Vous êtes sur la page 1sur 44

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

C. Iulius Caesar
De Bello Gallico
Liber primus
Vocabulaire fourni ds Dglon 69
1. Gallia est omnis diuisa in partes tres, quarum unam

dividere,o,visi,visum: partager; sparer

incolere,o,ui: habiter

Celtae, nostra Galli appellantur. Hi omnes lingua, institutis,

Belgae,arum m.pl.: les Belges Aquitani,orum m.pl.: les Aquitains


Celtae,arum m.pl.: les Celtes
lex,legis f.: la loi

legibus inter se dif-ferunt. Gallos ab Aquitanis Garumna flumen,

Garumna,ae f.: la Garonne

a Belgis Matrona et Sequana diuidit. Horum omnium fortissimi

Sequana,ae f.: la Seine

sunt Belgae, prop-terea quod a cultu atque humanitate

humanitas,atis f.: la civilisation

prouinciae longissime absunt, minimeque ad eos mercatores

commeare: aller

saepe commeant atque ea quae ad effeminandos animos

effeminare: amollir, affaiblir pertinere,eo,ui (ad + Acc.): tendre


importare: apporter, importer
continenter: continuellement

incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua

pertinent important, proximique sunt Germanis, qui trans

Matrona,ae f.: la Marne

propterea quod: parce que

Rhenum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt. Qua


de causa Heluetii quoque reliquos Gallos uirtute praecedunt,
quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt, cum

praecedere,o,cessi,cessum (Acc.): lemporter (sur) fere: presque


cotidianus,a,um: quotidien proelium,ii n.: le combat
contendere,o,tendi,tentum: lutter, se mesurer prohibere,eo,ui,itum
(Abl.): carter (de)

aut suis finibus eos prohibent, aut ipsi in eorum finibus bellum
continere,eo,ui,tentum: (ici) borner, limiter

gerunt.
Eorum una pars, quam Gallos obtinere dictum est, initium
capit

flumine Rhodano,

continetur Garumna

flumine,

Oceano, finibus Belgarum, attingit etiam ab Sequanis et


Heluetiis flumen Rhenum, uergit ad septentriones. Belgae ab
extremis Galliae finibus oriuntur, pertinent ad inferiorem partem
fluminis Rheni, spectant in septentrionem et orientem solem.

Oceanus,i m.: lOcan ab (Abl.): (ici) du ct de


Sequani,orum m.pl.: les Squanes
vergere,o (ad): tre orient, tourn (vers) septentriones,um m.pl.: le
septentrion, le nord
extremus,a,um: extrme, dernier oriri,ior,ortus sum: commencer
pertinere,eo,ui (ad + Acc.): stendre (jusqu) inferior,ius:
infrieur
septentrio,onis
m.: le septentrion, le nord oriens,ntis: levant

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam

Aquitania,ae f.: lAquitaine

par-tem Oceani quae est ad Hispaniam pertinet; spectat inter

occasus,us m.: le coucher

Pyrenaeus,a,um: des Pyrnes

occa-sum solis et septentriones.


2. Apud Heluetios longe nobilissimus fuit et ditissimus

dis,ditis = dives,divitis

Orgetorix,igis m.: Orgtorix

Orge-torix. Is, M. Messala M. Pisone consulibus, regni cupiditate

M. Messala,ae m.: Marcus Messala

inductus coniurationem nobilitatis fecit et ciuitati persuasit ut de

inducere,o,duxi,ductum: pousser

finibus suis cum omnibus copiis exirent: Perfacile esse, cum

perfacilis,is,e: trs facile

uirtute omnibus praestarent, totius Galliae imperio potiri. Id hoc

praestare,o,stiti,statum (Dat.): lemporter (sur) potiri,ior,itus sum:


semparer (de: Abl.)
undique: de toutes parts continere,eo,ui,tentum: (ici) enfermer

facilius

eis

persuasit

quod

undique

loci

natura

Heluetii

M. Piso,onis m.: Marcus Pison


conjuratio,onis f.: le complot

continen-tur: una ex parte flumine Rheno latissimo atque


altissimo, qui agrum Heluetium a Germanis diuidit; altera ex

dividere,o,visi,visum: sparer

parte monte Iura altissimo, qui est inter Sequanos et Heluetios;

Sequani,orum m.pl.: les Squanes

tertia lacu Lemanno et flumine Rhodano, qui prouinciam

Lemannus,i m.: le Lman

nostram ab Helue-tiis diuidit. His rebus fiebat ut et minus late

vagari: vagabonder

uagarentur et minus facile finitimis bellum inferre possent; qua

inferre,fero,intuli,illatum (Dat.): porter (chez, contre)


guerre
afficere,io,feci,fectum (Abl.): affecter, affliger (de)
le (grand) nombre
fortitudo,inis f.: la vaillance

ex parte homines bel-landi cupidi magno dolore afficiebantur.


Pro multitudine autem hominum et pro gloria belli atque
fortitudinis angustos se fines habere arbitrabantur, qui in
longitudinem milia passuum CCXL, in latitudinem CLXXX
patebant.
3. His rebus adducti et auctoritate Orgetorigis permoti
consti-tuerunt
comparare,
numerum

ea

quae

iumentorum

ad
et

proficiscendum
carrorum

quam

pertinerent
maximum
coemere,

Jura,ae m.: le Jura

bellare: faire la
multitudo,inis f.:

arbitrari: penser, juger longitudo,inis f.: la longueur passus,us m.:


le pas (1,5 m.) CCXL (ducenta et quadraginta): deux cent
quarantef.: la largeur CLXXX (centum et octoginta): cent
latitudo,inis
quatre-vingts patere,eo,ui: stendre
auctoritas,atis f.: linfluence, lautorit Orgetorix,igis m.: Orgtorix
constituere,o,ui,utum: dcider
pertinere,eo,ui (ad + Acc.): concerner comparare: prparer
jumentum,i n.: la bte de somme/de trait carrus,i m.: le chariot, le
fourgon coemere,o,emi,emptum: acheter (en masse)

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

sementes quam maximas facere, ut in itinere copia frumenti

sementis,is f.: les semailles

sup-peteret, cum proximis ciuitatibus pacem et amicitiam

confirmare: affermir; confirmer

confirmare. Ad eas res conficiendas biennium sibi satis esse

biennium,ii n.: deux ans

duxerunt: in ter-tium annum profectionem lege confirmant. Ad

profectio,onis f.: le dpart

eas res conficien-das Orgetorix deligitur. Is sibi legationem ad

deligere,o,legi,lectum: choisir

ciuitates

Casticus,i m.: Casticus Catamantaloedis,is m.: Catamantaloedis


Sequanus,i m.: le Squane

suscepit.

Catamantaloedis

In

filio,

eo

itinere

Sequano,

persuadet

cuius

pater

Castico,

regnum

suppetere,o,ivi,itum: tre en suffisance

legatio,onis f.: lambassade

in

Sequanis multos annos obtinuerat et a senatu populi Romani


amicus appellatus erat, ut regnum in ciui-tate sua occuparet
quod pater ante habuerat; itemque Dumnorigi Haeduo, fratri
Diuiciaci, qui eo tempore principatum in ciuitate obtinebat ac
maxime plebi acceptus erat, ut idem conaretur per-suadet
eique filiam suam in matrimonium dat. Perfacile factu esse illis

occupare (Acc.): semparer (de) item: de mme Dumnorix,igis


m.: Dumnorix
Haeduus,i m.: lHduen Diviciacus,i m.: Diviciacus
principatus,us m.: le premier rang
plebs,plebis f.: la plbe acceptus,a,um (Dat.): bien vu (de)
matrimonium,ii n.: le mariage perfacilis,is,e: trs facile factu: ...
faire
probare: prouver conatum,i n.: lentreprise propterea quod:
parce que

probat conata perficere, propterea quod ipse suae ciuitatis


imperium obtenturus esset: Non esse dubium quin totius
Galliae plurimum Heluetii possent; se suis copiis suoque exercitu

conciliare: procurer, faire gagner

illis regna conciliaturum confirmat. Hac oratione adducti inter

jusjurandum, jurisjurandi n.: le serment

se fidem et iusiurandum dant et regno occupato per tres

potiri,ior,itus sum (Gn.): semparer (de)

potentissi-mos ac firmissimos populos totius Galliae sese potiri


posse spe-rant.
4. Ea res est Heluetiis per indicium enuntiata. Moribus suis
Orgetorigem ex uinculis causam dicere coegerunt; damnatum
poenam sequi oportebat ut igni cremaretur. Die constituta cau-

indicium,ii n.: la dnonciation


Orgetorix,igis m.: Orgtorix

vinculum,i n.: le lien, la chane

oportere,et,uit (prop. inf.): falloir (que) ignis,is m.: le feu


cremare: brler constituere,o,ui,utum: dcider

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

sae dictionis, Orgetorix ad iudicium omnem suam familiam, ad

dictio,onis f.: la plaidoirie

ad (Acc.): (ici) environ, prs de

hominum milia decem, undique coegit et omnes clientes


obaera-tosque suos, quorum magnum numerum habebat,

undique: de toutes parts cliens,ntis m.: le client, le protg


obaeratus,i m.: le dbiteur
numerus,i m.: le nombre eodem: au mme endroit (direction)

eodem condu-xit; per eos ne causam diceret se eripuit. Cum

ob (Acc.): cause de

ciuitas, ob eam rem incitata, armis ius suum exsequi conaretur

incitare: exciter, irriter exsequi,or,secutus sum: accomplir, excuter


multitudo,inis f.: la multitude

multitudinemque hominum ex agris magistratus cogerent,


Orgetorix mortuus est; neque abest suspicio, ut Heluetii

suspicio,onis f.: le soupon

arbitrantur, quin ipse sibi mor-tem consciuerit.

consciscere,o,scivi,scitum (Acc.): dcider, se rsoudre ()

5.

Post

eius

mortem

nihilo

minus

Heluetii

id

quod

arbitrari: penser, juger

nihilo minus: ne... pas moins, nanmoins


dcider

constituere,o,ui,utum:

constitue-rant facere conantur, ut e finibus suis exeant. Vbi iam


se ad eam rem paratos esse arbitrati sunt, oppida sua omnia,

arbitrari: penser, juger

numero ad duodecim, uicos ad quadringentos, reliqua priuata

vicus,i m.: le village quadringenti,ae,a: quatre cents


aedificium,ii n.: la ferme, le btiment isol
praeterquam: sauf, except portare: transporter

aedificia incendunt; frumentum omne, praeterquam quod


secum portaturi erant, comburunt, ut, domum reditionis spe
sublata, paratiores ad omnia pericula subeunda essent; trium
mensium molita cibaria sibi quemque domo efferre iubent.
Persuadent Rauracis et Tulin-gis et Latouicis finitimis suis uti,
eodem usi consilio, oppidis suis uicisque exustis, una cum iis
proficiscantur; Boiosque, qui trans Rhenum incoluerant et in
agrum

Noricum

transierant

Noreiam-que

oppugnarant,

receptos ad se socios sibi adsciscunt.


6. Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire
possent: unum per Sequanos, angustum et difficile, inter
montem

numerus,i m.: le nombre

comburere,o,ussi,ustum: brler (compltement) reditio,onis f.: le


retour
subire,eo,ii,itum: (ici) affronter molitum cibarium,ii n.: de la farine
quisque,cujusque: chacun Rauraci,orum n.pl.: les Rauraces
Tulingi,orum m.pl.: les Tulinges
Latovici,orum m.pl.: les Latovices
exurere,o,ussi,ustum: brler (compltement) una: ensemble
Boii,orum m.pl.: les Boens
incolere,o,ui: habiter Noricus,a,um: du Norique Noreia,ae f.:
Nore
recipere,io,cepi,ceptum: recevoir adsciscere,o,scivi,scitum:
adjoindre, associer
omnino: en tout
Sequani,orum m.pl.: les Squanes

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

Iuram et flumen Rhodanum, uix qua singuli carri ducerentur;

Jura,ae m.: le Jura

mons

perpauci,ae,a: trs peu (nombreux)


barrer

autem

altissimus

impendebat,

ut

facile

perpauci

carrus,i m.: le chariot, le fourgon


prohibere,eo,ui,itum: interdire,

prohibere possent; alterum per prouinciam nostram, multo


facilius atque expeditius, propterea quod inter fines Heluetiorum
et Allobro-gum, qui nuper pacati erant, Rhodanus fluit, isque
nonnullis locis uado transitur. Extremum oppidum Allobrogum
est proximum-que Heluetiorum finibus Genaua. Ex eo oppido
pons ad Helue-tios pertinet. Allobrogibus sese uel persuasuros,

expeditus,a,um: dgag propterea quod: parce que


Allobroges,um m.pl.: les Allobroges
nuper: rcemment pacare: pacifier fluere,o,fluxi,fluxum: couler
nonnulli,ae,a: quelques
vadum,i n.: le gu extremus,a,um: dernier Allobroges,um m.pl.:
les Allobroges
Genava,ae f.: Genve
pertinere,eo,ui (ad + Acc.): (ici) conduire (chez)
encore

nondum: ne... pas

quod nondum bono animo in populum Romanum uiderentur,


existimabant, uel ui coacturos, ut per suos fines eos ire
paterentur. Omnibus rebus ad profectionem comparatis, diem

profectio,onis f.: le dpart

dicunt, qua die ad ripam Rho-dani omnes conueniant: is dies

a. d. V.: ante diem quintum Kalendae,arum f.pl.: les calendes (1er


du mois) Aprilis,is,e: davril L. Piso,onis m.: Lucius Pison
A. Gabinius,ii m.: Aulus Gabinius

erat a. d. V. Kal. Apr. L. Pisone A. Gabinio consulibus.

comparare: prparer

7. Caesari cum id nuntiatum esset, eos per prouinciam


nos-tram iter facere conari, maturat ab Vrbe proficisci et quam

maturare: se hter

maxi-mis potest itineribus in Galliam ulteriorem contendit et ad

ulterior,ius: ultrieur, transalpin contendere,o,tendi,tentum: gagner


en hte Genava,ae f.: Genve

Gena-uam peruenit. Prouinciae toti quam maximum potest


militum numerum imperat (erat omnino in Gallia ulteriore legio

numerus,i m.: le nombre

omnino: en tout

una); pontem qui erat ad Genauam iubet rescindi. Vbi de eius

rescindere,o,scidi,scissum: couper

aduentu Heluetii certiores facti sunt, legatos ad eum mittunt


nobilissimos ciuitatis, cuius legationis Nammeius et Verucloetius
principem locum obtinebant, qui dicerent Sibi esse in animo
sine

ullo

legatio,onis f.: lambassade Nammeius,ii m.: Nammeius


Verucloetius,ii m.: Vrucloetius princeps,cipis (adj.): premier

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

haberent nullum; rogare ut eius uoluntate id sibi facere liceat.

maleficium,ii n.: le mfait, la dprdation


que
voluntas,atis f.: la volont

Caesar, quod memoria tenebat L. Cassium consulem occisum

L. Cassius,ii m.: Lucius Cassius

exercitumque eius ab Heluetiis pulsum et sub iugum missum,

pellere,o,pepuli,pulsum: repousser sub (Acc.): sous (avec


mouvement) jugum,i n.: le joug

maleficio iter per prouinciam facere, propterea quod aliud iter

propterea quod: parce

concedendum non putabat; neque homines inimico animo,


data facultate per prouinciam itineris faciendi, temperaturos

facultas,atis f.: la possibilit

ab

spatium,ii n.: le dlai, le temps


scouler

iniuria

et

maleficio

existimabat.

Tamen,

ut

spatium

temperare (ab): sabstenir (de)


intercedere,o,cessi,ssum: intervenir,

intercedere posset dum milites quos imperauerat conuenirent,


legatis respondit Diem se ad deliberandum sumpturum; si quid
uellent, ad Idus Apr. reuerterentur.

deliberare: dlibrer, rflchir Idus,uum f.pl.: les ides (13e jour


davril)
Aprilis,is,e: davril reverti,or,versus sum: revenir

8. Interea ea legione quam secum habebat militibusque qui


ex prouincia conuenerant a lacu Lemanno, qui in flumen

Lemannus,i m.: le Lman

Rhodanum influit, ad montem Iuram, qui fines Sequanorum ab

influere,o,fluxi,xum: se jeter (dans) Jura,ae m.: le Jura


Sequani,orum m.pl.: les Squanes
dividere,o,visi,visum: sparer passus,us m.: le pas (1,5 m.)
altitudo,inis f.: la hauteur
sedecim: seize fossa,ae f.: le foss perducere,o,duxi,ductum:
conduire, tracer praesidium,ii n.: le poste
disponere,o,posui,positum: disposer castellum,i n.: la redoute, le
fortin communire,io,ivi,itum: construire, fortifier quo (Subj.):
afin que
prohibere,eo,ui,itum:
empcher constituere,o,ui,utum: dcider

Heluetiis diuidit, milia passuum decem nouem murum, in


altitudinem pedum sedecim, fossamque perducit. Eo opere
perfecto, praesi-dia disponit, castella communit, quo facilius, si
se inuito transire conarentur, prohibere possit. Vbi ea dies quam
constituerat cum legatis uenit et legati ad eum reuerterunt,

revertere,o,rti,rsum: revenir negare: dire que... ne... pas


exemplum,i n.: lexemple

negat se more et exem-plo populi Romani posse iter ulli per


prouinciam dare et, si uim facere conentur, prohibiturum

prohibere,eo,ui,itum: empcher

ostendit. Heluetii, ea spe deiecti, nauibus iunctis ratibusque

jungere,o,junxi,junctum: joindre, unir ratis,is f.: le radeau


complures,es,a: plusieurs, un bon nombre de vadum,i n.: le
gu
altitudo,inis
f.: la profondeur nonnunquam: quelquefois
interdiu: de jour

compluribus factis, alii uadis Rhodani, qua minima altitudo


fluminis

erat,

nonnunquam

interdiu,

saepius

dejicere,io,jeci,jectum: jeter bas

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

noctu, si perrumpere possent conati, operis munitione et militum


concursu et telis repulsi, hoc conatu destiterunt.
9. Relinquebatur una per Sequanos uia, qua Sequanis inuitis

noctu: de nuit perrumpere,o,rupi,ruptum: forcer le passage


munitio,onis f.: la fortification
concursus,us m.: lassaut, lafflux repellere,o,reppuli,repulsum:
repousser conatus,us m.: la tentative desistere,o,stiti,stitum
(Abl.): renoncer
Sequani,orum
m.pl.:()
les Squanes

propter angustias ire non poterant. His cum sua sponte

angustiae,arum f.pl.: le dfil

sponte (sua): par (soi)-mme

persua-dere non possent, legatos ad Dumnorigem Haeduum

Dumnorix,igis m.: Dumnorix

mittunt, ut eo deprecatore a Sequanis impetrarent. Dumnorix

deprecator,oris m.: lintercesseur


f.: les largesses

Haeduus,i m.: lHduen


impetrare: obtenir

largitio,onis

gratia et largi-tione apud Sequanos plurimum poterat et


Heluetiis erat amicus, quod ex ea ciuitate Orgetorigis filiam in

Orgetorix,igis m.: Orgtorix

matrimonium,ii n.: le mariage

matrimonium duxerat et cupiditate regni adductus nouis rebus

res novae f.pl.: le changement (politique)

studebat et quam plurimas ciuitates suo beneficio habere

obstringere,o,strinxi,strictum: attacher, lier

obstrictas uolebat. Itaque rem sus-cipit et a Sequanis impetrat


ut per fines suos Heluetios ire patian-tur, obsidesque uti inter
sese dent perficit: Sequani, ne itinere Heluetios prohibeant,

prohibere,eo,ui,itum (aliquem aliqua via): interdire (un passage qqn)


maleficium,ii n.: le mfait, la dprdation

Heluetii, ut sine maleficio et iniuria trans-eant.


10. Caesari renuntiatur Heluetiis esse in animo per agrum
Sequanorum et Haeduorum iter in Santonum fines facere, qui
non longe a Tolosatium finibus absunt, quae ciuitas est in

renuntiare: annoncer, rapporter


Sequani,orum m.pl.: les Squanes Haedui,orum m.pl.: les Hduens
Santones,um m.pl.: les Santons
Tolosates,ium m.pl.: les Tolosates

prouin-cia. Id si fieret, intellegebat magno cum periculo


prouinciae futu-rum, ut homines bellicosos, populi Romani

bellicosus,a,um: belliqueux

inimicos, locis paten-tibus maximeque frumentariis finitimos

frumentarius,a,um: riche en bl

haberet. Ob eas causas ei munitioni quam fecerat T. Labienum

munitio,onis f.: la fortification

legatum praefecit; ipse in Italiam magnis itineribus contendit

contendere,o,tendi,tentum: gagner en hte

duasque

ibi

legiones

conscri-

patere,eo,ui: tre ouvert


ob (Acc.): cause de
T. Labienus,i m.: Titus Labinus

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

bit, et tres quae circum Aquileiam hiemabant ex hibernis


educit, et qua proximum iter in ulteriorem Galliam per Alpes

Aquileia,ae f.: Aquile hiemare: passer lhiver, hiverner


hiberna,orum n.pl.: les quartiers dhiver
educere,o,duxi,ductum:
ulterior,ius:
ultrieur, transalpin tirer
de
Alpes,ium f.pl.: les Alpes

Vocontiorum ulterio-ris Prouinciae die septimo peruenit; inde in

contendere,o,tendi,tentum: (ici) se hter (de) Ceutrones,um m.pl.:


les Ceutrons Graioceli,orum m.pl.: les Graiocles
Caturiges,um m.pl.: les Caturiges occupare: occuper
prohibere,eo,ui,itum (Abl.+Acc.): interdire (un passage qqn)
complures,es,a: plusieurs proelium,ii n.: le combat
pellere,o,pepuli,pulsum: repousser Ocelum,i n.: Ocle
citerior,ius: citrieur, cisalpin extremus,a,um: dernier
Vocontii,orum m.pl.: les Voconces ulterior,ius: ultrieur,
transalpin m.pl.: les Allobroges
Allobroges,um

Allobrogum fines, ab Allobrogibus in Segusiauos exercitum

Segusiavi,orum m.pl.: les Sgusiaves

erat cum his quinque legionibus ire contendit. Ibi Ceutrones et


Graioceli et Caturiges, locis superioribus occupatis, itinere
exercitum prohi-bere conantur. Compluribus his proeliis pulsis,
ab Ocelo, quod est citerioris Prouinciae extremum, in fines

ducit. Hi sunt extra Pro-uinciam trans Rhodanum primi.


11. Heluetii iam per angustias et fines Sequanorum suas

angustiae,arum f.pl.: le dfil

Sequani,orum m.pl.: les Squanes

eorumque agros populabantur. Haedui, cum se suaque ab iis

traducere,o,duxi,ductum: faire passer


Hduens
populari: dvaster, ravager

defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt rogatum

rogatum (supin): pour demander

copias

traduxerant

et

in

Haeduorum

fines

peruenerant

Haedui,orum m.pl.: les

auxilium: Ita se omni tempore de populo Romano meritos esse,


ut paene in con-spectu exercitus nostri agri uastari, liberi eorum

vastare: dvaster

in seruitutem abduci, oppida expugnari non debuerint. Eodem

abducere,o,duxi,ductum: emmener

tempore Ambarri, necessarii et consanguinei Haeduorum,

Ambarri,orum m.pl.: les Ambarres necessarius,ii m.: lami


consanguineus,i m.: le parent
depopulatus,a,um: ravag, dvast

Caesarem cer-tiorem faciunt sese, depopulatis agris, non facile

servitus,utis f.: lesclavage

Rhodanum uicos possessionesque habebant, fuga se ad

prohibere,eo,ui,itum (ab): carter (de) item: de mme


Allobroges,um m.pl.: les Allobroges vicus,i m.: le village
possessio,onis f.: la proprit se recipere: se retirer

Caesarem recipiunt et demonstrant sibi praeter agri solum nihil

praeter (Acc.): except

esse reliqui. Quibus rebus adductus, Caesar non exspectandum

dum: (jusqu ce) que

ab oppidis uim hostium prohibere. Item Allobroges, qui trans

sibi

statuit

dum,

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

omnibus fortunis sociorum consumptis, in Santonos Heluetii

consumere,o,sumpsi,sumptum: puiser
Santons

Santoni,orum m.pl.: les

peruenirent.

ac lin-tribus iunctis transibant. Vbi per exploratores Caesar

Arar,is m.: la Sane Haedui,orum m.pl.: les Hduens


Sequani,orum m.pl.: les Squanes
influere,o,fluxi,xum: se jeter (dans) incredibilis,is,e: incroyable
lenitas,atis f.: la douceur
uter,utra,utrum ?: lequel (de deux) ? fluere,o,fluxi,fluxum: couler
ratis,is f.: le radeau linter,tris f.: la barque
jungere,o,junxi,junctum: joindre, unir

certior fac-tus est tres iam partes copiarum Heluetios id flumen

traducere,o,duxi,ductum: faire traverser

traduxisse, quartam fere partem citra flumen Ararim reliquam

fere: peu prs

12. Flumen est

Arar, quod per fines Haeduorum et

Sequano-rum in Rhodanum influit, incredibili lenitate, ita ut


oculis in utram partem fluat iudicari non possit. Id Heluetii ratibus

citra + Acc.: en de de

esse, de tertia uigilia cum legionibus tribus e castris profectus,


ad eam partem peruenit quae nondum flumen transierat. Eos

nondum: ne... pas encore

impeditos et inopi-nantes aggressus, magnam partem eorum

concidere,o,cidi,cisum: tailler en pices

concidit: reliqui fugae sese mandarunt atque in proximas siluas

abdere,o,didi,ditum: cacher

abdiderunt. Is pagus appellabatur Tigurinus: nam omnis ciuitas

Tigurinus,a,um: des Tigurins

Heluetia in quattuor pagos diuisa est. Hic pagus unus, cum

dividere,o,visi,visum: partager

domo exisset, patrum nostrorum memoria, L. Cassium consulem

L. Cassius,ii m.: Lucius Cassius

interfecerat et eius exercitum sub iugum miserat. Ita, siue casu,

sub (Acc.): sous (avec mouvement) jugum,i n.: le joug


sive: soit... soit
immortalis,is,e: immortel calamitas,atis f.: le malheur

siue consilio deorum immortalium, quae pars ciuitatis Heluetiae


insignem calamitatem populo Romano intulerat, ea princeps
poenas persoluit. Qua in re Caesar non solum publicas sed

L. Pisonem legatum, Tigurini eodem proelio quo Cassium


interfecerant.

proelium,ii n.: le combat

13. Hoc proelio facto, reliquas copias Heluetiorum ut conse-

pagus,i m.: le canton

sive...

inferre,fero,intuli,illatum (Dat.): apporter, causer () princeps,cipis


(adj.): premier persolvere,o,i,solutum (Acc.): payer, sacquitter
de
ulcisci,or,ultus
sum: venger
socer,eri m.: le beau-pre
le grand-pre
proelium,ii n.: le combat

etiam priuatas iniurias ultus est, quod eius soceri L. Pisonis auum,

inopinans,ntis: pris au dpourvu

L. Piso,onis m.: Lucius Pison

avus,i m.:

consequi,or,secutus sum: (ici) poursuivre

10

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

qui posset, pontem in Arare faciendum curat atque ita

Arar,is m.: la Sane

exercitum traducit. Heluetii, repentino eius aduentu commoti,

traducere,o,duxi,ductum: faire traverser

repentinus,a,um: subit

cum id quod ipsi diebus XX aegerrime confecerant, ut flumen


transirent, illum uno die fecisse intellegerent, legatos ad eum

legatio,onis f.: lambassade

mittunt; cuius lega-tionis Diuico princeps fuit, qui bello Cassiano

Divico,onis m.: Divico


de/contre Cassius

princeps,cipis m.: le chef

Cassianus,a,um:

dux Heluetiorum fuerat. Is ita cum Caesare egit: Si pacem


populus Romanus cum Heluetiis faceret, in eam partem ituros
atque ibi futuros Helue-tios ubi eos Caesar constituisset atque

constituere,o,ui,utum: dcider

esse uoluisset; sin bello persequi perseueraret, reminisceretur et

persequi,or,secutus sum: poursuivre perseverare: continuer


reminisci,or: se rappeler incommodum,i n.: le dommage, le
dsagrment
pristinus,a,um:
antique, ancien improviso: limproviste

ueteris

incommodi

populi

Romani

et

pristinae

uirtutis

sin: mais si, si au contraire

Heluetiorum. Quod improuiso unum pagum adortus esset, cum

pagus,i m.: le canton

ii qui flumen transissent suis auxilium ferre non possent, ne ob

ob (Acc.): cause de

eam rem aut suae magnopere uirtuti tribueret aut ipsos

tribuere,o,ui,utum: attribuer, imputer

despiceret. Se ita a patribus maioribus-que suis didicisse, ut

contendere,o,tendi,tentum: lutter, se mesurer

magis uirtute contenderent quam dolo aut insidiis niterentur.

niti,or,nisus sum: sappuyer sur (Abl.) quare: cest pourquoi


committere,o,misi,missum (ut): (ici) sexposer au risque (de)
calamitas,atis f.: le malheur internecio,onis f.: le massacre

Quare ne committeret ut is locus ubi constitis-sent ex calamitate

adoriri,ior,ortus sum: attaquer


magnopere: grandement, beaucoup

dolus,i m.: la ruse

populi Romani et internecione exercitus nomen caperet aut


memoriam proderet.
14. His Caesar ita respondit: Eo sibi minus dubitationis dari,

eo (compar.): dautant

dubitatio,onis f.: le doute, lhsitation

commemorare: rappeler

teneret, atque eo grauius ferre quo minus merito populi Romani

eo... quo (avec compar.): dautant (plus)... que... (plus)


n.: (ici) la faute, la responsabilit
sibi conscius (Gn.): conscient (de)

accidissent; qui si alicuius iniuriae sibi conscius fuisset, non fuisse

committere,o,misi,missum: commettre (un acte)

quod eas res quas legati Heluetii commemorassent memoria

difficile cauere; sed eo deceptum, quod neque commissum

meritum,i

Guerre des Gaules I

11

________________________________________________________________________________________________________________________________

a se intellegeret quare timeret, neque sine causa timendum

quare: cause de quoi

puta-ret. Quod si ueteris contumeliae obliuisci uellet, num etiam

quod si: et si; mais si

recentium iniuriarum, quod eo inuito iter per prouinciam per uim

recens,ntis: rcent

tentassent, quod Haeduos, quod Ambarros, quod Allobrogas

Haedui,orum m.pl.: les Hduens Ambarri,orum m.pl.: les Ambarres


Allobroges,um m.pl. (Acc. -as): les Allobroges
vexare: maltraiter deponere,o,posui,positum: dposer; abandonner

uexassent, memoriam deponere posse? Quod sua uictoria tam


insolenter gloriarentur, quodque tam diu se impune iniurias
tulisse admirarentur, eodem pertinere. Consuesse enim deos
immortales, quo grauius homines ex commutatione rerum
dole-ant, quos pro scelere eorum ulcisci uelint, his secundiores
inter-dum res et diuturniorem impunitatem concedere. Cum ea

contumelia,ae f.: laffront

insolens,ntis: qui na pas lhabitude (de: Gn.); insolite; excessif; arrogant


gloriari: se vanter, se glorifier impune: impunment
eodem: au mme rsultat (direction) pertinere,eo,ui (ad + Acc.):
tendre
immortalis,is,e: immortel quo (Subj.): afin que commutatio,onis
f.: le changement
ulcisci,or,ultus sum: punir secundus,a,um: favorable interdum:
parfois
diuturnus,a,um: long, prolong (temps) impunitas,atis f.: limpunit

ita sint, tamen, si obsides ab iis sibi dentur, uti ea quae


polliceantur factu-ros intellegat, et si Haeduis de iniuriis quas
ipsis sociisque eorum intulerint, item si Allobrogibus satis faciant,
sese cum iis pacem esse facturum. Diuico respondit: Ita

inferre,fero,intuli,illatum (Dat.): apporter, causer ()


satis facere (Dat.): donner satisfaction ()
Divico,onis m.: Divico

item: de mme

Heluetios a maioribus suis institutos esse uti obsides accipere,


non dare, consuerint; eius rei populum Romanum esse testem.

testis,is m.: le tmoin

responsum,i n.: la rponse

Hoc responso dato discessit.


15. Postero die castra ex eo loco mouent. Idem facit Caesar

numerus,i m.: le nombre

equitatumque omnem, ad numerum quattuor milium, quem ex

Haedui,orum m.pl.: les Hduens

omni prouincia et Haeduis atque eorum sociis coactum

praemittere,o,misi,missum: envoyer en avant

habebat, praemittit, qui uideant quas in partes hostes iter

novissimum agmen: larrire-garde insequi,or,secutus sum:


poursuivre alienus,a,um: (ici) dfavorable
proelium,ii n.: le combat committere,o,misi,missum: engager
(combat)

faciant. Qui cupidius nouissimum agmen insecuti alieno loco


cum equitatu Heluetiorum proelium committunt; et pauci de
nostris

cadunt.

12

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

Quo proelio sublati Heluetii, quod quingentis equitibus tantam

nonnun-quam et nouissimo agmine proelio nostros lacessere

multitudo,inis f.: la multitude propellere,o,puli,pulsum: repousser


audax,acis: hardi, audacieux subsistere,o,stiti: rsister, tenir
tte nonnunquam:
quelquefois
lacessere,o,ivi,itum:
harceler

coeperunt. Caesar suos a proelio continebat ac satis habebat

continere,eo,ui,tentum: (ici) retenir

in praesentia hostem rapinis, pabulationibus populationibusque

rapina,ae f.: le pillage, la rapine pabulatio,onis f.: la rcolte de


fourrage populatio,onis f.: les ravages, les dprdations
prohibere,eo,ui,itum:
empcher,
circiter:
environ quindecim:
quinzedtourner

multitudinem

equitum

propulerant,

audacius

subsistere

prohibere. Ita dies circiter quindecim iter fecerunt, uti inter

in praesentia: pour le moment

septentrionibus, ut ante dictum est,] posita est, non modo

amplius: davantage, plus quini,ae,a: cinq (distributif) seni,ae,a:


six (distributif)
passus,us m.: le pas (1,5 m.) interesse,sum,fui (inter): tre (entre),
sparer
interim: pendant ce temps cotidie: chaque jour Haedui,orum
m.pl.: les Hduens
flagitare: demander instamment, rclamer frigus,oris n.: le froid
sub (Abl.): sous
septentriones,um m.pl.: le septentrion, le nord modo: seulement

fru-menta in agris matura non erant, sed ne pabuli quidem satis

maturus,a,um: mr

magna copia suppetebat; eo autem frumento quod flumine

suppetere,o,ivi,itum: tre disposition

Arare nauibus subuexerat, propterea minus uti poterat quod iter

subvehere,o,vexi,vectum: transporter, faire monter


quod: parce que
avertere,o,i,rsum: dtourner

nouissimum hos-tium agmen et nostrum primum non amplius


quinis aut senis milibus passuum interesset.
16. Interim cotidie Caesar Haeduos frumentum, quod essent
publice polliciti, flagitare. Nam propter frigora, [quod Gallia sub

ab Arare Heluetii auerterant, a quibus discedere nolebat. Diem


ex die ducere Haedui; conferri, comportari, adesse dicere. Vbi
se diutius duci intellexit et diem instare, quo die frumentum
militi-bus

metiri

oporteret,

conuocatis

eorum

principibus,

quorum magnam copiam in castris habebat, in his Diuiciaco et


Lisco, qui summo magistratui praeerat, quem uergobretum
appellant Hae-dui, qui creatur annuus et uitae necisque in suos
habet potesta-tem, grauiter eos accusat quod, cum neque emi
neque

ex

agris

pabulum,i n.: le fourrage


Arar,is m.: la Sane

ducere,o,duxi,ductum: (ici) tirer, faire traner


transporter, rassembler
instare,o,stiti: tre imminent

propterea...

comportare:

metiri,ior,mensus sum: mesurer oportere,et,uit (prop. inf.): falloir


(que) convocare: convoquer, runir princeps,cipis m.: le
chef
Diviciacus,i
m.: Diviciacus Liscus,i m.: Liscus
praeesse,sum,fui (Dat.): tre la tte (de) vergobretus,i m.: le
vergobret
creare: lire, nommer annuus,a,um: annuel nex,necis f.: la
mort

Guerre des Gaules I

13

________________________________________________________________________________________________________________________________

sumi posset, tam necessario tempore, tam propinquis hostibus,

necessarius,a,um: (ici) urgent, pressant

ab iis non subleuetur; praesertim cum magna ex parte eorum

sublevare: soulager, aider

praesertim: surtout

pre-cibus adductus bellum susceperit[; multo etiam grauius


destituere,o,ui,utum: abandonner

quod sit destitutus queritur].


17. Tum demum Liscus, oratione Caesaris adductus, quod
antea tacuerat proponit: Esse nonnullos, quorum auctoritas
apud plebem plurimum ualeat; qui priuatim plus possint, quam

tum demum: alors seulement

queri,or,questus sum: se plaindre

Liscus,i m.: Liscus

proponere,o,posui,positum: prsenter, dclarer nonnulli,orum m.pl.:


quelques-uns auctoritas,atis f.: linfluence, lautorit
plebs,plebis f.: la plbe privatim: titre priv

debeant: praestare, si iam principatum Galliae obtinere non

seditiosus,a,um: sditieux improbus,a,um: malhonnte


multitudo,inis f.: la foule
deterrere,eo,ui,itum (ne): dtourner (de) praestare,praestat: il vaut
mieux
principatus,us m.: la suprmatie

possint, Gallorum quam Romanorum imperia perferre; neque

perferre,fero,tuli,latum: supporter

dubitare quin, si Heluetios superauerint Romani, una cum

una: ensemble
la libert

ipsi

magistratus.

multitudi-nem

Hos

seditiosa

deterrere

ne

atque

frumentum

improba

oratione

conferant

quod

Haedui,orum m.pl.: les Hduens

libertas,atis f.:

reliqua Gallia Haeduis libertatem sint erepturi. Ab isdem nostra

coerceri non posse. Quin etiam, quod necessariam rem

enuntiare: annoncer, rvler


quin etiam: bien plus
necessarius,a,um: invitable

coactus Caesari enuntiarit, intellegere sese quanto id cum

ob (Acc.): cause de

consilia quaeque in castris geran-tur hostibus enuntiari; hos a se

coercere,eo,ui,itum: rprimer

periculo fecerit et ob eam causam quam diu potu-erit


tacuisse.
18. Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem Diuiciaci fratrem
designari sentiebat; sed, quod pluribus praesentibus eas res
iac-tari nolebat, celeriter concilium dimittit, Liscum retinet.
Quaerit ex solo ea quae in conuentu dixerat. Dicit liberius atque
auda-cius. Eadem secreto ab aliis quaerit; repperit esse uera.
Ipsum

Liscus,i m.: Liscus Dumnorix,igis m.: Dumnorix Diviciacus,i m.:


Diviciacus
designare: dsigner sentire,io,sensi,sensum: (ici) se rendre compte
(que) praesens,ntis: prsent jactare: dbattre, agiter
dimittere,o,misi,missum: renvoyer retinere,eo,ui,tentum: retenir
conventus,us m.: lassemble, la runion
audacieux
secreto: en secret

audax,acis: hardi,

14

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

esse Dumnorigem, summa audacia, magna apud plebem

plebs,plebis f.: la plbe

propter

alere et circum se habere; neque solum domi, sed etiam apud

liberalitas,atis f.: la gnrosit res novae f.pl.: le changement


politique complures,es,a: plusieurs, un bon nombre de
portorium,ii n.: le page Haedui,orum m.pl.: les Hduens
vectigal,alis n.: la redevance, limpt
redimere,o,emi,emptum: racheter propterea quod: parce que
liceri,eor,licitus sum: offrir un prix, se porter acqureur contra:
(lui)
res contre
familiaris
f.: le patrimoine, les biens augere,eo,auxi,auctum:
augmenter (qqch.) facultates,um f.pl.: les ressources
largiri,ior,itus sum: faire des largesses comparare: (ici) se procurer,
acqurir numerus,i m.: le nombre
sumptus,us m.: la dpense, les frais alere,o,alui,al[i]tum: nourrir,
entretenir circum (Acc.): autour de
largiter: beaucoup

finitimas ciuitates largiter posse; atque huius potentiae causa

Gn. + causa: en vue de, pour

liberalitatem

gratia,

cupidum

rerum

Complures annos portoria reliquaque omnia

nouarum.
Haeduorum

uectigalia paruo pretio redempta habere, propterea quod illo


licente contra liceri audeat nemo. His rebus et suam rem
familiarem auxisse et facultates ad largiendum magnas
comparasse; magnum numerum equitatus suo sumptu semper

Bituriges,um m.pl.: les Bituriges

matrem in Biturigibus homini illic nobilissimo ac potentissimo


collocasse; ipsum ex Heluetiis uxorem habere, sororem ex matre

nuptum (supin): en mariage

et propinquas suas nuptum in alias ciuitates collocasse. Fauere


et cupere Heluetiis propter eam affinitatem, odisse etiam suo

favere,eo,favi,fautum (Dat.): favoriser cupere (Dat.): (ici) soutenir


(qqn), tre bien dispos (pour) affinitas,atis f.: la parent (par
alliance)

nomine Caesarem et Romanos, quod eorum aduentu potentia

deminuere,o,ui,utum: diminuer, amoindrir

eius deminuta et Diuiciacus frater in antiquum locum gratiae


atque honoris sit restitutus. Si quid accidat Roma-nis, summam in
spem per Heluetios regni obtinendi uenire: impe-rio populi

modo: seulement

Romani non modo de regno, sed etiam de ea quam habeat


gratia desperare. Reperiebat etiam in quaerendo Caesar,

proelium,ii n.: le combat

quod proelium equestre aduersum paucis ante diebus esset


fac-tum, initium eius fugae factum a Dumnorige atque eius
equitibus (nam equitatui, quem auxilio Caesari Haedui miserant,
Dumnorix praeerat); eorum fuga reliquum esse equitatum
perterritum.

praeesse,sum,fui (Dat.): tre la tte (de)


terrifier, effrayer

perterrere,eo,ui,itum:

Guerre des Gaules I

15

________________________________________________________________________________________________________________________________

19.

Quibus

rebus

cognitis,

cum

ad

has

suspiciones

certissimae res accederent, quod per fines Sequanorum

suspicio,onis f.: le soupon


Sequani,orum m.pl.: les Squanes
traverser

traducere,o,duxi,ductum: faire

Heluetios traduxis-set, quod obsides inter eos dandos curasset,


quod ea omnia non modo iniussu suo et ciuitatis, sed etiam

modo: seulement

insciente (me): (mon) insu

inscientibus ipsis fecisset, quod a magistratu Haeduorum

ipse animaduerteret aut ciuitatem animaduertere iuberet. His

arbitrari: penser, juger quare: cause de quoi


animadvertere,o,i,rsum (in + Acc.): svir (contre)
repugnare (Dat.): sopposer ()

omnibus

Diviciacus,i m.: Diviciacus

accusaretur, satis esse causae arbitrabatur quare in eum aut

rebus

unum

repugnabat, quod

Diuiciaci

fratris

summum in populum Romanum studium, summam in se


uoluntatem,

egregiam

cognouerat:

nam

ne

fidem,
eius

iustitiam,

supplicio

temperan-tiam

Diuiciaci

animum

offen-deret uerebatur. Itaque priusquam quidquam conaretur,


Diuicia-cum ad se uocari iubet et, cotidianis interpretibus
remotis,

per

C.

Valerium

Troucillum,

principem

Galliae

voluntas,atis f.: la (bonne) volont egregius,a,um: exceptionnel,


remarquable justitia,ae f.: la justice, lquit temperantia,ae
f.: la modration
supplicium,ii
n.: le supplice Diviciacus,i m.: Diviciacus
priusquam: avant que
cotidianus,a,um: quotidien interpres,etis m.: linterprte
removere,eo,movi,motum: loigner, carter
C. Valerius,ii Troucillus,i m.: Gaus Valrius Troucillus princeps,cipis m.:
le chef familiaris,is m.: lami intime
colloqui,or,locutus sum (cum + Abl.): sentretenir (avec qqn)

habebat, cum eo collo-quitur; simul commonefacit quae ipso

commonefacere,io,feci,factum: rappeler praesens,ntis: prsent


concilium,ii n.: lassemble
Dumnorix,igis m.: Dumnorix separatim: sparment

praesente in concilio [Gallorum] de Dumnorige sint dicta, et

quisque,cujusque: chacun

ostendit quae separatim quisque de eo apud se dixerit: petit

offensio,onis f.: loffense

prouinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem

hortari (ut): exhorter ()

atque hortatur ut sine eius offensione animi uel ipse de eo,


causa cognita, statuat uel ciuita-tem statuere iubeat.

Diviciacus,i m.: Diviciacus complecti,or,plexus sum: embrasser


obsecrare (ut/ne): supplier (de)

20. Diuiciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus


obse-crare coepit ne quid grauius in fratrem statueret: Scire se
illa esse uera, nec quemquam ex eo plus quam se doloris
capere,

eo... (compar.): dautant (plus)

16

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

propterea quod, cum ipse gratia plurimum domi atque in

propterea quod: parce que

reliqua Gallia, ille minimum propter adulescentiam posset, per


se creuis-set; quibus opibus ac neruis non solum ad minuendam
gratiam, sed paene ad perniciem suam uteretur; sese tamen et
amore fra-terno et existimatione uulgi commoueri. Quod si quid

opes,um f.pl.: les richesses, les ressources nervus,i m.: (ici) lnergie,
la vigueur minuere,o,ui,utum: diminuer (qqch.)
fraternus,a,um: fraternel
existimatio,onis f.: lopinion
quod si: et si; mais si

vulgus,i n.: le commun; la foule

ei a Cae-sare grauius accidisset, cum ipse eum locum amicitiae


apud eum teneret, neminem existimaturum non sua uoluntate

voluntas,atis f.: la volont

factum; qua ex re futurum uti totius Galliae animi a se

avertere,o,i,rsum: dtourner

auerterentur. Haec cum pluribus uerbis flens a Caesare


peteret, Caesar eius dextram prendit, consolatus rogat finem

prendere,o,i,nsum: prendre, saisir consolari: consoler orare:


prier, supplier tanti esse: valoir tant, avoir tant de prix

orandi faciat; tanti eius apud se gratiam esse ostendit uti et


reipublicae iniuriam et suum dolorem eius uoluntati ac precibus

condonare: sacrifier (qqch. )

Dumnorix,igis m.: Dumnorix

condonet. Dumnorigem ad se uocat; fratrem adhibet; quae in

adhibere,eo,ui,itum: faire venir

reprehendere,o,ndi,nsum: blmer

eo reprehendat ostendit; quae ipse intel-legat, quae ciuitas

queri,or,questus sum (Acc.): se plaindre (de)


proponere,o,posui,positum: prsenter, exposer
suspicio,onis f.: le soupon vitare: viter praeterire,eo,ii,itum:
passer condonare (aliquid alicui): pardonner (qqch. par gard
pour qqn)

queratur, proponit; monet ut in reliquum tem-pus omnes


suspiciones uitet; praeterita se Diuiciaco fratri condo-nare dicit.
Dumnorigi custodes ponit ut quae agat, quibuscum loquatur

sub (Abl.): au pied de

scire possit.

monte consedisse milia passuum ab ipsius castris octo, qualis

considere,o,sedi,sessum: stablir, prendre position passus,us m.: le


pas (1,5 m.)
circuitus,us m.: le (pour)tour ascensus,us m.: la monte, laccs

esset

renuntiare: annoncer, rapporter

21. Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub

natura

montis

et

qualis

in

circuitu

ascensus

qui

cognosce-rent misit. Renuntiatum est facilem esse. De tertia


uigilia, T. Labienum, legatum pro praetore, cum duabus
legionibus

et

iis

T. Labienus,i m.: Titus Labinus

Guerre des Gaules I

17

________________________________________________________________________________________________________________________________

ducibus

qui

iter

cognouerant,

summum

iugum

montis

jugum,i n.: la crte (de montagne)

ascendere iubet; quid sui consilii sit, ostendit. Ipse de quarta


uigilia eodem itinere quo hostes ierant ad eos contendit,

contendere,o,tendi,tentum: se hter

equitatumque omnem ante se mittit. P. Considius, qui rei


militaris peritissimus habeba-tur et in exercitu L. Sullae et postea

P. Considius,ii m.: Publius Considius peritus,a,um (Gn.):


expriment (en)
L. Sulla,ae m.: Lucius Sylla M. Crassus,i m.: Marcus Crassus

in M. Crassi fuerat, cum exploratoribus praemittitur.

praemittere,o,misi,missum: envoyer en avant

22. Prima luce, cum summus mons a Labieno teneretur, ipse

prima lux: laube

Labienus,i m.: Labinus

ab hostium castris non longius mille et quingentis passibus

passus,us m.: le pas (1,5 m.)

abes-set, neque (ut postea ex captiuis comperit) aut ipsius

comperire,io,comperi,pertum: dcouvrir, apprendre

aduentus aut Labieni cognitus esset, Considius equo admisso

Considius,ii m.: Publius Considius

ad eum accurrit; dicit montem, quem a Labieno occupari

accurrere,o,i: accourir

uoluerit, ab hostibus teneri: id se a Gallicis armis atque insignibus

insigne,is n.: linsigne

cogno-uisse. Caesar suas copias in proximum collem subducit,

subducere,o,duxi,ductum: ramener, retirer

aciem instruit. Labienus, ut erat ei praeceptum a Caesare ne

praecipere,io,cepi,ceptum: prescrire

proelium committeret nisi ipsius copiae prope hostium castra

committere,o,misi,missum: engager (combat)

uisae essent, ut undique uno tempore in hostes impetus fieret,

undique: de toutes parts

monte occu-pato, nostros exspectabat proelioque abstinebat.

abstinere,eo,ui,tentum (Abl.): sabstenir (de)


avanc

equo admisso: bride abattue

occupare: occuper

Multo denique die per exploratores Caesar cognouit, et


montem a suis teneri, et Heluetios castra mouisse, et Considium,

perterrere,eo,ui,itum: terrifier, effrayer

timore perterritum, quod non uidisset pro uiso sibi renuntiasse. Eo

renuntiare: annoncer, rapporter

die, quo consue-rat interuallo hostes sequitur et milia passuum

intervallum,i n.: lintervalle

tria ab eorum cas-tris castra ponit.

proelium,ii n.: le combat

multus,a,um: (ici)

18

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

23. Postridie eius diei, quod omnino biduum supererat cum


exercitui frumentum metiri oporteret, et quod a Bibracte,
oppido Haeduorum longe maximo et copiosissimo, non amplius
milibus passuum XVIII aberat, rei frumentariae prospiciendum
existima-uit; <itaque> iter ab Heluetiis auertit ac Bibracte ire
contendit. Ea res per fugitiuos L. Aemilii, decurionis equitum
Gallorum,

hostibus

nuntiatur.

Heluetii,

seu

quod

timore

omnino: en tout biduum,i n.: deux jours superesse,sum,fui:


rester
metiri,ior,mensus sum: mesurer oportere,et,uit (prop. inf.): falloir
(que) Bibracte,is n.: Bibracte
Haedui,orum m.pl.: les Hduens copiosus,a,um: riche amplius:
davantage, plus
passus,us m.: le pas (1,5 m.) res frumentaria,ae f.: le ravitaillement
prospicere,io,spexi,spectum: veiller
avertere,o,i,rsum: dtourner contendere,o,tendi,tentum: gagner en
hte
fugitivus,i m.: le dserteur L. Aemilius,ii m.: Lucius Emilius
decurio,onis m.: le dcurion
seu... sive: soit... soit perterrere,eo,ui,itum: terrifier, effrayer

perterritos Roma-nos discedere a se existimarent, eo magis

eo... (compar.): dautant (plus)

quod

occupare: occuper proelium,ii n.: le combat


committere,o,misi,missum: engager (combat)
intercludere,o,clusi,clusum (Abl.): couper (de) confidere,o,fisus sum:
tre sr, escompter commutare: changer compltement
novissimum agmen: larrire-garde insequi,or,secutus sum:
poursuivre
lacessere,o,ivi,itum: harceler

pridie,

superiori-bus

locis

occupatis,

proelium

non

commisissent, siue eo quod re frumentaria intercludi posse


confiderent, commutato consilio atque itinere conuerso, nostros
a nouissimo agmine insequi ac lacessere coeperunt.
24. Postquam id animum aduertit, copias suas Caesar in

superior,ius: suprieur

animum advertere: (= animadvertere) remarquer

pro-ximum collem subduxit equitatumque qui sustineret hostium

subducere,o,duxi,ductum: ramener, retirer

impetum misit. Ipse interim in colle medio triplicem aciem

interim: pendant ce temps

instru-xit legionum quattuor ueteranarum; in summo iugo duas

veteranus,a,um: de vtrans

legio-nes, quas in Gallia citeriore proxime conscripserat, et

citerior,ius: citrieur, cisalpin

omnia auxilia collocauit, ita ut supra se totum montem

supra (Acc.): au-dessus de

hominibus com-pleret; impedimenta sarcinasque in unum


locum conferri et eum ab iis qui in superiore acie constiterant

impedimenta,orum n.pl.: les bagages sarcinae,arum f.pl.: les


paquetages
superior,ius: suprieur munire,io,ivi,itum: fortifier

muniri

carrus,i m.: le chariot, le fourgon

iussit.

Heluetii,

cum

omnibus

suis

carris

secuti,

impedimenta in unum locum con-tulerunt; ipsi confertissima


acie,

reiecto

nostro

equitatu,

pha-

triplex,plicis: triple
jugum,i n.: la crte (de montagne)

complere,eo,evi,etum: remplir

confertus,a,um: serr rejicere,io,jeci,jectum: rejeter


phalanx,angis f.: la phalange

Guerre des Gaules I

19

________________________________________________________________________________________________________________________________

lange facta, sub primam nostram aciem successerunt.


25. Caesar, primum suo, deinde omnium ex conspectu

sub (Acc.): sous (avec mouvement) succedere,o,cessi,cessum:


sapprocher
removere,eo,movi,motum: loigner, carter

remo-tis equis, ut, aequato omnium periculo, spem fugae

aequare: rendre gal

tolleret, cohortatus suos, proelium commisit. Milites, e loco

cohortari: exhorter proelium,ii n.: le combat


committere,o,misi,missum: engager (combat) superior,ius:
suprieur f.: la phalange perfringere,o,fregi,fractum: enfoncer
phalanx,angis
disjicere,io,jeci,jectum: disperser
destringere,o,strinxi,strictum: dgainer

superiore pilis missis, facile hostium phalangem perfregerunt. Ea


disiecta, gladiis destrictis in eos impetum fecerunt. Gallis magno
ad pug-nam erat impedimento quod, pluribus eorum scutis uno
ictu pilo-rum transfixis et colligatis, cum ferrum se inflexisset,
neque euel-lere neque, sinistra impedita, satis commode
pugnare poterant, multi ut, diu iactato bracchio, praeoptarent
scuta e manu emit-tere et nudo corpore pugnare. Tandem
uulneribus defessi, et pedem referre et, quod mons suberat
circiter mille passuum, eo se recipere coeperunt. Capto monte
et succedentibus nostris, Boii et Tulingi, qui hominum milibus
circiter XV agmen hostium claudebant et nouissimis praesidio
erant, ex itinere nostros latere aperto aggressi, circumuenire, et
id conspicati Heluetii qui in montem sese receperant, rursus
instare et proelium redintegrare coeperunt. Romani conuersa
signa bipertito intulerunt: prima et secunda acies, ut uictis ac

impedimentum,i n.: lembarras, la gne scutum,i n.: le bouclier


ictus,us m.: le coup
transfigere,o,fixi,fixum: transpercer colligare: lier/clouer ensemble
inflectere,o,flexi,flexum: recourber evellere,o,i: arracher
sinistra,ae f.: la main gauche commodus,a,um: (ici) commode
jactare: secouer, agiter bracchium,ii n.: le bras
prfrer emittere,o,misi,missum: (ici) lcher
defessus,a,um: puis

subesse,sum: tre proche circiter: environ passus,us m.: le pas


(1,5 m.)
se recipere: se retirer succedere,o,cessi,cessum: sapprocher
Boii,orum m.pl.: les Boens Tulingi,orum m.pl.: les Tulinges XV:
(quindecim) quinze
claudere,o,clausi,clausum: fermer novissimus,a,um: dernier
praesidium,ii n.: la protection ex itinere: ds (leur) arrive, sans
dlai latus,eris n.:ouvrir,
le ct,
le flanc
aperire,io,perui,pertum:
dcouvrir
circumvenire,io,veni,ventum: entourer, cerner conspicari:
apercevoirmenacer, presser redintegrare: reprendre
instare,o,stiti:
signa convertere: faire une conversion, changer de front bipertito:
en deux parties signa inferre: attaquer
submovere,eo,movi,motum: repousser resistere,o,stiti (Dat.): rsister
()

submotis resisteret; tertia, ut uenientes sustineret.


26. Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum est. Diutius
cum sustinere nostrorum impetus non possent, alteri se, ut coe-

praeoptare:

anceps,cipitis: double

proelium,ii n.: le combat

20

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

suos se contulerunt. Nam hoc toto proelio, cum ab hora

se recipere: se retirer impedimenta,orum n.pl.: les bagages


carrus,i m.: le chariot, le fourgon
se conferre: se rendre (qque part)

septima ad uesperum pugnatum sit, auersum hostem uidere

vesper,eri m.: le soir

nemo potuit. Ad multam noctem etiam ad impedimenta

multus,a,um: (ici) avanc

pugnatum est, prop-terea quod pro uallo carros obiecerant, et

vallum,i n.: le retranchement objicere,io,jeci,jectum: (ici) opposer


superior,ius: suprieur
conjicere,io,jeci,jectum: jeter (en masse) nonnulli,orum m.pl.:
quelques-uns rota,ae f.: la roue
matara,ae f.: le javelot (gaulois) tragula,ae f.: le javelot ( courroie)
subjicere,io,jeci,jectum: (ici) jeter (par-dessous)
potiri,ior,itus sum (Abl.): semparer (de)

perant, in montem receperunt, alteri ad impedimenta et carros

e loco superiore in nostros uenientes tela coniciebant, et


nonnulli inter carros rotas-que mataras ac tragulas subiciebant
nostrosque

uulnerabant.

Diu

cum

esset

pugnatum,

avertere,o,i,rsum: dtourner
propterea quod: parce que

impedimentis castrisque nostri potiti sunt. Ibi Orgetorigis filia

Orgetorix,igis m.: Orgtorix

atque unus e filiis captus est. Ex eo proelio circiter milia


hominum CXXX superfuerunt, eaque tota nocte continenter

circiter: environ CXXX: centum et triginta (130)


superesse,sum,fui (ex): survivre ()
continenter: sans arrt intermittere,o,misi,missum: interrompre

ierunt; nullam partem noctis itinere intermisso, in fines Lingonum

Lingones,um m.pl. (Acc. -as): les Lingons

die quarto peruenerunt, cum, et propter uulnera militum, et

sepultura,ae f.: lenterrement

triduum,i n.: trois jours

propter sepulturam occisorum, nostri, [triduum morati,] eos


sequi non potuissent. Caesar ad Lingonas litteras nuntiosque

nuntius,ii m.: le messager

misit, ne eos frumento neue alia re iuuarent: Qui si iuuissent, se


eodem loco quo Heluetios habiturum. Ipse, triduo intermisso,

intermittere,o,misi,missum: laisser passer

cum omnibus copiis eos sequi coepit.

inopia,ae f.: le manque

27. Heluetii, omnium rerum inopia adducti, legatos de


dedi-tione

ad

eum

miserunt.

Qui

cum

eum

in

itinere

conuenissent, seque ad pedes proiecissent suppliciterque locuti


flentes pacem petissent, atque eos in eo loco quo tum essent
suum aduentum exspectare iussisset, paruerunt. Eo postquam
Caesar

peruenit,

deditio,onis f.: la capitulation

convenire,io,veni,ventum (ici): (ici) rencontrer


projicere,io,jeci,jectum: jeter terre

supplex,icis: suppliant

Guerre des Gaules I

21

________________________________________________________________________________________________________________________________

obsides, arma, seruos qui ad eos perfugissent, poposcit. Dum

perfugere,io,fugi: se rfugier

ea conquiruntur et conferuntur nocte intermissa, circiter

intermittere,o,misi,missum: laisser passer

hominum milia VI eius pagi qui Verbigenus appellatur, siue

fugam aut occultari aut omnino ignorari posse existimarent,

pagus,i m.: le canton Verbigenus,a,um: du canton dUrba


sive... sive: soit... soit perterrere,eo,ui,itum: terrifier, effrayer
supplicium,ii n.: le supplice afficere,io,feci,fectum (Abl.): infliger
(qqch.) inducere,o,duxi,ductum: pousser
multitudo,inis f.: la foule dediticius,ii m.: (le soldat qui sest rendu)
occultare: cacher
omnino: compltement

prima nocte e castris Heluetiorum egressi ad Rhenum finesque

contendere,o,tendi,tentum: gagner en hte

timore perter-riti ne armis traditis supplicio afficerentur, siue spe


salutis inducti quod in tanta multitudine dediticiorum suam

poscere,o,poposci: rclamer
circiter: environ

Germanorum conten-derunt.
28. Quod ubi Caesar resciit, quorum per fines ierant, his uti
conquirerent et

reducerent, si sibi purgati esse

uellent,

rescire,io,ivi: dcouvrir, apprendre


reducere,o,duxi,ductum: ramener

purgare: disculper

imperauit; reductos in hostium numero habuit; reliquos omnes,

numerus,i m.: le nombre

obsidibus, armis, perfugis traditis, in deditionem accepit.


Heluetios, Tulin-gos, Latobrigos in fines suos, unde erant profecti,

perfuga,ae m.: le dserteur deditio,onis f.: la capitulation


Tulingi,orum m.pl.: les Tulinges
Latobrigi,orum m.pl.: les Latobriges reverti,or,versus sum: revenir

reuerti iussit, et quod, omnibus frugibus amissis, domi nihil erat

fruges,um f.pl.: les moissons

quo famem tolerarent, Allobrogibus imperauit ut iis frumenti

Allobroges,um m.pl.: les Allobroges

copiam face-rent: ipsos oppida uicosque quos incenderant

vicus,i m.: le village

restituere iussit. Id ea maxime ratione fecit, quod noluit eum

ratio,onis f.: la raison, le motif

locum,

vacare: tre vide

unde

Heluetii

discesserant,

uacare,

ne

propter

bonitatem agrorum Germani, qui trans Rhenum incolunt, ex suis


finibus

in

Heluetiorum

fines

transirent

et

finitimi

quod egregia uirtute erant cogniti, ut in finibus suis collocarent


quibus

illi

agros

bonitas,atis f.: la (bonne) qualit

incolere,o,ui: habiter

Galliae

prouinciae Allobrogibusque essent. Boios, petentibus Haeduis,

concessit;

fames,is f.: la faim

dederunt

Boii,orum m.pl.: les Boens Haedui,orum m.pl.: les Hduens


egregius,a,um: exceptionnel, remarquable

22

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

quosque postea in parem iuris libertatisque condicionem atque


ipsi erant receperunt.
29. In castris Heluetiorum tabulae repertae sunt, litteris

par,paris: gal libertas,atis f.: la libert


condition, le statut
recipere,io,cepi,ceptum: recevoir

condicio,onis f.: la

tabulae,arum f.pl.: les registres

Grae-cis confectae, et ad Caesarem relatae, quibus in tabulis

nominatim: par nom, nommment

nomina-tim ratio confecta erat qui numerus domo exisset

ratio,onis f.: le compte

eorum, qui arma ferre possent; et item separatim pueri, senes

item: de mme

mulieresque. [Quarum omnium rerum] summa erat capitum

summa,ae f.: la somme, le total

Heluetiorum milia CCLXIII, Tulingorum milia XXXVI, Latobrigorum

CCLXIII (ducenta sexaginta tria): 263 Tulingi m.pl.: les Tulinges


XXXVI (sex et triginta): 36 Latobrigi m.pl.: les Latobriges
Rauraci
n.pl.: les
XXIII (tria
et viginti):
23 Rauraces
Boii m.pl.: les Boens XXXII (duo et
triginta): 32
nonaginta: nonante

XIV, Rau-racorum XXIII, Boiorum XXXII; ex his, qui arma ferre


possent, ad milia nonaginta duo. Summa omnium fuerunt ad
milia CCCLXVIII. Eorum qui domum redierunt, censu habito, ut

numerus,i m.: le nombre

separatim: sparment

CCCLXVIII (trecenta sexaginta octo): 368


recensement

census,us m.: le

Cae-sar imperauerat, repertus est numerus milium centum et


fere: presque

decem.
30. Bello Heluetiorum confecto, totius fere Galliae legati,

princeps,cipis m.: le chef

gratulatum (supin): pour fliciter

principes ciuitatum, ad Caesarem gratulatum conuenerunt:

tametsi: quoique, bien que

Intellegere sese, tametsi pro ueteribus Heluetiorum iniuriis

repetere,o,ivi,itum: rclamer

populi Romani ab his poenas bello repetisset, tamen eam rem

ex usu (Gn.): utile ()

non minus ex usu terrae Galliae quam populi Romani accidisse,

propterea quod: parce que

propterea quod eo consilio florentissimis rebus domos suas

inferre,fero,intuli,illatum (Dat.): porter (chez, contre)

Hel-uetii reliquissent, uti toti Galliae bellum inferrent imperioque


potirentur locumque domicilio ex magna copia deligerent,

potiri,ior,itus sum (Abl.): semparer (de) domicilium,ii n.: la demeure


deligere,o,legi,lectum: choisir
opportunus,a,um: avantageux fructuosus,a,um: fertile

quem ex omni Gallia opportunissimum ac fructuosissimum

stipendiarius,a,um: tributaire

iudicassent,
Petierunt

reliquasque

ciuitates
uti

stipendiarias

haberent.
sibi

florere,eo,ui: tre florissant

Guerre des Gaules I

23

________________________________________________________________________________________________________________________________

concilium totius Galliae in diem certam indicere idque Caesaris

concilium,ii n.: lassemble

facere uoluntate liceret: Sese habere quasdam res quas ex

voluntas,atis f.: la volont

communis,is,e: commun

com-muni consensu ab eo petere uellent. Ea re permissa,

consensus,us m.: laccord

permittere,o,misi,missum: permettre

diem conci-lio constituerunt et iureiurando ne quis enuntiaret

constituere,o,ui,utum: dcider jusjurandum, jurisjurandi n.: le


serment enuntiare: rvler
sancire,io,sanxi,sanctum (ne): sengager ( ne pas), interdire (de)

nisi quibus communi consilio mandatum esset inter se sanxerunt.

indicere,o,dixi,dictum: dclarer, fixer

fuerant ad Caesarem reuerterunt petieruntque uti sibi secreto in

concilium,ii n.: lassemble dimittere,o,misi,missum: renvoyer


princeps,cipis m.: le chef
revertere,o,rti,rsum: revenir secreto: en particulier

occulto de sua omniumque salute cum eo agere liceret. Ea re

occultus,a,um: secret

impetrata, sese omnes flentes Caesari ad pedes proiecerunt:

impetrare: obtenir

Non minus se id contendere et laborare ne ea quae dixisssent


enuntiaretur quam uti ea quae uellent impetrarent, propterea

contendere,o,tendi,tentum (ut/ne): (ici) solliciter laborare (ut/ne):


(ici) sinquiter (que)
enuntiare: rvler propterea quod: parce que

quod, si enuntiatum esset, summum in cruciatum se uenturos

cruciatus,us m.: le supplice

31. Eo concilio dimisso, iidem principes ciuitatum qui ante

projicere,io,jeci,jectum: jeter terre

uiderent.
Locutus est pro his Diuiciacus Haeduus: Galliae totius
fac-tiones esse duas: harum alterius principatum tenere
Haeduos, alterius Aruernos. Hi cum tantopere de potentatu
inter se multos annos contenderent, factum esse uti ab Aruernis
Sequanisque Germani mercede arcesserentur. Horum primo
circiter milia XV Rhenum transisse; posteaquam agros et cultum
et copias Gallo-rum homines feri ac barbari adamassent,
traductos plures; nunc esse in Gallia ad C et XX milium
numerum. Cum his Haeduos eorumque clientes semel atque
iterum

armis

contendisse;

mag-

Diviciacus,i m.: Diviciacus Haeduus,i m.: lHduen


le parti
principatus,us m.: la suprmatie

factio,onis f.:

Arverni,orum m.pl.: les Arvernes tantopere: tellement, tel point


potentatus,us m.: la primaut, lhgmonie
contendere,o,tendi,tentum: lutter Sequani,orum m.pl.: les Squanes
merces,edis f.: le salaire arcessere,o,ivi,itum: faire venir
environ XV (quindecim): quinze
posteaquam: aprs que

circiter:

barbarus,a,um: barbare adamare (Acc.): sprendre (de)


traducere,o,duxi,ductum: faire traverser
numerus,i m.: le nombre
cliens,ntis m.: le client, le protg
seconde fois

semel: une fois

iterum: une

24

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

omnem senatum, omnem equitatum amisisse. Quibus proeliis

calamitas,atis f.: le malheur


chasser
proelium,ii n.: le combat

calamitati-busque fractos, qui et sua uirtute et populi Romani

frangere,o,fregi,fractum: briser

nam calamitatem pulsos accepisse, omnem nobilitatem,

pellere,o,pepuli,pulsum: repousser,

hospitium,ii n.: les liens dhospitalit

hospitio atque amicitia plurimum ante in Gallia potuissent,


coactos esse Sequanis obsides dare, nobilissimos ciuitatis, et

jusjurandum, jurisjurandi n.: le serment

iureiurando

obstringere,o,strinxi,strictum: attacher, lier repetere,o,ivi,itum:


rclamer
implorare: implorer recusare (quominus): refuser (que)

ciui-tatem

obstringere

sese

neque

obsides

repetituros, neque auxilium a populo Romano imploraturos,


neque recusaturos quominus perpetuo sub illorum dicione
atque

imperio essent. Vnum

se esse

ex

omni

ciuitate

perpetuo: perptuellement
lautorit, le pouvoir
jurare: prter serment

sub (Abl.): sous

Haeduorum, qui adduci non potuerit ut iuraret aut liberos suos

ob (Acc.): cause de

obsides daret. Ob eam rem se ex ciuitate profu-gisse et Romam

postulatum (supin): pour demander

dicio,onis f.:

profugere,io,fugi: senfuir

ad senatum uenisse auxilium postulatum, quod solus neque


iureiurando neque obsidibus teneretur. Sed peius uictoribus

propterea quod: parce que

Sequanis quam Haeduis uictis accidisse, propterea quod

Ariovistus,i m.: Arioviste

Ariouistus, rex Germanorum, in eorum finibus consedisset

Sequanus,a,um: squane

tertiamque partem agri Sequani, qui esset optimus totius

occupare (Acc.): semparer (de)

Galliae, occupauisset et nunc de altera parte tertia Sequanos

Harudes,um m.pl.: les Harudes

decedere iuberet, propterea quod paucis mensibus ante

XXIV (quattuor et viginti): 24

considere,o,sedi,sessum: sinstaller

Harudum milia hominum XXIV ad eum uenissent, quibus locus


ac sedes para-rentur. Futurum esse paucis annis uti omnes ex

pellere,o,pepuli,pulsum: repousser, chasser

Galliae finibus pellerentur atque omnes Germani Rhenum


transirent: neque enim conferendum esse Gallicum cum
Germanorum agro neque hanc consuetudinem uictus cum illa
comparandam.

Ariouistum

autem,

consuetudo,inis f.: lhabitude, la coutume victus,us m.: le genre de


vie comparare (cum + Abl.): comparer ()

Guerre des Gaules I

25

________________________________________________________________________________________________________________________________

ut semel Gallorum copias proelio uicerit, quod proelium factum

semel: une fois

sit ad Magetobrigam, superbe et crudeliter imperare, obsides

Magetobriga,ae f.: Magtobrige

nobilissimi cuiusque liberos poscere et in eos omnia exempla

poscere,o,poposci: rclamer

cruciatusque edere, si qua res non ad nutum aut ad

cruciatus,us m.: le supplice edere,o,edidi,editum (in + Acc.): (ici)


perptrer (contre) nutus,us m.: le signe de tte voluntas,atis
f.: la volont irascible temerarius,a,um: impulsif
iracundus,a,um:

uoluntatem eius facta sit. Hominem esse barbarum, iracundum,

proelium,ii n.: le combat


crudelis,is,e: cruel

exemplum,i n.: lexemple

temerarium: non posse eius imperia diutius sustineri. Nisi quid in


Caesare populoque Romano sit auxilii, omnibus Gallis idem esse
facien-dum quod Heluetii fecerint, ut domo emigrent, aliud
domicilium,

alias

sedes

remotas

Germanis

petant,

fortunamque, quaecum-que accidat, experiantur. Haec si

emigrare: migrer, dmnager domicilium,ii n.: la demeure, le


domicile
removere,eo,movi,motum: loigner, carter
quicumque,quaecumque,quodcumque: quel(le) que
enuntiare: annoncer, rvler

enuntiata Ariouisto sint, non dubitare quin de omnibus obsidibus


qui apud eum sint grauissi-mum supplicium sumat. Caesarem

supplicium,ii n.: le supplice

uel auctoritate sua atque exer-citus, uel recenti uictoria, uel

recens,ntis: rcent

nomine populi Romani deterrere posse ne maior multitudo

multitudo,inis f.: la multitude


traverser

auctoritas,atis f.: lautorit

deterrere,eo,ui,itum (ne): dtourner (de)


traducere,o,duxi,ductum: faire

Germanorum Rhenum traducatur Gal-liamque omnem ab


Diviciacus,i m.: Diviciacus

Ariouisti iniuria posse defendere.


32. Hac oratione ab Diuiciaco habita, omnes qui aderant
magno

fletu

auxilium

Caesare

petere

coeperunt.

Animaduertit Caesar unos ex omnibus Sequanos nihil earum

animadvertere,o,i,rsum: remarquer
Sequani,orum m.pl.: les Squanes
demittere,o,misi,missum: baisser

rerum facere quas ceteri facerent, sed tristes, capite demisso,


terram intueri. Eius rei quae causa esset miratus ex ipsis quaesiit.

tristitia,ae f.: la tristesse

Nihil Sequani res-pondere, sed in eadem tristitia permanere.

omnino: du tout (aprs ng.)


sortir

Cum ab his saepius quaereret neque ullam omnino uocem


exprimere

posset,

idem

permanere,eo,mansi,mansum: persister
exprimere,o,pressi,ssum: tirer, faire

26

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

Diuiciacus

Haeduus

respondit:

Hoc

esse

miseriorem

et

Haeduus,i m.: lHduen

grauio-rem fortunam Sequanorum quam reliquorum, quod soli

horrerent, propterea quod reliquis tamen fugae facultas

occultus,a,um: secret queri,or,questus sum: se plaindre


implorare: implorer absens,ntis: absent
Ariovistus,i m.: Arioviste crudelitas,atis f.: la cruaut velut:
comme coram: en prsence, sur place horrere,eo,ui: frmir,
tremblerquod: parce que facultas,atis f.: la possibilit
propterea

daretur,

Ariouistum

intra (Acc.): lintrieur de

recipere,io,cepi,ceptum: recevoir

recepissent, quorum oppida omnia in potestate eius essent,

cruciatus,us m.: le supplice

perferre,fero,tuli,latum: supporter

ne in occulto quidem queri neque auxilium implorare auderent,


absen-tisque Ariouisti crudelitatem uelut si coram adesset

Sequanis

uero,

qui

intra

fines

suos

omnes cruciatus essent perfe-rendi.


33. His rebus cognitis, Caesar Gallorum animos uerbis

confirmare: affermir

confir-mauit pollicitusque est sibi eam rem curae futuram:


Magnam se habere spem et beneficio suo et auctoritate

auctoritas,atis f.: linfluence, lautorit

adductum Ariouistum finem iniuriis facturum. Hac oratione

concilium,ii n.: lassemble

habita, concilium dimisit. Et secundum ea multae res eum


hortabantur quare sibi eam rem cogitandam et suscipiendam

secundum (Acc.): aprs, en plus de


cause de quoi
Haedui,orum m.pl.: les Hduens

putaret, in primis quod Haeduos, fratres consanguineosque

consanguineus,i m.: le parent

saepenumero a senatu appellatos, in seruitute atque [in]

servitus,utis f.: lesclavage

dicione uidebat Germanorum teneri eorum-que obsides esse

Sequani,orum m.pl.: les Squanes

Ariovistus,i m.: Arioviste

dimittere,o,misi,missum: renvoyer
hortari: exhorter

quare:

saepenumero: souvent

dicio,onis f.: lautorit, le pouvoir

apud Ariouistum ac Sequanos intellegebat; quod in tanto


imperio populi Romani turpissimum sibi et reipu-blicae esse

arbitrari: penser, juger

arbitrabatur. Paulatim autem Germanos consuescere Rhenum

multitudo,inis f.: la multitude

transire et in Galliam magnam eorum multitudinem uenire,

periculosus,a,um: dangereux

populo Romano periculosum uidebat; neque sibi homines feros

barbarus,a,um: barbare

ac barbaros temperaturos existimabat quin, cum omnem

paulatim: peu peu

(sibi) temperare (quin): sabstenir (de)

Guerre des Gaules I

27

________________________________________________________________________________________________________________________________

Galliam occupauissent, ut ante Cimbri Teutonique fecissent, in


Prouinciam

exirent

atque

inde

in

Italiam

contenderent,

occupare (Acc.): semparer (de) Cimbri,orum m.pl.: les Cimbres


Teutoni,orum m.pl: les Teutons
contendere,o,tendi,tentum: se hter vers praesertim: surtout

[praeser-tim cum Sequanos a Prouincia nostra Rhodanus

dividere,o,visi,visum: sparer

diuideret];

mature: promptement occurrere,o,curri,cursum (Dat.): sopposer


()
spiritus,us m.: lorgueil arrogantia,ae f.: larrogance

qui-bus

rebus

quam

maturrime

occurrendum

putabat. Ipse autem Ariouistus tantos sibi spiritus, tantam


arrogantiam sumpserat ut ferendus non uideretur.

collo-quio deligeret: uelle sese de re publica et summis

quamobrem: cest pourquoi (mihi) placet,uit: je dcide


Ariovistus,i m.: Arioviste
postulare (ab aliquo ut): demander ( qqn de)
uterque,utraque,utrumque: chacun des deux colloquium,ii n.:
lentretien
deligere,o,legi,lectum:
choisir

utriusque rebus cum eo agere. Ei legationi Ariouistus respondit:

legatio,onis f.: lambassade

Si quid ipsi a Caesare opus esset, sese ad eum uenturum fuisse;

(mihi) opus est (Abl.): (jai) besoin (de)

si quid ille se uelit, illum ad se uenire oportere. Praeterea se

oportere,et,uit (prop. inf.): falloir (que)

neque sine exer-citu in eas partes Galliae uenire audere quas

possidere,eo,sedi,sessum: possder

Caesar possideret, neque exercitum sine magno commeatu


atque molimento in unum locum contrahere posse. Sibi autem

commeatus,us m.: le ravitaillement molimentum,i n.: leffort, la


peine
contrahere,o,traxi,tractum: rassembler

mirum uideri quid in sua Gallia, quam bello uicisset, aut Caesari

omnino: (ici) en gnral

34. Quamobrem placuit ei ut ad Ariouistum legatos mitteret,


qui ab eo postularent uti aliquem locum medium utriusque

praeterea: en outre

aut omnino populo Romano negotii esset.


35. His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad eum Caesar

responsum,i n.: la rponse

iterum: une seconde fois

legatos cum his mandatis mittit: Quoniam tanto suo populique

mandatum,i n.: les instructions

Romani beneficio affectus, cum in consulatu suo rex atque

afficere,io,feci,fectum (aliqua re aliquem): accorder (qqch qqn.)

ami-cus a senatu appellatus esset, hanc sibi populoque


Romano gra-tiam referret, ut in colloquium uenire inuitatus
grauaretur

neque

colloquium,ii n.: lentretien

invitare: inviter

gravari: refuser

28

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

de communi re dicendum sibi et cognoscendum putaret, haec

communis,is,e: commun

esse quae ab eo postularet: primum, ne quam multitudinem

postulare (ab): demander ()

hominum amplius trans Rhenum in Galliam traduceret; deinde

amplius: davantage, plus

obsides quos haberet ab Haeduis redderet, Sequanisque

Haedui,orum m.pl.: les Hduens Sequani,orum m.pl.: les Squanes


permittere,o,misi,missum: permettre
voluntas,atis f.: la volont

permit-teret ut quos illi haberent uoluntate eius reddere illis

multitudo,inis f.: la multitude

traducere,o,duxi,ductum: faire passer

eorum bellum infer-ret. Si [id] ita fecisset, sibi populoque

lacessere,o,ivi,itum: harceler
(chez, contre)
perpetuus,a,um: perptuel

Romano perpetuam gra-tiam atque amicitiam cum eo

impetrare: obtenir

futuram; si non impetraret, sese (quoniam M. Messala M. Pisone

M. Messala,ae m.: Marcus Messala M. Piso,onis m.: Marcus Pison


censere,eo,ui,censum (ut): dcider (que)
quicumque: quiconque commodo (Gn.): sans prjudice (pour)

liceret; neue Haeduos iniuria lacesseret neue his sociisque

consulibus

senatus

censuisset

uti

quicumque

Galliam

inferre,fero,intuli,illatum (Dat.): porter

prouinciam obtineret, quod commodo reipublicae facere


posset,

Haeduos

ceterosque

amicos

populi

Romani
Ariovistus,i m.: Arioviste

defenderet), se Haeduorum iniurias non neglecturum.


36. Ad haec Ariouistus respondit: Ius esse belli ut qui

quemadmodum: comme

item: de mme

uicis-sent iis quos uicissent quemadmodum uellent imperarent;

praescriptum,i n.: linstruction, lordre

item populum Romanum uictis non ad alterius praescriptum,

arbitrium,ii n.: le jugement; le bon plaisir

sed ad suum arbitrium imperare consuesse. Si ipse populo


Romano non praescriberet quemadmodum suo iure uteretur,

praescribere,o,psi,ptum: prescrire, ordonner quemadmodum:


comment oportere,et,uit (prop. inf.): falloir (que)
Haedui,orum m.pl.: les Hduens

non oportere se a populo Romano in suo iure impediri. Haeduos

congredi,ior,gressus sum: combattre

stipendiarius,a,um: tributaire

sibi, quoniam belli fortunam tentassent et armis congressi ac


superati essent, stipen-diarios esse factos. Magnam Caesarem
iniuriam facere, qui suo aduentu uectigalia sibi deteriora
faceret. Haeduis se obsides red-diturum non esse, neque his
neque

eorum

sociis

iniuria

bellum

vectigal,alis n.: la redevance, limpt

deterior,ius: infrieur, diminu

Guerre des Gaules I

29

________________________________________________________________________________________________________________________________

illaturum, si in eo manerent quod conuenisset stipendiumque


quotannis penderent; si id non fecissent, longe iis fraternum
nomen populi Romani afuturum. Quod sibi Caesar denuntiaret

inferre,fero,intuli,illatum (Dat.): porter (contre)


convenire,io,veni,ventum (Acc.): convenir (de) stipendium,ii
n.: le tribut
quotannis:
chaque anne pendere,o,pependi,pensum: payer
fraternus,a,um: de frre
denuntiare: annoncer, dclarer

se Haeduorum iniurias non neglecturum, neminem secum sine


sua

pernicie

contendisse.

Cum

uellet,

congrederetur:

intellecturum quid inuicti Germani, exercitatissimi in armis, qui


inter annos XIV tectum non subissent, uirtute possent.
37. Hae eodem tempore Caesari mandata referebantur et
legati ab Haeduis et a Treueris ueniebant: Haedui questum
quod Harudes, qui nuper in Galliam transportati essent, fines
eorum popularentur; sese ne obsididus quidem datis pacem
Ariouisti redimere potuisse; Treueri autem, pagos centum
Sueborum ad ripas Rheni consedisse, qui Rhenum transire
conarentur; his praeesse Nasuam et Cimberium fratres. Quibus
rebus

Caesar

uehementer

commotus

maturandum

sibi

contendere,o,tendi,tentum: lutter, se mesurer


sum: se battre
exercitatus,a,um: entran, exerc

congredi,ior,gressus

XIV (quattuordecim): 14 tectum,i n.: le toit; la maison


subire,eo,ii,itum: aller/entrer sous
mandatum,i n.: les instructions
Haedui,orum m.pl.: les Hduens Treveri,orum m.pl.: les Trvres
questum (supin): pour se plaindre
Harudes,um m.pl.: les Harudes nuper: rcemment transportare:
transporter, faire passer
populari: dvaster, ravager Ariovistus,i m.: Arioviste
redimere,o,emi,emptum: racheter pagus,i m.: le canton
Suebi,orum m.pl.: les Suves
considere,o,sedi,sessum: sinstaller, stablir
praeesse,sum,fui (Dat.): tre la tte (de)
Cimberius,ii m.: Cimbrius
maturare: se hter

Nasua,ae m.: Nasua

existimauit ne, si noua manus Sueborum cum ueteribus copiis

conjungere,o,junxi,junctum: joindre, unir

Ariouisti sese coniunxis-set, minus facile resisti posset. Itaque, re

resistere,o,stiti (Dat.): rsister () res frumentaria,ae f.: le


ravitaillement
comparare: (ici) se procurer contendere,o,tendi,tentum: se hter
vers

frumentaria

quam

celer-rime

potuit

comparata,

magnis

itineribus ad Ariouistum conten-dit.


triduum,i n.: trois jours

Ariovistus,i m.: Arioviste

cum suis omnibus copiis ad occupandum Vesontionem, quod

occupare: occuper

Vesontio,onis f.: Besanon

est oppidum maximum Sequanorum, contendere, [triduique

Sequani,orum m.pl.: les Squanes


hter vers

38. Cum tridui uiam processisset, nuntiatum est ei Ariouistum

uiam

contendere,o,tendi,tentum: se

30

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

suis finibus processisse]. Id ne accideret magnopere sibi

magnopere: grandement, beaucoup praecavere,eo,cavi,cautum


(ne): empcher (que), prendre garde (que ne... pas)

praeca-uendum Caesar existimabat. Namque omnium rerum


quae ad bellum usui erant summa erat in eo oppido facultas,

usus,us m.: lusage; le besoin

idque natura loci sic muniebatur ut magnam ad ducendum

munire,io,ivi,itum: fortifier

bellum daret facul-tatem, propterea quod flumen Dubis ut

propterea quod: parce que Dubis,is m.: le Doubs circinus,i m.:


le compas circumducere,o,duxi,ductum: trac en cercle
cingere,o,cinxi,cinctum: entourer spatium,ii n.: lespace, la distance

circino circumductum paene totum oppidum cingit; reliquum


spatium, quod est non amplius pedum DC, qua flumen
intermittit, mons continet magna altitudine, ita ut radices montis
ex utraque parte ripae fluminis contingant. Hunc murus
circumdatus arcem efficit et cum oppido coniungit. Huc
Caesar

magnis

nocturnis

diurnisque

itineribus

contendit,

occupatoque oppido ibi praesidium collocat.


39. Dum paucos dies ad Vesontionem rei frumentariae

facultas,atis f.: (ici) labondance

facultas,atis f.: la possibilit

amplius: davantage, plus DC (sescenti,ae,a): 600


intermittere,o,misi,missum: (ici) laisser un espace
continere,eo,ui,tentum:
enfermer,
borner
altitudo,inis
f.: la hauteur (ici)
radix,icis
f.: la base
uterque,utraque,utrumque: lun et lautre
contingere,o,tigi,tactum: toucher circumdare,o,dedi,datum: placer
autour efficere,io,feci,fectum: faire, raliser
conjungere,o,junxi,junctum: relier nocturnus,a,um: de nuit
diurnus,a,um: de jour
praesidium,ii n.: le poste
Vesontio,onis f.: Besanon res frumentaria,ae f.: le ravitaillement
commeatus,us m.: lapprovisionnement
Gn. + causa: en vue de, pour percontatio,onis f.: les questions

com-meatusque causa moratur, ex percontatione nostrorum

magnitudo,inis f.: la grandeur

uocibus-que Gallorum ac mercatorum, qui ingenti magnitudine

incredibilis,is,e: incroyable

corporum Germanos, incredibili uirtute atque exercitatione in

praedicare: raconter saepenumero: souvent


congredi,ior,gressus sum: se battre

armis

esse

praedicabant

(saepenumero

sese

cum

exercitatio,onis f.: lentranement

eis

ferre potuisse), tantus subito timor omnem exercitum occupauit

subito: tout coup occupare (Acc.): semparer (de)


mediocris,is,e: ordinaire
perturbare: troubler oriri,ior,ortus sum: natre, commencer

ut non mediocriter omnium mentes animosque perturbaret. Hic

tribunus militum: le tribun militaire

primum ortus est a tribunis militum, praefectis reliquisque qui ex

Gn. + causa: pour res militaris f.: lart de la guerre usus,us m.:
lusage, lexprience
inferre,fero,intuli,illatum: (ici) invoquer, prtexter necessarius,a,um:
invitable, indispensable

congressos ne uultum quidem atque aciem oculorum dicebant

Vrbe amicitiae causa Caesarem secuti non magnum in re


militari usum habebant: quorum alius alia causa illata quam sibi
ad

proficiscendum

neces-

praefectus,i m.: le prfet

Guerre des Gaules I

31

________________________________________________________________________________________________________________________________

sariam esse diceret, petebat ut eius uoluntate discedere liceret;

voluntas,atis f.: la volont

nonnulli, pudore adducti, ut timoris suspicionem uitarent

nonnulli,orum m.pl.: quelques-uns pudor,oris m.: le sens de


lhonneur, la honte suspicio,onis f.: le soupon vitare: viter
remanere,eo,mansi,mansum:
rester
interdum:
parfois

rema-nebant. Hi neque uultum fingere

neque

interdum

miserabantur. Vulgo totis castris testamenta obsignabantur.

abdere,o,didi,ditum: cacher tabernaculum,i n.: la tente


queri,or,questus sum (Acc.): se plaindre (de)
familiaris,is m.: lami intime communis,is,e: commun miserari:
dplorer vulgo: couramment, partout
testamentum,i n.: le testament obsignare: sceller, cacheter

Horum uocibus ac timore paulatim etiam ii qui magnum in

paulatim: peu peu

castris usum habebant, milites centurionesque quique equitatui

centurio,onis m.: le centurion


(de)

lacrimas tenere poterant: abditi in tabernaculis aut suum fatum


querebantur aut cum familiaribus suis commune periculum

praeesse,sum,fui (Dat.): tre la tte

praeerant, perturbabantur. Qui se ex his minus timidos existimari


uolebant non se hostem uereri, sed angustias itineris et
magnitudinem siluarum quae intercede-rent inter ipsos atque

angustiae,arum f.pl.: le dfil intercedere,o,cessi,ssum: se trouver


(entre)
Ariovistus,i m.: Arioviste res frumentaria,ae f.: le ravitaillement

posset timere dicebant. Nonnulli etiam Cae-sari nuntiarant,

commodus,a,um: (ici) commode supportare: apporter


nonnulli,orum m.pl.: quelques-uns
signa ferre: se mettre en marche

cum castra moueri ac signa ferri iussisset, non fore dicto

dictum,i n.: la parole

audientes milites neque propter timorem signa laturos.

convocare: convoquer, runir

Ariouistum, aut rem frumentariam ut satis commode supportari

signa ferre: se mettre en marche

omnium-que ordinum ad id consilium adhibitis centurionibus,

adhibere,eo,ui,itum: faire venir, associer ()


centurion
incusare: accuser, blmer

uehementer eos incusauit: Primum, quod aut quam in partem

Ariovistus,i m.: Arioviste

aut quo consi-lio ducerentur sibi quaerendum aut cogitandum

appetere,o,ivi,itum: rechercher

40.

Haec

cum

animaduertisset,

conuocato

consilio

centurio,onis m.: le

putarent. Ario-uistum, se consule, cupidissime populi Romani


amicitiam appe-tisse; cur hunc tam temere quisquam ab officio

postulatum,i n.: la demande

discessurum iudi-caret? Sibi quidem persuaderi, cognitis suis

aequitas,atis f.: lquit condicio,onis f.: la condition


perspicere,io,spexi,spectum: voir clairement, reconnatre

postulatis atque aequitate condicionum perspecta, eum


neque

suam

neque

populi

32

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

Romani gratiam repudiaturum. Quod si furore atque amentia


impulsus bellum intulisset, quid tandem uererentur? aut cur de

repudiare: rejeter quod si: et si; mais si amentia,ae f.:


lgarement
impellere,o,puli,pulsum: pousser inferre,fero,intuli,illatum: porter
(contre)

sua uirtute aut de ipsius diligentia desperarent? Factum eius


hos-tis periculum patrum nostrorum memoria, cum Cimbris et

Cimbri,orum m.pl.: les Cimbres

Teuto-nis a C. Mario pulsis, non minorem laudem exercitus

pellere,o,pepuli,pulsum: repousser, chasser

quam ipse imperator meritus uidebatur; factum etiam nuper in

nuper: rcemment

Italia seruili tumultu, quos tamen aliquid usus ac disciplina quam

tumultus,us m.: (ici) le soulvement


disciplina,ae f.: la discipline
sublevare: aider

a nobis accepissent subleuarent. Ex quo iudicari posse

Teutoni,orum m.pl: les Teutons

servilis,is,e: des esclaves


usus,us m.: lexprience

aliquamdiu inermes sine causa timuissent, hos postea armatos

constantia,ae f.: la fermet propterea quod: parce que


aliquamdiu: quelque temps inermis,is,e: sans armes
victor,oris: victorieux

ac uictores superas-sent. Denique hos esse eosdem Germanos

saepenumero: souvent

quibuscum saepenu-mero Heluetii congressi, non solum in suis

congredi,ior,gressus sum: se battre

sed etiam in illorum finibus, plerumque superarint, qui tamen

plerumque: le plus souvent

pares esse nostro exer-citui non potuerint. Si quos aduersum

proelium,ii n.: le combat

proelium et fuga Gallorum commoueret, hos, si quaererent,

diuturnitas,atis f.: la longueur

reperire posse diuturnitate belli defatigatis Gallis Ariouistum,

defatigare: puiser

cum multos menses castris se ac paludibus tenuisset neque sui

palus,udis f.: le marais

potestatem fecisset, desperantes iam de pugna et dispersos


subito adortum magis ratione et consi-lio quam uirtute uicisse.

dispersus,a,um: dispers subito: tout coup adoriri,ior,ortus


sum: attaquer ratio,onis f.: le plan; la mthode
contra (Acc.): contre barbarus,a,um: barbare

Cui rationi contra homines barbaros atque imperitos locus

imperitus,a,um: inexpriment

fuisset, hac ne ipsum quidem sperare nos-tros exercitus capi

res frumentaria,ae f.: le ravitaillement

posse. Qui suum timorem in rei frumentariae simulationem

simulatio,onis f.: le faux semblant angustiae,arum f.pl.: le dfil


conferre,fero,tuli,collatum: (ici) reporter arrogans,ntis: arrogant

quantum haberet in se boni constantia, propterea quod quos

angustiasque

itineris

conferrent

facere

arroganter,

par,paris: gal

Guerre des Gaules I

33

________________________________________________________________________________________________________________________________

cum aut de officio imperatoris desperare aut praescribere

praescribere,o,psi,ptum: prescrire, donner des ordres

uide-rentur. Haec sibi esse curae: frumentum Sequanos, Leucos,


Lin-gones subministrare, iamque esse in agris frumenta matura;

Sequani,orum m.pl.: les Squanes Leuci,orum m.pl.: les Leuques


Lingones,um m.pl.: les Lingons
subministrare: fournir maturus,a,um: mr

de itinere ipsos breui tempore iudicaturos. Quod non fore dicto

dictum,i n.: la parole

audientes neque signa laturi dicantur, nihil se ea re commoueri:

signa ferre: se mettre en marche

scire enim quibuscumque exercitus dicto audiens non fuerit aut

quicumque: tous ceux qui

male re gesta fortunam defuisse aut aliquo facinore comperto

comperire,io,comperi,pertum: dcouvrir, apprendre

auaritiam esse conuictam; suam innocentiam perpetua uita,

convincere,o,vici,victum: dmontrer, prouver innocentia,ae f.:


lintgrit perpetuus,a,um: continu felicitas,atis f.: la chance
perspicere,io,spexi,spectum: voir clairement

felici-tatem Heluetiorum bello esse perspectam. Itaque se quod


in lon-giorem diem collaturus fuisset repraesentaturum et

conferre,fero,tuli,collatum: (ici) reporter


sur-le-champ

repraesentare: faire

proxima nocte de quarta uigilia castra moturum ut quam


primum intelle-gere posset utrum apud eos pudor atque

utrum... an: si... ou si

pudor,oris m.: le sens de lhonneur

officium an timor uale-ret. Quod si praeterea nemo sequatur,

quod si: et si; mais si

praeterea: en outre

tamen se cum sola decima legione iturum, de qua non

praetorius,a,um: prtorien

dubitaret; sibique eam praetoriam cohortem futuram. Huic


legioni Caesar et indulserat praecipue et propter uirtutem

cohors,rtis f.: la cohorte indulgere,eo,indulsi,indultum (Dat.): tre


bienveillant (pour) praecipue: principalement, surtout
confidere,o,fisus sum (Dat.): compter sur

confidebat maxime.

modus,i m.: la manire

41. Hac oratione habita, mirum in modum conuersae sunt


omnium mentes summaque alacritas et cupiditas belli gerendi

alacritas,atis f.: lardeur, lentrain


innasci,or,natus sum: natre (dans) princeps,cipis: premier
tribunus militum: le tribun militaire

innata est, princepsque decima legio per tribunos militum ei


gra-tias egit quod de se optimum iudicium fecisset, seque esse

confirmare: affirmer, confirmer

ad

centurio,onis m.: le centurion

bellum

gerendum

paratissimam

confirmauit.

Deinde

reliquae legiones cum tribunis militum et primorum ordinum


centurioni-

34

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

bus egerunt uti Caesari satisfacerent: Se neque unquam

satisfacere,io,feci,factum (Dat.): donner satisfaction ()

dubi-tasse neque timuisse neque de summa belli suum iudicium

summa,ae f.: (ici) la conduite gnrale

sed

satisfactio,onis f.: lexcuse

imperatoris

esse

existimauisse.

Eorum

satisfactione

maximam habebat fidem, ut milium amplius quinquaginta

exquirere,o,quisivi,situm (Acc.): sinformer (de) Diviciacus,i m.:


Diviciacus
amplius: davantage, plus circuitus,us m.: le (pour)tour

circuitu locis apertis exercitum duceret, de quarta uigilia, ut

aperire,io,perui,pertum: ouvrir, dcouvrir

dixerat, profectus est. Septimo die, cum iter non intermitteret,

intermittere,o,misi,missum: interrompre

ab exploratoribus certior factus est Ariouisti copias a nostris

Ariovistus,i m.: Arioviste

accepta et itinere exquisito per Diuiciacum, quod ex Gallis ei

passus,us m.: le pas (1,5 m.)

milibus passuum XIV abesse.


42. Cognito Caesaris aduentu, Ariouistus legatos ad eum
mit-tit: Quod antea de colloquio postulasset, id per se fieri

Ariovistus,i m.: Arioviste


colloquium,ii n.: lentretien

postulare: demander

licere, quoniam propius accessisset, seque id sine periculo


facere posse existimare. Non respuit condicionem Caesar,

respuere,o,ui: rejeter

condicio,onis f.: la condition

iamque eum ad sanitatem reuerti arbitrabatur, cum id quod

sanitas,atis f.: la sant, le bon sens reverti,or,versus sum: revenir


arbitrari: penser, juger denegare: refuser

antea petenti dene-gasset ultro polliceretur; magnamque in


spem ueniebat pro suis tantis populique Romani in eum

postulatum,i n.: la demande

beneficiis, cognitis suis postula-tis, fore uti pertinacia desisteret.

citroque cum legati inter eos mit-terentur, Ariouistus postulauit

pertinacia,ae f.: lenttement desistere,o,stiti,stitum (Abl.): renoncer


()
interim: pendant ce temps ultro citroque: dans un sens et dans
lautre, de part et dautre
postulare: demander

ne quem peditem ad colloquium Caesar adduceret: Vereri se

circumvenire,io,veni,ventum: cerner, piger

ne per insidias ab eo circumuenire-tur; uterque cum equitatu

uterque,utraque,utrumque: lun et lautre

ueniret; alia ratione sese non esse uen-turum. Caesar, quod

interponere,o,posui,positum: opposer, faire intervenir

Dies colloquio dictus est ex eo die quintus. Interim saepe ultro

neque

colloquium

interposita

causa

tolli

ratio,onis f.: la manire

Guerre des Gaules I

35

________________________________________________________________________________________________________________________________

uolebat neque salutem suam Gallorum equitatui committere


audebat, commodissimum esse statuit omnibus equis Gallis

commodus,a,um: avantageux

equi-tibus detractis, eo legionarios milites legionis decimae, cui

detrahere,o,traxi,tractum: enlever

quam maxime confidebat, imponere, ut praesidium quam

confidere,o,fisus sum (Dat.): compter sur imponere,o,posui,positum:


mettre sur, faire monter praesidium,ii n.: la protection
opus est (Abl.): il y a besoin (de) factum,i n.: lacte, laction
irridiculus,a,um: non plaisamment, sans faire rire

amicissimum si quid opus facto esset haberet. Quod cum fieret,

legionarius,a,um: lgionnaire

non irridicule quidam ex militibus decimae legionis dixit: Plus


quam pollicitus esset Caesarem facere: pollicitum se in cohortis

praetoria cohors f.: la cohorte prtorienne (garde du gnral en chef)

praetoriae loco decimam legionem habiturum, ad equum

rescribere,o,scripsi,scriptum: (ici) assigner, promouvoir

rescribere.

planities,iei f.: la plaine tumulus,i m.: lminence, le tertre


terrenus,a,um: de terre grandis,is,e: grand
fere: peu prs spatium,ii n.: lespace, la distance Ariovistus,i
m.: Arioviste
colloquium,ii n.: lentretien

43. Planities erat magna et in ea tumulus terrenus satis


gran-dis. Hic locus aequo fere spatio ab castris Ariouisti et

constiterunt. Ariouistus ex equis ut colloquerentur et praeter se

devehere,o,vexi,vectum: emmener passus,us m.: le pas (1,5 m.)


ducenti,ae,a: deux cents
constituere,o,ui,utum: tablir, installer item: de mme par,paris:
gal intervallum,i n.: lintervalle
colloqui,or,locutus sum: sentretenir praeter (Acc.): outre, en plus de
deni,ae,a: dix (distributif)
postulare: demander

denos ut ad colloquium adducerent postulauit. Vbi eo uentum

commemorare: rappeler

est, Caesar initio orationis sua senatusque in eum beneficia

munus,eris n.: le cadeau

commemorauit: Quod rex appellatus esset a senatu, quod

contigisse et pro magnis hominum officiis consuesse tribui

amplus,a,um: important contingere,o,tigi,tactum: arriver, choir (


qqn)
officium,ii n.: (ici) le service tribuere,o,ui,utum: attribuer, accorder
docere,eo,ui,doctum: apprendre (qqch. qqn); montrer
aditus,us m.: laccs justus,a,um: juste

docebat; illum cum neque aditum neque causam postulandi

liberalitas,atis f.: la gnrosit

iustam haberet, beneficio ac liberalitate sua ac senatus ea

necessitudo,inis f.: les liens, lamiti

Caesaris aberat. Eo, ut erat dictum, ad colloquium uenerunt.


Legionem Caesar quam equis deuexerat passibus ducentis ab
eo tumulo constituit. Item equites Ariouisti pari interuallo

amicus, quod munera amplissime missa; quam rem et paucis

praemia
quamque

consecutum.
iustae

Docebat
causae

etiam:

Quam

ueteres

necessitudinis

ipsis

consequi,or,secutus sum: obtenir

36

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

quamque honorifica in eos facta essent; ut omni tempore totius

Haedui,orum m.pl.: les Hduens intercedere,o,cessi,ssum: exister


entre senatus consultum,i n.: le snatus-consulte (dcret du
snat) quoties:
combien de fois
honorificus,a,um:
honorable

Galliae principatum Haedui tenuissent, prius etiam quam

principatus,us m.: la suprmatie

nostram amicitiam appetissent. Populi Romani hanc esse

appetere,o,ivi,itum: rechercher consuetudo,inis f.: lhabitude, la


coutume
modo: seulement deperdere,o,didi,ditum: perdre (qqch. de)

cum Haeduis intercederent, quae senatus consulta, quoties

consuetudinem, ut socios atque amicos non modo sui nihil


deperdere, sed gratia, dignitate, honore auctiores uelit esse;

prius...quam: avant que

dignitas,atis f.: la dignit, le prestige


augmenter (qqch.)

augere,eo,auxi,auctum:

quod uero ad amicitiam populi Romani attulissent, id iis eripi


quis pati posset? Postula-uit deinde eadem quae legatis in

mandatum,i n.: les instructions

mandatis dederat: Ne aut Hae-duis aut eorum sociis bellum

inferre,fero,intuli,illatum (Dat.): porter (chez, contre)

inferret, obsides redderet; si nullam partem Germanorum

remittere,o,misi,missum: renvoyer

domum remittere posset, at ne quos amplius Rhenum transire

amplius: davantage, plus

pateretur.

Ariovistus,i m.: Arioviste

44. Ariouistus ad postulata Caesaris pauca respondit, de suis


uirtutibus multa praedicauit: Transisse Rhenum sese non sua

postulatum,i n.: la demande

praedicare: (ici) vanter, clbrer


sponte (sua): de (son) propre chef

arcessere,o,ivi,itum: faire venir

sponte, sed rogatum et arcessitum a Gallis; non sine magna spe


magnisque praemiis domum propinquosque reliquisse; sedes

voluntas,atis f.: la volont

habere in Gallia ab ipsis concessas; obsides ipsorum uoluntate

stipendium,ii n.: le tribut

datos; stipendium capere iure belli, quod uictores uictis

inferre,fero,intuli,illatum (Dat.): porter (contre)

imponere consuerint; non sese Gallis, sed Gallos sibi bellum

contra (Acc.): contre

intulisse: omnes Galliae ciuitates ad se oppugnandum uenisse

proelium,ii n.: le combat

ac contra se castra habuisse; eas omnes copias a se uno

iterum: une seconde fois

proelio pulsas ac superatas esse; si iterum experiri uelint, se

decertare: livrer combat, en dcoudre

iterum paratum esse decertare; si pace uti uelint, iniquum esse


de

stipendio

recusare,

imponere,o,posui,positum: imposer

pellere,o,pepuli,pulsum: repousser, chasser

recusare: refuser

Guerre des Gaules I

37

________________________________________________________________________________________________________________________________

quod sua uoluntate ad id tempus pependerint. Amicitiam

pendere,o,pependi,pensum: payer

populi Romani sibi ornamento et praesidio, non detrimento,

ornamentum,i n.: lhonneur praesidium,ii n.: la protection


detrimentum,i n.: le dommage oportere,et,uit (prop. inf.):
falloir (que)

esse opor-tere; idque se ea spe petisse. Si per populum


Romanum stipen-dium remittatur et dediticii subtrahantur, non
minus libenter sese recusaturum populi Romani amicitiam quam
appetierit.

Quod

multitudinem

Germanorum

in

Galliam

traducat, id se sui muni-endi, non Galliae impugnandae causa

remittere,o,misi,missum: renvoyer dediticius,ii m.: (le soldat qui sest


rendu) subtrahere,o,traxi,tractum: soustraire
recusare: refuser, rejeter appetere,o,ivi,itum: rechercher
multitudo,inis f.: la multitude traducere,o,duxi,ductum: faire passer
munire,io,ivi,itum: fortifier, protger
impugnare: attaquer Gn. + causa: en vue de, pour
testimonium,ii n.: le tmoignage

facere; eius rei testimonium esse quod, nisi rogatus, non uenerit
et quod bellum non intulerit sed defenderit. Se prius in Galliam

prius...quam: avant que

uenisse quam populum Romanum. Nunquam ante hoc tempus


exercitum populi Romani Galliae prouinciae finibus egressum.
Quid sibi uellet? Cur in suas possessiones ueniret? Prouinciam

possessio,onis f.: la proprit

suam hanc esse Galliam, sicut illam nostram. Vt ipsi concedi


non oporteret, si in nostros fines impetum faceret, sic item nos

item: de mme

esse iniquos, quod in suo iure se interpellaremus. Quod fratres a

neque tam imperitum esse rerum ut non sciret neque bello

interpellare (Acc.): empcher, interrompre (qqn) Haedui,orum


m.pl.: les Hduens
barbarus,a,um: barbare imperitus,a,um (Gn.): inexpriment,
ignorant
Allobroges,um m.pl.: les Allobroges

Allobrogum proximo Haeduos Romanis auxilium tulisse, neque

contentio,onis f.: le conflit

ipsos in his contentionibus quas Haedui secum et cum Sequanis

Sequani,orum m.pl.: les Squanes

senatu Haeduos appellatos dice-ret, non se tam barbarum

habuissent auxilio populi Romani usos esse. Debere se suspicari


simulata Caesarem amicitia, quod exer-citum in Gallia habeat,

Gn. + causa: en vue de, pour

sui

deducere,o,duxi,ductum: emmener

opprimendi

exercitum

causa

deducat

habere. Qui
ex

his

nisi

decedat

regionibus,

sese

atque
illum

regio,onis f.: la rgion

38

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

non pro amico sed pro hoste habiturum; quod si eum

quod si: et si; mais si

interfecerit, multis sese nobilibus principibusque populi Romani

princeps,cipis m.: le chef

gratum esse facturum (id se ab ipsis per eorum nuntios


compertum habere), quorum omnium gratiam atque amicitiam

nuntius,ii m.: le message comperire,io,comperi,pertum: dcouvrir,


apprendre
redimere,o,emi,emptum: racheter

eius morte redimere posset. Quod si decessisset et liberam

possessio,onis f.: la possession

possessionem Galliae sibi tradidisset, magno se illum praemio

remunerari: payer en retour, rcompenser


quicumque,quaecumque,quodcumque: tout... qui/que

gratus,a,um: agrable (: Dat.)

remuneraturum et quaecum-que bella geri uellet sine ullo eius


labore et periculo confectu-rum.
45. Multa ab Caesare in eam sententiam dicta sunt, quare

quare: cause de quoi

negotio desistere non posset: Neque suam neque populi

desistere,o,stiti,stitum (Abl.): renoncer ()

Romani consuetudinem pati uti optime merentes socios

consuetudo,inis f.: lhabitude, la coutume deserere,o,ui,sertum:


abandonner
potius... quam: plutt... que Ariovistus,i m.: Arioviste

desereret; neque se iudicare Galliam potius esse Ariouisti quam


populi Romani. Bello superatos esse Aruernos et Rutenos ab Q.
Fabio Maximo, quibus populus Romanus ignouisset neque in

Arverni,orum m.pl.: les Arvernes Ruteni,orum m.pl.: les Rutnes


Q. Fabius,ii Maximus,i m.: Quintus Fabius Maximus
redigere,o,egi,actum: rduire (/en)

Romani iustissimum esse in Gallia imperium: si iudicium senatus

stipendium,ii n.: le tribut imponere,o,posui,positum: imposer


quod si: et si; mais si
quisque,quaeque,quodque: chaque, (tous) les oportere,et,uit
(prop. inf.): falloir (que) justus,a,um: juste
observare: observer, respecter

obseruari oporteret, liberam debere esse Galliam quam bello

lex,legis f.: la loi

prouinciam rede-gisset neque stipendium imposuisset. Quod si


antiquissimum quodque tempus spectari oporteret, populi

uictam suis legibus uti uoluisset.


46. Dum haec in colloquio geruntur, Caesari nuntiatum est
equites Ariouisti propius tumulum accedere et ad nostros
ade-quitare, lapides telaque in nostros conicere. Caesar
loquendi

colloquium,ii n.: lentretien


Ariovistus,i m.: Arioviste tumulus,i m.: lminence, le tertre
adequitare: sapprocher cheval
conjicere,io,jeci,jectum: jeter

Guerre des Gaules I

39

________________________________________________________________________________________________________________________________

finem fecit seque ad suos recepit suisque imperauit ne quod

se recipere: se retirer

omnino telum in hostes reicerent. Nam etsi sine ullo periculo

omnino: du tout (aprs ng.) rejicere,io,jeci,jectum: relancer, lancer


en rponse
delectus,a,um: dlite proelium,ii n.: le combat

legionis delectae cum equitatu proelium fore uidebat, tamen

uulgus militum elatum est qua arrogantia in colloquio Ariouistus

committere,o,misi,missum (ut): (ici) sexposer au risque (de)


pellere,o,pepuli,pulsum: repousser, chasser
circumvenire,io,veni,ventum: cerner, piger posteaquam: aprs
que vulgus,i n.: la foule
arrogantia,ae f.: larrogance

usus omni Gallia Romanis interdixisset impetumque in nostros

interdicere,o,dixi,dictum: interdire

eius equites fecissent, eaque res colloquium ut diremisset, multo

dirimere,o,emi,emptum: sparer, rompre

maior alacritas studiumque pugnandi maius exercitui iniectum

alacritas,atis f.: lardeur, lentrain

committendum non putabat, ut pulsis hostibus dici posset eos


ab se per fidem in colloquio circumuentos. Posteaquam in

injicere,io,jeci,jectum: (ici) inspirer

est.
47. Biduo post Ariouistus ad Caesarem legatos mittit: Velle

biduum,i n.: deux jours

Ariovistus,i m.: Arioviste

se de his rebus quae inter eos agi coeptae neque perfectae

aut, si id minus uellet, ex suis legatis aliquem ad se mitteret.

iterum: une seconde fois colloquium,ii n.: lentretien


constituere,o,ui,utum: dcider
si minus: si...ne...pas colloqui,or,locutus sum: sentretenir

Collo-quendi Caesari causa uisa non est, et eo magis quod

eo... (compar.): dautant (plus)

pridie eius diei Germani retineri non potuerant quin in nostros

retinere,eo,ui,tentum: retenir

essent agere cum eo; uti aut iterum colloquio diem constitueret

conjicere,io,jeci,jectum: jeter

tela conice-rent. Legatum ex suis sese magno cum periculo ad


eum missu-rum et hominibus feris obiecturum existimabat.
Commodissimum uisum est C. Valerium Procillum, C. Valerii
Caburi filium, summa uirtute et humanitate adulescentem
(cuius pater a C. Valerio Flacco ciuitate donatus erat), et
propter fidem et propter linguae Gallicae scientiam, qua multa
iam

Ariouistus

longinqua

objicere,io,jeci,jectum: (ici) exposer () commodus,a,um:


avantageux
C. Valerius,ii Procillus,i m.: Gaus Valrius Procillus Caburus,i m.:
Caburus
humanitas,atis f.: la culture
Flaccus,i m.: Flaccus donare (aliquem aliqua re): faire don de,
gratifier (qqn de qqch.)
scientia,ae f.: la connaissance longinquus,a,um: long

40

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

consuetudine utebatur, et quod in eo peccandi Germanis

consuetudo,inis f.: lhabitude

peccare: faire du mal

causa non esset, ad eum mittere, et una M. Metium, qui

una: ensemble M. Metius,ii m.: Marcus Mtius


liens dhospitalit

hospitium,ii n.: les

hospitio Ario-uisti utebatur. His mandauit ut quae diceret


Ariouistus cognos-cerent et ad se referrent. Quos cum apud se
in

castris

Ariouistus conspexisset, exercitu suo praesente

conclamauit: Quid ad se uenirent? an speculandi causa?


Conantes dicere prohibuit et in catenas coniecit.

praesens,ntis: prsent

conclamare: scrier

an ?: est-ce ? speculari: espionner Gn. + causa: en vue de,


pour prohibere,eo,ui,itum: empcher
catena,ae f.: la chane

castra Caesaris suas copias traduxit et milibus passuum duobus

promovere,eo,movi,motum: avancer (qqch.) passus,us m.: le pas


(1,5 m.)
sub (Abl.): au pied de considere,o,sedi,sessum: prendre position,
stablir praeter (Acc.): le long de
traducere,o,duxi,ductum: faire passer ultra (Acc.): au-del de

ultra eum castra fecit eo consilio uti frumento commeatuque

commeatus,us m.: lapprovisionnement

qui

castris suas copias pro-duxit et aciem instructam habuit ut, si

Sequani,orum m.pl.: les Squanes Haedui,orum m.pl.: les Hduens


supportare: apporter intercludere,o,clusi,clusum (Abl.): couper
(de)
continuus,a,um:
ininterrompu, de suite producere,o,duxi,ductum:
faire avancer
Ariovistus,i m.: Arioviste proelium,ii n.: le combat

uellet Ariouistus proelio contendere, ei potestas non deesset.

contendere,o,tendi,tentum: lutter, se mesurer

Ariouistus his omnibus die-bus exercitum castris continuit,

continere,eo,ui,tentum: retenir, maintenir cotidie: chaque jour


contendere,o,tendi,tentum: lutter, se mesurer

48. Eodem die castra promouit et milibus passuum sex a


Cae-saris castris sub monte consedit. Postridie eius diei praeter

ex

Sequanis

et

Haeduis

supportaretur

Caesarem

intercluderet. Ex eo die dies continuos quinque Caesar pro

equestri proelio cotidie con-tendit. Genus hoc erat pugnae,

numero pedites uelocissimi ac fortissimi, quos ex omni copia

totidem: (tout) autant de numerus,i m.: le nombre


rapide, agile
Gn. + causa: en vue de, pour

singuli singulos suae salutis causa delegerant: cum his in proeliis

deligere,o,legi,lectum: choisir

uersabantur. Ad eos se equites recipiebant; hi, si quid erat

(se) recipere: se retirer, se replier concurrere,o,curri,cursum: se


rassembler, accourir
decidere,o,cidi: tomber (de) circumsistere,o,steti: entourer

quo se Germani exercuerant: equitum milia erant sex, totidem

durius, concurrebant, si qui, grauiore uulnere accepto, equo


deciderat,

circumsistebant;

si

quo

erat

lon-

velox,ocis:

Guerre des Gaules I

41

________________________________________________________________________________________________________________________________

gius prodeundum aut celerius recipiendum, tanta erat horum

prodire,eo,ii,itum: savancer

exercitatione celeritas ut, iubis equorum subleuati, cursum

exercitatio,onis f.: lentranement celeritas,atis f.: la rapidit


juba,ae f.: la crinire sublevare: soulever adaequare:
galer

adae-quarent.
49. Vbi eum castris se tenere Caesar intellexit, ne diutius

delegit, acieque triplici instructa ad eum locum uenit. Primam

commeatus,us m.: lapprovisionnement prohibere,eo,ui,itum:


empcher ultra (Acc.): au-del de
considere,o,sedi,sessum: prendre position, stablir circiter: environ
passus,us m.: le pas (1,5 m.) DC (sescenti,ae,a): 600
idoneus,a,um: convenable
deligere,o,legi,lectum:
choisir triplex,plicis: triple

et secundam aciem in armis esse, tertiam castra munire iussit.

munire,io,ivi,itum: fortifier

commeatu prohiberetur, ultra eum locum quo in loco Germani


consederant, circiter passus DC ab his castris idoneum locum

[Hic locus ab hoste circiter passus DC, ut dictum est, aberat.] Eo


cir-citer hominum numero XVI milia expedita cum omni equitatu
Ariouistus misit, quae copiae nostros terrerent et munitione
pro-hiberent. Nihilo setius Caesar, ut ante constituerat, duas
acies hostem propulsare, tertiam opus perficere iussit. Munitis

numerus,i m.: le nombre expeditus,a,um: en tenue de combat,


lgrement quip
Ariovistus,i m.: Arioviste terrere,eo,ui,itum: terroriser munitio,onis
f.: les travaux de retranchement prohibere,eo,ui,itum: empcher
nihilo setius: nanmoins, ne... pas moins constituere,o,ui,utum:
dcider
propulsare: repousser munire,io,ivi,itum: fortifier

castris, duas ibi legiones reliquit et partem auxiliorum, quattuor


reliquas in castra maiora reduxit.
50. Proximo die, instituto suo Caesar e castris utrisque copias
suas eduxit; paulumque a maioribus castris progressus, aciem

reducere,o,duxi,ductum: ramener
uterque,utraque,utrumque: lun et lautre
educere,o,duxi,ductum: faire sortir

instruxit hostibusque pugnandi potestatem fecit. Vbi ne tum

quae castra minora oppugnaret misit. Acriter utrinque usque ad

prodire,eo,ii,itum: savancer circiter (Acc.): vers, autour de


meridies,iei m.: midi
reducere,o,duxi,ductum: ramener tum demum: alors seulement
Ariovistus,i m.: Arioviste
utrinque: de part et dautre vesper,eri m.: le soir

ues-perum pugnatum est. Solis occasu suas copias Ariouistus,

occasus,us m.: le coucher

qui-dem eos prodire intellexit, circiter meridiem exercitum in


castra reduxit. Tum demum Ariouistus partem suarum copiarum

multis

42

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

et illatis et acceptis uulneribus, in castra reduxit. Cum ex captiuis

inferre,fero,intuli,illatum: porter (contre)

quaereret Caesar quam ob rem

ob (Acc.): cause de proelium,ii n.: le combat


livrer combat, en dcoudre
consuetudo,inis f.: lhabitude, la coutume

Ariouistus proelio non

decertaret, hanc reperiebat causam quod apud Germanos ea

decertare:

esset necne; eas ita dicere: Non esse fas Germanos superare si

sors,sortis f.: le sort vaticinatio,onis f.: loracle, la prophtie


declarare: faire connatre
utrum... necne: si... ou non committere,o,misi,missum: engager
(combat) ex usu esse: tre utile
fas n.: permis, possible

ante nouam lunam proelio contendissent.

contendere,o,tendi,tentum: lutter, se battre

consuetudo esset, ut matres familiae eorum sortibus et


uaticinationibus decla-rarent utrum proelium committi ex usu

satis esse uisum est reliquit, omnes alarios in conspectu hostium

praesidium,ii n.: la protection


lautre
alarius,ii m.: le soldat auxiliaire

pro castris minoribus constituit, quod minus multitudine militum

constituere,o,ui,utum: tablir, installer

legionariorum pro hostium numero ualebat, ut ad speciem

legionarius,a,um: lgionnaire

alariis uteretur. Ipse, triplici instructa acie, usque ad castra

triplex,plicis: triple

hostium accessit. Tum demum necessario Germani suas copias

tum demum: alors seulement

castris eduxerunt generatimque constituerunt paribus interuallis,

educere,o,duxi,ductum: faire sortir generatim: par nation


constituere,o,ui,utum: disposer par,paris: gal
intervallum,i
n.:(id.)
lintervalle
Harudes,um
(n. peuple)
Marcomanni
m.pl.:
Tribocci
m.pl.: (id.) m.pl.:
Vangiones,um
m.pl.: (id.) Nemetes,um m.pl.: (id.) Sedusii m.pl.: (id.)
Suebi m.pl.: (id.) les Suves raeda,ae f.: le chariot ( quatre roues)
carrus,i m.: le chariot, le fourgon circumdare,o,dedi,datum:
entourer
imponere,o,posui,positum:
mettre sur

51. Postridie eius diei Caesar praesidio utrisque castris quod

Haru-des,

Marcomannos,

Triboccos,

Vangiones,

Nemetes,

Sedusios, Suebos, omnemque aciem suam raedis et carris


circumdederunt, ne qua spes in fuga relinqueretur. Eo mulieres
imposuerunt, quae in proelium proficiscentes passis manibus
flentes implorabant ne se in seruitutem Romanis traderent.

uterque,utraque,utrumque: lun et

multitudo,inis f.: la multitude

numerus,i m.: le nombre

necessario: par ncessit

proelium,ii n.: le combat passus,a,um: ouvert, tendu


implorer
servitus,utis f.: lesclavage

52. Caesar singulis legionibus singulos legatos et quaestorem


praefecit, uti eos testes suae quisque uirtutis haberet. Ipse a

testis,is m.: le tmoin

dex-tro cornu, quod eam partem minime firmam hostium esse

animadvertere,o,i,rsum: remarquer

ani-

quisque, cujusque: chacun

implorare:

Guerre des Gaules I

43

________________________________________________________________________________________________________________________________

maduerterat, proelium commisit. Ita nostri acriter in hostes, signo


dato, impetum fecerunt, itaque hostes repente celeriterque
procurrerunt, ut spatium pila in hostes coniciendi non daretur.
Relictis pilis, comminus gladiis pugnatum est. At Germani,

proelium,ii n.: le combat


(combat)
signum,i n.: le signal

committere,o,misi,missum: engager

procurrere,o,curri,cursum: slancer spatium,ii n.: lespace, la


distance conjicere,io,jeci,jectum: jeter
comminus: (au) corps corps

uulnerarent. Cum hostium acies a sinistro cornu pulsa atque in

consuetudo,inis f.: lhabitude, la coutume phalanx,angis f. (Acc. pl.


-as): la phalange
excipere,io,cepi,ceptum: recevoir complures,es,a: plusieurs, un bon
nombre de
insilire,io,silui,sultum: sauter (sur, contre) scutum,i n.: le bouclier
revellere,o,velli,vulsum: arracher desuper: den haut
pellere,o,pepuli,pulsum: repousser conjicere,io,jeci,jectum: jeter

fugam con-iecta esset, a dextro cornu uehementer multitudine

multitudo,inis f.: la multitude

suorum nos-tram aciem premebant. Id cum animaduertisset P.


Crassus adu-lescens, qui equitatui praeerat, quod expeditior

premere,o,pressi,pressum: presser, enfoncer P. Crassus,i m.: Publius


Crassus
praeesse,sum,fui (Dat.): tre la tte (de) expeditus,a,um: dgag

erat quam ii qui inter aciem uersabantur, tertiam aciem

subsidium,ii n.: le renfort, le soutien

cele-riter ex consuetudine sua phalange facta, impetus


gladiorum exceperunt. Reperti sunt complures nostri milites, qui
in phalan-gas insilirent et scuta manibus reuellerent et desuper

laborantibus nostris subsi-dio misit.


53. Ita proelium restitutum est, atque omnes hostes terga
uer-terunt neque prius fugere destiterunt quam ad flumen
Rhenum milia passuum ex eo loco circiter L peruenerunt. Ibi
perpauci aut uiribus confisi tranare contenderunt aut lintribus
inuentis sibi salutem reppererunt. In his fuit Ariouistus, qui
nauiculam deliga-tam ad ripam nactus, ea profugit; reliquos

proelium,ii n.: le combat tergum,i n.: le dos


vertere,o,verti,versum: tourner
desistere,o,stiti,stitum: cesser
passus,us m.: le pas (1,5 m.) circiter: environ L (quinquaginta):
50 perpauci,ae,a: un tout petit nombre (de)
confidere,o,fisus sum (Dat.): compter sur tranare: traverser la
nage contendere,o,tendi,tentum: sefforcer linter,tris f.: la
barque m.: Arioviste navicula,ae f.: le petit bateau, lesquif
Ariovistus,i
deligare: attacher
nancisci,or,nactus sum: trouver profugere,io,fugi: senfuir
consequi,or,secutus sum: (ici) poursuivre

omnes equitatu conse-cuti nostri interfecerunt. Duae fuerunt


Ariouisti uxores, una Sueba natione, quam domo secum
eduxerat, altera Norica, regis Voccionis soror, quam in Gallia
duxerat,

fratre

missam:

utra-

Suebus,a,um: suve natio,onis f.: la peuplade, la nation


educere,o,duxi,ductum: emmener Noricus,a,um: du Norique
Voccio,onis m.: Voccion uterque,utraque,utrumque: lun et lautre

44

Guerre des Gaules I

________________________________________________________________________________________________________________________________

que in ea fuga periit. Duae filiae: harum altera occisa, altera

persequentem incidit. Quae quidem res Caesari non minorem

C. Valerius,ii Procillus,i m.: Gaus Valrius Procillus trini,ae,a: trois


(distributif)
catena,ae f.: la chane vincire,io,vinxi,vinctum: lier, enchaner
trahere,o,traxi,tractum: traner
persequi,or,secutus sum: poursuivre incidere,o,cidi: tomber sur

quam

voluptas,atis f.: le plaisir

capta est. C. Valerius Procillus, cum a custodibus in fuga trinis


catenis uinctus traheretur, in ipsum Caesarem hostes equitatu

ipsa

uictoria

honestissi-mum

uoluptatem

prouinciae

attulit,

Galliae,

suum

quod

hominem

familiarem

et

familiaris,is m.: lami intime

hospitem, ereptum e manibus hostium sibi restitutum uidebat,

calamitas,atis f.: le malheur

neque eius calamitate de tanta uoluptate et gratulatione

gratulatio,onis f.: les actions de grce deminuere,o,ui,utum:


diminuer, amoindrir
praesens,ntis: prsent sors,sortis f.: le sort
consulere,o,sului,sultum: dlibrer, consulter utrum... an: si... ou
si tuer
ignis,ism.:
le feu mettre de ct, rserver
necare:
reservare:

quidquam fortuna deminuerat. Is se praesente de se ter sortibus


consultum dicebat utrum igni statim necaretur an in aliud
tempus reseruaretur: sortium bene-ficio se esse incolumem. Item
M. Metius repertus et ad eum reductus est.
54. Hoc proelio trans Rhenum nuntiato, Suebi, qui ad ripas

incolumis,is,e: sain et sauf item: de mme


Marcus Metius
reducere,o,duxi,ductum: ramener
proelium,ii n.: le combat

M. Metius,ii m.:

Suebi,orum m.pl.: les Suves

Rheni uenerant, domum reuerti coeperunt; quos ubi qui proximi

reverti,or,versus sum: revenir

Rhenum incolunt perterritos senserunt, insecuti magnum ex his


numerum occiderunt. Caesar, una aestate duobus maximis

incolere,o,ui: habiter perterrere,eo,ui,itum: terrifier, effrayer


sentire,io,sensi,sensum: (ici) se rendre compte (que)
insequi,or,secutus
numerus,i
m.: le nombresum: poursuivre

bellis confectis, maturius paulo quam tempus anni postulabat in

mature: tt

hiberna in Sequanos exercitum deduxit; hibernis Labienum

hiberna n.pl.: les quartiers dhiver Sequani m.pl.: les Squanes


deduxit: il emmena Labienus,i m.: Labinus
praeponere,o,posui,positum
(Dat.): mettrem.:
la
tte (de)
citerior,ius:
citrieur, cisalpin conventus,us
lassemble

prae-posuit; ipse in citeriorem Galliam ad conuentus agendos


profec-tus est.

postulare: demander