (jakim w czasach zimnej wojny by dla pastw zachodnich komunizm i potga Zwizku Radzieckiego) powoduj, e pastwa czsto nie s w stanie wypracowa wsplnego stanowiska w danej sprawie. dlatego w najbliszej przyszoci moe okaza si, e tworzenie tzw. koalicji chtnych (coalition of willing) stanie si staym i w peni uzasadnionym elementem otaczajcej nas rzeczywistoci.18 Echa konfliktu, zwizanego z amerykask interwencj zbrojn w iraku, jeszcze do koca nie przebrzmiay, a w polityce niemieckiej, francuskiej i amerykaskiej nadal istniej punkty sporne, odnoszce si do rozwizania istniejcych problemw midzynarodowych. Naley jednak podkreli, e zarwno USa (szczeglnie po reelekcji prezydenta g.W. Busha w listopadzie 2004 r.), jak i czonkowie Unii Europejskiej podejmuj dziaania

18) m. Zaborowski, Pogodzeni przyjaciele? Przeformuowanie stosunkw midzy Stanami Zjednoczonymi i UE w XXI wieku, analizy Natoliskie, 2 (6) 2006.

85

na rzecz wsppracy ze Stanami Zjednoczonymi i d do odbudowania nadszarpnitej przyjani i dwustronnego sojuszu. USa i zwolennicy pogbienia stosunkw transatlantyckich zdaj sobie spraw, e istniejcy obecnie kryzys w strategicznej debacie partnerskiej po obu stronach atlantyku, moe sta si swoist szans na silniejsze zwizanie europejskiej polityki obronnej z odnowionym Sojuszem Pnocnoatlantyckim. Europejska integracja w dziedzinie wojskowej moe bowiem przynie znaczce korzyci take dla USa, poniewa bdzie cennym narzdziem dla polepszenia stosunkw transatlantyckich w ich aspekcie militarnym, prowadzenia wsplnych operacji wojskowych i zwikszenia skutecznoci NaTo na arenie midzynarodowej. Nie wiadomo jednak, czy istniejcy kryzys tosamoci Unii i prowadzone wewntrzne reformy instytucjonalne posun integracj europejsk w dziedzinie obronnoci na przd. Pod znakiem zapytania nadal pozostaje bowiem stanowisko niektrych pastw, z ktrych francja, grecja i Belgia najmniej entuzjastycznie odnosz si do wsppracy z partnerem amerykaskim w ramach procesu Berlin Plus, uwaajc go za uciliwy dla Unii Europejskiej. Problematyczne moe by te stanowisko europejskiej opinii publicznej, ktra czciowo pojmuje konstrukcj Unii jako narzdzie rwnowaenia hegemonii USa w polityce bezpieczestwa i w stosunkach transatlantyckich. Biorc pod uwag powysze spostrzeenia, wydaje si, e Stany Zjednoczone powinny skoncentrowa si przede wszystkim na utrzymaniu i pogbieniu swoich relacji z najbliszymi sojusznikami. czonkowie NaTo s zwizani wsplnot wartoci demokratycznych i interesw bezpieczestwa oraz wsplnymi zagroeniami i wyzwaniami pojawiajcymi si w stosunkach midzynarodowych. istnienie wielobiegunowego wiata wymaga dalekowzrocznej wizji wzajemnej wsppracy z sojusznikami na zasadach partnerskich. Tymczasem sojusznicy nie prowadz debaty strategicznej nad przyszoci NaTo, a funkcjonowanie organizacji jest zdominowane przez problemy dorane, zwizane z prowadzonymi na bieco operacjami i problemami z pozyskaniem dla nich odpowiednich si i rodkw, co wynika bardziej z braku woli politycznej czonkw Sojuszu do wprowadzania zmian ni z realnych zdolnoci wojskowych organizacji. dlatego konieczny jest rwnie powrt do wspdziaania USa z dotychczasowymi oponentami francj i Niemcami. Po przejciu wadzy w Berlinie przez kanclerz a. merkel i wygranej N. Sarkozyego w wyborach prezydenckich we francji nadszed czas na odwieenie i ponowne zdefiniowanie stosunkw dwustronnych Stanw Zjednoczonych z tymi pastwami

86
BEZPiEcZESTWo NaRodoWE iii-iV - 2007 /5-6

(cho trudno jednoczenie przypuszcza, e w najbliszej przyszoci Pary cakowicie zaprzestanie krytyki administracji amerykaskiej i nie bdzie dy do zmniejszenia znaczenia USa w stosunkach midzynarodowych). Rozwizanie istniejcych konfliktw midzynarodowych, w tym stabilizacja regionu Bliskiego Wschodu wymaga (afganistan, irak, polityka atomowa iranu, etc.) utrzymania pogbionej wsppracy midzy ameryk i Europ. moe mie to rwnie kluczowe znaczenie w tranzycie ropy naftowej i gazu ziemnego do Europy.19 Jeli Stany Zjednoczone i Unia Europejska bd chciay naprawi swoje wzajemne stosunki, nic nie powinno stan im na przeszkodzie. Europejczycy musz jednak postara si zrozumie amerykaskie obawy dotyczce zmieniajcej si rzeczywistoci midzynarodowej, gwnie w odniesieniu do walki z terroryzmem midzynarodowym czy przeciwdziaaniu przestpczoci zorganizowanej. Niezbdna jest poprawa sytuacji gospodarczej Unii Europejskiej, zdolnoci wojskowych jej pastw czonkowskich i czciowego przeformuowania celw polityki zagranicznej, ktrej celem powinna sta si wiksza wsppraca z partnerem amerykaskim. amerykanie bd bowiem szanowa opini silnej Europy, jeli tylko naucz si sucha i konsultowa si ze swoimi partnerami w Unii Europejskiej. Stany Zjednoczone powinny zrozumie, e jednostronne dziaania s kosztowne, zarwno w sensie finansowym, jak i politycznym. Podejmowanie samodzielnych akcji w stosunkach midzynarodowych moe spowodowa pogbienie si nastrojw anty-amerykaskich, co z kolei moe przyczyni si do trudnoci w budowaniu koalicji przez USa czy odrzucania amerykaskich argumentw w sprawach na forach midzynarodowych. Natomiast wzajemna wsppraca moe zapewni podejmowanie wsplnych dziaa, przynoszcych sukcesy i realizujcych zamierzone cele. Wzajemne targi i nieporozumienia mog by szkodliwe nie tylko dla znajdujcych si obecnie w impasie stosunkw transatlantyckich, ale dla wiatowego pokoju i bezpieczestwa. Niesymetryczne zagroenia istniejce w stosunkach midzynarodowych mog by skutecznie rozwizane i zniwelowane tylko dziki wsppracy obu partnerw. To pastwa europejskie w najwikszym stopniu wyznaj bowiem podobne do Stanw Zjednoczonych wartoci i zasady.

19) We were there for America, The Economist, 01.05.2007.

87