Vous êtes sur la page 1sur 72

Digitized by the Internet Archive

in

2011 with funding from


University of Toronto

http://www.archive.org/details/deaugustinidisciOOfisc

DE AVGVSTINI DISCIPLINARVM LIBRO QVI EST DE DIALECTICA

DISSERTATIO PHILOLOGICA
QVAM
SCRIPSIT

AD SVMMOS

IN

PHILOSOPHIA HONORES

AB AMPLISSIMO

PHILOSOPHORVM IENENSIVM ORDINE


RITE IMPETRANDOS

BALDVINVS FISCHE R
COLONIENSIS
/

llll

III

MllirillinillinllllMlinillllllllllHlllllliniliniUir.llllinillllllllllinillllllllllilllllllll

IIIIIHIIIIIIIIIilllllllHlllllltlllHHIMIIIinillllllllllillllllllli

IHIHHIIIIIIIIIHIIHIIIIM!

WIIIIMIMIUI

IENAE TYPIS

G.

NEVENHAHNI

MCMXII

JAN 2 5

193

Genehmigt von der philosophischen Fakultat der Universitat Jena auf Antrag des Herrn Professor Dr. Goetz.

JENA,

den

8.

Juni 1912.

Dr. L.
d.

Plate

Z. Dekan.

Tnter litterarum monumenta, quae orbem liberalium artium comprebenderunt, notum est nullum maioris momenti fuisse quam libros novem disciplinarum M. Terentii Varronis. Quos libros grammatici, qui post Yarronem fioruerunt, ut tractatione atque ratione pariter insignes quasi pro fundamento
habentes non modo excerpserunt, descripserunt, propagaverunt,
sed etiam mutantes ita obscuraverunt, ut
esset,

quantum ipsorum
non posset.
agnoscuntur,
Inter

quantum Varronis saepissime

dici

fragmenta autem, quae

certis testimoniis

ma-

gnam auctoritatem
libello qui est

tribuere solent philologi Aurelii Augustini

de dialectica, utpote qui quasi integram Varronis

cloctrinam reddere videatur.

De

origine

non omnes
dialecticae
e

viri

docti

idem
e

sentiunt,

autem huius libelli cum alii Augustinum


alii

argumenta
ita
sit,

Varronis libris de lingua Latina,


disciplinarum hausisse
esse videtur quaerere,

secundo libro

Varronis

censeant.

Quod cum
de

non

inutile

num

argumenta, quae Augustini studia Varroniana


dialectica

et libellus ipse

praebent,

nos

ad

fontem

deducant,

ex quo

Augustinus hauserit.

Ex quo
aperuit,
est,

vir

summus

Fridericus Ritschelius ad M. Terentii

Varronis libros indagandos non uno

modo viam ac rationem


coeptum
Inter

cum de

singulis libris multis rectius iudicari


in
libris

tum fragmentorum copia


in

posteriorum scripto-

rum abscondita

clariorem lucem potuit protrahi.

has Ritschelii quaestiones nobis imprimis ea quae inscribitur

'commentarius de M. Terentii Varronis disciplinarum


1)

libris'

l
).

Fr. Ritschelii opuscula vol. III p. 352 eqs.

excutienda
libros in

erat.

qua

ille

singulos

Varronis

disciplinarum
reliquiis

ordinem redegit atque eorura argumenta ex

Ipsum autera secundum disciplinarum librum de dialectica, in quo quaestiuncula nostra maxime versatur, Ritschelius strictim attigit, quamquam iam ante illum Rudolphus Schmidt in dissertatione de Stoicorum grammatica *), quae in Augustini libello de etymologiis docentur, e Varronis libris de eadem re fiuxisse coniecerat. Primus Augustus Wilmanns in dissertatione. quae
apud posteros inventis composuit.
inscribitur 'de M. Terentii Varronis libris grammaticis particula'

Bonnae 1863 edita (quam

repetivit

in

libro Berolini

anno 1864 edito) Augustini dialecticam ad Varronis reliquias Qui vir doctus expensis omnibus inrestituendas adhibuit.
diciis

atque

notis,

quibus Augustini libellus ex Varronis

libris

derivatum se ostendat, eo adducitur, ut illam Augustini artium


liberalium partem e Varronis singulis de lingua Latina scriptis

emanasse contendat. Quibus argumentis Wilmannsius commotus hoc effecerit, nunc disseramus.

2-

p 16 eqs.) e veriloquiis in Augustini dialectica prolatis plurima tamquam


(1.
1.

Primura

enim Wilmannsius exponit

Varroniana notanda esse aliaque

illis

tam

esse similia, ut ab
2
).

eiusdem scriptoris
Deinde principia

libris,

qui perierint, profecta videantur

eadem esse apud utrumque, praeterea argumentum eodem modo ac Varronem in libris
etymologica

de lingua Latina divisisse Augustinum


'ergo

(dial.

c.

VI

p.

8,29):

omne verbum propter

id

quod sonat quattuor quaedam


Wilmannsius ostendit Varroin

necessaria vocat in quaestionem. originem suam, vim, decli-

nationem, ordinationenf.

Tum
vel

nem de
librorum

origine

verborum

de etymologia
esse

priore triade

de

lingua Latina

locutum

(de lingua Latina

2),

Augustinum more dialecticorum accuratius tractasse


ed. Halis 1839 p. 27.
Cf. Fr. Muller,

1)

2)

de veterum impriniis Romanoruni studiis etymo1910) p. 254.

logicis (Traiecti ad

Rhenum


tractatam

et

eandem rem, declinationem autem

ordinationem ab

illo

cum

reliquis Varronis partibus convenire.

Denique

unicum terminum 'proloquium', quo Varro in libris syntacticis Gellio testante sit usus, apud nullos alios inveniri nisi apud Arnobium, Martianum Capellam, Augustinum.
His argumentis Wilmannsius adductus
libelli

est,

ut Augustini

particulas Varronianis vestigiis notabiles ad secundum,

tertium,

quartum librum de lingua Latina referret et argumenta horum librorum, qui perierunt, e singulis Augustini At omnes tamen radialecticae locis restituere conaretur. tiones, quibus Wilmannsius sententiam suam confirmat, non
disciplinarum de dialectica hausisse dicamus;
est illud saltenr

impediunt, quin Augustinum materiam suam e Varronis libro

nam manifestum
non
alias partes

Varronem
non

diversis locis ubi similes vel eas-

dem

res

tractavit

diversa veriloquia,

declinationis aut ordinationis proposuisse.

Itaque

cum Auguquae etiam


etymologica

stinus nonnulla veriloquia in dialectica expediat,


in libris

de lingua Latina occurrunt,


sint,

et principia

nonne Augustinus eandem rem ex Varronis dialectica excerpere potuit? Quodsi Wilmannsium tam longa disputatio de etymologiis in Augustini libello

apud utrumque eadem

offendit

(1.

1.

p. 19)

atque hac

in

re validissimum esse putat

argumentum, quod omnem dubitationem de consensu Augustini libelli cum libris de lingua Latina tollat, nobis quidem hoc

argumentum minime
dagandae
in

sufficit
1

nam

constat, ut vir doctissimus


in-

Georgius Goetz exposuit

),

studium originis verborum


libris praevalere.

omnibus Varronis

Hanc autem
per se

Varronis ingenii proprietatem in libro disciplinarum qui est


de dialectica non minus
intellegitur.

quam

in aliis libris viguisse


,

Quod porro terminus 'proloquium Gellio teste apud Varronem in fine libri XXIV de lingua Latina occurrat, et Augustinus eodem termino sit usus, censesne, Augustinum
nisi in libris

hunc terminum non invenisse


Perlustremus
Gellii

de lingua Latina?
8 dicit
:

testimonium, qui libro

XVI

'Cum

1)

Zur Wiirdigung der grammat. Arbeiten Varros


Saxonicae univers. Lipsiensi ded. Lips. 1909)

(vol. grat. litter.

societ.

p. 68. 70.

74.

5-693
>f6


in disciplinas

atque inibui
vellemus,

dialecticas

induci

ne-

cessus fuit

adire

atque

cognoscere,

quas

vocant

dialectici

Tum, quia in primo tzeql d\ico\idzcov discendam. quae M.Varro alias profata, alias proloquia appellat, commentarium de proloquiis L. Aelii, docti hominis, qui magister Varronis fuit, studiose quaesivimus eumque in Pacis bibliod6aycoydg.

theca repertum legimus.

Sed

in eo nihil
est.

edocenter neque ad

instituendum explanate scriptum


gratia.

librum Aelius sui magis admonendi,

Redimus

igitur

necessario

fecisseque videtur eum quam aliorum docendi ad Graecos libros. Ex


:

quibus accepimus d^ico^ia esse

his verbis

kextbv avrorektg
vertere, quia

anocpavrov o6ov
insolentiam
vix

lcp

avrco.

Hoc ergo supersedi


utendum
fuit,

novis et inconditis vocibus


possent.

quas pati aures per

Sed M. Varro in libro de lingua Latina ad Ciceronem quarto vicesimo expeditissime ita finit: 'Proloquium est sententia in qua nihil desideratur' l ). Varro
igitur in
libro

XXIV

de lingua Latina hunc terminum


,

ad-

nonne concludendum est, eum terminis "proloquium vel profatum etiam in dialectica esse usum? Qua de causa autem Gellius detinitionem proloquii non in
hibuit
:

at e Gellii verbis

dialectica Varronis quaesiverit, nescimus, sed hoc certe scimus,

Martianum Capellam,
in

qui, ut postea

demonstrabimus.

in

parte

e Varronis disciplinarum libris libro de dialectica, id

artes suas liberales excerpsit,

quod

dialectici d^ico^a

nuncupabant.

non secus ac Varronem appellare proloquium, deinde Apuleium in libro qui neQi sQ^irjVEiag inscribitur traciidisse Var-

ronem

nuncupare proloquium Verisimilius autem videtur hos qui


d%icofia
,

(ed. P.

Thomas

p. 170).

libellos

de dialectica
disci-

scripserunt, Varronis

terminum

secundo potius libro

plinarum qui

est

de dialectica cognovisse

quam

vicesimo

quarto libro de lingua Latina.

Wilmannsius argumentis ac rationibus explanatis frag-

mentum primum ex Augustini

dialectica

(c.

eqs.) ubi agitur

de ratione, quae inter res et verba intercedat, primo Varro-

1)

Cf.

F.

Mentz, de Aelio Stilone (coniment.

philol.

Ienenscs.

vol.

IV

Lips. 1890) p. 11.


nis

(1.
1.

libro

de lingua Latina tribuit


libri ita

p. 36),
1.

quod

arro

argumentum primi
cuius prima pars,
posita'.

adumbret (de

L. VIII 1):

'quom

oratio natura tripertita esset,

ut superioribus libris ostendi

quemadmodum

vocabula rebus essent im-'

Deinde Wilmannsius alterum Augustini fragmentum Varronis libris II -IV attribuit (1. 1. p. 23), cum hac in parte Augustini dialecticae (c. VI eqs.) eam rationem invenisse
putaret,

qua Varro

libro altero contra etymologiae praestan-

tiam disputavisset.

corum

agit,

VI eqs. de arte Stoiqui affirment omnium verborum rationem explicari


Augustinus enim
c.

posse et ab alio ad aliud esse transeundum, donec res (quia


res et verba perpetuo confunduntur) similitudinem quanrl&m

cum sono
clangor.

verbi

ostendant,

Aliud

vestigium
p.

ovium balatus vel tubarum Varronis Wilmannsius invenit in


ut

exiguo

fragmento Nonii

450 M.
dixit',

'Varro

asinos
ille

rudere,

canes gannire, pullos pipare


alteri libro attribuit,

quod etiam
talia

Varronis

cum Augustinus
clixisset,

verba 'quasi cuna-

bula verborum esse'


sensu concordaret'
unt
ipso secundo
*).

cum sonorum Varronis verba apud Nonium conveni'ut

sensus rerum

quodammodo cum

verbis Augustini:

sed

utrum ea ex
aliis libris

libro Varronis

delibata

sint

an ex

Wilmannsius expedire nequit. Denique ut condonemus Wilmannsio haec omnia, tamen numquam cum eo pro certo habebiraus Augustinum libellum ex diversis VarroVarronis
nis partibus consarcinavisse
2
).

Quam

ob rem

in recentioribus

editionibus Varronis librorum haec Augustini dialecticae frag-

menta, quippe quae Varronis doctrinam reddant, non certis


Varronis
libris attributa sunt,

sed

fragmenta incertae sedis

sunt inserta.

Nuperrime autem
von Euchaita, denuo
1)

vir doctissimus R. Reitzenstein in libro

qui inscribitur: M. Terentius Varro


in

und Iohannes Mauropus quaestionem vocavit, ex quo Varronis


VI
p. 10, 9.

August.

dial.

ed. Crecelii c.

2) Cf. Funaioli,
p.

Grrammaticae Romanae fragmenta (Lipgiae 1907)


301
Reitzenstein,

187

Goetzii et Schoellii adnotationera ad p. 234, 14 edit. Varronis


p.
;

de lingua Latina (Lipsiae 1910)

M. Terentius Varro
p. 76.

und Iohannes Mauropus von Euchaita (Lipsiae 1901)


libro

materiam dialecticae sumpsisset. Atque probare contendit Augustinum totam dialecticam praeter exempla et locos auctorum allatos ex primo libro Varronis de lingua Latina descripsisse. Sed argumenta eius tum certius diiudicari poterunt cum ex Augustini libris quidquid ad eius studium artium liberalium explanandum alicuius moAugustinus
menti est proposuerimus.

3.

Benedictini
tica
!

non

solum Augustini libellum de gramma-

),

sed etiam libellos de rhetorica et de dialectica pro

spuriis

habebant.

Crecelius

autem

qui
edidit

primus
2
),

Augustini

dialecticam recensuit et

emendatam

in praefatione

suae editionis sententia Benedictinorum de subditiva dialectica


refutata Augustinum auctorem esse dialecticae omnibus argu-

mentis perpensis

evicit.

Perlustremus nunc testimonia, quiin studio disciplinarum


sit,

bus Augustinus testatur, quantopere

librorum vel artium liberalium versatus

et

quanti mo-

menti ad erudiendam discipuli mentem


Confess.

eis

artibus attribuerit.

quod omnes libros artium, quas liberales vocant, tunc nequissimus malarum cupiditatum servus per me ipsum legi et intellexi, quoscumque legere potui? et gaudebam in eis et nesciebam, unde esset quidquid ibi verum et certum esset. dorsum enim habebam ad lumen et ad ea, quae inluminantur, faciem unde ipsa facies mea, qua inluminata cernebam, non inluminabatur.
IV 30:
'Et quid mihi proderat,
:

quidquid de arte loquendi et disserendi, quidquid de dimensionibus figurarum et de musicis et de numeris sine
difficultate

magna
domine

nullo

homine tradente

intellexi,
illas

scis tu,

deus meus .... non enim sentiebam


diosis ct ingeniosis

artes etiam ab stu-

difficillime intellegi,

nisi

cum

eis

eadem

conabar exponere et erat ille excellentissimus in eis, qui me exponentem non tardius sequeretur. quid ergo tunc mihi
. .
.

1)

Cf.

Oecelii praef. ed. August.

dial.

p.

2 adn. 3;

Keil,

G. L.

vol.

p. 496.

2)

Augustini de dialectica liber (Progr. Elberfeld.) 1857.


proderat ingenium per
culo
illas

cum
de-

doctrinas agile et nullo admini-

humani magisterii

tot nodosissimi libri enodati,

formiter et sacrilega turpitudine in doctrina pietatis errarem ?

Idem de ordine I 8,24: Nam eruditio disciplinarum liberalium modesta sane atque succincta, et alacriores et perseverantiores et comptiores exhibet amatores amplectendae veritati,
;

ut et ardentius appetant, et constantius insequantur,

et

in-

haereant postremo dulcius quae vocatur, beata


de ordine
II 9,

vita'.

Idem

autem sola auctoritate contenti, bonis tantum moribus rectisque votis constanter operam dederint, aut contemnentes, aut non valentes disciplinis liberalibus atque optimis erudiri, beatos eos quidem cum inter homines vivunt, nescio quomodo appellem'. Idem Retract. I 6: 'Per idem tempus quo Mediolani fui, baptismum per26:

'Qui

cepturus, etiam

disciplinarum

libros

conatus sum scribere,

interrogans eos qui


diis

mecum

erant,

atque

ab huiusmodi stu-

non abhorrebant; per corporalia cupiens ad incorporalia quibusdam quasi passibus certis vel pervenire vel ducere. Sed earum solum de grammatica librum absolvere potui, quem postea de armario nostro perdidi, et de musica sex volumina; quantum attinet ad eam partem quae rhythmus Sed eosdem sex libros iam baptizatus, iamque ex Italia regressusinAfricam scripsi; inchoaveram quippe tantummodo istam apud Mediolanum disciplinam. De aliis vero quinque disciplinis illic similiter inchoatis, de dialectica, de
vocatur.
rhetorica, de geometria, de arithmetica, de philosophia, sola

principia

remanserunt,

quae tamen etiam ipsa perdidimus>


1

sed haberi ab aliquibus existimo'


poralia ad

).

Hanc disciplinarum rationem, qua Augustinus per


incorporalia discipulos
16,

cor-

ducere

sibi

proposuerat,
artes

secundo libro de ordine


illae

44

ita exprimit:

'Cum enim

omnes liberales, partim ad usum vitae, partim ad cognitionem rerum contemplationemque discantur, usum earum
assequi difficillimum
est,

nisi ei qui

ab ipsa pueritia ingenio-

sissimus, instantissime atque constantissime


1)

operam

dederit'

)-

Cf.

etiam Soliloq. I

4, 9;

II

11, 19; 17, 31; 18; 32.

2) Cf.

Quintiliani inst. or. II 18.


Artes autem,

10

usum
vitae pertinent velut

quae non

nisi

ad

medicina, architectura, astrologia Augustino non idoneae esse

videbantur,

quae ad hanc finem discipulos perducerent, sed


voluit 'incorporali' arte phiP^acile intellegitur

orbem disciplinarum concludere


losophiae
l

).

quibus de causis astrologiam

Augustinus disciplinis non inseruerit, quani artem tam multis


locis (confess.

VII 6; orat. 199, 3) quasi insanientem artem condemnavisset. Itaque loco astrologiae apud Augustinum
philosophia prodisse videtur,
disciplinis
2

non numerata ) tem artibus interposita esse videtur. Nam etiam in epistula Hieronymi philosophiam, quamvis ab eo doctrina iudicaretur haeretica 3 ) disciplinis additam esse videmus (ep. 53, Migne
vol.

quae quamquam a Varrone in tamen iam ante Augustini aeta-

22

p.

544): 'Taceo de grammaticis, rhetoribus, philosophis,

geometris, dialecticis, musicis, astronomis, astrologis, medicis.

quorum

scientia mortalibus vel utilissima est' 4 ).


est,

quod principia philosophiae quae Augustinus Mediolani adumbravit non tradita sunt; summam tamen formam illius disciplinarum libri cognoscere possumus
ex verbis positis
in

Maxime dolendum

secundo libro qui de ordine inscribitur.

ubi quasi prima lineamenta disriplinarum ducit.


res postea nobis est tractanda.

Haec autem

1)

De

ordine 1

8,

24:

'deinde totus attollere in laudem puri


disciplinis et virtute

et

sinceri amoris,

quc animae dotatae


III

formosae copu-

lantur intellectui per philoso;>hiam'.


2)

Cf. Ritschel. opusc.

p. 371.

3) Prantl. Greschichte der

Logik

I p. 664.

Sed iam Tiberii aetate philosophia locum occupavit in disciplinis. Constat enim illa Ottonis Iahnii commentatione (act. ac. Saxon. disciplinarum orbe, sex a. 1850 p. 281 eqs.) in A. Cornelii Celsi amplo de philosophia libros infuisse, quorum argumenta Augustinus (praef. ad haeres. ad 'Quod deus vultum') adumbravit. Etiam alio loco Augustinus Celsi mentionem fecit philosophi, cuius cum sententia consentiret. Soliloq. I 12, 21 (Migne vol. 32 p. 881): 'Sed quia etsi nihil maius aliquando pertuli, tamen saepe cogitans quanto graviores possint accidere,
4)

cogor interdum Cornelio Celso


sapientiam,

assentiri,

qui ait

summum bonum

esse

mihi videtur absurda'.

summum autem malum dolorem corporis. Nec eius ratio Quam ob rem probabile videri potest Augusti-


Causa qua
coraraoti sunt,
illi

11

libros

qui

disciplinarura

coraposuerunt

ut philosophiam in artibus liberalibus

nume-

rarent,

non moclo, ut apud Augustinum, in eo posita est, quod discipulos ad incorporalia deducere volebant, sed potius

quod
liber

illi

eandem
praef.

sententiara

in disciplinis scribendis seque-

bantur ac Varro,
litt.

qui dixit
vol.

(Cassiodori de artib. ac discipl.


p.

Migne

70

1151): 'scire autem debemus,

utilitatis
cipia'
l

alicuius

causa omnium
in

artium exstitisse prin


disciplinarum compout

).

Augustinus autem
instrueret ad

libris

nendis omnino non id iraprimis sibi proposuerat,

animos

discipulorum
essent, sed in

id,

quod

olira

in vita amplexuri

animo habebat animum idoneum reddere ad percipiendam ecclesiae doctrinam atque fructus, quos eruditi homines studio artium liberalium perciperent,

artibus liberalibus discipulorum

ad
libro

ecclesiae

utilitatem

conferre.
aliis

Hanc

sententiam pater
plane
in

ecclesiae

qui vocatur

cum

locis tura

secundo

de doctrina

christiana ita exprirait

(40, 60): 'Sicut

enim Aegyptii non solum idola habebant et onera gravia, quae populus Israel detestaretur et fugeret, sed etiam vasa atque ornamenta de auro et argento, et vestem, quae ille populus exiens de Aegypto, sibi potius tam-

quam ad usum meliorem


propria,

clanculo vindicavit, non auctoritate


ipsis

sed

praecepto
ea,

dei,

Aegyptiis nescientes com-

modantibus

quibus non

bene

utebantur:

sic

doctrinae

omnes gentilium non solum simulata

et superstitiosa

figmenta

gravesque sarcinas supervacanei laboris habent, quae unusquisque nostrum duce Christo de societate gentilium exiens,

debet abominari atque devitare; sed


plinas usui veritatis aptiores et

etiam

liberales

disci-

quaedam morum praecepta


cuius principia inchoaverat
in

num

in libro disciplinarum de philosophia,

(Retr. I 6) Celsi libros de philosophia

partim

suum usum conver-

surum
1)

fuisse.

De
z.

principiis 6vficptQovros in artibus liberalibus agit E. Norden,

Beitrage

Gesch.

d.

griech. Philos., Annal. Fleckeis. vol. suppl.

XIX,

Lips. 1893, p. 427; et

Hermae

vol.

XL

p.

511 et 513.


utilissima

12

continent, deque ipso uno deo colendo nonnulla vera inveniuntur apud eos; quod eorum tamquam aurum et argentum, quod non ipsi instituerunt, sed de quibusdam quasi

quae ubique infusa est, eruequo perverse atque iniuriose ad obsequia daemonum abutuntur, cum ab eorum misera societate sese animo serunt, et

metallis divinae providentiae,

debet ab eis auferre christianus ad usum iustum praedicandi evangelii' ). Quam in formam Augustinus opus artium liberalium, si
parat,
1

rem excogitatam perfecisset, redacturus fuerit, intellegere possumus e lineamentis, quibus in secundo libro de ordine sinQuibus libris de ordine Augustinus constituerat de magna quaestione disputare, *utrum omnia
gulas disciplinas designavit.

mala divinae providentiae ordo contineat' 2 ). Sed cum cognovisset rem ad intellegendum valde esse difncilem,
et

bona

maluit

de

ordine studendi

scribere,

quomodo

discipulus

corporalibus ad incorporalia posset progredi.


nihil aliud ei utilius

Quam

in

rem

esse visum est, nisi artes liberales, qua-

rum argumenta Hoc summarium

brevi conspectu in secundo libro adumbravit.

disciplinarum non iam omnes quidem novem Varronianas artes comprehendit nam medicina et architectura in orbe artium desunt

sed astrologia,

cuius

pro

loco Augustinus postea philosophiam inseruisse videtur, tunc

non omissa

est

5.
In descriptione disciplinarum Augustinus facit Rationem hominis eam viam sequentem, quae primum per gradus ducat corporalium' disciplinarum grammaticae, dialecticae, rheto'

ricae,

musicae, geometriae, astrologiae;

his

demum
fit

artibus
'incor-

ad usum vitae pertinentibus imbuta ratio parata


poralem' disciplinam philosophiae comprehendere,
1)

quae ad
p.

Cf. Cassiodori

de

inst.

div.

litt.

28 (Migne

vol.

70

1142);

E. Norden, Kunstprosa

In dieser dienenden Stellung der p. 680: Wissenschaften liegt der fundamentale Gegensatz des Mittelalters ziim

Humanismus ausgesprochen.
2) Retract. I 3,
1.


divinum ducat.

13

Primus igitur gradus, quem hominis ratio scandit, grammatica est, quae ars ab Augustino (Soliloq. II 11, 19) nuncupatur: 'vocis articulatae custos et moderatrix Ratio, ut Augustinus ait (de ordine II 12, 35 disciplina\ Migne vol. 32 p. 1012), 'vidit esse imponenda rebus vocabula, ut quoniam sentire aniid est significantes quosdam sonos non poterant, ad eos sibi copulandos sensu quasi mos suos interprete uterentur. Sed audiri absentium verba non poterant: ergo illa ratio peperit litteras, notatis omnibus oris ac linguae sonis, atque discretis. Nihil autem horum facere poterat, si
;

multitudo rerum sine


videretur.

quodam

defixo termino infinite patere

Ergo utilitas numerandi magna necessitate animadversa est. Quibus duobus repertis, nata est illa librariorum et calculonum professio, velut quaedam grammaticae infantia, quam Varro litterationem vocat ), graece autem quomodo appelletur, non satis in praesentia recolo (36). Progressa deinde ratio animadvertit eosdem oris sonos quibus loqueremur, et quos litteris iam signaverat, alios esse qui moderato
!

varie

hiatu,

quasi

enodati

ac simplices,

faucibus sine ulla


tenere

collisione defluerent, alios diverso pressu oris,

tamen

aliquem sonum; extremos autem qui

nisi adiunctis sibi pri-

mis erumpere non valerent.


expositae
sunt,

Itaque litteras hoc ordine quo


et

vocales,

semivocales

mutas nominavit.

Deinde syllabas notavit: deinde verba in octo genera formasque digesta sunt; omnisque illorum motus, integritas, iunctura, perite subtiliterque distincta sunt.
et

Inde iam numerorum


in ipsas

dimensionis non immemor, adiecit

animum

vocum

syllabarum varias moras; atque inde spatia temporis alia dupla, alia simpla esse comperit, quibus longae brevesque
et

syllabae tenderentur.
disposuit (37j.

Notavit etiam

ista, et in

regulas certas

Poterat iam perfecta


profiteri

esse

grammatica, sed

quia ipso nomine

latine litteratura dicitur,

moria

litteris

se litteras ciamat, unde etiam factum est ut quidquid dignum memandaretur, ad eam necessario pertineret.

1)

Cf. 0.

Froehde, Die Anfangsgriinde der rbmischen Grammatik,

Lipsiae 1892, p. 25.


Itaque

14

unum quidem nomen, sed res infinita, multiplex, curarum plenior quam iucunditatis aut veritatis, huic disciplinae accessit historia, non tam ipsis historicis quam grammaticis
Quis

enim ferat imperitum videri hominem qui volasse Daedalum non audierit; mendacem illum qui finxerit,
laboriosa.

stultum qui crediderit,


videri ? aut in

impudentem qui

interrogaverit,

non

qui

si

quo nostros familiares graviter miserari soleo, non responderint quid vocata sit mater Euryali, accu-

santur inscitiae;
et ineptos,

cum

ipsi eos.

a quibus ea rogantur, vanos

nec curiosos audeant appellare?'


'

Non secus etiam apud Martianum Capellam duo gradus grammaticae distinguuntur (III 229): rQa^attxrj dicor in Graecia, quod yQamir) linea et yQa^axa litterae nuncupentur mihique sit ad tributum litterarum formas propriis ductibus
lineare.

hincque mihi Romulus Litteraturae nomen ascripsit.

quamvis infantem me Litterationem voluerit nuncupare sic ut apud Graecos rQa^i^tatt6ttarj primitus vocitabar, tunc et antistitem dedit et sectatores impuberes adgregavit*. Queni Martianus hoc loco Romulum appellat non alius scilicet est atque is quem Augustinus Varronem nuncupat 1 ). Nullo alio loco Augustini disciplinarum nisi hic tam perspicue cognoscere possumus Augustinum e Varronis libro grammatico primo
disciplinarum suam doctrinam de grammaticahausisse. Etiamsi

Augustinus Varronem

( 35)

non laudavisset, tamen de fonte

apud Augustinum invenimus eadem grammatici officia, quae secundum Graecos Varro protulit 2 ). Haec officia grammatici, quae quamquam inter se difterunt tamen in universum sibi respondent, tradita sunt fr. 107 (G. S.) 'ars grammatica quae a nobis litteratura dicitur scientia est quae a poetis historicis
:

huius quidem partis non dubitavissemus.

Nam

oratoribusque dicuntur ex parte maiore. eius praecipua


sunt quattuor ....:
fr.

officia

scribere legere intellegere probare';

et

109 (G.

S.):

artis

grammaticae
p.

officia

....

constant parp.
1.
1.

1) Ritschelii

opusc. III

358;

cf.

Wilmanns

1.

1.

99; Varro, de
p. 265.

lingua Latina edit. (xoetz et Schoell


2) Cf. Usener,

p.

227;'Funaioli

Ein

altes

Lehrgebaude der Philologie,


1. 1.

act.

ac.Bavar.

1892

vol.

IV

p.

597 eqs.; 0. Froehde

p.

26 et

27.


tibus

15

emendatione
iudicio'.

quattuor:

lectione

enarratione

Prior pars definitionis grammaticae officium librarii vel ludi-

quae quasi ad infantiam grammaticae pertinet, a Varrone, ut Augustinus dicit, litteratio appellata est, altera pars, officium grammatici vel ut dici potest philologi *), a Varrone et ab Augustino litteratura nuncupatur. Quacum
magistri,

priore
et

quae artes scribendi et legendi vel enarrationis comprehendit, Augustinus officium


parte,

lectionis
librarii

( 35),

cum

altera parte, quae artes intellegendi et probandi


et

vel

emendationis

iudicii

comprehendit, officium conectit

grammatici.

Ratio hominis primo gradu disciplinarum arte


tica

gramma-

imbuta admonetur, ut Augustinus ait (de ordine II 13, 38), 'quaerere atque attendere hanc ipsam vim, qua peperit artem: nam eam definiendo, distribuendo, colligendo, non solum digesserat atque ordinaverat, verum ab omni etiam falsitatis irreptione defenderat. Quando ergo transiret ad alia fabricanda, nisi ipsa sua prius quasi quaedam machinamenta et
instrumenta distingueret, notaret, digereret, proderetque ipsam
disciplinam disciplinarurm

quam
quae

dialecticam vocant?
in

Haec
valeat.

docet docere, haec docet discere;


monstrat,
Scit scire;
potest'.

hac se ipsa ratio develit,

atque
sola

aperit,

sit,

quid

quid

scientes

facere non

solum

vult,

sed etiam

Hunc secundum dialecticae gradum excipit tertius munus sit hominum animos non solum docere, sed etiam commovere et delectare. Haec munera rhetoricae
rhetoricae, cuius

Augustinus definit
stulti

ita

38):

'Verum, quoniam plerumque


recte, utiliter et honeste,

homines ad ea quae suadentur

non ipsam sincerissimam quam rarus animus videt veritatem, sed proprios sensus consuetudinemque sectantur, oportebat eos non doceri solum quantum queunt, sed saepe et maxime commoveri. Hanc suam partem quae id ageret, necessitatis pleniorem quam puritatis, refertissimo gremio deliciarum, quas
1)

Cf.

Wilmanns

1.

1.

p. 101.


populo spargat, ut ad
rhetoricam'.

16

suam dignetur
de oratoris
adduci, vocavit
officiis

utilitatera

Eandem sententiam

Augusti27),

nus secutus est quarto libro de doctrina christiana (XII

quo

in

libro,

ubicumque rhetoricam

tractat,

vestigia Cice-

ronis premit.

?
Hominis ratio quae hactenus in eis artibus versata est, quae ab Augustino rationabiles ( 38), a posteris grammaticis trivium vocantur, tum ad ipsarum rerum divinarum contemplationem rapitur (39): 'sed ne ratio de alto caderet, ut Augustinus ait, quaesivit gradus, atque ipsa sibi viam per
suas possessiones ordinemque molita
est.

Desiderabat enim

pulchritudinem,
intueri;

quam

sola et simplex posset sine istis oculis

impediebatur a sensibus.

Itaque in eos ipsos pausese

lulum

aciem

torsit,

qui

veritatem

habere clamantes,

festinantem ad

alia pergere,

importuno strepitu revocabant.

Et primo ab auribus coepit, quia dicebant ipsa verba sua esse, quibus iam et grammaticam et dialecticam et rhetoricam At ista potentissima secernendi cito vidit quid inter fecerat.

sonum

et id cuius

signum

esset, distaret.

lntellexit nihil aliud

ad aurium iudicium pertinere, quam sonum, eumque esse triplicem, aut in voce animantis, aut in eo quod fiatus in organis
faceret, aut in eo

quod pulsu ederetur. Ad primum pertinere tragoedos vel comoedos, vel choros cuiuscemodi, atque omnes omnino qui voce propria canerent, secundum tibiis et similibus instrumentis deputari,
progrediens
tertio dari citharas, lyras,
esset'.

cymbala,

atque omne quod percutiendo canorum


videbat ( 40)

Ratio autem

hanc materiam (musicae) esse vilissimam nisi certa dimensione temporum, et acuminis gravitatisque moderata varietate soni figurarentur. Recognovit hinc esse illa semina quae in grammatica, cum syllabas diligenti
consideratione versaret, pedes et accentus vocaverat'
l

).

Tum

1)

Augustini de musica

1.

1, 1

M.

vol.

32

p.

1083:

pedis (pyrrhichium) a quo, nisi a grammatico didicisti?

'Nomen huius Ergo de omni-

bus huiusmodi sonis grammaticus iudicabit'.


nimirum etiam
bimus. 'Et quia, Augustinus

17

quam
emanavisse postea vide-

Augustinus de origine metrici versus sententiam profert,


e Varronis doctrina

ait ( 40), in ipsis verbis brevi-

tates et longitudines

syllabarum prope aequali multitudine


fuit,

sparsas in oratione attendere facile


in ordines certos disponere

tentavit pedes illos

atque coniungere; et in eo primo

sensum ipsum secuta, moderatos impressit articulos, quae et caesa et membra nominavit. Et ne longius pedum cursus
provolveretur,
statuit

quam

eius iudicium

posset sustinere,

unde reverteretur, et ab eo ipso intellegendum bunc locum bene nos adiuvat Varronis definitio versus, quam Marius Victorinus (G. L. VI 55, 11) servavit 'versus est, ut Varroni placet verborum iunctura (fr. 91 G. S.) quae per articulos et commata ac rbythmos modulatur in
:

modum versum vocavit'. Ad

pedes
et

abusiva vel haec appellatio habebitur,

cum

sincera

propria signincatione Graecorum versus herous hexameter

epos dicatur.

apud nos autem versus dictus

est a versuris,
desinit.

id est a repetita scriptura ex ea parte in

quam

pri-

mis enim temporibus, sicut quidam


scribere,

adserunt, sic soliti

erant

ut

cum

sinistra parte initium facere coepissent

et duxissent

ad dextram, sequentem versum a dextra parte


sinistram perducerent,

inchoantes ad

quem morem
.

ferunt

custodire adhuc in suis litteris rusticos'

Totus Augustini locus supra positus redolet hanc Varronis doctrinam,


libro

quam rursum sapimus


3, 4,

Augustini disciplinarum

de musica V

ubi denuo de etymologia vocabuli


sentit ac

'versus' agit,

non autem idem

de ordine II 14, 40,

quo loco originem vocabuli 'versus' a revertendo ducit 1 ); sed quinto libro de musica (3, 4) Augustinus opinatur originem vocabuli 'versus' ductam esse e contrario, quod versus duobus membris conficiatur, quorum neutrum in alterius loco
salva lege
verti

numerorum

constituatur,

quam ob rem

versus, quia

non

possit, versus vocetur.

Haec

dissensio de veriloquio

vocabuli 'versus' in libro de ordine et in libro

de musica

1) De ordine II 40: 'Et ne longius pedum cursus provolveretur, quam eius (rationis) iudicium posset sustinere, modum statuit unde reverteretur, et ab eo ipso versum vocavit'.


in

18

linearaenta disciplinarum

nobis ita videtur esse explicanda:

secundo libro de ordine Augustinus adumbravit ex terapore, quod conicimus ex Augustini verbis (II 12, 35): 'grammaticae

infantia,

quam Varro

litterationem vocat, graece autem quo-

modo

appelletur, non satis in praesentia recolo'.

Cum autem
reddit.

Martianus Capella,
(III

qui

accuratius

Varronis

verba

Graecum verbum, quod Augustinus non


229)
e
yQcc{icctL<5tLxri

in praesentia recolit,

nuncupet, Augustinus Varronis doctrividetur.

nam

memoria exposuisse
ita ut

Atque

ita

fieri

potuit.

ut Augustinus in componendis de ordine libris priorem ety-

mologiam, quae

Varro versus a revertendo ducit (fr. 91 G. S.) memoria teneret, alteram etymologiam buius verbi e contrario ductam oblivione neglegeret. Aliter autem res
babuit in
libris

se

de

musica.

Doctrinam enim, quam

bis

libris

Augustinus profert, imprimis quod in quinto libro de

ratione agit, quae inter

rhytbmum, metrum, versum intercedat,


musica fiuxisse
1862
p.

fere totam e Varronis libris disciplinarum de

Henricus Weil
et 344).

vidit et evicit (Fleckeiseni annal.

336

quae boc libro de rausica ab Augustino tractantur, tam difficiles sunt, ut Augustinus de eis non ex tempore disserere potuerit, sed hanc totam rem e
Quaestiones autem,
Varronis libro, ubi etymologiam vocabuli 'versus' e contrario

ductam

invenit, descripserit.

8.
Ratio hominis disciplinis 'ad aures' pertinentibus imbuta,

tunc ad 'opes oculorum', ut Augustinus quintam artem geometriae appellat


(

42) progressa
aliud

est.

'Sensit ratio, Augustisibi placere,

nus

ait

(1. 1.),

nihil

quam pulchritudinem

et in pulchritudine figuras, in figuris dimensiones, in

dimen-

sionibus numeros

quaesivitque ipsa secum,


vel

linea talisque rotunditas,


esset,

quaelibet alia

utrum ibi talis forma et figura

qualem
et

venit,

Longe deteriorem innulla ex parte quod viderent oculi cum eo quod


intelligentia contineret.
1.1.

1)

Weilius

demonstrat Varronis verba apud Gelliuru

XV

15, 2 non explicari posse nisi Augustini in hoc libro de musica doctrina.


mens
posita
cerneret,
in

19

distincta et dis-

comparandum. Haec quoque


redegit,

disciplinam

appellavitque

geometriam'.

Proprius terrainus 'opes oculorum', quo geometria designatur,


descriptio esse videtur
Gelliura
enira legimus

termini,

quo Varro usus


'pars

est.

Apud

(XVI

18):

quaedam geometriae

07tTixr] appellatur,

ad auris, kccvovlxt)
suae utuntur'.
.

quae ad oculos pertinet, pars altera, quae vocatur, qua rausici ut fundamento artis Ritschelius, qui totum locum accurate

tractat (opusc. III p. 359, 380, 385),

hanc definitionem geometriae ad Varronem refert. Cum autem viderimus, Augustinum disciplinas in secundo libro de ordine adumbrare, Varronis
terminus ojmxr/
nescio
te%vrj,

quem Augustinus memoria


videtur, ut

tenuit,

eum

quomodo comraovisse
ratio

quae ad geometriam
disciplinarum phi-

pertinent 'opes oculorum' nuncuparet.

Antequam
se diligenter
nis ratio,

ad

summum gradum
eam
caeli

losophiae se vertit, 'motus

multum movebat

considerandum invitabat' ( 42). omnibus disciplinis, quae ad usum vitae pertinent

ad Tandem homiet

comprehendunt imbuta, parata est illum gradum scandere disciplinarum, quo ad comprehendendam summam disciplinam quae est philosophia progredi potest. Duas huius
et corporalia

scientiae partes Augustinus distinguit ( 47),


alterara

unam de

anima,

de

deo:

'prima

efficit
;

ut nosmetipsos

noverimus;

altera, ut
illa

originem nostram
vita,

illa

nobis dulcior, ista carior;


illa

nos dignos beata

beatos haec facit; prima est


Illa

discentibus, ista
et
(II

iam

doctis'.

duplex quaestio de anima

de deo rursum occurrit Augustini primo libro soliloquiorum


7)
:

'Deum et animam scire cupio. Nihilne plus? Nihil omnino'. Ad deum igitur Augustinus discipulum hoc ordine,
hac
via,

per hos gradus disciplinarum ducere

voluit, sed ita

ut discipulus idoneus fieret ( 47) ad intellegendum ordinem

rerum, id
sensibilis,

ad dinoscendos duos mundos, unum, qui sit alterum, qui sit intellegibilis et ipse parens uniest,

versitatis.

Quamquam
persona
sic

Augustinus,
3, 2)

cum

retractationes

scriberet,

negavit (Retract. I

se ex Platonis vel

de duobus mundis scripsisse

nam postea nimia


2*

ex PJatonicorum


pietate valde dolebat
distinxisset

20

in

quod duos mundos tamen manifestum est hanc


esse alienam.

libro

de ordine

eius doctrinam

non

multum a Platone

9.
His generatim expositis nunc de forma, qua Augustinus

componendis usus est, nobis est disserendum. Augustinus, quippe qui disciplinis maxime adulescentes, in scholarum studiis versantes, docere in animo haberet *), etiam formam compositionis huic consilio ita accommodavit, ut sui libri disciplinarum ad usum scholarum idonei essent. Libris de musica rem Augustinus tractat forma dialogi inter magistrum et discipulum, aliis autem libris, quorum principia remanserunt. forma quidem sermonis, sed non dialogi propria forma adin disciplinis

hibetur.

Tamen

Crecelius censebat

(1.

1.

p.

2)

Augustinum,

illoslibros disciplinarum,

siadfinem perduxisset, dialogi forma

quod Augustinus aliquotiens fictam personam in illis libris allocutus esset 2 ). Nos quidem his locis formas quidem sermonis inter magistrum et discipulum videmus, sed non pro certo habemus Augustinum hos libros praeter illos de musica forma dialogi compositurum fuisse, quod fragmenta disciplinarum illam formam orationis prae Hoc enim genus diase ferunt, quae diatribe appellatur. tribae quod ex dialogo originem habuit 3 ) propria erat forma isagogicarum commentationum, quae, ut E. Norden (Hermae
fuisse,
vol.

compositurum

40

p.

518) demonstrat,

imprimis a scholasticis occiden-

talis ecclesiae quinti saeculi


libelli

usurpata

est.

Cum

vero Augustini

de dialectica forma compositionis cum isagogico genere


sibi proposuisse.

concordet, nobis non persuasum est Augustinum hunc libellum

forma dialogi componere

1) Cf.

initium libri sexti Augustini de musica.


dial.

2)
11, 13;

Velut de

p. 5, 3; p. 14, 19;

p. 7, 10;

VI

p. 8, 13; 9,

15, 17;

12, 4, 5, 6, 7;

VIII

15, 10;

p. 17, 14;

17, 20: 19, 24.

3) Cf.

Kunstprosa

Wilamowitz, Philol. Unters. IV (1881) p.292eqs.; E. Norden, R. Hirzel, Dialog I p. 496. p. 129
;


Antequam

21

libelli

io.
locos Augustini

qui

est

de dialectica

comparemus, quod ad fontem, e quo Augustinus hausit, aperiendum nos adiuvat, dicendum nobis est quibus signis certe iudicandi nos ad Augustini fontem ducamur. Cum Augustinus non totam dialecticam sed solum primae partis, quae vocatur de loquendo dimidium confecerit, libri de dialectica velut Cassiodori et Isidori, qui quidem Varronis

cum

aliis

doctrinam ex parte servaverunt, hanc autem Augustini primam

partem de loquendo omittunt, non multum ad inquirendum Augustini fontem praebent *). Martianus Capella autem, qui

Varronem
et

in

disciplinarum

libris,

qui de nuptiis philologiae


et,

Mercurii inscribuntur, nonnullis locis laudat,

ut constat,

magnam
hausit,

suae doctrinae partem e Varronis libris disciplinarum


etsi

non multa, tamen graviora cum Augustini dialectica convenientia, quae ab uno fonte fluxisse videntur, praebet 2 ). In quarto libro disciplinarum de dialectica componendo Martianus imprimis Apulei libro tieqi egiirjvelag usus
est 3 ).

horum librorum, qui inter se conspirant, in editione Apuleiani libri a Paulo Thomas facta adnotati sunt. Hic fortasse quaerat quispiam, cum Martianus aequalis
Loci

Augustini fuisse videatur 4 ),


30) se

et

hic,

cum

dixerit (conf.

IV

omnes

libros artium liberalium legisse et intellexisse,

utrum Martianus ex Augustini libris partim hauserit, ut Crecelius (1. 1. p. 5 adn. ad c. I) censebat, an Augustinus e Martiani. Ubi convenientia inter eos invenimus, talia sunt, ut ex uno quidem fonte delibata esse videantur, Martianus sed non ut alius ab alio descripsisse videatur. enim Graecum nomen vocabuli, quod Varro litterationem vocat, adhibet (III 229), Augustinus illud non iam memoria
1)

Qua

ratione Cassiodori et Isidori disciplinarum libri conveniant

et ex Varronis disciplinis pendeant, accurate explicat E. Holzer, progr.

quod

inscribitur Varroniana

(Ulmae 1890)

p. 13 eqs.

2) De ratione, quae inter Martianum et Varronem intercedit, Fr. Eyssenhardt praef. ed. Martiani disciplinarum p. XXXI disputat.
3) Cf.

Prantl

1.

1.

p. 673.
p.

4) Cf.

Eyssenhardtii praef.

VIII.


tenuit
x ).

22

esset,

Cum

igitur

uterque Varronis termino usus

solum Martianus Graecum nomen yga^fiaTL6ttxrjv exposuisset, Augustinus Martiani librum non inspexit, Deinde
sed
constat Martianum partim e Varronis disciplinarum libro de
dialectica partim ex Apulei libello 7csqI eQ^irjvslag doctrinam

dialecticae exscripsisse; cuius scriptoris ubi vestigia in Martiani


dialectica apparent, nulla inter Martiani et Augustini libellos
et Augusuno quidem fonte hauserunt, non alter ab altero partes dialecticae transcripsit. Sed age nunc diligentius in-

convenientia invenitur.

Ergo

et

Martianus Capella

tinus ex

quiramus, quid Augustinus libello de dialectica in Varronianis

fundamentis posito tractaverit, usque ad


reperire possimus.

quam partem rem

propositam adduxerit, quid ex re ipsa ad eruendum fontem

11.
Monachi ordinis Benedictini, qui Augustini opera
derunt
2
),

edi-

eius libellum inscripserunt:


libelli

'principia dialecticae",

mentionem fecerunt, illum non laudaverunt nisi ex Benedictinorum inscriptione. Haec autem inscriptio est falsa; nam nullo testimonium codicum aut Augustini ipsius confirmatur. In vetustissimo Darmstadiensi
p.

ac fere omnes qui huius

codice (D) septimo


libellus C. Chirio
C.

saeculo

scripto (Crecelius
et

1.

1.

3)

idem

Fortunatiano tribuitur,
Fortunatiani
artis

hoc
In

modo

inscribitur:
lib.

Chirii

rhetoricae

scholicae

III explicit.

Incipit lib.

IV de

dialectica.

Bernensi

codice

(B

I)

octavo

saeculo

scripto

(H.

Hagen,

Fleckeis. annal. 1872 p. 758) legitur: incipit Aurelii Augustini

de dialectica.

In

secundo Bernensi codice (B


1.
1.

II)

undecimo
codicis

saeculo scripto (Crecelius


sci

p. 3)
1.

legitur: incipit tractatus


p. 760).

Aug

in dialect

(Hagen

1.

Eiusdem

subscriptio est: explicit felicite (sic) tractatus beati Augustini


in dialectica.

Augustinus igitur ut lectiones codicum testantur


Facile

libellum non inscripsit nisi de dialectica.

autem

est

1)

De

ordine II 12, 35.

2) Parisiis

1679 eqs.


cognoscere qua via perversa

23

inscriptio editionem Benedicti6

norum

invaserit.

Benedictini enim legerunt Retract.


incohatis
libris

quod
'de

Augustinus
dialectica,

de
de

disciplinarum

dixerat:

rhetorica.

de geometria,

de arithmetica,

de

philosophia sola

principia

remanserunt'.

Qui busex verbis

'principia', monachi lectionibus codicum neglectis quo Augustinus prima rudimenta sui operis significaverat, quasi inscriptionem sumpserunt et inscripserunt hoc modo

verbum

illum libellum 'principia dialecticae'.

8 12.

Commentatio Augustini de
ad
isagogicum genus
:

dialectica, ut fere
x

omnes quae
dialecticae

pertinent
ed.)
1

),

a definitione

orditur

c.Ip.5 (Crecelii
Definitio

'Dialectica est bene disputandi


et accu-

scientia'.

Stoicorum quodam modo plenior


:

ratior a

Diogene Laertio VII 42 traditur


ovtoog
ccvtrjv
oQLtlovtccL,

trjv dLcckeKtL%r)v
xccl

toi

OQ&G)g dLccXsyeti&ccL tcbql toov ev eQootrj6eL


bftev
xcci

cc7tOKQL6u loycov'
cclrj&ojv
KCCL

87tL6t7]^i7]v

tyevdav

kccl

ovdttEQGJv.

Statim sequitur apud Augustinum

explicatio

verborum quibus disputatur: 'disputamus autem utique verbis'. Quorum duo genera distinguuntur 'simplicia aut coniuncta' 2 ). Qua divisione res, de qua ab Augustino
:

in dialectica disseritur, proposita' est.


:

Sequitur definitio ver-

borum simplicium et coniunctorum 'simplicia sunt quae unum quiddam significant, ut cum dicimus homo, equus, disputat, currit. Nec mireris, quod disputat quamvis ex duobus compositum sit tamen inter simplicia numeratum est.

Nam

res

definitione

illustratur.

Dictum

simplex quod

unum quiddam

significet;

enim id esse itaque hoc includitur


est

hac definitione,

qua non includitur cum dicimus loquor. quamvis enim unum verbum sit, non habet tamen simplicem significationem, siquidem significat etiam personam quae
1)

De
d.

definitionibus in libris

isagogicis agit E. Norden,

Hermae

vol.

Gesch.

De doctrina definitionum apud Sprachw. (Berolini 1890) II p. 165 eqs. et p. 178. Diog. Laert. VII 63 2) Eandem divisionem apud Stoicos invenimus kEHzaiv xa, ii\v Xiyovoiv blvca ccvtotsXt) ol 6tcomoL tu 8 sXlinrj. tav 81
40
p. 509.

veteres agit

H.

Steinthal,


loquitur. ideo

24

aut
falsitati,

iam obnoxium

est veritati

nam

et negari et adfirmari potest. omnis itaque prima et secunda persona verbi quamvis singillatim enuntietur, tamen inter coniuncta verba numerabitur, quia simplicem non habet signi-

ficationem. siquidem quisquis dicit 'ambulo


facit
intellegi
et

se

'ambulas' similiter

At vero qui dicit ambulationem. quamobrera


simplicia

et ambulationem ipsum qui ambulat, et quisquis dicit et rem quae fit et eum qui facit significat. ambulat nibil aliud quam ipsam significat

tertia

persona verbi semper inter


adfirraari

numeratur

et

nondum aut

aut

negari

potest, nisi

cum

talia

verba sunt, quibus necessario cobaeret

personae significatio consuetudine loquendi, ut cum dicimus


pluit vel ninguit, etiamsi

tamen quia

intellegitur

non addatur quis pluat aut ninguat, non potest inter simplicia numerari' *).

Eadem

verborum etiam in Martiani Capellae dialectica occurrit, sed non in Apulei libello jibqI Quam ob rem pro certo babere liceat Martianum EQlirjvsiccg. et Augustinum doctrinam de simplicibus verbis ex uno et eodem fonte hausisse. Martianus enim de hac re sic agit IV 388: 'Verbum est quod aliquid significat et per tempora flecti potest, ut Cicero nomen, disputat verbum. haec a se in vicem separata non nihil quidem significare, verum tamen vel falsum dici non possunt. cum autem fuerint coniuncta, iam possunt et adfirmari et negari, ut 'Cicero disputat' iam dici potest 'Cicero non disputat'. prima persona significat aliquid quod iam affirmari et negari possit et in hominem tantum cadit. in ea autem intellegitur nomen, etiam si non dicatur, ut disputo [totum] plenum est, etiam si non dicas
definitio

simplicium

1)

Diog. Laert. VII 63 iXXinrj


olov rQucpei

fisv

ovv egtl tu dvunuQTiGTOv 1%ovtu


Tig;
uvTOTtXr) d' eOTi
tcc

tt\v sncpOQOLV,
<x7t7)QTiG(iivr]v

eni^rjTOVfxev yuQ,

e%ovTu

T7]v exyoQccv.

olv rQucpsi UooKQUTTjg.


2,

Crecelius iD
tcc

adnotatione confert Aristot. categ.


GV{inXoY.r\v XsyeTai.

16

toov
tcc

keyofisvcov
filv

[xlv xorra

ta

d'

avev GviinXoHrjg'
vikcctcc

ovv xara GVfinXomjv


GVfinXoyir)g

olov avQ-Qconog tq%8i.

av&Qconog

8'

avev

otov avlibro

&Qoonog,

|3oi5g,

TQtxti, vixu.

Quae verba

in

Augustino subditicio
scire etiam

de decem categoriis in hunc


aut
simplicia
simplicia,

modum vertuntur:

debemus verba

esse aut certe coniuncta.

Coniuncta sunt equus currit

cum

haec separantur et dicuntur singula, ut equus, currit.


'ego'.

25

iam
veritati aut falsitati
cadit,
et
ei

itero

secunda persona
1

et ipsa

obnoxia

est,

sed etiam ipsa


,

in

hominem

nec

recte dicimus 'disputas


dicitur potest.
ibi

qui nec audire nec intellegere quod

ergo et hoc

cum

dicatur sine nomine, tamen

nomen

intellegitur. aliter figurate

utimur

sive

prima

sive

secunda persona ut aut loquentem eum inducas qui loqui

non potest, aut ad eum convertamus orationem, qui neque audire neque intellegere potest. tertia vero persona non
hominis tantum
dicta fuerit
est,

sed aliarum

etiam rerum,

et simul

ac

non continuo intellegitur, nisi forte de deo dicatur aliquid, quod de eo solo potest intellegi, ut cum dicimus 'pluit iam potest esse verum aut falsum, cum non addamus nomen: notum est enim qui pluat. cum vero dicimus 'disputat cum aliquid iam significet, non tamen verum aut falsum dici potest, si nomen non addetur. et quamvis de homine hoc tantum possit intellegi, quia non de uno dici
1

potest,

necessario

subdendum

est nomen'.

Coniuncta verba
'coniuncta verba

ab Augustino

ita definiuntur (II p. 5,

16):

sunt quae sibi conexa res plures significant, ut

cum dicimus
et

'homo ambulat' aut 'hoino festinans


siquid
tale'.

in

montem ambulat'
in

Deinde distinguuntur verba coniuncta quae sen-

tentiam

comprehendunt velut:

'homo festinans

montem

ambulat', et quae sententiam non comprehendunt et ad com-

pletionem sententiae aliquid exspectant, velut: 'homo festinans


in

montem

).

duae species verborum coniunctorum, quae sententiam comprehendunt, distinguuntur II p. 6, 3: 1. quae vero et falso obnoxia, velut 'omnis homo ambulat aut 'omnis homo non ambulat'. 2. quae sententias sic comprehendunt, 'ut licet
1
:

Tum

tamen negarive non possit, ut cum imperamus, cum optamus, cum execramur et similia Cum hoc loco conferri potest quod Martianus Capella dicit IV 391 'Sunt etiam sententiae quae quamvis constent ex nomine et verbo adfirmari tamen aut negari non possunt. quae non proloquia sed eloquia dici non nullis placuit,
perficiat

propositum

animi

adfirmari

1) Aristot.

de interpr.

IV

11.


ut est
sententia
est.

26

'curre',

modus imperativus. cum dicimus

iam plena
fieri potest,

nam

nec solum intellegi sed etiam


.
. .

dicis. negari tamen non potest. boc facit et optativus modus. cum enim plena sit sententia cum dicamus 'utinam scribam, utinam non scribam', non potest hinc nasci quaestio utrum scribatV Hac in re Augustinus et Martianus rursum

quod

consentiunt
reddiderunt.

atque

etiam

partim
ut

verbum

verbo

fontem

Tales sententiae autem, quibus nihil adfirmatur

aut

negatur,

disputatorem,

Augustinus

ait

(III

p.

6,

9)

non requirunt, itaque


iunctarum.
'omnis

in dialectica

non tractantur.
et

Sequuntur definitiones sententiarum simplicium


III
p.
6,

con-

10:

'simplices (sententiae) sunt,


alterius

quae

sine ulla copulatione

sententiae
;

enuntiantur' velut:

homo ambulat'

'coniunctae sunt,
'si

latione iudicatur', velut

quarum copuambulat, movetur'. Sed cum de


de

coniunctione

sententiarum

iudicium

perveniatur ad
cessis' velut:

summam
6,

1
.

Summa
'summa
si

tamdiu est, donec coniunctarum sententiarum


fit,

definitur (III p.
'si

13):

est

quae conficitur ex convel

ambulat, movetur'
est,

'homo

iste

ambulat.

simplex sententia
'quisquis

quam

concessero et adiunxerit aliam


et
. .

autem ambulat movetur'


coniunctione
necessario

hanc etiam concessero.


.

ex hac
movetur'.

sententiarum
concedatur:

illa

summa
k

sequitur

quae iam

id

est

homo

iste igitur

18.

Quod Augustinus hactenus

disseruit. nihil est aliud nisi

summa forma
(c.

totius dialecticae.

Paucis verbis exordio comest,

mentationis ea omnia complexus

quorum

singulas partes
et

IV

p.

6,

21

eqs.)

artis

vocabulis

nuncupat

explicat.

Singulae partes sunt primae duae:


I

'Una de his quae simpliciter dicuntur, ubi


|

est quasi

materia dialecticae' velut: homo,


curnt,
-4.

equus,

* * disputat,

j-

a quod

c.

t 1

1^ 15

vocatur de
.

tractatum

est.


II 'Altera

27

de

his

quae coniuncta dicuntur,

ubi iam quasi opus apparet' in tres partes


dividitur
1.

'separata

eniin

coniunctione verborum
illa,

quae non implet sententiam


implet sententiam
.

quae

sic

ut

nondum

secunda pars
vocatur de
j

faciat

quaestionem
(ut
c.

vel

disputatorem

requirat'

cum imperamus, cum optamus


II
k

eloquendo

eqs.
|

49).
quae
sic

2.

illa,

implet sententiam, ut de

tertia pars

sententiis simplicibus iudicetur' velut:


nis

om-

vocatur de

homo ambulat.
ii

proloquendo
|

3.

'llla,

quae
.

sic
,.

comprenendit sententiam,
ixacopulatione ludicetur,

i-j

\
\

quarta pars
,

ut

de

msa etiam
.
.

*.

vocatur de
.

)
l

donec perveniatur ad

summam

,
.

proloquiorum

I
)

summa
facit cuius

Fere eadem dispositio dialecticae occurrit apud Martianum

Capellam

qui

etiam

illius

hominis mentionem

per libros disciplinarum et dialectica et artis nomina grammaticis sequentium saeculorum tradita sunt.

Martianus Dia-

lecticam ipsam prodeuntem et sic exordientem inducit (IV


335):
'ni

Varronis mei inter Latiares glorias celebrati mihi


industriaque
suppeteret,

possem femina Doricae nationis apud Romuleae vocis examina aut admodura rudis aut satis barbara reperiri. quippe post Platonis aureum flumen atque Aristotelicam facultatem Marci Terentii prima me in Latinam vocem pellexit industria ac fandi possibilieruditio

tatem per scholas Ausonias comparavit

quippe in dicione

mea iureque consistunt sex normae, quis constant ceterae disciplinae. nam prima est de loquendo, secunda de eloquendo,
tertia de proloquendo,

quarta de proloquiorura summa, quinta

iudicationem poetarum et carminum, sexta quae dicenda rhetoribus commodata est'. Quamquam Martianus Dialecticam laudantem facit Varronem

de iudicando quae pertinet ad

Romanorum primum

qui scripserit dialecticam, deinde easdem

partes dialecticae atque Augustinus proponit, ut fons ex quo


uterque divisionem
videatur,
statui possit.

28

admodum apertus debemus num certius quid


sumpserit

dialecticae

nihilominus

experiri

Martianus et Augustinus tertiam partem dialecticae nuncupant de proloquendo, qaartam de proloquiorum summa; hoc loco ille unicus terminus 'proloquium' occurrit, quem

iam vidimus ( 2) non reperiri nisi apud Varronem, Arnobium, Martianum, Augustinum. Sed etiam alium terminum, quo secunda pars dialecticae vocatur 'de eloquendo' Augustinus
et e Varronis libro sumpserunt. Martianus enim de hac parte dialecticae dicit (IV 391): 'sunt etiam sententiae

Martianus

quae quamvis constent ex nomine et verbo, adfirmari tamen aut negari non possunt. quae non proloquia sed eloquia dici non nullis placuit. ut est modus imperativus et opta.
.
.

tivus modus'.

Cum autem

Martianus affirmet hunc terminum

'eloquium' nonnullis placuisse, id est hoc artis


nullis

nomen a non-

adhibitum
alios

esse, aliquod vestigium

saltem huius termini

apud
secus
et

exspectamus; sed, ut videtur,


'proloquium'

terminus occurrit.
ac terminum

apud nullos hic Unde efficimus terminum 'eloquium' non


peculiarem
esse Varronis

ex eius dialectica excerptum.

Dispositiones

dialecticae

Augustini et Martiani usque


iudicio

poetarum

et

ad huius quintam partem de carminum et ad sextam partem, quae


w

dicenda

rhetoribus

commodata

est',

inter
e

se

conspirant.

Varrone fonte hauserit et qua de causa Augustinus eas omiserit, certum quidem iudicium proferre non audemus, nisi quod coniectura de hac re uti possumus. Martianus extremis partibus argumenta dialecticae proponit, quae etsi ab Augustino in dialectica attinguntur l ) tamen non per se tractantur. Eae igitur partes, ut ita dicam, per abusionem in dispositione dialecticae artis a Martiano numeratae sunt, de quibus bene disputare ad facultatem dialectici pertinet, non autem ad dialecticam

Utrum Martianus etiam has extremas partes

1)

August.

dial.

c.

p. 18,

13 eqs. et

c.

VII, ubi de

vi

verborum

disputatur.
cf.

Ita etiam in Stoicorum dialectica hae

partes attinguntur:

Diog. Laert.

VII

42.


disciplinam
l

29

Martianus qui priores partes


expedit, quintae et sextae

).

Quam ob rem

de loquendo, de eloquendo, de proloquendo, de proloquiorum

summa
rursum tianum
est,

definit et

earum particulas

partis definitiones omittit et nullo sui libelli loco has partes


in

quaestionem vocat.

Coniciendum igitur

est

Mar-

quo ad componendam suam dialecticam usus has partes ad facultatem quidem dialectici, sed non
in libro,

ad dialecticam disciplinam pertinentes invenisse,

atque eas

temere dialecticae attribuisse dispositioni.

14Partibus igitur dialecticae propositis Martianus ad enume-

randas et explicandas singulas res progreditur.

Sequuntur

355 eqs. definitiones aequivoci, univoci, plurivoci verbi, et

364 epitome decem categoriarum, quae praedicationes nun-

cupantur.

Martianus ubicuraque
ubi

in dialectica Varronis doc-

trinam prae se fert ex eodem fonte atque Augustinus videtur

autem ex Apulei tcbq\ eQ^vstag libello et ex Porphyrii isagoge doctrinam suam videtur ducere, convenihausisse
:

entia

cum

Augustini

dialectica

inveniuntur

nulla.

Velut

Martianus iisdem
particulas ex alio
inter

Varronianis
divisit,

partibus

terminisque

atque

Augustinus dialecticam

fonte hausit.

tum statim huius divisionis Ut autem rationem, quae


quibus

Martianum

et eos intercedat,

magnam partem
satis

sui libelli
est docere,

qui est de dialectica debet,

demonstremus,
est,

quid Martianus de prima parte dialecticae, quae


agat.

ab Augustino quoquc maxima ex parte confecta


In prima parte Martiani
dialecticae

de loquendo quae-

ritur (IV 339): 'quid sit genus, quid forma, quid differentia,

quid accidens, quid vero proprium, quid definitio, quid totum,

quid pars, qui in dividendo modus,


sit

qui in partiendo,

quid

aequivocum, quid univocum,


?'
. .
.

quid ut ita dicam pluri-

vocum

Inter primas has partes inveniuntur quae vocantur


2
)
:

quinque voces
1)

genus forma differentia accidens proprium,

August.

dial.
1.

V
1.

p. 8, 26.
p. 584,

2) Cf. Prantl

627, 673, 674.


redeunt
ed.

30

unaquaeque
est,

quae ad Porphyrii yevog etdog dtacpoQav 6v^e^r]xbg %8iov ! Illas quinque voces Apuleius ita explicat (VI 270, ).

Thomas

p.

182,

4):

'ergo

propositio

per
2
)

omnes

significationes

reperienda

an etiam

conversa

congruat.

nec universe verae sunt

istae,

sed quinque solae:


diffe-

aut enim proprietas declaratur alicuius aut genus aut


rentia aut finis aut accidens'.
Si exempla,

quibus Apuleius

quinque voces
fere

illustrat

cum Martiani exemplis comparaverimus.

eadem invenimus.
Martianus

Apuleius explicat 'proprium' exemplo 'cachinnabile'


(

348)

'risus'.

Apuleius explicat 'genus' exemplo 'animai';


( 344) 'animai\ Apuleius explicat 'differentiam' exemplo 'rationale'

Martianus

Martianus
mortale
1

346) 'rationabile'.
3
)

Apuleius explicat 'definitionem'


;

exemplo 'animal rationale

Martianus

349) 'animal rationale mortale".

Apuleius explicat 'accidens' exemplo 'orator'

Martianus

347) 'rhetorica'.
ut

Quamquam
libellum
Tteol

Apuleius,
eQ^irjvelag
4

Prantl

1.

1.

p.

579

probavit,
in

ex

aliquo Graeco

libro

usum

scholarum transtulit ), tamen probabile vicleri potest Apuleium etiam Varronis libro de dialectica esse usum, quia apud eum mentio fit Varronis termini 'proloquium' (I 265 ed.

Thomas p. num nemo


1)

176),

quem

adhibuit.

praeter Arnobium Martianum AugustiSed neque Varronis termino Apuleius


"Ovtog dvayxalov, Xqvgcxoqie, nal
didaGxaliav tov yvcovat
Prantl
xi

Porphyrii Isagoge

sig xr\v

tcov naQcc 'AQiarortXEi yiarrjyoQtcov

yivog nul

xi diacpOQa. zi rs Eidog v.al zi idiov xori vi GvupEprjxos eqs.


2)

De

termino conversionis

cf.

1.

1.

p. 584.

mum

in dialectica

apud Apuleium apparere

videtur, deinde

Terminus priapud Marinserit

tianum Capellam IV 378 et 397. 3) De termino definitionis quem Apuleius quinque vocibus
cf.

Prantl

1.

1.

p.

515 eqs.
d.

4) Cf.
p. 283.

etiam 0. Iahn comment. Ber.

sachs. Gres. phil. II (1850)


usus est

31

'itQotatiis

nam

Peripateticorum artis vocabulo

tralatum terminum qui est 'propositio' adhibet


ullo vestigio effici potest

neque ex Apuleium e Varronis dialectica aliquam partem descripsisse l ). Sed redeat unde deflexit disserAugustinus qui post dispositionem dialecticae singulas

tatio,

partes tractare sibi proposuerat,

primam partem de loquendo

ad dimidium perduxit, quam nunc recenseamus.

15.

Prima pars dialecticae de loquendo simplicia verba comprehendit;


p,
7,

itaque Augustinus a definitione verbi orditur (V

6):

'verbum

est

uniuscuiusque

rei

signum,
2
).

audiente possit intellegi, a loquente prolatum


definitiones rei, signi, loquendi
vel intellegitur vel latet.
:

quod ab Sequuntur

'res est

quidquid vel sentitur

quod et se ipsum sensui Loqui est articulata voce signum dare articulatam autem dico quae comprehendi litteris potest 3 ). Quod autem ad articulatam vocem pertinet, vel sonum verbi, de hac Augustinus non vult disserere in dialectica. Sed eius verba de hac re nos doceant (V p. 7, 11): 'omne verbum sonat, cum enim est in scripto, non verbum, sed verbi signum est; quippe inspectis a legente
est
et

Signum

praeter se aliquid animo


; 1

ostendit.

litteris

occurrit
litterae

animo,

quid voce prorumpat

).

quid

enim
se

aliud

scriptae

quam

se

ipsas

oculis et praeter

signum esse quod se ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit, quae legimus igitur non verba sunt sed signa verborum. sed ut, ipsa littera cum sit pars minima vocis articulatae, abutimur tamen hoc vocabulo, ut appellernus litteram etiam cum
ostendunt,
ut paulo ante diximus
1)

voces animo

2)
p. 293.

Velut veriloquia prorsus omittuntur. De hac definitione agunt Prantl 1. 1.


Cf.

p.

663 et Steinthal

1. 1.

Diog. Laert. VII 56 et 57 L. Lersch 1.1. III p.45; H. Steinthal 1. 1. I 288, 291; A. Wilmanns 1.1. p. 5 eqs.; 0. Froehde 1.1. p. 65. 4) Haec verba non intelleguntur nisi in animo habetur veteres non
3)
;

tacentes legisse, sed articulata voce.

Cuius

rei

testimonia raro inveni-

untur;

cf.

E. Norden, Kunstprosa I

p. 6 et in

append.


scriptara videmus,

32

sit

vocis

sed

quamvis omnino tacita signum partis vocis appareat

neque

ulla pars

ita

etiam verbum

appellatur

cum scriptum
sonat.

signura significantis vocis eluceat.

omne verbum

signum id est Ergo ut coeperam dicere Sed quod sonat nihil ad dialecticam.
est,

quamvis verbi

de sono enim verbi agitur, cum quaeritur vel animadvertitur,

quanta vocalium vel dispositione


dehiscat,

leniatur

vel

concursione

item

consonantium

vel

interpositione

nodetur vel

congestione asperetur, et quod vel qualibus syllabis constet,


ubi poeticus rhythmus accentusque

grammaticis solarum

aurium tractantur

negotia'.

quod Stoici totam hanc doctrinam quae sonum verbi comprehendit non ex dialectica eiecerunt, sed praeter hanc in dialectica etiam de barbarisinis et soloecismis agebant. Apud Diogenem Laertium enim dialecticae distinguuntur hae duae summae partes (VII 43): trjv dicdexTLxrjv di(UQEi6&aL
est,

Mirum

eXg te

tbv

Tteoi tcov 6rj[iaLVO[ievcov

xai

trjg cpcovr)g

tonov.

Ad

secundam partem, quae tbv


et
tr)g dLakextLxfjg tr)g
cpcovrjg,

tr)g cpcovr)g tbnov comprehendit propria est dialecticae, pertinent haec (VII 44) elvaL 8e
:

18lov tbitov xai tbv 7tQoeiQr]{ievov Tteoi avtr)g


co

ev

delxvvtaL
xai
Tteoi

r)

eyyQa^iatog

cpcoviq

xai tiva ta

tov Xbyov
7tOLr]{idtG)v

{leQrj

6okoL%L6{iov xai f$aQ(3aQL6[iov nai

%ai d^icpL^ohcjv

xai

%eoi

e^elovg

cpavr)g

xai

TteQi [iov6Lxr)g

xai iteoi oqcov xatd tLvag xai 8LaLQe6ecov xl

ke^ecov

).

Qua autem de causa Augustinus

a verbis tractan-

dis sonum verborum, quem

Stoici, ut ex verbis Diogenis co-

gnovimus, proprium esse dialecticae appellabant, excluserit,

nunc eruamus.
Augustinus discrimen
facit

inter

verba quae articulata


2
).

voce pronuntiata et quae in scripto sunt et leguntur

Haec

autem non verba, sed dumtaxat verbi signa nuncupat. Hoc discrimen autem inter verbum pronuntiatum et verbum scriptum nescio quis grammaticus fecit, qui veriloquia vocabuli
Diog. Laert. VII 55 et 57
1. 1.

1)

Cf. etiam

Prantl

1.

1.

I p. 414.

2) Gf.

0. Froehde

p.

62 eqs.


verbi in animo habebat,
vel

33

origo a verberando aerem


est.
!

cuius

aurem
1.

vel a

verum dicendo ducta


propositam
alia
libris

Hanc etymologiam
(Goetzii
et

a Varrone
Schoellii
1.

esse

tradidit

Donatus

p 238):

'verba a veritate dicta esse testis est

Varro'.
in

Quamquam

etymologia vocabuli verbi

nisi

haec

Varronis traditis

alias

non invenitur, tamen Varronem has etymologias non nescivisse facile conicimus. Sed aperad Varrorrianum fontem ducet atque etiam

tius vestigium nos

causam, quapropter sonus verborum separatus sit a dialectica, patefaciet. *\ugustinus enim dicit loco laudato: 'sed ut, ipsa littera cum sit pars minima vocis articulatae, abutimur tamen

hoc vocabulo, ut appellemus litteram


videmus'.
(G. L.
(fr.
I

etiam

cum scriptam

Ex eadem
420,
9),

sententia

defluxerunt verba Diomedis

quae Varroni tribuerunt cum Wilmannsio vox est, ut 42) Goetzius et Schoellius (fr. 111 p. 228):
4

Stoicis videtur,

spiritus tenuis auditu sensibilis,


vel exilis

quantum

in

ipso est.
ictu.

Fit

autem

aurae pulsu vel verberati aeris


aut

Omnis vox aut

articulata est

confusa

articulata
et litteralis

est rationalis

hominum

loquellis explanata;

eadem

vel

scriptilis

appellatur,

quia

litteris

comprehendi potest;
simplici

confusa est inrationalis vel

inscriptilis,

vocis

sono

non potest, ut est equi hinnitus, tauri mugitus'. Itaque hic versamur in Varronis doctrina, quae e libro est sumpta, quo de singularum litterarum vi ac pronuntiatione accurate actum est. Ubi autem de sono veranimalium
effecta,

quae

scribi

borum agendum

sit,

dicit

Augustinus

p. 7, 18,

quo loco

fere Varronis verba subaudire possumus, quibus legentes de-

leget ad illum librum,

quo de sono verborum uberius dispu'de

tare potuit

quam

in dialectica:

sono verbi agitur

cum

quaeritur vel animadvertitur, quanta vocalium vel dispositione


leniatur vel concursione dehiscat, item consonantium vel inter-

positione nodetur vel congestione asperetur et quot vel quali1)

Augustin. de magistro

12:

'verbum autem quamvis a verberatu


eqs.;

aeris

dicatur';

de

dial. c.

VI

p. 9, 6

Lactant. de opif.
esse definiunt

d.

15, 1:

'grammatici quidem
237 adn. ad
v.

et

philosophi

vocem

aerem

spiritu
1.

verberatum, unde verba sint nuncupata'.


p.

Cf. Goetzii et Schoellii

1.

36; Funaioli

1. 1.

p.285; Prisciani exordium primi


3

libri.

34

accentusque a
velut in
litteris
egit,

bus syllabis constet, ubi poeticus rhythmus


Pluribus autem in libris Varro de
libris

grammaticis solarum aurium tractantur negotia'.


de origine linguae Latinae
45, 46, 47 G. S. p. 200)
(fr.

(fr.

aut in libris de antiquitate litterarum

40

44

G. S. p. 199)

aut denique in libris qui sunt de sermone Latino (G.S. p.203).

Sed dubium
dicit,

est hisne in libris

Varronis etiam. ut Augustinus


tractati
sint.

poeticus

rhythmus accentusque
colligi

In uno

autem
libro

libro Varronis scimus ex fragmentis omnia haec quae

ex Augustini verbis

possunt disceptata esse,


est de

h.

e.

in

primo disciplinarum qui

grammatica, ubi Varro

quae ad scribendum legendum intellegendura probandum pertinent tractavit (fr. 107 G. S.). Atque duae priores partes
scribendi et legendi illam

doctrinam de
In

litteris

et

syllabis

comprehendunt, duae alterae partes intellegendi


poeticum
libri

et

probandi

rhythmum
sonum
neque
l

et

accentum.
(fr.

reliquiis

enim primi

disciplinarum de grammatica
)

107

16 G.S. p.227 eqs.)


(fr.

et litteras et

et poeticura

numerum
fr.

116)

Varronem
neglexisse

tractavisse,

oratorium

quidem numerum
112 G.
S.

videri

2
),

neque denique accentum,

et fr.

76 et

77 demonstrant 3 ).

Varro igitur tum cum secundum librum

disciplinarum de dialectica scripsit,


verbi pertinent

omnia quae ad sonum

primo libro disciplinarum de grammatica tractaverat. Quam ob rem in secundo libro disciplinarum de dialectica doctrinam de sono verborum denuo docere noluit, sed eos qui in dialectica hanc doctrinam quaesiverunt. delegavit ad illum librum ubi de eadem re iam disseruerat. Sed quid erat causae, quod Varro hac in re Stoicorum sententiam non sequeretur, qui, ut vidimus, sonum verborum Scimus ex et litteras subtiliter in dialectica tractabant? 4 Tyrannionem gramraaticura scripsisse Useneri quaestionibus ) librum, quo omnia quae tunc ad graramaticam revocabnntur

iam

in

2, 35 (Migne vol. 32) p. 1012. Usenerus agit Act. ac. Bav. 1892 vol. IV p.642 adn. 3. quae ir. 112 3) Usenerus 1. 1. p. 604 probavit litteras aspiratas, tractantur, ad accentus pertinere.

1)

Cf.

August. de ord. II
re

2)

De qua

4)

Useneri

1.

1.

p. 639.

o5

comprehendit.
libris

Cuius doctrina

perquam

viget

in

Varronis
in

de antiquitatibus, de lingua Latina, imprimis


1

primo

libro disciplinarum de

grammatica, quo Varro ipse grammaTyran). grammaticae 2 ) doctrina de accentibus (fr. 84 G. S.),

ticae artem in uno conspectu ponere conatus est

nionis igitur est doctrina de quattuor partibus


(fr.

107 et 109 G.

S.)

et

quam, quia res artissime inter se cohaerent, in libro de grammatica neglegere non potuit. Varro ergo Tyrannionem, qui illis temporibus proprietatem accentus optime perspexerat, secutus est, cum libro de grammatica materiam tribueret

quam

Stoici in dialectica tractare solebant.

16.
Augustinus
c.

p. 8, 4

eqs. expedit

duo genera verbo-

dicibile alterum quod dictio vocatur: 'quidautem ex verbo non aures sed animus sentit et ipso quid animo tenetur inclusum, dicibile vocatur. Cum vero verbum

rum,

unum quod

procedit non propter se sed propter aliud aliquid significan-

dum, dictio vocatur'. Exemplis, ut poni assolent in scholis, verbum, dicibile, dictio, res illustrantur 3 ); deinde Augustinus progreditur ad eam partem dialecticae, quae propter veriloquia maxime Varronis doctrina imbuta esse videtur. Atque originem verbi esse censet in etymologia (VI p. 9, 1): 'cum quaeritur unde ita dicatur, res mea sententia nimis curiosa et minus necessaria'. Quamquam origo verborum expedienda multum iuvare Augustino videtur, tamen ineptum esse dicit (VI 9, 4) 'adgredi quod persequi profecto infinitum sit. Quis enim reperire possit, quidquid dictum fuerit unde ita dictum sit? Huc accedit quod ut somniorum interpretatio ita ver:

borum

origo pro cuiusque ingenio iudicatur'.

Hoc iudicium
aetate,

de origine verborum explicanda non


sed iam

modo Augustini

antea viguisse videtur.

Augustinus enim hanc de


de Stoicorum etymo-

etymologia sententiam
1) Cf.

fulcit Ciceronis

Useneri

1.

1.

p. 641.

2) Ibid. p. 638.
3) Cf.

H. Steinthal

1.

1.

I p. 293, 294.

3*


logiis iudicio,

36

p. 9, 2):

cum

diceret

(VI

'neque hoc eo mihi

placuit dicere,

quod Ciceroni quoque idem videtur. quis enim egeat auctoritate in re tam perspicua?' Probabile videtur. id quod Crecelius in adnotatione (p. 9, 18) affirmat, Augustino, cum haec scriberet, locum tertii de natura deorum libri
(c.

24, 62)

ante

oculos

esse

versatum

et

alium ex perditis
p.

libris

de gloria petitum, quem servavit Festus

202, 25 ed.

Muelleri:
lib.

'oppidorum

originem optime refert Cato.

Cicero

de gloria,

latam esse

eamque appellationem usurpationem appelexistimat, quod opem darent, adiciens 'ut imitetur
2
).

ineptiasStoicorum'

Exemplis etymologiae vocabuli 'verbum'


vult,

Augustinus illustrare

quam
p. 9,

lubrica et incerta veriloqui6):

orum doctrina
quispiam ex

sit

(c.

VI

'ecce

enim

verba ipsa
3
).

eo putat dicta quod aurem quasi verberent

Immo,
lis

inquit alius,

quod aerem. Sed quid nostra? Non magna

est,

nam

uterque a verberando huius vocabuli originem

trahit

Sed de traverso tertius vide quam rixam inferat. Quod enim verum nos ait loqui oportet odiosumque est natura ipsa iudicante mendacium, verbum a vero cognominatum est 4 ).

Nec ingenium quartum defuit. Nam sunt qui verbum a vero quidem dictum putant, sed prima syllaba satis animadversa secundam neglegi non oportere. Verbum enim cum dicimus, inquiunt, prima eius syllaba verum significat, secunda sonum. ergo verbum dictum est quasi a verum boando, hoc est verum sonando'.
. . .

Tum

Augustinus sententiam Stoicorum


5
)

de origine ver..
.

borum explanat

(VI

p. 9, 18):

'Stoici

autumant,

nullum

non certa explicari origo possit. Et quia hoc raodo eos urguere facile fuit, si diceres hoc infinitum
esse verbum, cuius
esse,

quibus verbis alicuius verbi originem interpretaris,

si

1) Cf.

etiam

VI

p. 9, 18.
offic.

2)

Cf.

etiam de

7,

23 et L. Lersch

1.

1.

p.

154 eqs.
Priscian.

3)

Diog. Laert. VII 55:

Etfti

61 cpcovrj dr)g ntnXrjyiisvoq.

VIII

1;

4) Cf.

H. Steinthal 1.1. Donati Ad. V


1.

p. 291.

8,

29 (G. S.

p.

238 ad

v. 6):

'verba a veritate

dicta esse testis est Varro'.


5)

Cf. Steinthal

1.

I p. 332 eqs.


eorum rursus a
esse,
te origo

37

hoc

quaeratur, aiunt

quaerendum
siraili-

donec perveniatur
concinat,
ut

eo, ut res

cum sono
aeris

verbi aliqua
tinnitum,

tudine

cum dicimus

equorum
stridorem
ut ipsae

binnitum,

ovium
his

balatura,

tubarum
!

clangorem,

catenarum.
res

Perspicis enim haec verba ita sonare,

quae

Augustinus his
leniter sonat.

Hanc onomatopoeiam verbis significantur' ). exemplis illustrat: 'ut ipsum 'lene' cum dicimus
Quis item
'asperitatein'

non

et

ipso

nomine

asperam iudicet? Lene est auribus cum dicimus 'voluptas", 'niel' quam suaviter gustum asperum cum dicimus 'crux', 'acre' in utroque asperum est. 'Lana' et 'vepres', res ipsa, ut audiuntur verba, sic illa tanguntur'. Hinc Augustinus ad ea verba progreditur quae ipsarum inter se rerum simili.
.
.

tudinem

significant,

velut 'crux',
efficit

quod

ipsius verbi asperitas

cum

doloris

quem crux

asperitate

concordet; 'crura',

non propter asperitatem


duritie
inter
sint.

doloris, sed

quod longitudine atque


sic

membra

cetera

sint ligno crucis similiora,

appellata

Deinde Augustinus verba tractat, quae per 'ut usurpetur nomen abusionem sunt ficta (Katd%Qri(5iq) 2 j non rei similis sed quasi vicinae. Quid enim simile habet
:

significatio

'parvi'

et

'minuti',

cum

possit

parvum

esse,

quod non modo nihil minutum sit sed aliquid etiam creverit? Dicimus tamen propter quandam vicinitatem minutum pro parvo. cum 'piscina' dicitur in balneis 3 ), in qua piscium nihil sit nihilque simile piscibus habeat, videtur tamen a
.
.

piscibus dicta propter aquam, ubi piscibus vita

est'.

Tum
eo

verba

per

contrarium

ficta

(avtlcpQa6tg)
4

velut:

'lucus'

quod minime luceat ), 'bellum' quod res bella non sit; -foederis' nomen quod res foeda non sit. 'Quodsi, ut Augustinus ait, foedus a foeditate porci dictum est, ....
dictus putatur
Cf.

1)

Dionys. Halic.
agit L.

de coinp. verb.
1.1.

XVI
p.

(G. S. p. 238)
1.1.

De

onomatopoeia
3)

Lersch
1. 1.

III

p.

129 eqs.; Fr. Muller


1. 1.

p. 55.

2) Cf. Steinthal

I p. 333;

Mentz
400, 1

48 ad
p.

fr.

32.

Cf.

Donati

art. gr.

G. L.

IV

Festum

213 a 2; August.

de doctr. chr. III 29, 40; Fr. Muller 1. 1. p. 221. 4) Cf. Aelii Stilonis veril. apud Funaioli 1. 1. p. 79
Steinthal
1.

Mentz

1. 1.

p. 13;

1.

I p. 353.


quod
(VI
I
fit

38

cum
in
id

redit origo ad illam vicinitatem,

quod

fit

ab eo per
digeritur

nominatur'.
2):
l

Vicinitas

multas

classes

p. 11,

per efficientiam

(i.

e.

ab

efficiente

effectus)

'ut

boc

ipsum a foeditate
II

per effecta

(i.

e.

porci, per quem foedus efficiatur. ab effectu efficiens), 'ut puteus, quod
est'.

eius effectum potatio


III

per id quod continetur,


volunt,
id

'ut

urbem ab orbe appellatam

IV per

quod auspicato locus aratro circumduci solet *). quod continetur, 'ut si quis borreum mutata
adfirmat ab bordeo noininatum\
'ut

littera 3 )

per abusionem
conditur
1

cum borreum dicimus


mucronis nomine quae
quasi capitis

et ibi triticum

).

VI a parte totum,
gladii est,

'ut

summa

pars

gladium vocamus\
'ut capillus
pilus'.

VII a toto pars,

Augustinus, postquam

illis

exemplis Stoicorum doctrinam

de origine verborum

illustravit,

tum de cunabulis quibusdam


quaeri originem Stoici vetant,
in

vel stirpe verborum, ultra


agit.

quam

Stirpem vel cunabula verborum Stoici intellegunt


velut:

verbis

vafer

velum vomis vulnus, illam syllabam,

in

qua crassus et quasi validus sonus litterae v cum vi illorum verborum congruat. Quam ob rem originem verborum ducunt
(VI
p. 11,

19):
est,

ex vicinitate, id
et 'vimen' dicta
'vites'

per id quod

efficiunt, velut

'vincula'

possunt videri quo aliquid vinciatur,

quod adminicula quibus innituntur nexibus pren-

dunt.
Cf. Reitzensteinii

1)

1. 1.

p. 74.

2) 3)

Varro de Varro de

ling. Lat.
ling. Lat.
sit
:

V
V
6

143.
:

'in

consuetudine communi quot modis

litterarum commutatio
gines patietur

facta qui animadverterit, facilius scrutari ori-

verborum

reperiet enim esse commutata, ....


fit

maxime

propter bis quaternas causas. litterarum enim


tione et

demptione aud addipropter earum traiectationem aut commutationem, item syllaMuller


1.1.

barum

productione'.
192.

4) Cf. ReitzeDsteinii 1.1. p. 74; Fr.


II

39

'vietus'

propter sirailitudinem, velut


senex,
'via'

appellatur incurvus

appellatur terra quae pedibus itinerantium


est.

flexuosa et trita
Sin
trita
est,

autem

Augustinus

addit

via

quod

vi

pedum

magis creditur

dicta,

redit

origo ad illam vicini-

tatem'.

Qua

via ac ratione Stoici originem

verborum indagaverint,
p. 12, 4):

Augustinus hoc exemplo illustrat (VI


a similitudine vitis vel viminis

'sed

faciamus

hoc est a fiexu esse dictam.

quaerit ergo a
a flexu,

me

quispiam: quare via dicta est? respondeo:

quod flexum velut incurvum vietum veteres dixerunt, unde vietos etiam quae cantho ambiantur rotarum ligna vocant. persequitur quaerere, unde vietum flexum dicatur
et

hic

respondeo a similitudine

vitis.

instat

atque

exigit,

quod vinciat ea quae comprehenderit; scrutatur, ipsura vincire unde dictura sit; dicemus a vi. vis quare sic appellatur, requiret; reddetur ratio, quod robusto et quasi valido sono verbum rei quam significat Augustinus postcongruit. ultra quod requirat non habet'. quam, ut ipse ait (VI p. 12, 10) et longum et minus quam illa quae dicta sunt necessarium *), Stoicorum doctrinam persecutus est, tum ad tractandam verborum vim progreditur; sed antequam hanc partem dialecticae perlustramus, nobis est inquirendum quae exempla ab Augustino proposita ad
unde
ita sit vitis

nomen;

dico,

Stoicorum de etymologia doctrinam illustrandam


libris et

in Varronis

fragmentis inveniantur.

17.
Martianus Capella, cuius dialectica ad
illis

id,

quod

in scholis

temporibus tractatum

est,

maxime adaptata

esse videtur,

doctrinam de origine

verborum prorsus

neglexit.

Praeter

1)

Qua de

re facile intellegitur

Augustinum non dubitavisse singuSteinthal


1.].

las rationes

etymologica3 quae ad Stoicorum doctrinam pertinent, velut


;

liTafts6iv et gvv&zolv, omittere


p. 12 et 13.

cf.

I p. 337

Mentz

1.

1.


possit.

40

unum exemplum, quod 'contrarium' illustrat (IV 360) nullum invenimus quod cum illis ab Augustino propositis comparari
Ubi autem Martianus 'contrarium' expedit, quo termino Augustinus quoque in ea parte dialectica, qua de origine verborum disputatur (VI p. 10, 22), usus est, fontem ex quo uterque hauserit non iam eundem esse perspicimus. Nam apud illum non agitur de origine verborum, sed de commutatione verborum, quae aliqua ratione mutantur (IV Itaque Stoicorum doctrinam ab Augustino (c. VI) 359). tractatam de origine verborum, quae per similitudinem, per contrarium ficta sunt, et quae ex toto partem aut ex parte totum significant, non, ut Augustinus in etymologiis, sed in
tropis enumerat.

Atque duae erant causae cur Martianus etymologiam praeteriret, primum quod magna ex parte libellum Apulei, qui etymologiam prorsus neglexerat, excerpserat, deinde quod, ut Usenerus (1. 1. p. 624) ostendit, omnino graramatici illis temporibus etymologiara valde neglegebant ). Verba, quorum
!

de etymologia Augustinus
e

disserit,

raagna scilicet ex parte

Varronis c>pia exeinplorum ducta sunt

veriloquia,

quae expedit,

in libris

Sed non omnia Varronianis, qui quidem


2
).

traditi sunt, indagari

possunt 3 ).

Ex quattuor enim

exemplis,
(c.

quibus Augustinus originem vocabuli 'verbum' illustrat


p. 9,

VI

17) unum a Varrone adhibitum


8,

esse testatur

Donatus
rebus

(Ad.

29)

):

verba a veritate dicta esse

testis est Varro'.

Exempla, quibus Augustinus

similitudinem verborum

quas verba significant illustrat (IV p. 10, 1 13), cum fragmentis 111 et 113 ((j.S.) exVarronis primo libro disciplinarum de grammatica excerptis comparari possunt. Exerapla, quibus
Augustinus abusionem vel catachresin (VI
p. 10, 13)

et con-

1)

Cf.

Augustini verba

VI

p. 9,

quibus Stoicorum etymologias irridet.

2)
3)

Cf.

Wilmannsii

1. 1.

p. 17.

De

ratione, quae inter Augustini et Varronis veriloquia inter-

cedat

cf.

Fr. Muller, de

logicis (Traiecti ad

veterum imprimis Romanorum Rhen. 1910) p. 223.


Goetzius et Schoellius
1. 1.

studiis

etymo-

4)

Quem locum

in adn. collig. p. 238.


trarium (VI
occurrunt, partira

41

in libris Varronis

p. 10, 22) illustrat, partira

non

cum Varronis exemplis non


l

consentiunt.

Velut Varro in
(

libro de lingua Latina ( 18) et


).

VI

libro
alia

79)

aliis

exemplis contrarium illustrat


se

Quomodo

exempla Augustini et Varronis inter comparatione intellegi potest:


Augustinus proponit
(VI p. 10, 22):
foedus
sit,
:

conspirent,

ex hac

Varro
fetiales,

dicit

de lingua Lat. V 86:

quod res foeda non


:

quod

fidei

publicae

vel

a foeditate porci

inter populospraeerant:

nam

dictum

per

hos

fiebat

ut

iustum
fides

conciperetur bellum et inde

desitum,

ut

foedere

pacis constitueretur.

(VI p. 11, 3):

de
effectum

ling.
is
si

Lat.

25:

puteus:

quod

eius

potatio est;

quamvis deorsum in unde sumi pote, terra, puteus; nisi potius quod
Aeolis dicebant ut nvta^iov
sic 7tvteov

a potu, non ut

nunc
(VI
locus
solet.
p. 11, 4):

cpQsao.

de circumduci de

ling. Lat.

143:

urbs: ab orbe, quod auspicato


aratro

quare
erant

et

oppida quae prius


aratro
est.

circumducta
et

ab orbe

urvo urbs

(VI p. 11, 7):

ling. Lat.

VI 45

horreura

mutata littera ab hordeo nominatum aut per abusionem, ut cuin horreum


:
:

tremo dictum a similitudine


vocis
.

ut arista in spica

hordei horrent; ibid.

106:

dicimus et
ditur.

ibi triticum

con-

hordeum ab

horrido.

Exempla, quibus Augustinus rationem Stoicorum

illustrat,

qua ad cunabula verborum pervenire sibi videntur, non magno discrimine apud Varronem occurrunt
1) Cf.

sine

Mentz

1.1.

p.

41 ad

fr.

13; Muller

1.1.

p. 223.


Velut Augustinus proponit
(VI
p. 11, vi

42

Varro
de
ling.

dicit

20):
;

Lat.

37

violentum a
1

'vincula'

et

vineta ac vinea a vite multa.


vitis

'vimen dicta possunt videri

a vino, id a vi; ibid.

quo aliquid vinciatur


violenta sunt;

et quia

62 ... et

horum
.
.

vinctionis

'vites'

quod

vis

Venus.

non quod vinab


eo
. .

adminicula quibus innituntur nexibus prendunt;

cere velit Venus, sed vincire. ipsa Victoria

quod
.

superati vinciuntur.

ideo

haec cum corona


et

et

palma.
capitis

quod corona vinclum


ipsa

a vinctura

dicitur

vieri,

id est vinciri.

(VI

p. 12,

2):

fr.

92
viere

G.

S.

(ex

libro

de

serm. Lat.):
vietus
:

propter similitudinem
incurvus senis appelde

enim

conectere

est.

(vitis)

unde vimen dictura


species et
viti

virgulti

latur

in rotis.

(VI

p. 12,

2):

ling.

Lat.

= (VI
itine-

22

p. 12, 2):

via: terra,

quaepedibus
flexuosa
dicitur,
et

vias quidera iter,

quod
ibid.

ea ve-

rantium
est, via

trita

hendo
ut

teritur

);

35:

vel:

quod

vi

pedum

trita est.

qua agebant actus, sic qua vehebant, [actus] viae


dictae.

Etiamsi non omnia veriloquia ab Augustino prolata cura


Varronianis consentiunt, taraen plurima Varronis
potest negari. Etenim non coguovimus nisi

non partem multorum


esse

veriloquiorum,quibusperditi HbriVarronispleni erant 2 ); accedit


quod, ut Muellerus praefatione suae editionis Varronis operis

de lingua Latina
diversis
locis

(p.

VII) evincit,

Varronem diversa
effici

tradidisse

constat.
alio

Itaque

non

potest

Augustini

veriloquia,
sunt,

quae

quodam modo

libris

Varronis non tradita

non esse Varroniana, sed potius coniciendum est Augustinum haec e Varronis perdito libro de dialectica excerpsisse.
1) Cf.

Steinthal

1.

1.

I2

p. 354.
t.

2) Cf. Goetzii

1. 1.

act. ac. Sax.

XXVII

p. 68.

43

18-

Augustinus quaestiones sequens in quas verbum vocavit


(VI
vi

p. 8,

29)

primum de
(1.
1.

origine verbi

disseruit,

deinde de
dialecticae

verborum

agit (VII p. 12, 12 eqs.).


p.

Eam partem
recensuit,

Reitzensteinius

70 eqs.) iam

ut hoc

loco

retractare supersedeamus.
arte rhetorica
(1.
1.

Agitur hac quaestione magis de

quam

dialectica recteque Reitzensteinius affirmat

p.

70),

Augustinum

Stoicorum

doctrinam

rhetoricam

Duplex autem est consideratio, qua ratione Augustinus hanc doctrinam (VII p. 13, 15) distinguit 'partim propter explicandam veritatem, partim propter conservandum decorem; quorum primum ad diaQua de lecticam, secundum ad oratorem maxime pertinet'. re 'nec disputationem deceat incomptam neque eloquentiam Disputatori ergo, si qua ei deoporteat esse mendacem'. lectandi cura est, rhetorico colore aspergendum est, et oraposterioris
aetatis

reddere.

tori

'si

veritatem persuadere vult'

dialecticis

quasi

nervis

atque ossibus esse roborandum.


Intellegimus
arte

ex

eis

verbis

rhetoricae

disciplina

quam

cum
(

vidimus

Martianus Capella, ut iam 13) eam partem, quae comprehendit 'quae dicenda
dialectica

cohaereat.

rhetoribus
adiunxit.

commodata Qua de re

est'

(IV 338) dispositioni


potest

dialecticae dialectica

conici

Varronem
illa

in

etiam

artem eloquentiae, quatenus


attigisse.

ad 'bene disputandi
dialecticam
infra

scientiam' pertinet,
arte rhetorica

Iam

Cicero
est,

cum

coniungere
I

conatus
oratore

ut loci

scripti

docent:

de orat.
scientia

128

'in

autem acumen

dialecti;

corum,
II

philosophorum .... est requirendum' ibid. 111 'ambiguorum autem cum plura genera sunt, quae mihi
ei

videntur

melius nosse, qui dialectici appellantur, hi autem

nostri ignorare, qui

frequentissimum in

non minus nosse debeant, tum illud est omni consuetudine vel sermonis vel scripti,
ambigitur,

cum

idcirco aliquid

quod aut verbum aut verba


habere, quae
sit

sint praetermissa'.

Orat. 113 'esse igitur perfecte eloquentis


eius propria,

puto non

eam solum facultatem

fuse lateque dicendi, sed etiam vicinam eius atque finitumam


ac tamen

44

Quamquam
est:
aliucl

dialecticorum scientiam assumere.

videtur
dicere,
et
l

oratio esse, aliud disputatio, nec idetn loqui esse

quod

utrumque

in disserendo
sit,

disputandi ratio
et orandi'

loquendi dialeeticorum
Evinci scilicet

oratorum autem dicendi

).

non potest Augustinum, qui paulo post (p. 15, 18) Ciceronem laudat, hac parte dialecticae non secutum esse sententiam Ciceronis, cuius doctrinam rhetoricam in libris de doctrina christiana in suum usum vertit tamen
;

propter dispositionem dialecticae apud Martianum Capellam


probabilius videtur illum coniunctas dialecticam et rhetoricam

iam

apud Varronem invenisse, qui

fere

decem annis post


2
).

Ciceronis

mortem disciplinarum

libros scripsit

19.

Sequuntur c. VIII impedimenta quae canda nascuntur ex vi verborum (p. 14,


auditorem ad veritatem videndam
aut ambiguitas verborum.
interest,
in

in veritate diiudi4):

'impedit

enim

verbis
et

aut

obscuritas

Inter

ambiguum

obscurum hoc

quod

in

ambiguo plura
sit

se ostendunt,

quorum quid
nihil aut

potius accipiendum

ignoratur, in obscuro
apparet'.

parum quod adtendatur


distinguit
(c.
;

autem Hac re exemplo

illustrata

Augustinus de obscuritate verborum disputat, cuius tria genera


VIII
2. p.

14,

12):

1.

quod sensui

patet,

animo

clausum
3.

est

ubi res animo pateret, nisi sensui clauderetur

quo etiam sensui absconditur, quod tamen si nudaretur nihilo magis animo emineret, quod genus est omnium obscurissimum. Haec tria genera Augustinus exemplo obscuri verbi 'temetum quod Augustini aetate fere ignotum erat, illustrat. Antequam autem ad ambiguitatem verbi explicandam
in
1
,

accedit,

ambiguum esse omne verbum ), exemplo verbi 'magnus' illustrat. Demonstrat enim verbum 'magnus' e compage enuntiati solutum et nomen et pedem choreum et innumerabilia alia esse posse
sententiam dialecticorum, qui affirment
3
1)

2) Cf. Ritschelii
3)

Q,uem locum Reitzensteinius adnotavit p. opusc. III p. 400. Diogen. Laert. VII 62; Gellius XI 12.

70.

45

cum autem nemo ambigua verba


id

verbis

ambiguis

exjilicet,

quod a dialecticis affirmatum sit, omne verbum esse ambiguum, de verbis esse singulis dictum (IX p. 15, 20). Ambiguitatis genera ab Augustino distinguuntur duo 1. in his quae dicuntur, 2. in bis quae (IX p. 16, 7) ):
1

scribuntur.

Primum genus rursum


tur (IX p. 16, 18):
A. in univocis,

dividi-

Martianus Capella definifuni-

vocum' (IV 356):


so-

quae non

lum vocabulo uno sed una


etiam definitione
contineri

Univocum est quando duarum aut plurium rerum unum nomen est et definitio

queunt auttantum communi


tenentur vocabulo sed
di-

ut

'vestis'.

versis expeditionibus expli-

cantur.

(X p.17,

13):

Martianus Capella definit

'ae-

B. in aequivocis, in quibus

am-

quivocum' (IV 355):

biguitatum perplexio prope


infinita silvescit.

Ambigui-

tatum quae ab aequivocis


veniunt prima
sunt:
1.

Aequivocum est quando multarum rerum unum est nomen, sed non eadem definitio

genera tria

ut

'leo'.

ab arte ab usu
a)
>

3.

ab utroque.
in

2.

ab arte, propter nomina quae verbis imponuntur.


b) ab usu, (loquendi) propter
c)

verborum

disciplinis

quod verba cognoscimus.


multi
dactylico

ab utroque: ut

si

quis dicat,

metro

scripserunt, ut est Tullius.

Primum genus
(X
p. 18, 13):

(ab arte) in duo genera rursum dividitur

quod sibi pro exemplo esse potest, b) quod sibi pro exemplo non esse potest. Etiam secundum genus in duo genera dividitur (X p. 18, 26): a) aut ex eadem oria)

gine, b) aut ex diversa origine.


*

1)

Cf. Reitzensteinii

1. 1.

p. 72.


a) translatio,

46

p.

Primi generis partes sunt (X

19,

5):
lit

cum

vel similitudine

unum nomen
vel

imultis

rebus,

ut Tullius

(orator et statua eius).

ex toto cuni
aut aut

pars cognominatur, vel ex parte totum dicimus, aut a genere


species,

aut a specie genus


efficiens,

aut ab efficiente effectum,


continetur,

ab

effecto

aut a continente quod

conversa
/3)

vice.

declinatio.

quidquid sive per voces sive per

signifi-

cationes

flectendo

verba contingit.

Sed, ut Augustinus ait

hoc genus ambiguitatum minutatim concidere ac persequi paene infinitum est.

(X

p. 19, 22),

Secundum genus
primas formas (X
a)
p.

(ex diversa origine)


19, 25):

dividitur

in

duas

tingit

quae contingit diversitate linguarum, diversitate originum verborum.

/3)

quae con-

Quod rursus in duo genera scinditur a) sub eodem genere partis orationis,
genere, y) ex utroque
(i. e.

/3)

sub diverso

ex arte

et

ex usu verborum) tot


in

ambiguitatum formae possunt existere quot rioribus enumeravimus (X p. 20, 7).


2.

duobus supe-

Ambiguum genus quod


syllabarum
)
.

in scriptis solis reperitur:


.

a) aut spatio
,

b)

aut acunnne

}
j

c)

aut utroque.

20.
Hactenus Augustinus commentationem de dialectica confecit. Non modo partes dialecticae quae vocantur de eloquendo, de proloquendo, de proloquiorum summa non tractatae sunt, sed ne prima quidem pars dialecticae quae vocatur de loquendo usque ad finem est adducta. Summa enim forma Augustini primae partis de loquendo hac dispositione dialecticae continetur (VI p. 8, 30) verborum origine, vi, declinatione, ordinatione. Quarum ab Augustino tractatae sunt
:

c.

VI
17TT

origo verborum

c.

Vll-X

c. c.

VIII obscuritas verborum


(

vis

verborum

<
l

IX p. 16, 7 eqs.

c.IXp. 16-X verba univoca


c.

ambiguitas verb.

{
{

X eqs.

verba aequivoca.


Ad complendam
restant partes
igitur

47

de

primam partem
et

loquendo
partes

quibus
de

declinatio

ordinatio

expediuntur-

ad complendum totum librum


de
eloquendo,

de

dialectica restant

proloquendo,

de

proloquiorum

summa

Etiam restat in tractandis generibus ambiguitatis verborum illud quo de plurivocis agitur. De quo Martianus Capella haec docet IV 357: 'plurivocum est quando multis nominibus una res dicitur ut gladius. nam et ensis et mucro idem signincant'. Non secus Roethius hoc genus plurivoci
vel
p.

ut

ipse

ait

multivoci in

categ.

Arist.

(Migne

vol.

64

168) definit:

'multivoca sunt

quorum plura nomina una


:

definitio est, ut est

scutum, clipeus
;

his

enim plura nomina,

sed una dennitio est

et

M. Porcius Cato his enim tot nomi-

nibus res una subiecta

'est'.

21.

Circumspiciendum nunc

est,

num

forte ex locis quibus-

dam

Augustini dialecticae, qui ad Varronis libros de lingua


Reitzensteinius in libro laudato, quo Varronis

Latina referantur, de fonte e quo Augustinus hausit certiora


eruere possimus.
libros de lingua Latina tractavit, conatus est
illius

primum librum
dialectica

Varronis operis ex Augustini fragmento de

denuo construere, cum hunc libellum e Varronis primo libro de lingua Latina fluxisse totum affirmaret. Quod Reitzensteinius hac in re ausus est, his coniecturis continetur.

Iohannes Mauropus Euchaitensis

et

Iacobus Edessaeus ety22 et 23), exordium

mologias suas ex uno fonte hauserunt

(p.

autem etymologici libri, quo usi sunt, redit ex parte in commentario Iacobi Edessaei, quo interpretatus est orationes collectas, quae a Severo Antiocheno de rebus divinis {Xoyoi Lineamenta autem huius exordii 7ii&q6vlol) habitae sunt, congruunt cum sentmtiis, quas Varro initio libri octavi de lingua Latina ( 1 Cum autem etiam in 24) profert. Augustini dialectica argumenta quaedam exstent, quae cum

illo

exordio

libri octavi

congruere viderentur, Reitzensteinius

conatus est ab hac re profectus doctnnam a Varrone primo


libro tractatam restituere.


Haec
ratio

48

iam a Roehrscheidio accuratiore interpretaet

omnibus argumentis expensis ita refutata est *), ut vestigia similitudinis quae exstare videbantur inter Varronis initium libri octavi et initium libri e quo Iohannes Mauropus doctrinam etymologicam delibavit, prorsus evanescerent. ^Nihilominus nunc Reitzenstinii argumenta quatenus ad Augustini dialecticam referuntur, sequamur, ut et ipsi
tione locorum

videamus

probabilisne

sit

huius

viri

doctissimi

de

fonte

enim eas partes Augustini Augustini ratio. dialecticae. quibus de origine verborum (c. VI) et de ambiguitate verborum (c. X) agitur, cum Varronis generibus quae originem verborum declinationis universe conspirare
Reitzensteinius
,

comprehendant (d. 1. L. VIII 14 19) propter haec argumenta pro certo affirmat dispositionem declinationis Varronis
:

1.

1.

14

19
,

quodammodo
et

quasi
1. 1.

cognatione

cum

tropi&

esse coniunctam (Reitzensteinii

p.

78 et 79) atque apud


Dio-

omnes Latinos esse eandem

Graecos grammaticos dispositionem tropi


6,

velut

medem
nant
k

457,

2,

apud Scaurum, Charisium 272, qui quadruplicem divisionem tropi


ab
6,

discer-

ab animali ad animale, ab animali ad inanimale, ab

inanimali

ad

animale,

inanimali
13:

ad inanimale

, ;

velut

apud Quintilianum VIII a rationali ad rationale

'secantur haec in plures:


;

ut

et

idem de irrationalibus
est,

et

haec
2
).

invicem, quibus similis ratio

et

a toto et a partibus'

Hae autem

partes tropi Reitzensteinio in dispositionem


1.

declinationis Varronis

1.

VIII 14
in

19

quadrare videntur.
genera declinationis

Sed videamus quam Varro hoc loco redegerit.

divisionem

Varro proponit has partes:

14 nomina declinantur aut


1.

in

2.

in

earum rerum discrimina earum extrinsecus


rei

in

sua discrimina declinantur aut


1.

propter ipsius
propter
illius

naturam de quo

dicitur.

aut

2.

(usum) qui dicit


p.

1)

Gotting. gelehrt. Anz. 1908, vol. II


Cf.

794 eqs.

2)

Muller

1. 1.

p.

257 adn.

1.

propter ipsius
1.

49

rei

discrimina

aut ab toto
(aut a parte)
!

2.

(quae a toto declinata sunt aut


1.

propter multitudinem

2.

propter exiguitatem)

2
)

15 quae a parte declinata


1.

aut a corpore

2.
((3.

aut ab animo
aut ab eis quae extra hominem))
3
)

16

Sequitur id genus declinationis, quod 'propter eorum

qui dicunt

usum

declinati casus'

7 'propter

ea verba quae erant proinde ac cognomina'

18 'quae in eas res

quae extrinsecus declinantur'.

Convenientia dispositionis tropi et Varronis declinationis

proponere
oifendimus,

et

demonstrare, qua in re singuli

loci

inter

se

consentiant, Reitzensteinius omittit.

Nos quidem hac

in re

quod Varro omnino non de tropis agit, sed de universa declinatione verborum, ut exempla proposita ostendunt, velut 14: Terentius Terentia; homo-homunculus, capitecapitulum; homo-homines; 15: mamma mammosa; prudentia prudens; ingenio ingeniosus. Etiam hoc, quod Varro 16 de declinatione nominum, de casibus 17 de cognominis vel adiectivis exponit, cum tropis comparari non potest. Quomodo autem partes Augustini dialecticae cum Varronianis supra positis consentiant, ut omnes dubitationes de hac re evanescant, Reitzensteinius non exponit. Si enim illud quod Augustinus de translatione dicit (c. X p. 9, 5), quam partem
1

Reitzensteinius recenset
et
1

locos

cum Varronis verbis 14 comparamus, cognatio quaedam scilicet inter comparatos apparet, sed ea parum fidem facit Augustinum cum de
(p.

73),

translatione

ageret,

hac ipsa Varronis doctrina esse usum.


1. 1.

1)

Cf. Reitzensteinii

p.

67 adn.

3.

2)
cf.

Varronem

ita

disposuisse Reitzensteinius

coniecit

1.

1.

p. 67;

etiam
3)

Groetzii et Schoellii
1. 1.

adnotationem ad
p. 67.

p. 129, 9.

Cf. Reitzensteinii


(Jt

50

con-

exemplum afferamus, Varronis verba cum Augustini


14

tendamus
Varro
1.1.

sic

disserit:

Augustinus de translatione
agit

sic

(X

p.

19,

5):

(Nomina declinantur) propter ipsius rei discrimina

'Translationem voco
similitudine

cum vel unum nomen fit

aut ab toto, ut ab homine

multis rebus, ut Tullius et


ille in

homunculus, ab capite capitulum; propter multitudi-

quo magna eloquentia


statua eius dicitur,

fuit et

nem, ut ab homine homines; ab eo quod alii dicunt cervices et id


.

vel ex toto

cum pars cognovel ex

minatur,ut cumcadaver eius


Tullius dici potest;

cervix.

quae

a parte declinata, aut a cor-

parte totum, ut

cum

tecta

pore,

ut a

mamma mamut

dicimus totas domos eqs.\

mosae, a

manu manubria,
a pru-

aut ab animo,

dentia prudens, ab ingenio


ingeniosi'.

Neque exempla, quae Varro


res conspirant,

et

Augustinus adferunt, neque


de
generibus
ambiguitatis

cum Augustinus
faciat
l

inter translationem et decli-

nationem discrimen

et

verborum agat, Varro contra hoc loco non nisi de declinatione verborum expediat. Neque verisimile est quadruplicem divisionem tropi quadrare, ut Reitzensteinius p. 78 affirmat, in dispositionem, qua Varro declinationem in quattuor partibus disposuerit 2 ). Nara dispositio Varronis non certa aliqua ratione continetur 3 ),
sed partes, sicuti res ipsa cogit, se excipiunt.

Haud quatriplicis

quam autem
valere
1)

triplex divisio,

quam ubique
(p. 77),

initio libri octavi

Reitzensteinius sentit
19, 5

commonefacit

fit;

Translationem voco cum vel similitudine unum nomen Declinationem nunc appello, quidquid sive per voces sive 19,20 per significationes flectendo verba contingit.

2) Cf.
3) Cf.

Muller

1. 1.

p. 257.
1.

Roehrscheidii
1.

1.

p. 814.

4)

Velut:

1.

VIII 2

'cur et

quo

et

quemadmodum

in

loquendo

declinata sunt verba'.


p.

51

res fert,
et in libris
]

divisionis Augustini ambiguitatis


17,

14).

Nam

verborum in aequivocis (X praeterquam quod et triplices et quadruubi occasio et

plices divisiones Varro,

de lingua Latina et in libris disciplinarum

adhibet

J,

apud
id et
dis-

Augustinum tria singula genera non inveniuntur, cum genus, quod Reitzensteinius intellegit, tertium primum
secundura

genus comprehendat.

Ut

res perspicua

fiat,

positiones comparatione locorum illustremus.

Augustinus distinguit ambiguitatura


(c.

genera hoc raodo:

X
1

p.

17,

14)

'Ambiguitatum igitur quae ab aequitria sunt:


1

vocis

vemunt prima genera

unum ab
.,

arte

3.
)

tertium ab utroque.

2.

alterum ab usu

At Varro disponit tres partes hoc modo 1.1. VIII 2 'de huiusce multiplici natura discriminum orae sunt haec 1. cur, 2. quo, S. quemadmodum in loquendo declinata sunt verba'. Varro
:

ergo tres singulas partes declinationis distinguit, quae inter se


differunt,

Augustinus distinguit tres partes ambiguitatis generis,


et altera inter se differunt,
ait

quorum prima
aliam,

tertia

utramque

ut Augustinus

(X

p. 18, 7),

confundat.

Qua de

causa hanc Varronianam divisionem

cum Augustino non com-

parandam

esse manifestum

fit.

Etiam alterum exeniplum, quo Reitzensteinius Varronis (p. 77) triplicem divisionem orationis partium probare vult, cum rebus ipsis omnino non concordat. Varro enim dicit 1. 1. VIII 11 -f- quarum generum declinationes oriantur, partes orationes sunt duae (ni)si 2 ) item ut Dion in tris diviserimus partes res quae verbis significantur: unam quae adsignificat casus, alteram quae tempora, tertiam quae neutrum Hoc loco autem Varro ne suam quidem sententiam de partibus orationum refert, sed Dionis 3 ). Varro enim ipse omnino non
4
:
1
.

tres,

sed quattuor partes orationis distinguit, velut

1. 1.

VIII 44:

'quod ad partis singulas orationis, deinceps dicam.


Cf.

quoius

1)

Usener
pro
si

1. 1.

p. 626.
1.

2) Nisi
3) Cf.

coniecit Roehrscheidius
p. 13, 3;

1.

p. 803.
1.

Schoemann, Redeteile

Roehrscheidii 1. 4*

p. 803.

52

quoniam sunt divisiones plures, nunc ponam potissimum eam qua dividitur oratio secundum naturam in quattuor partis in eam quae habet casus et quae habet tempora et quae habet neutrum et in qua est utrumque' ! ). Videmus igitur Varronem triplicem quidem divisionem partium orationis cognovisse, sed ipsum quadruplicem proposuisse, qua quoque in declinatione verborum (1. 1. X 17) usus est 2 ). Argumenta ergo, quae Reitzensteinius profert (p. 77), quibus eandem
dispositionem Varronis exordii
biguitatis
libri

octavi et Augustini
est,

am-

neque cum Varronis neque cum Augustini dispositione congruunt. Nunc accedamus ad validissimum argumentum, quo Reitzensteinius primum librum Varronis de lingua Latina quasi fontem Augustini
libelli

verborum probare conatus

evicisse sibi videtur.

22.
Reitzensteinius
(p.

75)

pro

certo

habet duplicem
diviserit.

divi-

sionem verborum
Augustinus
(c.

IV)

in simplicibus et coniunctis, quibus partibus

totam linguam

eandeni esse

qua Varro totum opus de lingua Latina


operis Varroni
libro

distinxerit.
in

Cum

autem, ut Reitzensteinius contendit, haec divisio

prooemio

confirmanda esset,
jizqI

ad

hanc rem Varronem

Stoicorum

diaXantiKrjg esse usuni, ex

quo

summam

formam linguae atque artis grammaticae sumpsisset. Hoc modo primum librum Varronis operis esse compositum, atque Augustinum hunc librum in suuni usum convertisse. ut praeter
exempla
Sallu^tii

quae

Augustinus
libris
(p.

proposuisset et
nihil
si

quod
se

Vergilii
esset

Ciceronis

laudavisset
69).

dialecticae

Augustini

proprium

Res

ita

haberent,

ut

Reitzensteinio probabile videtur. sequeretur, ut Varronis liber.

multo maior fuisset quam Augustini

dialectica.

Magnitudo
expedit

autem
libello,

libri

Augustini,

si

Augustinus illum perfecisset, obiter


ratiocinatione.
(

computari
ut

potest

hac

Augustinus
nisi

iam vidimus
Schoemannii
1. 1.
1.
1.

20)

non

dimidium primae
1.
1.

1)

Cf.

p. 12; cf.

etiam Varronis

IX

31.

2)

Usenerii

p. 626.


partis
dialeoticae

53

Hoc fragmentum
editionis

de loquendo.

Crecelii 369 versus comprehendit, ut si statuamus reliquam dimidiam partem, si perfecta esset, item comprehensurani fuisse 369 versus, prima pars de loquendo comprehendisset

738 versus.

Si

porro statuamus

unamquamque partem de
fuisse

eloquendo, de proloquendo, de proloquiorum summa, quae non


tractatae sunt, etiam

comprehensuram

738 versus, totus

Augustini

liber.

si

ad finem perductus

esset,

2952 versus
maior
est

comprehendisset,
Varronis

Cum autem
si

versus Crecelii editionis versu


et Schoellii triente
sit,

libri editionis Goetzii

primus liber Varronis,


aftirmat (p

ab Augustino totus, ut Reitzensteinius

69) exscriptus esset, f


ita

2952 versus
Varronis

id

4428

versus comprehendisset.

Quae
qui

si

fuissent

primus
et

liber

quatuor
liber

partibus maior fuisset

quam

quintus de lingua Latina liber,


fere

1108 versus

comprehendit

septem

quam

sextus qui 620 versus comprehendit.

Cum

auteni Augustinus
,

liber ex ille partim dialecticam summatim tractavisset l ) quo materiam excerpsit certe multo maior fuisse videretur

quam computavimus.
ticam

Primus autem
(p.

liber

Varronis,

quo

Varro. ut Reitzensteinius affirmat

75) linguam et
leviter

grammatractavit,

forma
certe

commentationis

dialecticae

neque

multo maior
debuit
,

erat

quam
quo,

reliqui

libri,

potius brevior esse

neque minor esse potuit


ut ipse
ait

immo quam
9,

Augustini

de dialectica liber,
(dialecticae)

(VI

17)

nullam
vertit,

partem
si

praetermittere

velit,

Itaque
con-

Augustinus,

vere dialecticam Varronis in


libri

suum usum

non epitomen dialecticae primi


,

de lingua Latina^

sed secundum librum disciplinarum


tata erat, pro fundamento habuit.

ubi copiosius res trac-

Quomodo autem argumenta Reitzensteinii accommodari possunt ad dispositionem in quam et apud Martianum et
apud Augustinum
partes
dialecticae

redactae

sunt?

Si

1)

Nonnullis locis Augustinus dicit materiam

sibi esse

contrahen11;

dam
13,

ne prolixe de dialectica disputet:


14;

VI

p. 9, 17;
cf.

12, 10;
1.1.

VII p. 12,
p. 224.

VIII

p.

14,3;

IX

p.

17,7; 19,22;

Muller


Reitzensteinii

54

libro

argumenta probare no-bis placeret, efficiendum nobis esset Martianum dispositionem et alios locos qui cum
conveniunt aut
e

Augustini

primo

de lingua Latina

sumpsisse aut Varronis disciplinarum


in

librum de dialectica

eandem dispositionem
lingua
Latina.
e

fuisse

de

Cum

redactum ac prooemium operis autem Martianus artes liberales


grammaticae
(III 229),
!

magna

ex parte

Varronis artibus sumpserit, quod praeter

alia testimonia etiam testatur dispositio

quae ex Varronis primo libro disciplinarum ducta est ), non est dubium, quin nullus alius liber Varronis et Martiano et Augustino doctrinam dialecticae praebuerit nisi secundus
Varronis disciplinarum liber de dialectica.

33.
Antequam
alia

argumenta, quae nostram sententiam de

boc Augustini dialecticae fonte confirment, proponimus. nobis visum est demonstrare, quantopere Augustinus eiusque amici
Mediolani et in
villa

Verecundi
2

ubi

Augustinus principia

disciplinarum scribere incohavit

),

Varronis quidem librorum

disciplinarum studio dediti fuerint, interpretatione carminis


Licentii,

quo amicus
studiis

et

discipulus Augustini

magistro
epistula

suo

de Varronianis
libris

atque ut videtur,

de

disciplinarum

rationem reddit.
1

Hoc carmen traditum

Au-

gustini XXVI Mignii vol. 33 p. 104, a Wernsdorfio 'Poetarum Latinorum minorum volumine IV p. 516 eqs. emendatius editum est. Ritschelius autem carmen quamquam poeta ab

Augustino disciplinarum libros ad interpretationem Varronis petivit, in quaestionibus de Varronis librorum argumentis

433 adn.) non ad Primus Fabricius (Bibl lat. med.


(opusc.
III
p.

illius

disciplinas

contulit.

aet. vol.

IV

p.

810) id ad

Varronis disciplinarum libros pertinere


plinis adhibita
1) Cf. 2)

vidit,

deinde Usenerus,

qui propter singula argumenta. quae in carmine e Varronis disci-

cognoscenda essent, animos adillum convertit 3 ).


Wilmannsii 1. 1. p. 99 eqs. 1. 1. p. 601 'inchoaveram quippe tantummodo istam
;

5; Useneri

Retract. I 6:

apud

Mediolanum disciplinam
3)

(de musica)'.

Useneri

1.1.

p.

600 adn. 1: 'Ich m5chte bei dieser Gelegenheit


Auctor
Augustini
v.

55

24.
huius

carminis

Licentius

civis

et

municeps

fuit.

Thagastensis et Christianus, quod ipse dicit

137.

Hic

adulescens

cum Augustino

erat in villa Verec.

cundi Cassiciaca apud Mediolanum (conf. IX

3)

ubi

ille,
c.

postquam professionem rhetoricae deposuit


et

(conf.

IX

2),

eius

amici

Alypius,
ut ait
1.

Navigius, Licentius, Trygetius,


1.,

ab
qui

aestu saeculi,

requieverunt
2
).

*).

Augustinus,

moderator erat Licentii studiorum artium eum ad studium


imprimis disciplinarum vocavit

Sed Licentii studia, postquam Augustinus in Africam revertit, parum processerunt ut carmine ad Augustinum
,

misso referret sumniam Varronis doctrinam sine interpretatione

magistri Augustini valde


illo

causa ab
petit
3
).

'scripta salutiferi

obscuram, qua de sermonis' et libros de musica


sibi esse

Inquiramus nunc
sunt et de

illos versus,

qui de studiis Varronianis

disciplinis ipsis 4 ).

Arcanum Varronis iter scrutando profundi Mens hebet, adversamque fugit conterrita lucem. Nec mirum; iacet omnis enim mea cura legendi,
Te non dante manum
5
et

consurgere sola veretur.

Nam
Q.uis

simul ut perplexa

viri

compendia

tanti

Volvere suasit amor, sacrosque attingere sensus,

numerum

dedit

ille

tonis

mundumque

Tonanti.

welche Ritschls bahnbrechende UnterVarros disciplinae durch ein Gredicht des Licentius erfahrt, das Augustinus dem Briefe n. 26 t. II p. 39 eingelegt hat; in v. 1 14 werden iiber den Inhalt dreier Biicher, der Musik, der Geometrie (dies unbedeutend) und Astronomie, brauchbare Andeutungen

auf eine Erganzung hinweisen,


iiber

suchung

gegeben'.
1)

2)
3)

De De

ordine I

2, 5. 8,

ordine I

24.

Quos Augustinus
Retract. I
6.

in villa

Verecundi Cassiciaca componere coep. 413.

perat

cf.

4)

Versus laudamus ex editione Baehrensii FPR.

56

Disseruit canere, et pariles agitare choreas,

Implicuit nostrura varia caligine pectus,

10 Induxitque animo rerum violentia nubem.


Inde figurarum positas in pulvere formas

Posco amens aliasque graves offendo tenebras,

Ad summam astrorum
Obscuros quorum
Fabricius (Bibl.
lat.
ille

causas clarosque meatus,


situs

per nubila mbnstrat.

med.

aet. vol.

IV

p.

810)

v. 1

'arcanum

Varronis

iter'

putavit Varronis

novem

libros disciplinarum a

Licentio esse signatos; Wernsdorfius vero sibi persuaserat a


Licentio P. Terentii Varronis Atacini 'Chorographiam' indicari,

cum

idem, quod Licentius hic scripsisset, argumentum fuisset

chorographiae. Fragmenta scilicet carminis P. Terentii Varronis Atacini,

quae Chorographia inscribuntur, tradita sunt 1 ). quae de harmonia caeli agunt, sed difficultates, quae ita
Licentii
(v.

mentem
iaceret

hebetaverunt
inveniri

(v.

2),

ut omnis cura legendi

3),

in eis

non possunt, immo fragmenta


qui Licentii

perspicuitate atque elegantia insignia sunt (Ritschelii opusc.


III p.

433

adn.).

Nemo autem
egisse,
et

carmen

legerit

sententiam habebit Augustini discipulum deP. Terentii Varronis


Atacini

carmine

ad
id

huius

interpretationem
(v.

ab

Augustino scripta

salutiferi

sermonis

146) et libros de

musica

(v.

150) petivisse.
v.

Sed
1

Varronis arcani itineris

quod Licentius de difficultate dicit, rectius trahamus ad Reatini


libris et

summam
et

doctrinam, cuius in disciplinarum

Augustinus
significare

discipulus Licentius Mediolani et Cassiciacae versati sunt,


nihil

Itaque

aliud

v.

'arcanum Varronis
ducit.

iter'

videtur nisi rationem ac viam ([is&odog), qua Varro Licentium

ad arcanam Pythagorae doctrinam


verbo
'at
'iter'

Velut Tacitus quoque


(dial.

hac significatione usus est


sit,

de orat. 19):

certe imbutus
est,

novis et exquisitis eloquentiae itineribus


effugiat'-

opus

per quae orator fastidium aurium


v.

Fere

eadera ratione

5 'perplexa viri (Varronis) corapendia' inter-

pretanda sunt, quae significare videntur intricatas vias compen1)

Baehrens, Fragm. poet. Rom.

p.

332

H. Meyeri, Anthologia

vet. Lat. epigr. et

poem.

vol. I p. 19.

57

Licentii

autem amor studendi maior erat quam intellegentia; itaque Augustinum ad explicandam Varronis doctrinam advocat:
diarias quibus Varro doctrinam explicat.
'iacet
v. v.

omnis enim mea cura legendi


et

Te non dante manum,

consurgere sola veretur.

26

An

te voce vocem, clari

quem

rector Olympi
iussit

Fontibus infantum praefecit et abdita


Vbertate animi longe ructare fluenta?
Ferto, magister, opem, ac iutum
v.

(?):

ne desere vires

30 Invalidas

mecumque

sacras subvertere glebas

Incipe tempus enim, nisi

me

mortalia fallunt,

Labitur in seniumque trahit.

Opus autem quod Licentius v. 29 ab Augustino extrema parte carminis nuncupat:


v.

petit in

145 Interea venient quaecunque futura bonorum


Scripta salutiferi sermonis (et
illa

priorum

v.

Aequiparanda favis, reputans quae pectore in alto Conceptum in lucem vomuisti nectareum mel), Praesentem ipsa mihi te reddent, si mihi morem 150 Gesseris, et libros, quibus intellecta recumbit
Musica, tradideris;

nam

ferveo totus in

illos.

Quibus ex versibus certe concludendum est Licentium


nullos alios libros ab Augustino petivisse nisi libros discipli-

narum,

et

inter

eos

lmprimis

libros

de musica.
favis'

Hi sunt
magistri
id,

'salutiferi

sermones
libris

priorum

aequiparanda
ille

Augustini et discipuli Licentii, quibus


in

sperabat,

quod

Varronis

obscure esset dictum, melius explicatum se

reperturum
v.

esse.

Cum autem

Licentius Augustinum admoneat


intellegi potest, nisi

26, ut

opus

conficiat,

non aliud opus


libri

Mediolani et Cassiciacae incohati


responsa,

disciplinarum, iu quibus

quae apud Varronem lateant (v. 24) Licentius se invenire putat. Si vero consideramus Augustinum interpretatione

imprimis artium liberalium insignem fuisse

),

et,

ut

1)

Quod

ipse dicit conf.

IV

30:

'non enim sentiebam

illas

artes

etiam ab studiosis et ingeniosis difficillime intellegi, nisi

cum

eis

eadem


ex libro
de ordine scimus,
et,

58

studium disciplinarum
liberales

Licentio

commendasse,

ut videtur,

Augustinum ipsum artes

ad instituendos amicos scribere incohasse, probabile videtur Licentium carmine, quo quasi rationem de suis Varronianis
studiis

Augustino redderet, a magistro suo efflagitasse, ut


si ita

libros disciplinarum incohatos perficeret.

Quae

sunt,

non dubium amplius cuiquam videatur.

quin id quod Licentius in carmine de Varronis doctrina dicit

ad Varronis libros disciplinarum referendum

sit.

25.
His expositis subicienda est quaestio,
nobis aliquid traditum
sit,

num

forte

carmine

quo certiorem speciera singularum


menti
nostrae

artium a Varrone pertractatarum


liceat.

informare

Versus
difficiles

7 et 8

nos docent de argumentis eorum librorum, ac rationem Varronis Licentio


Varro,
ut Licentius
his

qui propter perplexam viam

erant
dicit,

ad intellegendum.

versibus

'numerum
libro de

dedit

tonis

mundumque Tonanti
Res ipsa loquitur

disseruit canere, et pariles agitare choreas'.

Varronem hoc

gorae disputasse.
re egerit, temptare

numeris et harmonia caelorum PythaSed cum Varro pluribus in libris de ea

debemus num

certius quid statui possit.


libri

Tria Varronis opera in quaestionem vocari possunt, aut

disciplinarum aut logistoricorum liber qui inscribitur Tubero

de origine

humana
de

aut

libri

de principiis numerorum.

His

novem

libris

principiis
1

numerorum Varro
ut
Ritschelius
1.

doctrinam
1.

Pythagorae

tractavit

),

neque,

p.

442
de
de

probavit, eisdem libris geometriam et musicara praetermisit.

Sed non
principiis

est

dubium, quin materiam, quam Varro


exposuit,

libris

numerorum

magua ex parte

libris discilibri

plinarum retractaverit, velut fragmentum alicuius


principiis

numerorum, quod incertus auctor


ille

libelli

de gram-

conabar exponere et erat

excellentissimus in

eis,

qui

me exponen-

tem non tardius


1)

sequeretur'.

Cf. Ritschelii opusc.

III

p. 442.


matica
in

59

appendice Augustini operis servavit


libello

),

rursum

in-

2 venitur in Varronis quinto libro disciplinarum de arithmetica ).

Deinde ex Censorini
libro logistoricorum

de die natali intellegitur Varronem

qui vocatur Tubero de origine


3

humana

9 Chaldaeorum Pythagoricam doctrinam tractasse ) transeo ad opinionem Pythagoricam Varroni sententia explicata tractatam in libro qui vocatur Tubero et intus subscribitur
:

IX

"hac

de origine humana'.
libri
4

Ad argumentum

scilicet logistoricorum

bene quadrat, quod Censorinus de harmonia caelorum


scriptore, qui e Varronis libris

Varrone ipso aut ex aliquo


)

hausit 5

sumpsit,
c.

velut

c.

XIII:

quamquam
6
),

doctrina,

quam
musica

Censorinus

de regulis musicae inserit


potius
e

non

e logistori-

corum
ex

libro,

sed

libro

disciplinarum

de

derivata esse videtur.

Cum

vero Censorini doctrina de musica

Varronis

libris

ducta

ex parte

cum Martiani
7
),

Capellae

disciplinarum libro de musica consentiat

coniciendum est

Varronem

in

VII libro disciplinarum de musica Pythagorae

doctrinam tractavisse.

Ad interpretandam autem sententiam versus 7 'Quis numerum dedit ille (Varro) tonis nos ailiuvat Martianus,
.'
.

qui omnia quae in


scripsit, ut

IX

libro de
8
),

musica de numeris

et tonis

Deiterus evicit
p. 1403.

Varronis disciplinarum libro

1)

Migne vol.32

2) Cf. Ritschelii opusc.


3)

III

p. 363.
p.

O. Iahnii praefat. Censorini editionis


:

VIII.

4) Ritschelii opusc. III 482 adn.

'In BetrefF der Logistorici diirfte

die allgemeine Vorstellung von philosophischen, namentlich ethischen, jedoch mit einem reichhaltigen Beiwerk historischer Belege durch-

wirkten, und

mehr

popular

als

systematisch

gehaltenen DiscurCf.

sen

dem Wahren immer noch am


p. 329.

nachsten kommen'.

etiam Hirzel,

Dialog I
5)
6)

Cf.

Holzer

1.

1.

p. 8.

X: 'sed haec quo sint intellectu apertiora, prius de musicae regulis huic loco necessaria dicentur, eo quidera magis, quod ea dicam quae ipsis musicis ignota sunt. nam sonos scienter
Censorini
1.1. c.

aliqua

tractavere et congruenti ordine reddidere illorum

*,

ipsis

autem sonis
musici'.
1.1.

motuum modum mensuramque


7)

invenere geometrae magis


1. 1.

quam

Cf.

Censorini

1. 1.

c.

12 et Martiani

926; Holzeri

p.9eqs.

8)

H. Deiter, Ueber das Verhaltniss

d.

Mart. Cap. zu

Aristides

Quint. (Progr. Posn. 1881).


de musica excerpsit.

60

enumerat duodeviginti tonos perfecti sonorum gradus per omnes tropos et explicat 932 symphonias, id est vocum discrimina quae inter se harmonia consonant. Qua de re concludendum est
931

Martianus enim

Varronem in libro de musica gradus sonorum tractavisse et numeros tonis ut Licentius ait, dedisse. Ad hunc librum
,

interpretandum Licentius Augustini libros de musica desideravit. Sed etiam aliud adminiculum in arcanis Varronis
itineribus
v.

sequendis

Licentius

desiderabat

quod

ut

dicit

12, poscit
c.

amens.

Scimus enim ex Augustini confessionibus


etiam doctrina de

(IV

16) Aristotelis categorias iiguris in pulvere depingen-

tibus magistros

interpretari solitos esse;

proloquiis in dialecticae arte ad meliorem intellectum figuris

describebatur

).

Tales figuras Licentius


v.

perplexa

doctrina

Varronis vexatus poscit


scuros

11, quibus magistri et astrologi astrorum meatus, quorum Varro, ut Licentius v. 14 ait obsitus
2
).

per

nubila

monstrat
duos

explanabant
libros
7

et

demonquibu>

strabant

Distinguimus
Licentius refert,

igitur

Varronis
(v.

de

unum quo
(v.

de musica

quo de astrologia

11

13)

8).

secundum

actum

est,

8 26.

non tali laude elatum est, qualem poeta exspectaverat, Animus enim Licentii a rebus divinis alienus 3 ), ut ex responso Augustini efficimus 4 ), Augustino valde displicuit. qua de re libri de musica Licentio non missi sunt.
Licentii

Carmen

ab Augustino

proloquia

Velut plures eodices octavi et undecimi saeculi figuras ad Apulei servaverunt cf. Meiss Progr. Lorrach 1886 ed. Apulei rrtQi kQ(ir)vticcs p. 18. Cf. etiam Martiani Capellae 1. 1. IV 337. 'astrologi non sunt? 2) Cf. Varronis Sat. Menippeae 280 (Buech.) Exemplum huius per tiguras qui conscribillarunt pingentes caelum
1)
:

institutionis

astrorum meatus Macrobius comm. in somn. Scip. I


74 et totus semel 33
p. 103.

21, 3 eqs

servavit.
3) Cf. v.
in

tua corda venirem, ni

meus coniugio

incumbens retineret euntem.


4)

Migne

v.


curis maioribus raagisque

61

id est Cassiciacae,

Augustinus apud Mediolanura

cum
l

animus vocaret ), sex libros de niusica de rhythmo tantum lineamentis descripserat 2 ) atque sibi proposuerat ad hos de rhythmo libros sex Sed 'postquam ei curarum ecclesiastide melo adiungere.
necessariis

fugerunt de musica neque ad finem adducere ), neque omnes emendare posset. Ita factum est, ut sextum
est,

carura sarcina imposita


3

omnes

illae deliciae

manibus'

ut

libros de

tantum librum, qui, ut ipse rorum sit 4 ), ipse emendaret.


scopo misit,
scire

ait (ep.

L),

omnis fructus ceteepi-

Hic sextus liber Memorio


consisterent
illis
,

qui ab eo libros disciplinarum petiverat,

atque
5
).

voluit

quibus
priores

numeris quinque

versus

Davidis

Utrum ab Augustino
ediderunt,

ipso an ab
libri

qui libros de musica


sint,

emendati
I c.

nescimus;

cum autem Augustinus Retractationum


e sexto libro

11

exempla solum

de musica proposuerit, conici potest ante annum quo retractationes scripsit, alios libros de musica non 427, emenclatos, sed post Augustini mortem anno 430 emendatius
esse editos.

27.
carmine Licentii ad eruendum fontem Augustini eftici possunt, sunt haec: Licentius ab Augustino ad interpretationem Varronis artium liberalium libros disciplinarum
e
(salutiferi serinones
et libros
libri

Quae

de musica)
ratione

petivit.

Augustini

igitur

disciplinarum
,

eadem

ac Varronis

comdoc-

positi erant

sed

ita scripti,

ut obscuram et

summam
etiam
ei

tnnam
parum

Varronis explicarent.
in

Augustinus ergo Varronis libros


convertit,

artiuin ita

suum usum

ut illas

qui

ingeniosi essent intellegerent. Quodsi haec erat ratio atque effectus Augustini disciplinarum, fons, e quo Augustinus

hausit, Varronis opus erat disciplinarum.

1)

August. ep. 101 Migne


Retract. I 6 et 11.

v.

33

p. 369.

2)

3)

August. ep. 101 Migne 33

p. 369.

4) Retract. I 11, 1.
5)

August.

ep.

101 Migne 33 p. 369.

62

Examinemus nunc argumenta, quae nostram sententiam de hoc fonte Augustini dialecticae confirment. Nullum fragmentum Augustinus servavit e Varronis libris de lingua Latina,
sed
e

primo

libro

disciplinarum

de

grammatica

b)

).

Augustinus libellum 'de dialectica' sicut disciplinarum librum

quendam
tico

inscripsit

(11)

et in extremis capitibus

proprie philosophiae materiam tractavit, quae a libro

(VII X) gramma-

abhorret

).

Dispositio Augustini dialecticae

cum Varronis
dispositione
et
litteris

partibus

dialecticae

congruit,

ut

ex Martiani

efficimus ( 13).
in

Augustinus
disseruit,

de

sono verborum

dialectica

non

quod Varro eandem

iam in primo libro disciplinarum tractaverat ( demonstravimus Augustinum neque e pluribus libris de lingua Latina ( 2) neque e primo libro huius operis dialecticam excerpsisse ( 22). His vestigiis viam, quae ab Augustini dialectica ad Varronis disciplinarum librum ducit, impressam videmus, ut dubitatio de fonte e quo Augustinus dialecticam Reitzensteinius quidem magno hauserit, plane removeatur. cum acumine Varronis prooemium de lingua Latina librorum fontem esse Augustini dialecticae exposuit, sed neque sententiae
eius
4
J,

materiam Deinde 15)

ullus

virorum
5

doctissimorum
),

ut

Goetzius

3
),

Funaiolius

Roehrscheidius
ille

Mullerus

),

astipulatus

est,

neque argumenta quae


Augustini
cordant,

profert,

cum rebus

ac rationibus

dialecticae et Varronis

initii

libri octavi ita

con-

ut ullam persuadendi necessitatem habeant.


est,

Con-

siderandum autem

num Varro

in libro disciplinarum qui

quod iam primo libro de lingua Latina exposuerat, ex parte rursum expediverit. Quae si ita erant. Varro quidem ex primo libro de lingua Latina duplicem
est de dialectica, id

divisionem totius linguae in verbis simplicibus et verbis coniunctis


libro

de

dialectica

quasi

fundamentum
1. 1.

supposuit.

1) Cf.

Funaioli

1.

1.

p.

187

Goetzii et Schoellii

p. 227.

2) Funaioli 1. 1. p. 187. 3) Cf. Berliner philol. Wochenschrift vol. 21, Lipsiae 1901, p. 1031.

4)
5)

Gramm. Rom. Fragm.


1. 1.

p. 187.

Gotting. gel. Anz. 1908 II p. 814.


p.

6)

255 eqs.


Hanc divisionem autem
ille

63

prooemio librorum de lingua Latina non potuit nisi rationibus probare J ) at in libro disciplinarum de dialectica cum probare tum aliquo modo copiosius expedire debuit. Neque enim perinde est, utrum prooemio, quod postulat brevitatem tota doctrina linguae
Latinae brevi conspectu forma dialecticae tractetur, an haec

materia
in verbis

separato et

proprio

libro

exponatur.

Sive

igitur

Varro primo

libro de liugua Latina clivisionem totius linguae

simplicibus et verbis

coniunctis

expedivit sive ad

banc rem brevi expositione alicuius Stoici 7Cql diaXEXTLTtrjg usus est, non est dubium, quin Varro postero libro de eadem materia multo copiosius, quam prooemio operis de lingua
Latina
fieri

potuit, dialecticam tractaverit.

Quis compilator

autem materiam e summario prooemii excerpere mavult quam e libro quo tota res accuratius et uberius explanata est?
Augustinus vero,
erat,
si

qui

penitus

Varronis disciplinis

imbutus

ad librum de dialectica componendum Varronis dislibro

ciplinarum

de dialectica non usus esset


et e

atque hunc
libro-

fructum Varroniani ingenii contempsisset

prooemio

rum de

lingua Latina dialecticam excerpsisset, iudicio lapsus


egisset.

imprudenter
1)

Sic etiam argumentatur Reitzensteinius p. 75.

VITA.
Natus sum Balduinus Fischer Borussus patre Antonio matre Magdalena Coloniae Agrippinae a. d. XIII Kal. Quintiles
a.

MDCCCLXXVII;

fidem profiteor evangelicam.

Primis

litterarum disciplinis in gymnasio Novesiensi imbutus, post

morbum longinquum
deductus sum, quae
florebat.

atque gravissimum

in

scholam privatam
in

tum Baropio rectore

vico

Keilhau

Ubi huius scholae testimonium maturitatis autumno MDCCCLXXXXIV adeptus Berolinum aliasque urbes me conut rebus mercatoriis

tuli,

operam darem. Interea voluntarius


militavi, cuius inter subsidiarios

in imperatoris classe

annum

nunc pyrotechnus sum. Consilio autem postea mutato denuo litteris me dedi, ut autumno anni MCMVII in gymnasio Berolinensi,

quorl Leibnizii noraine insigne est,

maturitatis testi-

monium extraneus

adipiscerer.

Primum

Berolini studiis philo-

logicis, historicis, philosophis

per sex menses

me

dedi, deinde

Ienae per quattuor semestria, tum Berolini per altera duo.

Vere anni
cuius civis
linenses:

h.

almam matrem Ienensem, s. XI rursum petivi adhuc sum Docuerunt me viri doctissimi Bero-

Baesecke, 0. Hirschfeld. Imelmann, Lehmann-Haupt, E. Norden, Pischel (f), Roethe, M. C. P. Schmidt, Strecker, Stumpf, Vahlen (f), Wentzel. de Wilam o witz- Moellendor ff Ienenses Delbrueck, Diehl, Eucken, Goetz, Graef, Hirzel, Leitzmann. Michels, Nohl, Stoy, Weber.
;
:

Proseminario philologo et germanistico Berolinensi interfui

per sex menses, Ienensi proseminario philologo per tria semestria. Seminarii superioris coetus ut sodalis essem ordinarius humanitate effectum est Goetzii et Hirzelii directorum.

Ad exercitationes me admiserunt archaeologicas Graef etWeber. Quibus viris doctissimis cum omnibus gratias ago candidissimas, tum Georgio Goetzio, cui quantum debeam numquam me obliturum esse profiteor.

9062

#
inarum

THE INSTITUTE 0F MEDIAEVAL STUDIES

59 QUEEN'S PARK CRESCENT TORONTO 5f CANADA

966*