Vous êtes sur la page 1sur 545

France. [Acte royal (Recueil)]Saeculum nonum. Carolini scriptores qui in Ecclesia latina floruere. B.

Caroli Magni imperatoris Opera omnia, juxta editiones memoratissimas Baluzii,


Pertzii, Cajetani, Cennii, recensita et nunc primu.... 1851.

1/ Les contenus accessibles sur le site Gallica sont pour la plupart des reproductions numériques d'oeuvres tombées dans le domaine public provenant des collections de la
BnF.Leur réutilisation s'inscrit dans le cadre de la loi n°78-753 du 17 juillet 1978 :
*La réutilisation non commerciale de ces contenus est libre et gratuite dans le respect de la législation en vigueur et notamment du maintien de la mention de source.
*La réutilisation commerciale de ces contenus est payante et fait l'objet d'une licence. Est entendue par réutilisation commerciale la revente de contenus sous forme de produits
élaborés ou de fourniture de service.

Cliquer ici pour accéder aux tarifs et à la licence

2/ Les contenus de Gallica sont la propriété de la BnF au sens de l'article L.2112-1 du code général de la propriété des personnes publiques.

3/ Quelques contenus sont soumis à un régime de réutilisation particulier. Il s'agit :

*des reproductions de documents protégés par un droit d'auteur appartenant à un tiers. Ces documents ne peuvent être réutilisés, sauf dans le cadre de la copie privée, sans
l'autorisation préalable du titulaire des droits.
*des reproductions de documents conservés dans les bibliothèques ou autres institutions partenaires. Ceux-ci sont signalés par la mention Source gallica.BnF.fr / Bibliothèque
municipale de ... (ou autre partenaire). L'utilisateur est invité à s'informer auprès de ces bibliothèques de leurs conditions de réutilisation.

4/ Gallica constitue une base de données, dont la BnF est le producteur, protégée au sens des articles L341-1 et suivants du code de la propriété intellectuelle.

5/ Les présentes conditions d'utilisation des contenus de Gallica sont régies par la loi française. En cas de réutilisation prévue dans un autre pays, il appartient à chaque utilisateur
de vérifier la conformité de son projet avec le droit de ce pays.

6/ L'utilisateur s'engage à respecter les présentes conditions d'utilisation ainsi que la législation en vigueur, notamment en matière de propriété intellectuelle. En cas de non
respect de ces dispositions, il est notamment passible d'une amende prévue par la loi du 17 juillet 1978.

7/ Pour obtenir un document de Gallica en haute définition, contacter reutilisation@bnf.fr.


''
CDRSUS.COMPLETUS
SIYE
BIRLIOTHECA DNIVERSALIS, INTEGRA, DNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,

CffllUBI SS. PATRUM, DOGTOMM SCMPTOMMQUE ECCLESIASTICORUM


OUJ
AB MVO APOSTOLIGO AD IWNOCEWTII III TEMPORA
FLORUERUNT;
RE€U@IO CKEONOLOGICA ,
OMNIUMQVM EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICJETRAi)ITIONISPER DUQDECIMPRIORA
ECCLESLE SJECULA,
IUXTA EDITIONES , INTERSE CUMQUE
ACCURATISSIMAS NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTISCOLLATAS,
PERQUAM DILIGENTERCASTIGATA;
COMMENTARHS
DJSSERTATIONIBUS, LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA
;
OBNIBUS OPERIBUSPOSTAMPLISSIMAS EDITIONES' QU.STRIBUS NOVISSIMISS4SCULIS DEBENTURABSOLUTAS
" DETECTIS, AUCTA J
PARTICULARIBUS
1NDICIBUS ANALVTICIS, SINGULOS SIVETOMOS, SIVEAUCTORES ALICUJUSMOMENTL
- SUBSEQUENTIBUS, DONATA;
CARITIILIS
INTRA IPSUMTEXTUNRITEDISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEMSUPEMORESI
DISTINGUENTIBUS
SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ;
OPERIBUSCUM TUM
DUBUS APOCRVPHIS, ALIQUA VBRO AUCTORITATE INORDINE ADTRADITIONEM
JSCCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA;
DUOBUS 1NDICIBUS
GENERALIBUSLOCUPLETATA : ALTERO SCILICET RERUM, QUOCONSULTO, QUIDQUID <&>
UNUSQUISQUEPATRUMIN QUODLIBET THEMA S CRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO / ^r/
EX
SCRIPTURJESACRJE, QUOLECTORI COMPERIRE SITOBVIUM QUINAM'PATRES -
'fJ./
ET IN QUIBUSOPERUM SUORUK LOCISSINGULOS SINGULORUM LIBRORUM \r^.
SCRIPTURjE TEXTUS COMMENTATI SINT. \&
EDITIO C^TERISQUE
ACCURATISSIMA, OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA , SI PERPENDANTUR :-CIURACTERUM NITIDIT^S'
CllARTJJ QUALITAS,INTEGRITASTEXTUS , .PERFECTlO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUMVARIETAS ^
TUMNUMERTJS, FORMAVOLTJMINUM PJ5RQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTOOPERIS DECURSU CONSTANTER
PRETIIEXIGUITAS,
SIMILIS, PR.ESERTIMQUE ISTACOLLECTIO, UNA,METHODICA ETCIIRONOLOGICA, ^
SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS IIIC ILLICSPARSORUM, f
PRIMUM ATJTEM
IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ADOMNES -ETATES, / ,
LOCOS,LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM. / *•/
SERIES SEGUNDA,
m QUAPBODEUNT PATBES,DOCTOBES SCRIPTOBESQUEECCLESIJE
LATINiS
. . A GBEGOBIO MAGNOAD INNOCENTIUM III.
2(ccuvanfe %'<$. aJligne,
SIBLI07HGCEE CLSBI UKIVERSS,
SIVB
COMPLETORUM
CURSUUM 1N SINGULOS SCIENTI.EECCLESIASTICERAMOSfcDITORE

PATROLOGM TOMUS XCVH.


OPERDM BEATI CAROLI MAGNI IMPERATORIS
TOMUSPRIMUS.

VENEUNTDUO YOLUMINA
16 FRANCISGALLICIS.

PARISIIS EXCUSDS, VENIT APDD EDITOREM,


JN VIA DICTA&AMBOISE, PROPE PORTAMVULGO&ENFER NOMiNATAM*.
'-<
SEU PETIT-MONTROUGE.
18S1
S^E€ULUM NONUM.

CAROLINI SCBIPTORES

QUI - '

IN ECGLESIA LATINA FLORUERE.

B. CAROLI MAGNI

: IMPERATORIS •/ ."

OPERA OMNIA

JDXTA EDITIONES MEMORATISSIMAS BALUZII, PERTZII, CAJETANI CENNJI»


RECENSITA

ET ITONC PRIMUM IN UNUM COLLECTA.

ACCURANTE J/-P. MIGNE,


BIBLIOTHEC/E
CLERI LNIVERSiE,
SIVE
XIURSUUM
COMPLETORUM
IN SINGULOSSC1ENT12E
ECCLESIASTICJE
RAMOSEDITORE.

TOMUS PRIMUS
CONTINENS B. CAROLI MAGNI CAPITULARIA ET PRIVILEGIA.

TENEUNTDUO VOLUMINA
16 FRANCISGALLICIS.

PARISIIS, APDD EDITOREM,


IN VIA RIGTA D'AMBQISE, PROPE PORTAM VULGOPENFER NOMINATAM,
SEU PETIT-TMONTROUGE.
1831
- ELENCHUS
.

1UJU§ TOMI JNOKACIESI8SI SEPTIMl

BEATUS CAROLDS MA6NUS, IMPERATOR AUGUSTDS

col. 63
Operum omnium pars prima.—Codex diplomalicus.

Seclio prima. — Capilularia. Ibid*

Sectio secunda, — TYivilegia. . ' ^ 9i$

au Pelit-Monlroiige.
Ex typis MIGjNE,
ANNODOMiNIDCCC.

BEATUS
"CARpLUS.
COGNOMENTO MAGNUS, IMPERATOR AUGUSTH&

ll. CAROLI MAGNI IMPERATORIS

VITArAUCTORE EINMRDO.

PROLEGOMENAi

(Perlz; MohumentaGermaniauislbriea.}'

., fSiiiuisherouni qiii medio aevo«miriueruriLCarol A ciaria dnuatas; accepit; quibus vel Carolovel Ludo-
hisloricorum nullus (a)-Einhardi faniair vico imperante abbaiiaj S: Servalii Trajeclensls (n),
- iriiperatoris;
Kquaviti Lterque genle et indole<Jermanus; et'hi< S; Chlodoaldi(6);ecclesiaS: Joannis Ticinensis(p), et
quidem;ut (b) recehlioreSi failaci, tataien cqnje- annis 816-825 abbatia Fontanellensis (q), accesse-
fcturadueti, tradunt; e regione sf lvse Ottonianaapagc ruriU Aririo805 inter p*roceresrecensetur (r), quibus
Moingovreiri Franeia orientali oi-iundus, sub finen obsides-Saxonicicustodiendicommissierant-.Operum
regni Pippini auf primis Caroli annis natus est (c) regalium exactor constitutus (s)-,maxim^amolis £edi-
Cujus in aulam mox ut iritravit; ab eo ehutritus (d) flcia, ponlemMoguntiacensem;palatia Ingelheimense
atque postea et regni adminislrandi (e); et litterari et Aquense;et quamhodieque admiramiir; basilicam
ijiio rex maxime deleetabalur otii particeps effectus Aquensem,simplicitate, solidilate; et^concinnitudine
ialem se prsebiiit-,ut jlerpetua regi et liberis .ejui ajternam ingenii cjus. lestem, etsi "non-ihchoasse,
amicitia, post mortem quoque duratura, devinclre p^erfecissetameh.-credendus est. Imperatori domi
tur(f); Una cum regeAIcuini discipulus, arithmetica mililiscquesemper adhassit (t); nec nisi semel, cum
gnariis ab.ipso prajdicatur(g); Piiella nobilissima(k) anno 806 legatus lestamentum ejus Leoni papsesub-
Imma, quam regis flliamfuisse (i) posleri vdluerimt scribehdum porrigeret («), ab eo^discessissevidelnrt
in matrimonium dueta; Yussihumex ea filium sus Amio815, flliis Caroli majoribus natu defmictis^
cepit (j). Summo igitur loco habitus, beneficiisqm pr*eipuus ei.Ludovici in societateili imperii sibi
auctus (I:)', inter caetera abbatias S: Bavonis (/) e asciscendi auctor fuisse traditur (v): Proximis post
Blandiniensem Gandavenses («i), immunitate judi Obitum.Caroli annis In grati et venerabundi animi.
B
(a) Ra nomen scribendiim esse; chartoe Einhardc stola
" ad Lupum ariho 856 scripta serieinse prjedicati
aLudovieo imjieratore concessae(unapro monasleric (d) Yila Caroli praefat; -
BlandiniensiAinhardum scribil); et catalogusproce- (e) In Pra^fatione,etErmoldi Nigelliiu 51;' 54.
-
rum Saxonitean; 805'(Einliartus) tum ipse in Anna- In Prajfat; ,
libus an. 806, in duabus chartis pro monasterioLau- ^ (f) (g) Alcuiniepigtola 8S: Opp."i; 126;
reshamensi, aliisque quas notis Tirdnianisexaratas (h) Lupi epist; 4 ad Einhardum;
" Parisiis. nuper inspexi-,in epistola ad Lupum, et k (i) Primus^monachus; chi-onici Laureshamensis
translationis SS; Marcellini et Petri Mstoria (c; 1); -^sseculoduddecimo.auctor;
necnon amicorum ejus prsecipui;Gerwardusin versi- U) Einhardi epistola 50.
bus Vit;c Karoli subjectis, Lupus.Ferrariensis (epp (fc)Exempli gratia, Fredeslare; Onhardi ep: 57;
1, 2,4, 5) et Rhabanus (in Epitaphio); coseviErmol- (/) Miraii Opp. dipls I, unde annales -Gandavenses
dus Nigellus(II, 51, Heniardus)-,Walafridus-Slrabc supra p. 187 erroris in anni 826 numero arguuntur.
(deEmharto); Frotharius Tullensis (epist: 16), Ano- Einh. epp;12-, - 22, 41; hist; translati SS. Marcellini
nymus vitse Ludovici auctor, capi 41 (Heinhardus). etPetri.
CuronographusFontanellensis(Heinharduset Einhar- . (m) Ibid. et Einhs ep; 12; Hist. transl S; Wandrei-
. Uus)-,lum Annalista Fuldensis an. 874, poeta Saxo; giselh
ulpraicipuosnoni tantum sieeuli scriptores adducam (n) Einh: epislola 52 et charta hotis Tironianis
evideritissimeostendunt; Unus tamen allerve poste- scripta codicis regii Paris; m 2; 16:
rions mvi liber hdmen ejiis ei in Eginhardum ei f, (o) Einh. ep. 2:
Agenarduniprofert, qudd variis prseterea modis de- u (p) Einh: hisu translat; SS; Marceilini, - ct
' Petri
formari; codicum recensioinfra inslituta monstrabit; C: H, n. 12. .-' -
In.unico epistolarum codice, Lugduni-Clavali a"mc (a) Chron. Fontarielh- •
auno 1827iterum reperto, initialis lantum littera E (r) In Prodromo Germani&3 safcra, T; I, ex codicd
S: '
exprimilur: quem Pauli in Carinlfiiadehuo exseripsi:
(6) Codexbibh regiaeHanndveransc; cujus ea de rc - (s) .Chron. Fontariell. WalafridiStrabonis carmeri
Senlentiaiufra in codicibusrecensendissub B 8 ede- de eo; et Rhabani epitaphium:
tur;et seriptores haud ignobiles nostrd sevopropio- (t) In Prajfatione.
(u) Einh; Annales-ad au; 806.
(fc)Nam cum Caroli libris nutritus est, et in epi- (v) Ernioldi Nigellilib: u, v. 51 sqq:
PitnoL: XGVII. 1
11 B. CAROLUSMAGNUS. 12
signum (H)Vitam ejus seribendamsibi proposuit, el,,A Lotharium in subsidium vocarent, Einhardus pud
ante annum 820 absolvit; anno enim sequenti 821 discipulum quondam siium, ne se patri oppo ret,
jam interlibros monasterii Sindleozes-Auva(b) occur- diligentius institit (q). jlnterim Bernhardus au ori-
rit, etanno 850veI851 famamejiis latepaluisse, ex tate sua ita.abusus estj ut adversae partis prin ipes
Lupi epistola ad Einhardiim intelligimus.. Conqueri- sibi extrema potius tentanda quam illum diuli lo-
tur in proefationede lilterarum in aula honore jam- leranduni putarent; etinitio anni850 cum.im era-
jam imminuto, et quamvis apud Ludovicumimpera- tor in Britannica expeditione Cbmpendiumven" set,
torem loeum honoris pristinum relineret, tamen jam exercitu sedueto, rebellionem concitarunt. Quo un-
tum praesentiens se rebus imparem, quarum e medio tio acceplo, EhriWdus ,] qui Juditham Cpmpen ium
amicusisuus Jmagnus discessisset, s oiiuih qiio ali- -sequi^jussus,'valde eegrotususque Yalentianas ^ene-
quandoperfrueretur, multimoda cogitalione meditari - rat, Gandavum nave recessit, et novo jam r rum
ccepit t (c). Quam ob rem villas Michilinstat et Mu- prdine imminente-, missionem ab imperator pe-
linheim insallu Odanwald apopulari frequenlia valde tiit (»•).Qua impetrata (s)'tmenseMartioMulinhei um
remoias nactus, eas sibi et Immoeuxori ab impera- se recepit. Sed ciini rem publicam factionibus uas-
tore concedirogavit (dh Qui petiliom.-nonsolum an- satam in diversa ferri >conspieeret, mense April vei
nuit, sedcum anno 817 LothariuhOegem consti- Maio-(t)Lotharii hnpteratoris ex-Italia teducis llo-
tuisset, Einhardum polissimumqui « ejus curam ge- quiumexpetiit («), et postea conventum illuni ma-
reret, quique eum de moribus corrigendis et hohestia „ gnum inquo in lotius.regni statum inquirendu es-
atque utilibus sectandis sedulo cofmnoneret-;y ele-" set,"adire sibi pr6ppsuiti(!j).Qui cum Kalendis cto-
git («). Unde et magna post iriler ulrumque neees-~g hrjbus Nbviomagicelebraretur, Lotharius amici in-
sitas remansil (f). Anno 818 Imma consehliente yil-,,. tercedenlibus patri reconciliatus est. Ubi et Ei . ar-
lam Michilinstat monasterio Laureshamensi coritu- ctumnostrum fidelem1ojjeram dedisse-, eo magi ut
lit (g). Paucis postea annis cum uxore consilium credamus indiicimur, quod imjjeratorem sestate nni
iniit, ut fratris et sororis more in poslerum-.vive- •' 856, cum unlcum jatri consilium deLothario sii cere
rent; quod tamen amoris imminuti signum noniuisse . sibi .uniendo agitaret, almicumsuum vetulum eli-
eo probatur, quod Imma in mariti -domousque ad ' genstadi ultro' visitasse legimus(x)i
obitum suum commorata est, rebusque ejus.oninibus Reliquum vilae, religipni, litieris, amicis de tuss
ut solita erat praefuit (h). Einhardus vero presbyter in maxima regni perturbatione per quietem egi (y).
consecratus (i), basilicam non indecori operis in Necauctoritate qua valebat pagensium et vicin rum
praedio suo-'Muliuheimsedificavit, et anno 825 Rad- : rebus benigne consulere](z), nec apud ainicos i pa-
leicum notarium suum reliquias «anctorum arcessi-~ latio remanentes pro oppressis intercedere (aa) sti-
tum Romam misit (j). Qusevix segre impetratae, ari-~ tit. Ecclesiam Mulinlieimensem, martyrum m ritis
nis 826 el 827 in mouasterio illo Mulinheiih, quod jam longe lateque cele]brem, adornavit etplu bo
jam Selingenstadt audit, sunt reconditoc. texit(66)v'Libris conscribendisiion tantum, qua tum
Cum igitur inter doctos clarus (k) et consiliariorum olim inter regni negotia, tempus impendit (cc). An-
imperatoris cum Hildoino abbate S. Dionysii facile nales quos de Pippini Caroli etLttdovici rebus i pa-
princeps, regni negotiis magna ex parte prseesset, et Iatio constitutus ediderab, ullra annum 829 non ro-
licet.statura parvus, MagniEinhardi nomine ferre- ducendos existimavit. pcripsil prseterea libro de
tur (/), gravis sensim sensimque rerum' palatinarum „ historia translationis Isanctorum Marcellini et P tri,
commulatio intervenit. Caroloenim puero ex secun- et -adLupum libellum de cruce adoranda. Epi oloe
dis.imperatoris nuptiis nato/totumJudilhae et Lu- ejus qu;e supersunt-,historiae auctoris et lempor s il-
dovici studium in eo vertebatur, ut' partem ei regnii . lius illustrandte multum bonducunt-.Historiam S xo-
inter reliquos fllios distributivindicarenl. In.quocumi nise, sive libellum de adventu, moribus et ^up rsli=>
aliquanlum temporis consumpsissent, republica nia-• tione Saxonum, et his]toriam'translationis s ncti
gis magisque neglecta; omnia ita pessumdari coepe- Alexandri, ab Adamo Bremensi ei tribiitas, Ru olfo
runt, ut Einhardus desiderioin praediasua secedendii et Meginhardo Fuldensibus deberi constat-: La be-
tolus-jam repleretur (m). Nec lamen abstinendumL cius vero (dd) abbreviationem chronici ab Urbe oh-
ratus, quin antea-animum irriperatoris tentaret (ii),, dita usque ad annum 809 ei vindicare conatus, ullo
oblatis ei anuo 828 Gabrielis archangeli monitis,, plane fundamenlo nititar, nec meliore jure alii in-
duodecim capitibus compreheusis, et quq facto opus5 hardi cujusdam psalterium quod in bibliotheca Bo-
esset' indicavit, et seditionem nisi illud adimplerett biensi recensetur, nostro ascripserint(ee). Quse' ero
exorturam prsedixit (o). Imperator libello'perleclo,, edidil, ita comparala sunt, ut proecipuum ei lter
aliafecit, alia neglexit (p). Bienniopost cum.impe- historicos locum assignent. Scripsit enim su mia
ratorisaula magis magisque inpartes traherelur,, intpgritate animi, non extera et aliena, sed te pus
et Juditha Berrihardurh, Septimaniae ducem, came- suum, sed amicum, nec docte tantum, sed ut is qui
rarium constitui iriipelrasset, e contra filiorum amicii setatem in re publica adminislranda consumpsi.set.
(a) Prsef. Vitse. _" amicum suuni de monilis Gabrielis imperatori tra-
(bj-Apud Neugart episcopat. Conslantiens. p. 540. dendisconsulit. \
(c) Hist. translationis SS. Marcellini et Petri c. 2. (6) Hist. transl. c. 47^ 48. Ann. Fuld. an. 874
, (d) Ibid. c. 2, et dipl. Ludovici in Codicediploraa- h>) Hist. tr. c. 47. j
tico Laureshamensi I, p. 44. .' -. (q\ Einh. epist. 54.
(e) -Einh. epist. 54. (?•)Epist. 40, 41,42, etalia nondum edita.
' ls\ Epist; 42.
(f) Ibid. et epp. 45,48-51). h) Annal. Berth. an>850.
(</) Cod. dipl. Lauresh. I, p. 46, 48. (u) EpisU 45 et alia inedila.
' '
Tli) Einliardi epistola ad Lupum, et Liipi 4. Epist. AL «
(i) Anno 826 missam leglt. Hisl. transl, c. 42. an- x) Ann. Fuldensesian-.856.
no 827 abbasfuit. Hist. trans. cap. 69.
i/j Epist. 47 init. [
tj) Hist.translv. iv)4 Epist. 6, 7, 15, (ibi loco Boma iegendum -ide-
(k) Cf. chron. Fontanell. ur Imma) 16, 17, 18, 25, 55, 54.
(?) Walafridi carmen, de Einharto Magno. (aa) Epist. 27, 28,,foi'tasse et 26, 27; 4S, 49, 51.
. (m)"Hist. transl. c. % 46, 50. et al. I .
\bb)Ep. 46.
(«) Pauloanteaoffensamimperatorisincurrisse vi- (cc) Ep. ad Lupum1et|ep. 50.
fletur; scribif eriiriiGerwardo palatii bibliolhecario, (dd) £omment. bibl. Tindob. II, p. 595, 598.
cap. 14, se Seligenstadi immorari jussum, et septemi (ee) Mansiin Fabricii Bibl. media?et inf. Lati ita-
dierumnbsentiam sibi pcenalemfuturam. Epislola eai . tis, lib. v, p. 88.
15. PROLEGOMENA; 14
Litteras Grsecas(re)occjueac Romanas coluit, ,et ex A flliabus-ac conjuralionibus propter immanem Fas-
afttiquis rion tanlum hisloricos et poetas (b), mathe- tradae crudelitatem exortis agnoscimuss
maticos, grammaticos (c) et rhetores (d), sed Patres Fx operibus ejus, quae modO exstant, Ahhales
(g). Cumque t; I _edidimus; epislolis et historia translationis
(e) etiam et sui sevi scriptores (f) legitet-doctissimus
temporis sui virorum pruderitissimus sanctorum Marcelliniet Petri jn posterum repositis.
haberetur-(ft), commerciumejus a juvenibus optimse Quibus lariien Vita, Caroli apud sequaleset apud po-
indolis expetitum fuisse, facile npbis persuadebimus. steri sevihomines palmamprseripuit; narii hec ullius
Lupum, Ferrariensem postea abbatem, qui erudien^ per medium oevum liistoriciV uiio Mariino Polono
dusin Germaniam missusfuerat, praecipuumculto- exceptOjtot. Codiees exslare,.nec cujusquani ebrum
rem habuit (i); cum •Rliabano.s Fuldensium tunc scripta ila certatim ab oinnibus qui Caroli res atti-
tempbris abbales quem propter-doctrinse,eopiam et gerurit decerpta esse meminimussLaudis ejus parlem
morum probitatem magni fecit-, societate continua Carolos partein .sibi, Einhardus- debet. Sane nec
junctus erat; cum eo. bibliothecae suse.catalogum sseculis proxime antecedentibus nec sequehtibiis
cominuuicaverat (j), ei Hbros conimodavit (k), ei historicmh iriveneiis, qui ea cogitationiim vi, ciari-
flliumlinicumVussinumriioribuset doctriuaforman- tate sententianim, eaque dicendi arte excellati De-
dum et monaahumerudiendum commisit-(/). Immse buit id"studio Romanorum, Cicei'onis'~praecipueet
etiam, dulcissimse sororis, contuberriip_per aliquot Suetonii, quem in tantum cordi habiiijl,,ut noh stilum
annos gavisus esl; quamanni 856 iuitio defunclam pperis dispositionem sed el integras haud raro sen-
(m) adeo luxit, ut totum quod-sibi superesset die- lentias inde rinituatiis. esse videri possit. Prihius ei
runi, in mcerore transigendum.slatueret(n); Illam g ante oculos versabatur, -qiiem Caroliis, factis quo-
rfiemhiisse, ill.am.intimo corde amplecti, illius se - danimbdoaequaverat,OctavianusAugustus, et Titus;
apud Deumintercessioni comnvendare;unica viventis sed riec Tiberium Claudiumve aspeinatus est. Unde
-voluptas) utticum morientis solamen fuit; in haec rionnulla operis lbca, varie agitata,'luGem.accipiunt,
Votaailimam Creatori reddere disposuerat (o): Obiil e..g., quodcap. 4 dicit, se de nativiiate ,et infantia
a. d. vin Kal: Aiigusti, arino.844 (p)\ Corpus in ec- vebetiam pueritia Carbli nec scriplis ncc auditu ali-
clesia Seligenstadensi sepuilum,' eique ' hoc-a Rha- quid pferciperepptuissei Certe qualia Suetonius de
bano epitaphium ascriptum est : . Caesaribus nonnullis-lradidit, talium de Carolo ex
libris saltem hauriendorum facultas Einhardo nori
Te peto qui hoc templum ingrederis, ne noscere' suppetebat; quam tameh.ob causam recentiorum
[spernas quidam acriter in,eiini invecti sunt, de Caroloanno
jjuid locus hic habeat-j quidque'tenens moneat; 754 cbronato sibi constaregloriati;.quodnecEinhar-
Conditus ecce jacet tumulo vir nobilis isto, duhi ignprasse, utinarii ex annalibus ejus.discere vo-
Einhardus nomen cui genitor dederat-. lujssent! Ex Pauh Diaconilibello de Met-
Ingeniq hic prudens, probus actu<atque ore-faGuhdus tensibus paucas sententias in librum episcopis suum recepit.
Exstilil; ac multis arte fuit utilis. Ulautem.nemb, alios impuhe imilaturj ita Einhar-
Quem Carolus princeps propria mitrivit in aula^ duni quoque "unp alterove lbco ejus rei pcenas de-
Per quem el cohfecit-multasatis ppera: disse haud diffitear; hec"omni annjsu jd efiecit, ut
Nam horum sanctorum cbndignofunctus honore'
Rdmae duxit et . antiqui plane serinonis coinposfieret( quippe qui vel
Exquirens corpora huc,; " conlra grammaticam aliqiiolies pcccaverit. JJe quo
Ul
' mriltis prosintprecibus curaqhe medelae; (G nulla amplius dubitatio locum.habere polest, cum
Ipsiusque animoo regria pOlitribuant;
Christe Deus, hominum salvator; rector et auctor'; sexaginta jam Codicum ope novam Editioriehi^insti-
tuerimus. Tot Einhardi exempla siiperesse hemini
jEtemam huic requiein da super astra piusi antea persuaderi potuisset, quorum majorem par-
Fuei-at Einhardus staturabrevis, sed ardorem animi' i:em in Germimioe," Italiae, Helveli:e, "Belgii,-Gallioe,
corporisagilitate expriniebat. Exstat ea de re testi- BritanriiaeJjibliothecisipsenlet evblvii
monium TheodulfiepiscopiAurelianensis,-cujusNaf- In tanta librorum copia in primis' spectandum
dulutn Einardulurii abbreviatum esse credo, Alcuino erat, ut quo nexu alter ab altero, omhesque ab Eiu-
Beseleel audit, ab arlificej
' quem arcam foederissedi- hardi authentico, penderent, irivestigarem; levique
Ficasselegimus. "negotioomnesqui modo supersiht Codices a duobus'
Talcm virum, si historiam. srii temppris-scriben- exemplis derivari animadvertii _ -
dam sibi proponeret; opus rerrim copia et dicendi '
Suntigitur prioris ciassis Codices, quds ab ipso
ornatu eximium editurum fuisse, facile quisque in- EinhardiaulhenticOj diversa licet -ralione, .descen-
telligiti Amplissimam scribendi materiam ei suppe- disseputo :
tisse, ex supra allatis iisque qusede se"ipso atque •!) Ci hibliothecaeCsesareaeVindobonensis'in ,ca-
de epistolis (quas exstare dicit) et legationibus ad taL historiac profanae,n. 667 signatus, "membrana-
imperatorem.direetis profitetur, patet; et veritatis ceus in-4°, sseculi IX exeuntis, cujus scripturaj spc-
non minus studiosum quam capacem in referendis cimen in tabula operi ahnexa-dedimus-. Subscri-
(q) cladibus Francorum et fama sinistra de Caroli ptione tesle, soeculodecimoundecimove monasterio
D
in
(o) Eum Groecaintellexisse, et proverbium Vita ld. Ocl.) in.Gallias redux,(Lupi epi 41)( Einhardum
Carolirecitatum et Lupi ep. 5, et quoede Carolo ejus mense Junio visitaviti ...
linguseperito refert, testantur. (n) Einh. ep^ ad Lupumi
(il.Yirgilii Georgica, ep. 50,, (o).Epp. ad Lupum, epiJ52._
(c\ BJidLupi ep<1. , (p) QuiEinhardum annum 848 supcrgresShmvolunt
(d) Vitruviumibid. Cf. Lupi- ep. 5.. videant quomodp Rhabani epitaphium Ratleici, suc-
(e) Einh. ep. ad Lupum< cessoris Einhardi, interpretentur. Baileicus juvenis
(f) Exempli gralia, PaulumDiaconum. obiisse ibi legilnr; at quomodo juyenis dioi poluil,
. (g) Epp. 50? , , quiarite yiginliquiriqueaiinosjamEinhardiiiotarius,
(h) Anon. Vita Ludovicir cap< 41; "• Erniold. 1.c. et "abipso-Rdmam legatiis fuefat 1 Ratleiciis,certe"
Chron. Fontahelh (ne juyenlulem nimium extendamus) paulb ppst
(i) Lupi ad Einh. epp. - ' ' Einhardum^defunctus est, Abbatise Seligehstadensis
1
0) Lupi.ep. adEinh. hisldria soeciilo noho deiisis lenebi;is irivolvitur;
-
(k) Lupi ep<5.- Weinckerisii NavarchiaSeligenstadensis;Egiriharlus,
(/) Ep. 50j et Einh. epp. ad Lupum. Fuldensein et historia translatioriis "SS.-Petri et- Marcbllini/le-
' '
bibliothecam Einhardus inspexisse videlur, novit gerititiauseam mpventi
eriimibi capsellam, in qua verba ct nomina obscura (</)Ludovicb imperarite, et 'dum ipse primus ejuS
demonstraripossint, ep. 50. consiliarilis-drat. -
(»t) Obiil hieme; Lupus post Aldrici"obitum (vi
15 B. CA.ROLUSMAGNUS.
sancti Maxhhini Treverensis pertinebat. Prologus J\ Codicis cujusdam secuntloe classis, qui ad 5
deesl. Einhardi librum manus quoedam secunda proxime^accedcret; suppleta, uriaque lectionesn n-
. scriptori cboetaneanonnullislocis correxit, nec alia nullseiit ei videbalur em]endatae sunl, quae quid m"
anonymi Vitam Ludovici imperatoriscolore subjecisse vi- nola 4 B insignienda duki. Codicis auctor mag a
detur. Loci aliquot usu attriti, atque recenti cura opus explevit,-ita ut paucis in eo vitiis offen a-
inducto; sseculo xiii-,Testituti aut depravati sunr. ris; oji ce, meie soepiusquamtiostri lemporis su
Yoces et sententiae ita baud rarb connexce;-ut di- requiritur, adbibuit. 'a ]
stinctionis signis nullam fere vim inesse sentias. 4 b) Codex Marquardo Freherd Editioni s oe
Compendia scribendi pauca eaque solita ; ae et oe in Corpore SS". Francic", \f. 455, adhibitus, ul
aut duabuslilteris aut e simplici 'vel caudalo ex- plurimum Codicibushucusquerecensitis consensi se
pressa, t et c parum discreta. Lbco tituli antiqui videturf sed non ut opbrtuit in rem suam a F er
VitaKaroli imperatoris,jam fere deleti,. saeculoXIII, hero yersus est, quippe qui Edilionem Nuenarian rii
alius Vita Karoli magiii imperatoris superscriptus plerumque tam presse sequatur; ut vel vitia ty o-
est. Totum opus anno 1820 exscripsi. graphica ad calcem ejus emendata rursus exprim t.
2) C. bibh Christinae reginae in Vaticano n; Quare Freheii auctoritateni rarius, et fere "non 'si
657, chartaceus in-4° soec: xvn inscriplus : Vita quando a Nuenafio discedit, invocavi. -, . ..
Karoli imperatoris edita ab Eginafdo sui temporis .5) C; bibh Yalicanoen. 5559, niembr., in-ibl 6,
impensedoctissimoet educato ab eodem principe^iri- , saec. xTn,"aul xiv, quem anno 1822 perlegi. Ins i-
cipit feliciteri Praeter Einhardumet Vitam Ludovici; 4>tio: Incivit prwfatiolibellide Vjta et Moribusal ue
genealogiamreguni Francorum; prbsapiairi unde Tiactu Ilaroli excellentissimiregis:
ortus est Carolus-, qui vocatur magnus ; ,continet. 6)-C. bibli regioe Parisiensis n. 4628 A, memh V;
Codici "Vindobonensi mirurii in modum consentit, saec. x, iitulum proefert :\Vita Caroli magni ab V-
ita ut ex eodem fere cum eo-fonte fluxisse existi- nardo dictata? Codicibus,<jamrbcensilis in maio is
mandus sit. ContuU eum ans 1821, atque lectiones momenti leclibnibusut piurimum consentit, in s -i-
in texlu non receptas in notis omnesretuli: Ad eum bendis vocibu.scom, dicohlur^cinicordia~,cummuH=
proxime accedit ter, cumpelleret,cumpositis,cuniplelum, cumsim is
2 b) C. hibl. regioe Parisiensis n; 5925j membr:, ciwivenientem,nundum&\n]g&rlVLioAoreceiit. Ext n-
sacculi-xiv, in quo Aimoini historiam Francorum ditur usque ad illa capitis 16 verba; Extat prov r-
excipit : Vita et conversatiogloriosissimiimperatoris biuniiquibusultimoeCaroli volunlatis superscripti ie
Caroli alaue invictissimi augusti incipit, Edila ab a,!jecta desinit: Collatusest a D".Weber.
Eginardo sui temporis impensedoctissimo.Nec non 6b) C: bibh regise Parisiensis n. 4955, memhra ."?
iiberalium experientissimo artimn viro. Educato a saec-
xi, collatus a D. Schneegans". Inscribitu :
prcefatoprincipe propagatore et defeiisore religionis Tita Caroli
magni Fraficia; regis atque imperatois
Christiane quam feliciler perlegendocurrentcs leta-
tnini in Christo.' Prologus operis deest. Einhardum per Eginliarlumitlius quandoqueaiumnumvtque sc i-
bam germanrii: Librp finito genealo iit
sequuntur gesta Caroli in" Hispania. Loca praecipua, stirpisadjuratum,
summis so.cietatisdirecloribus id-mihi facile conce- rium CarolinoeIndeet ab, Arnulfo riscjuead Lotl a-
dcntibus, cum Editis contulit cl. Foerben iinperatorem, ppst eam demum form la
2 c) C. bibl. regioeParisiensis n; 8945 B; membr., G Explicit Vita Caroli-regisatque imperaloris habet r.
saec. XIII, in quo anonynii Vitam Caroli ex eodeni-a 7) C. bibL Collbniansesignaius Tib. C XI men-
Chesnio, t. II, p. 50, editam "sequitur;el Gesla Ca- branaceus, a D. Foerberocum Editis collatus.
roli magui imperatoris proecedit. Inscribitur opus': 7a) C- olim Gemblacensis,-membran.;saeculi ,
Incipit prologusEginardi in Vita Karoli imperatoris: in-8°yel4°, quem an. 1826 Bruxeliis iuter Codi s
Loca selecta D. Fscrber conlulit, regioS evolvi; post Geralli poesin sive librum du -
5) C bibL regioe Parisiensis n.< 5927,-membr., rumsodalium Wallhariiet Haganonis^, libruirinostr ni
saec. xi, primo loco Ademari Chronicon ,et cbartam ita inscriptum sistlt : Ihcipit prefalio Einardi su r
quamdam continet; quam sequitur : Vita el conver- vitani domni Kdroli 7imperatoris: Lecfiones ^ej ^- S
satio gloriosissimiimperatoris Karoli invictissimi au- proxime ad Codd. 7, % c, 10 f; g, h; 15; ac
gusti edita ab Eginhardo sui lemporisimpensedoclis- duut. , I
simo nec non liberaliumexpeHcnlissimoarliwm viro, 7b) C. bibl. Bodleianae, Laud* H 59 signatis;-
et
educaloa prwfato principe propagatore defcnsore jqueman. 1827Oxonii evolvL Est membranaceusi -
religionis Chrislianm. Codex jam in vbce Basilita iolio min., saeculi xn, et Victoris Vitensis hisl -
(cap. 17) deficit. Quae.supersunlcum Editis contulit rfam persecutionisYandalicoe,Pauli historiam La -
I). Keller. Dum integer erat, soeculoxm, exscriplus gobardorum, tumpost Einharuiopus, librumbesti -
est, idque apbgraphum jam. - rum, Alexaiulri Magni,et ullimo loco ApoIIoniihisl r
5*)in bibl.' Parisiensi, N. 59265exstat. Loca se- riani continet. I
lecta conlulit D. Foerber. 7 c) C. quondam Paderbornensis societatis Jes ,
5 b) C< bibl. Christinae reginoe in Vaticano, D-a Joanrie Bollando Ediiiolii suae (in Actis SS. Ji-
quemtjh. 1821 lotum evolvi, n. 692 signatus, mem- nuar., t. II, p. 874-888.; Antwcrpiae 1 an. 1645) adl i-
branaceus; in-foh sooc. xn, littera Langobardica biliis, cujus ulteriora fata ignorantur; quare' h
exaratus. Titulus ut in Cod. 2 b, exceptis vocibus ipsum, sed de eo Bollandum tantum adire licui .•
Karoli et doclissime; Gontinet proeterea anonymi Codici Cottoniano haud absimilem, leclio cap. ,
Vitam Ludovici, et brevem Francorum historiam monasterium Sithiu, evihcit. Ita in universum,
inde aFaramundo-usque adHenricill imperaloris quando de Codice non nisi pauea"miiii innotu -
et Roberti regis tempora: rant, in eo inter coeteroscollocandoinsignem qua -
3 c)" C. bibl. regiae Parisiensis n. 5554;-membiv, dam Jectionem sequi oporluil. Coelerum Bolian i
ssec. xi, a D. Schneegans cum Editis coilatus; Titu- Eilitio eo anterioribus proestat, quod Codicumsu -
lus idem ac supra' Codicis2 b. Sequilur anonymi rum opeiocos aliquos, rejelctaNuenarii corruption ,
Vita Ludbvici imperaloris: Apographum ejris est.- restituil.
5c') G: bibl, regioeParisiensis m, 4651, ssec-xv^ . 7 d) C- Londinensis in collegio Sionensi asserv -
collatus a D. Oberlin: tus,^ujus aliquot lectiones a J. J. Schroedero si i
4) C. bibl. palatinae Vindabonensis iflter hislori- transmissasSclnniukiusmeinorat.Codicemad Pade
cos profanos n. 654, membran.", in4° saec. x. In- hornensem accedere, ex eadem capitis 1 lection ,
scriplio Gesta ac vila Karoli imperatorisjam deleta. monasterium Silliiu , agnbscas. Inscriptib : Vita,
est. Proefatio desideratur. Folia aliquot cum ante Karoliet orthodoxiimperalorisedila a Meinardo c -
soccullimxm excidissents ab illius sevi viro ope pelluno ejus sui temporisimpense doclo*
47 PROLEGOMENA" 18
*9 B. -CAROLUSMAGNUS, 20
*" 8 et 8 C. hibl. regioeParisiensis, ex bibliotheca .A el. Doceniorepertus et
*) aj D. Bachlechner in us m
Notre-Dame n. 155, olim II 4, membranaceus, in- nostrum coilatus es.t. In eo quoque praefatiodesi e-
folio saeculixii, quem _an,1827 evolvi, ex eoque de- ' ratur. Ap.ographumejus est:
scriptus C ejusdem bibiiolhecoen. 6187, membr.., -- 40"c") crbibl.Coes^areoejVindobonensisinter his o-
soec. xin, post praefatibnem haee babent: Vita Ka- ricos profahos, n, 990] membran. in-4°, soec. x v.
roli magni impefatoris ab Einardo dbbate capellano Gontuli eum -arino1820; lectiones' ejiis hic raro d-
•suo descripta. Leetiones aliquantum corruptae. De- duxi. Inscribitur : Incipii, prologus * librorum de e-
ficiunt in verbis cap. 51, Aiino' indictionis vn, v stis Karoii imperatoris* _<,
Kal. Febr. In eodem vojumineopus Turpini, excer- ~iOc f ).Easdera fere Iectiones ac Codices 9 b, et
pta ex quadam. Alcuini epistpla (Bouq, y, pagi 607), .pracipue 10, 10 b .10 c, pxhibent libri duo ma u-
Caroli epistola Offife(ibid., pag. 627)-visio de. Ca- scripti, quos in bibliotheca sua fuisse Justus Reu e--
rolo MarlelIo,~'etBedaehistoria Ahglorum liabehlur. rus oljm retulit. . . I
8 b) Cbdex quo Hermimnus co.mes Nuenarius ..ip ' 10 d) C. bibl. ducalis Modenensis chartaceis,
Editione sua, quae ColoniseAgrippinoe'anno 1521, soec.xv, qiiem ibi an. 1*825evolvi, duobus tanlum i-
in-4°-una cum Einhardi annalibus prodiit, usus.est,; > ,ljusveIo.eiscohsulendus erat
aut ipsejain ab anliquis Exemplis niniis recedebat, . 10'e) C. biblipthecae electoralis Casselanoeme -
aut quod moigis ,credo, ab'_Edilbre, ut'orationerii - branaceus" annp' 1498 exaratus. Apographum e us
concinniorem et magis latinam redderet, multis hr " Schminckiptrah.smissu.in; inspesi, emn 1824, nec in
loeis immutatus esi. CujuSireilindicium id pbtissi- tanla librorum Tnhlto antiijuiorum copia. iterum p r-
mum erit, quod in talibus reliqui omnes, quotqubt g.Iegendum censui. , , __
supersunt, Codices uhanimi plerumque consensu a 10 f)..C hibliothecoepublicae Lugduni-Batavor ,.
NuenarioTecedunt; quare, plurimse lectiones ei pe- menibran. a Schminckio jcum Editis collatus. C m
euliares ut merae, conjecturse' aspernandse el.nein., vero cap. 6 eamdem ac CAsselanussentenLiamo it-
adnotationibus quidem referendseerant.Inscribitur": -lat, utrumqueTjonjungendumqjalet.lnscribitur: ta
' et conversatioexceUenlissiini
Vita et gesta Karoli cognomeittqMagni, Francotum principis, domniJlar li,
regis fortissimi; et Germmiiie''sux iltusiratorfs, mi- magni quondam imperatbjis '•
Romanorum et r is
ctorisque^optime'nieriti,,per.Mginhartkm illius qiiaii- Fmncoruni, 1in
•doque aluninum atque scribani ailjnratum, Germa- 10 g) D. Caritabrigiensis collegioCaiogonvillelsi
num, incipiunt foAicilter. tituli verba quoe in (oliiri ecclesioe de, Reading), a J.,.Gordonin us m
-_G.uj.us
Codice 6 desiderarilmy ab-Editore adjecla.-'fuerinl. J Sphriiinckii «volutus, «liii Lngduriensi in easd m
froximead eum. fere lectiones conspirat. Evolvi.eum Gantabrigise- .
8c) C.Mbl. universitalisBonnerisisacceditj-saltem . 1827-; et jta inscriptum- -jreperi r Incip.it -prblo us
in iis locis qubs aimo 1826.cumEditione mea contuli. -Alcwiniin vitam Caroli magni rcgis, Francorum et
Est membranaccus in-fol. longiori, saec. xu,' et proe-' imperatoris Romanorvm.Exaratus est soeculo xn, in
terea Capitularia nbnnulla continet; qua de re cf. "membrana,et post Einhardum, Vitam Alexandri' L,
Rheinisclies Archiv. t. L- epistolani ejus ad Arisloteiem de situlndise, etabb 'e-
9) C olifri irioriasleriiPrumiensis jam vero"biblib- .•viationem
- geslorum regum Fraiicbrum coritinet.
thecoepublicoeTreverensis, membranaceus in-4? mi-_ 11) C. bibl. Caisareoe,Vindobonensis -incalal go
nori, anno 1084 exaratus., Totius lfbri et praestari-,_ Holiendbrfiano'n". 16; in-]folio,membran., saec. n,
tiorum praeterea 'locorum. collationembono -publicoy quem an.-1820perlegi.Proecedit Pauli MstoriaL n-
institujt nobisque transmisit vir cl. Wytleiibachiiis. • gobardorum. Iiiscribitus':] Incipitvila Karoli ma ni
ilSirihardibpus titulo et pr&fationecaret. • imperateris. Ex eodem Cpdice, 'qiio ' . -sequentes
' q a-
9b)C bibl. BodleianoeOxpniensis membranaceus, tuor, ' descriptus est.. , ~\ . .,.
in usum Schminckii a J. J. Schroedero cunv. Editis 11 b) C.^bibi. fegiae Parisiehsis n. 4877,. memb .,
coliatus. xEtatem uterque relicet;:proefatio deest. in-fol. soec.xni, in quo Einliardus Orosio et Lan o-
9 c) C bibL publieseciyitatis Bemensis mj 208, hardorum historiae subjieitur, et CAlexandriMa ni
meriibrari, iri-fbLssec"."xni.^Paucoelineoepbst Walah, historiam et lipistolam de situ Indise prsecedit. Ti u-
Meginherhis desunt. Locospjus aliquot a«. 1825 in- lus ut hi C. 11,. Loca selecta contulit D. Faerber. -
spexi, plus "facturust si per- breve temporis
" : spatiiiui ' 11-c) C^bibl. regiae Pai]isiensis Ji. 5997, memb .,.
licuissetr soec.^in, in qub Vitainter historiamNorthman o-
10 ) C bibiipthecoar-cgiosHannoveraipj. liiembr., rinn et abbjeviationem gestorum regum Franco m
in 4", soec. XII^cpiem itf usum nostrum cqnverti. collocala est.' Titulus: Iiicipit proldgus in vitam a-
Hic, ut infra monacjio Sangallepsi proefaJ.urusube,- roli nifigni.regis Frantarum et imperatoris Romai o-
rius. dicam, unacum quin.quesubseqiientibus euin- rum. Loca"selecta cohtulit D, Foerber.
dem fontem agnoscit. Cpntinent enim post opus 11 c*)C hibl. regiaeParisiensis n. 4957, niemb'.,
poslrum Einliardi Annales -et inonachum Sangallen- saec xiv, apogrsiphu.nCodicis " ' 11' c est. Loca sele la
sem,tanlaque_ invicem lectionum affinilate conjun-,. Faorberodebenius. |
gunlur, uljam.antiquissimum monachi Sangallensis 1i d) C bibl, regioeParisiensts ri. 5999, saec. x i.
Codlcein' utiique Eiphardi operi suJjjectiim fuisse D In eo Caroli vitam histbria Normannorum anlece t,
opinari liceat. Qualupr.prima Godicis Hannpverani abbreviatip gestorum reguin Francorum subsequit r.
foHoicum proefatione,,ut"opinor, et initio pperis us-_ Titulus"ut in 11c: Lpca selecta D. Faerber excerp t.
que ad illa capitis 9 verba, Ut lociet angustiarum 12) C bibl. publicoeBreraensis cliar-taceusin- °,
situs, exciderunt. Ultima Vitasverba Adimplerecura- soec.xvn. Goldasti manu] cx bono satis exem lo
vit, Aiiiialium
' initium Hoc~:anno eadem linea, ex- descriptus;-'sed ab eo-de.quo, infra, sub n. 7,
cipit. -' ., relaturus svuii, differl.;
' Librum paucis tantu.ii lo is
10b).C biblio}.hec:jiducalis Gofhanae memhr,, adeundum censui.' ] ,
in-4°, soec. xn, queni viri cl. Jacolis, consiliarii aii- - . 15) C bibl. Sangallensis n. 547, membranace s,
lici ethiBlibtliecariijih reni patriam faypre, >riiahi- in-foli majori^sseculi xi,] aut xn. Bedoe histori- m
-Jbustenere niihi licetLiber elligie.Caroli, throno Anglorum, gesta regum Francbrum et opus nostr m
insidehlis; armigero ad dextram stante, insignis, complectitui'-Proefatio - adest; in-fine
l operis nonnu la
post monachum Sangallensem, pro tertio et quarto exciderunt. ]
gestorum- Caroli libro computatum, pauca de obitu 14) C Gladbacesisis a;BollahdoEditioni suoead i-
Bedaepresbyteri etversus duodecim:de computo ex- .bitus; lectiones ab eo allatoe tam paucoe sunt, t
hibet. Proefatiodeest; inscriptio : Ineipit liber primus'. certi "de eo.riihilstatuereiiiceat.
gestorum Karoli. Textus haud raro temerarium 15) G. bibl. Guelferbytan» inter extravagante ,
scriptorem arguit. In-4°, numero 152 sfgnalus, membranaceus st
10 c) 'C bibl.^-egioe Monacensis, olim monasterii in-8°, saec. %v. [
in
sancli Mangi Stadt-am-Hof, in-4", S3ec. a
xn, virp 16) C a Jacobo . Morellio in Bibliotlieca s a
21 PROLEGOMENA. ... 22
manuscripta Graeca et Latina (Bassani an. 1802 A, Eginardo sui temporis ~impense doctissiinonec. nori
edita)'pag. 595-597, descriptus,.membran.,..in-12°,-. liberaiium experientissimo ortiumr viro educato a
ssec.xv. J„am,„ ufcVpnetiis:yij-o*cl._ Petro. Bettio-, . priefato principe- propagatore et defensorereligionis..
humarissimo divi-.Marci.-,bibliothecario-, Mprellii - Christianm-quanifelicitevperlegeridocurrentes. ' lela-^
nepote^ feferente didici,.in. Britanhi.am ablatus.est. mini in Ghristo. '•'._. . '"
Lectiones plerseque cum Editione noslra. conve- B 5) C-bibl.Csesareae Vindobonensis inter-histo-
niunt; additanienta duo', nullius.certe auctoritatis, ricbs profanos n. 558;'memhrariaceus,.ih-folib,Cou-
in annbtatibnibus retuli. _'- - - — rado III imperatore , s"aeculoxn scriptus , atqiie a
17) C. Goldasti, quem se.a Schebingeroracce- m'e_ante hos-sex. annos evolutus est. Tnscribiiur.;•
pisse testatur, in commentario"-ad opus nostruhra Gesla Iiaroli.., Praecedunt Rutberti hisloria expedi?
Schmincldopublici juris facto, cum Editione npstra- tionis Jerosolyniitariaeet ChronicaIsidorj Hispariien-
plefumque convenit., In coinmentario suo multa sis_, sequitur Liutprahdi-historia. Eum uha.ciim
Goldastusdocta, plurima minus necessaria, nonnulla Codicibus tribus vel quinque, jain recensendis ex
scitu utilia atlulit. - . ,--",,.' eodem fonteprofluxisse,. leetionss ex iis. deceiptas
18) C biblioihecoePalalinse n. 559, membrana- perlustranti- facile patebit.' • ""'.*'" -
ceus, in-4°foliorum sexdecim,' quem Excellentissi- B 5 b) C. bibl. irionaslerii Glaustrbneoburgensis
mus" dominus, L. B. de-Stein anno 1822 Romse supra Viridohonami-ad^Danuljiunipositi,membran.,
inspexit, hieme jam proxima reperiri nequivit; in-fol., ssec xn. In eodem vplumine Pauli Diaconi
quare euni Ijic ultimum primse classis recensui-.." Hi'storia'miscella,'Liulprandi Historia et Regirionis.
- Secundseclassis Godipes omhes ex .uno quodam \B Chronicbnexstant. Iriscribitur : Gesfa Karoli. Gddi-
' '
fluxerunt, cui GerwarduSj.Garoii et Ludowici bi- cem anno 1821 perlegi. .
bliothecarius,-et praecipuus Einhardi -amicus , tfia B 5 c) C. bibl. CiftsaT-e;ie Vindoboncrisisin catal.
iri Caroli-et Eiriardi. laudem'disticha ascripserat. hisloriae prof.-n. 1068, menibr,, in-8°, ihscr-iplus-:
Unjle cum pateat-Cbdices:islos originem suamad Gesta -Raroli regis magni. Libef et Liulprandum et -
antiquissimuhi exemplum el Einhardo coaetaneuih Reginonls chrbnicon continet. ' Euhr et seqiien.tesqiia-
referre, qui studiosius ab,Editore!evolvantur digni tuoranno-1820 evolvi.
yidentur. Nec leclionum bonilas .origini inipar. Ut. JB 5 d) C bibl. CoesareieVihJJobonensisin,.cataiogo.
plurimum opiimis ,et antiquissimis priirise classis Schwandneri)n.lQ80," chartaceus_.iii:4°,soec.xv, et
-eonseriliunt, a.qua,.lamen aliquot locis, prseripue' Gesla'Jfflro/jpraelitulatus."In,".eQ'dem libro Liutp.raiir-
quod Rodiandum inter occisos a Wasconibus' mini- dum et. Reginbtfem.invenias.. -' .'*._.
me referunt, omnino disceduntrPi'sefatioinomnibus. B 4) C.bibl.-'mbnasterii". Zwetiensis in Auslria
praeter Codicem B 2b,~'desideralur...Plufimi" hujus membran... in-4°, saec. xn, cjui praeter Eirihafdiiiri
classis Codicesin Germania-Vpauci in-Ilalia;Gallia- " . Liutprandum,.Victoris Vilensis Historiam persecu-
que exstant.. Distfcha illa hic referre juvabit: • tionis Vandalieaeet Ottonis FrisingensisChrbnicon
coritinet. Inscribilur :' Incipiunt gesta Karoli.
Hos tiiil versiculos»i laudejn,max,ime. prineeps, . B 4 b) C- hibl. CaesareseVipdebonensis-in catal-.
Kdiditaelernanimemariamqueluain. • •.-- - Historioeprof. n. 178, riieihbran..';in-fol., ssec. XIII,
Gerwardussnpplex(_i)famulus,.quimjgjitebanigna
Egregiumextollitnomenad astraluum. absque tilulo. Eosdem ac';C Zwelleiisis scriptores cf
Hancprudensgeslamnoristu scribgr.eleelor,, - /L_ proctereaPauli Histori_im"misce.llanr cbriliiict.Inscri-
"
Einnardum.[b)'migaC(c)maguilicumGaroli. ptio abesl". '','-' . ".
B 5)-.C"h_ibl. palalihae' Vindohonensis incatal.
Codices igitur sunt;; -_ Hislor. eccles., h. iI0,vmeIllbran.,. in-fol., soec xn.-.
B1) C bibl. Csesareae.Vindobonenslsijitpr Hisl.. Einhardi ATitaex Codice secundoeclassis, -mbri_achus.
eccles. n. 90, membranaceus, in-4° majori, saec. ix' Sangallensis ex CodiceHanhoyeranp descfiplus,,esl.
cxeunlis. Ex instituto scriptoris vbcibus demuirica- Versus in laudem Eiiihardi desunt. titulus : Incipit
pitis 18 : Cetera~quw gd jnieriorem -incipit.. Diph- Vita Karoli magni hnperdtofis dugusli et~Saxonum.
thongum ce,w, e saepiusquam nos solemus scribit;, apostoliab Enhardo capellaiibsuo compjosita,.Singu-
voces sihgulaessepius aut cphaerenl aut. male sepa- lafe
rantur. Peflegi eum aii._"1820._ . ineo scribendi compen.dium(ei===etiam)iOffendi,
B*2) C Florenlinus in, bibl.Laurentiana, mem- . B 5 b.) 'C Moissiacensisan. 1127"exafatus, qui
bran., ih-folio majori,'.saec xi.. In eodemvolumine Chesnioad -manus-fuit.
Prosperi Chfonicon , -Jordanis.fes. Geticae, gesta B 6.) C hibl..monasterii-Einsidlensis,inflelvetia,
Francorum et Pauli historja LangbbardoruriiJiaben-. menibr-ari.,.saec xi vel xn. Quem, quia^viro cl.
lur. Titulus : Incipit gesta Caroli. Textus tam prppe Dumgiofeierente, disticha illa tria.exhibet, secundie;
ad-Bl, accedit, ul ex eodem cum.hoc fonte non, classi adnumeravi: De textuejus nihil .prseterea
derivari nequiverit.. Excerpta Codicis , ab Heinrico nobis' constat.
Meibomiosibi transmissa, jam BesseliusEinhardum "B 7.) C bibliothecsftCbisianseF.TV 75 insignitus,
editurus in rem suam vocavit, sed minori diligenlia _. membran.,,in-8°,soec.x, Benedicti,-sanctiAridresoad
confecta , ita ut cum Florentise an. 1822 degerem ,- p Soracten socculoxmonachi, Chronieon continet, cui
eum denuo diligeriliusperlegendum stalueriin. Prae- nonnulla exEinhar4i Vila secundseclassisinsbrta-esse
ter hujus Codicis apographum Florentise asserva- conspexi,ex<_apitibus, scilicet, 15,16, P7,-18, 19,'
tum, alterum exstat. . 20, 22, 24,. 25, 26,"50-55. V«rsus eliam 'Gerwardi,
B 2*) C bibl. CaesareaeVindobonensis in Catalogo-. quamvis misere depravati, adsunt. ' -' . "
histofiae profanse n. 477, chartac, in-fol., saec xv,_ B 8.) C bibliolhecae regiae Hahnbverarise,-olim
quod anno 1820 in usus nostros verti. *~~ Inscriptio : congregationis.sahctimdnialiumin Wittingen princi-
Incipit gesta Karoli feliciter. palusLuneburgensis, chartaceus, in-4°,anno circiter
. B2b) C. bibl. regise Parisiensis n. 6264,saec.^xv, 1400 exaralus,.et Varia de Carblomagno, a Scheidio,
cujus lectiones.seleclas D, Fserber exscfipsit"],:ex^ '- nisi fallor,
Codice pfimae classis ,'fortasse 5 c, p.rsefationeet gano^lecerptaconliriet. inscriptus^inleralia ex Eirihardp et-The-
Illis .teftium-distichon, quod
titulo auctus fuisse "videtur. Qui. quidem sic se. libelli auctofeni prodit,.'subjectum, et loco.verse^
habet: Vita et cohversatio gloriqsissimi.imperaloris^ , proefationis,quam in liujus classis libris desiderari"
Karoli atque iiwiclissimi -aiigusli..Incipil edilq'ab dixi, a scfiptore.Codieis (d) alia quaedampraemissa.
(a) SuplexBl. - - - - duni Strabum-. Ex cronipa sahcti albani Maguricien-'
(6) Einchardum~H 5;_5-e,. d. Einardum B5 b. En- sis; Gloriosissimiimperatoris Karqli magni vilain et.
chardumH-ih. - -
' - gesta .-Eirihartusvir Iiiter oinneshuius * lemporis po^
(c) Magnum B 2. lalinos . non soluin pro sciencia rerum el pfo rini-
(d) Praefalioca esl 11 Gesta Karoli magni , seemi- versa moruni honestale laudisegregie descripsisse.
23 B. CAROLIMAGNI" I 24
est, quamStrabi aucloris nomine dpnavit, sine dubio"} \ sedibus priscorum Franeorum praemissa,et Ein rdi
quod eum Theganp pr;cfatum'esse"'vidisset; Cujuk AnnafibJSsubjectis,cujufesupra (Cod. 8 b) nientio em
igitur .ad exemplumet Caroli Yilam in capita distin- .injeci. Repetita est an. 1(552Basileoe in collectone
guere conatus est; quorum rafio a recentiori paii- Scnptorum GermanicorumJ^recbtiana, an. 156 (in
lum discedit, nec tamen hic referri meretur. -Exemplisquoeevolvi, uitimo numero"in 2 mu to,
-
B 9, et 1Q) GC. "bibliothecaeUniversitatis Oxo- jam 1562legilur) ColoniaeAgrippinaein-l^^an.l 16;
niensis, n. 837, et apographum ejus in bibliolheca iipsiae, excudenteJuslb Jansonio,"in-4°iari. 170 , lij
capituliSalisburiensis in Anglia, quos anpb ,li327" Heineccii el Leukfeldi Scriploribiisreri^m-Gef ni-
evol.vi,membfanacei, sacc xiv, praeterea jordanis carum. Schmidkiuset a jbeaioRhenanb libris re um
Ilistoriam Gotborumel Historiam "miscellam,Paiili Germahicafumap. 1551 inserlam esse dicit, sed nec
Historiam Laftgobardorum, atque^p.osl Einhardi ego nec amicoruriiullus ^jusmodiExemplunfasp xit";
cap. 31 quaedam' ex monacho ' Sangallensi decerpta et-taii additioni ratio lilifi"vehemehlef advefsa ur.1
ebhtinentl. ,' , . Reliquae.autem Editiones omnes, lidel haud rar ab
Proeterhos sexaginta Cpdices, nominandi,veniunt ea recedant; Nuenarianoe '" s- ut 'pfipcipio
" '" et fmjdarii ntgi
n.
6 1) C, bibl. regiae Parisiensis. ..-.>. A,5945 meni- suoinnituntur;
' J
br., saec.xnj et '2. 'Justi Reuheri in Scfiptoribus ferum Germ ni-
C 1.a) C olim Yossianus, de quibusiiondum con- oarum an.-1584 Codicibus duobus, qui adCod 9,
stat ciiinam classi adnunierandisint; 10, 10, b, 10. c, proxinie accedunt, adhibitis, bn
C.2) Tjragis\entuniVindobbnensein JCodice.bibl.- Nuenafian.ilectiop.esprimu.gsuspectas reddidit, ec
^iesafeae,Vin.dobpnensis,'riiemBf.], ' • ix,' vel x,-ho- ]g tameh emendare.aggr&susest. panideih recensioiem
ssec,
'miha
' veritorum exhiljet^s. ', iri.alt.era Scriplbrum Reriberieditioheari. 1619" in
C 5) Fragmentum.Pesthhiense, in CodiceYirgilii Franzii. Histofia Garoli jMagniArgentinse a. 1644
i..emhr. saec x, aut xj, quem. in muse.onationis in-4° invenies; tertius Scriptofuin Reuberi Edi or,
$ungaricae, anno 1821 inspexi. Sunt•' nomina - m.en- . Joannes, an.-1726-varie$atemlectlonis
- ' : ' Schminki
' " ' '- nse
•"',:
^iuriibtTentbftim, ... fiUbjecit. '';''-
C d) PranienturiiOxoniense, sivemensiumvenlOT -5. Freheri an, 11315de qua supra (Cod. 2 b) di i.
Rimque nomiriiia D,. Faerberex uno Junii fascicuja i. .Andfeae Duchesne,,tomo II Scriptofum F ah-
(ll6 f) in bibliolJiecaRodleianfi trapscripla. cic an. 1(556. Textum bpe quinque Codicum, qui
C'e) Fragmentumltamelehsfi,idesjt.eademnomina inler fegios Parisienses ' supra
' adductos habeah ur,
^n Cpdiee' cpriventus siincti Bbnifarii Hanielensis. pprrexit. .";
rnembranaeeoobvia, quorum Exemplum bibliothect. ; "5. Bollandi an. 1645, de'qua supra(Cod.-7 b et
^egia Hannovefanasprvat. •' 15) judicium tuli. Editor dissertatiopem.de reli uis
'Quibus'subs\diis
' ' quompdo usus sim, jam dicen- Caroli Vitis et de : -Einhardp
- ;- - I -pfocmisit,
• lextuiann ta-
dum restat.: tiones subjecit.
Codicibus,primum, quam di\igenti invesligatione 6: Tfiderici Besselii Helmstadii an. 1667, m 4°.
1
fieri poterat, secundum classes et genera sua dispb- Editio"CodicisFlorenlini| (B 2) iectiohibhs prol tis
sitis, riiiul fefe superefal, jiisi ut Gbdicenioptimum exceliit. A.nnotaiionesejris, licet multam eruditio em
eiinique 'omnium antiquissimum, Yindohonensem, testaptes, ''' semper fere ululis .Atheriaspoftatis seq a-
scilicet,' primo loeb recensitum, reliquorum ope veris;' l !' - --
<
eihendarem. 'Natfi nec eum vitiis, iisque manifeslis, G. 7. Joapnis Hermarmi SchminekeTrajeeti-ad R le-
carere, noh spjum f el\quprum cum eo collalio, sed num an. 1711in-4°."PfimiisGodicumBodleiani,L g-
jam acciiratibf ejus leclio dembnstrabat. Quare v.el dunensis, Ca.jogonvillensis,Sionensis1,et.Cassel i,
Si quaridb'ipsius;-lectio per se satis tolerari posset, praeterea Albefti Stadensis' aliorumque' scriptor m
sed reliqui Qhinesab 'eatiiscederent, ununi facilius quiEinhardum seculi sunt, lectionesdedit, et text im
quam sexaginta fallereopinatus, leclionem ejiis cbiv summo ahriisu emendare!~t illustrare conatus,-B s-
rigendam cerisui; quod tamen famf aro.et unariimi, selii eommentarium, fiollandi notas,- Goldasti a i-
\it'dixi, divefsissimbrum Cbdicum cpnsensu factum madvefsiones eousque j manuscriptas , _,Nuen rii
est, ufsuaniet ipsa raiione corisistereposse videatur. dissertalionem de origine Frapcofum,. Ffeheri de
--Lectiones'Codieis-yindobo.nensisnon a me receptas" slatura Caroii Magni, ,et|suum"_de Vita et scri tis
omnes ip annotatioiiibusrecehsui;' reliquorum Cpdi- Einhardi cominentariumoperi adjecit.
cum si uriushlterve levissjmaquaque in fe' a coeteris. 8. Bouqueti ap. 1744, |iomo Y Scriptorurii Ga li-
dispederef, id in antiquioribus'tantuni vel meliorihus, corum; adhibitisinoveriiCodicibusregiis Parisie si-
e., g., 2, 2 b, c5, 4 B 1, 2, ihdlcavi, cuni nec pcs- bus, quos inter et Chesnianos fuisse bpinari licet
sima quoequescribarum (nedum editorum!) merida '% Nicolai Heerkens. ,;Groiiingsean. 1*755in- °;
cbnjecturasve nosse ullius hominis intersit, nec iis Schminckiumutplurimuin sequitur,
cblligendis otiiirn meum vel animus sulliceret. Quod- 10. Gabrielis Goddfredi Bredow, Helmsladii . .
mihi in vilium verti, tantum abest ut^-erear, quin 1806, in-8°. Pfajter veterasubsidia Alberti Stadenis.
potius, doclos viros, vel ita inutilia congefi, cottque- et"Henrici de Hervordia, qui Einhardum exscrip e-
\ •' - -
s.luros esse; prajvideani _ "Drunt, lectioriesattulit, et coriqiiisitisundique q se
Divisiohem"pperis a Resselio institutam, propter . Eiiihardo illuslrando inservire pbssent, id praecip e
le'gentium!coniriiodaretiriendam ratus, duobus lan- efficerevpluissevidetuf, rit tristissimo tempoyeG r-
lum jocisimniutavi,' quod neminem ifl' brrorem iBdii- " ''
manos aritiqiiaevirtutis exemplo ad redintegfand<m
cere pbsse corifido. eam incitaret. Quodad.efiiciendum utinam sem r
Editibnesahteriores fuerunt: histofi.apalria valeat! •" j
L. Nueharii anno.1521, dissertationede origine et • ^inhardi libellus, mox ut prQdiit, iugenti omni n
i
csognoscitur. al purissime veritatis,ulpote , quibus pieneie ..tan.tum glprie incrementi . merito.prvde -
pene omnibus interfuit lestimbnio fobofasse. Nalus cie et probilatis est assecritus. vt inter oinriesre 'e
enim in orientaii francia in pago qui dicitur m.oin- niaiestatis minislros pene! unus haberetmv Cui r x
K,geuui. in fuldensi cei\obio suh pedagogi.osancti bo- id temporis potentissimusjet sapientissimuspluri ai
nifacii martiris pfima"rudiriienta suscepit. Inde ah familiarilatis suesecreta fbmmitleret etc Hec di i-
aiigolfo (a baugolfo)abbale ; monasterio (mbnaste- mus ut in dictiseius mirius. quisqiie habeat dubit -
rii) supradicti in p.alaciumKarblitranslatus est; etc. cionis Sequitur huic opusculo.EgoSlrabus,- lytul s
S.equiturhunc uero relabentibus ih contraria sludiis et incisionesproul visum esl congrvum . inserui. -t
luirien sapiehcie . quod minus diligilflr'. rarescifjn ad singula faciliter querenii quiclplacuerit eluce t
piiifimis. Predictus ilaque;homuncio, ham statura accessus .-fihil prologus. t Baugolfus, Sturmir-su -
, despicabilis videBahur. ip aulaKaroli oimalerissa- cessor. annis 779-802monasterio Fuldeiisiproefui."
VITA 26
applausu exceplus, mox ah hisloricis qui Garoli A Vitani exscripsisse, Theganum eanvsaitem imitatum
teinpora allingerenf, sacpissiniedefloratiis est. Quo- esse, proexplorato" hahemus. inSaeculonono medio
fum numerus cum medii oevidecursu semper auctus _Ru.odolfusFiildehsis monachus Historia transla-
sit, hic antiquissimos'tantumeornm"et-Einhardo liohis "sanctiAlexandri plufima inde riiuluatus est;
coaetaneos,.Enhardum Fuldensem qui opus suum Arnulfo rege, poetain Saxonem Vitam versibus ex-
circaannum 850 incoepit, chrcmographumi'bnta- pressisse",et saeculoduodecimo"Radevicumin Fride-
jiellensem, Theganum ,:"Anonymimi YilaeLiidoyici rico imperatore depingendo.eamprse pculis Uabuisse,
"auctorem,nomiuasse sufficiat,' quorum tfes Caroli jam anteaTiri docli monueranl. , ,

m VITAM BEATI CAROLI MAGIM,

(1'ertz, Monujncnla(Jermamaeiiistorica.)7

yitarii et co.nveriialionem,et ex parte non hiodica B compelleret,nuirimentum videlicet in me.impensum,


rps gestas' domni ets nutritbris 3mei Karoli,excellen- et perpetua, poslquam in aula e|us cqnyersari coepi,"
tissimi "etmerito Tamosissiriii"regis, poslquam scri- cum ipso ac liberis. ejus amicitia; qqa me ita sibi
bere aniinus tulit, quanta potui bre\3tate complexus devinxit, debitoremque tam vivo quam mprtuo con-
sum; operam impendens, ut de' his quae ad -meam stituit, "ut merito ingratus videri et judieari possem,
notitiam pervenire potuerunt, nihilomitlerem, neque si tot beneficiofurii in jue coliatprum 13iromembr,.
prblixitate naTrandi nova quaeque * fastidientiuiri clarissima et illustrissima hominis optime '* de me
animos buendefem; si tamen s Iioc ullo niodb vitari meriti gesta silehtio praelerirem, patererque vitam
pdtest, ut ribva scriptione 6 rion offendantuf, qui ve-" ejus, quasi qui nunquamvixefit, sine litteris ac debila
tefa «t, a viris dbctissimis atque iliseriissimis confe- laude manere 'c, Cui .scribendae.atque explicandae
cta monjmenta 'fastidiunt, Et quanquam spjures non meqm ingeniolum, quod exile et parvum, immp
esse nohamblgam, qui otib aclitteris dediti,"statum paene 16riulluni est,sed Tullianampar erai.desudare
aevi praesenlis non arbitrentur iia" negligendum, ut facundiam.En libi librum, praeclarissimi et maximi
omnia penitus quae liunc fiunt, velut iiulla memoria yiri memoriam conlinentem, ih quo praeler illius fa_
digna, silentio atqvie oblivibne tradantur, potiusque Cta non est"quod admireris, nisi forte, quod honio
velint, amore diuturnilatis illecli,' aliorumpraeclara C * bafbarus et in Romana locutione perparum exer- .
facta qualibuscunque scriptis ihserere, quairi sui nor _cifatus, aliquid me decenlcr aut commode Latine
minis famam posteritatis memoriae nihil scribendo sjcriberepossej putayerim, atque in tantam impu-
sublfahere, tamen 9,ab huju§cemodiscriptione nbn dehtiam proraperim, ut illud Cicefonisputafemcon-
existimavi temperahdum, quando mihi conscius temnendum, quod in primo Tusculanaruni libro \
eram, nullum ea veracius qiiam me scribere possej cum de Latinis scriptoribus loquereiur, ita dixisse
quibus ipse interfui, quaequepraesens oculata, ut di- • legitur : Mdndare qucinqnam, inquit, lilteris cogila-
cunt", fide cognovi, et utrum "ab alio scriberentur tiones-suds,qui eas nec disponerenec illuslrare possit,
neche, liquido scire non potui". Satiusquejudicavi nec-delectationcaiiqua allicere leclofem, homiilisest
"eadem cum aliis velut conimuniter litteris mandala inlemperanter abutcntisel olib et litteris: Polerat qui-
hiemoriae pos'.s'rorunitradefe, qriam regis excellen- dem haec oratoris egregii sententia me a scribendo,
tissinii, etj^inniumsua aetate maximi, plarissimam13- deterrefe,. nisi animo praemeditatum haberem,'bo-
vitam et< >regiosalque moderni temporis hominibus minum.judicia polius experiri,' et scribendo" irige-
vis imitabiles actuspatiobjivionis tenebris aboleri. niblimei periculum facere, quam tanti viri menio-
Subefat et alia jiori irralionabiUs, ut opinor, causa: riam, mihi parcendp, praeterire.
quae vel sola suflicereposset, ut me ad haec seribenda B : -. • .'. - '..
YARIANTESLECTIONES..
" ! d. et deest 5 b. s. et n. m. deest3. 4 n. q. deesil c " off. Iicel
__Jmod'cagestas2b.m.-gesta2c. ~ 5.
hoc'5. 6 descriptione 2b. 5., moriumentaonines,praeter% 5h. 8,11 b. 11 c B 2b. 8quain,vis4 b. 7.
8. 8 b. 11 c? 9 10 ferunl 5 c, J1debui 6. 12" deest 5. clarissimi 5 c. 6. 13-cumulatorum6.
lamenque^. 16
lv-optimicon-.pptime2. optimi 2 h. 5. 5b,c.B2b.'' remanereOb. 7,l'lh,'c. d. ^deesl 5. -" ethaec
sc.5. 6. 6-b. 7. 8, 11. II b,'c, d. 15. -
NOTJE.'
' I. e. 1-Cap. 3. SciiMiNc&Ei
Germanus; Ci. Suetoijii Caligul. c. 47.
'
» B. CAROLIMAGNf \ 28

YITA CAROLTIMPJERAXOmS.
a Gen^ Merbvijngorum. 1, de qua Franci feges slbi A,ptantes duobus' magnis proeliis,- uno in Aqjuiania:
cfeare s soliti" erant, usque in Hildericum'" regeni, apudPictaviuma*civitatem,'alteroiuxta Narbon m£?
' 2G
qui iussu Stephani, Romani ponlificis, depositus apud Birram fluvium; ita devicit, utin Hispa iam
ac detonsus, atque in monasterium 4 trusus est, du- eos fedire compellefet,j euhdem magistratum, pa- '
rasse putatur. Quae licet -in illo flnila possitvidefi, tre Pippino sibi dimissum, egregie amministrav ts?;
tamen iam dudum nullius vigoris erat, nec quic^ qui honor yon,aliis.a pppulo dari consueverat, uam
qu,am in se clarum praetef inane regis .vocabulum-,'. hig..qui-et claritate gerieris ef'opum amplitudin ce-
praeferebat; nam et opes et potenlia regni pcnes "teris- eminebant. ;
palatii praefectos,.qui maiores-domusdicehantur, _e£. Hune cum Pippinus^-psilerKaroli regis, ab a '0 et
ad quos summa imperii pertinebat, tenebantur; patre sibi el fratri Karlomannoss relictum, sii ua_
neque **regi aliud reliiiquebatur,.quam ut regio' tan- ciimeo coricordiadivisuni,aliquotS9annisvelut 2 -sub
tum nomine contentus, crine profuso, barba- snnK -rege-meniorato tenuissel,, frater eius Karloma nus,
missa, solio resideret, ac speciem dominantis s effih- incertum quibus de causis, tamen videtur uod
geret, legatps undecunque venientes audiret, eisque amore conversationis-.conteniplativae 30succe sus,
abeuntibus responsa 6, quae efat edoctus*.veletiam ' operosa temporalis regrii ammhiistratione 31 re icta,
iussus, ex sua velut polestale redderet.; cum praeter B Romaiii s'e in otium cpntulit, ibique iiabilu p.e nu- -
inutileiregis nomen et precafium vitae stipendium, tato monachus factus, in monte Soracte 3Sapud aec-
quod ei' praefectus aulae, prout videbatur," exhi- clesiam beati Silvestri constructo "monasterio, cum
bebat *, nihil aliud proprii possideret, quam unam et frairibus secum ad hoc venientibus. pef aliquo an-
eam 9 praeparvi"10reditus villam,'in qua dbmum et 11 hos optata quiele perfruiturv Sed cum ex Fr ncia,
ex qua famulos.sibi uecessaria "ministrantes atque multi nobilium ob vola1 solvenda Romam goll ni-
obsequium exhibenies paucae numerbsitatis babe- ler 33eomij.earent^ et eurii,/velut dominum .uoii-" ' e
bat; Quocumque eundumerat, carpento " ibat, quod dam3lsiium, praplerife nollenl, otium quo ni
bubus lunctis, et iiubutco rustico niore agente, tfa- delectabatur,j;rebra salutatiorie ihterrumpente , lo-
hebatur j 'sic ad palatium, sic ad publicum populi sui cum mutare cbnpelluntS6. Nam'36huiuscemod fre-
conventum,qui.annuatimobregnilsuliIitatemcelebra- quentiam «um suo prpppsito olflcere vidisset, r licto;
batur ll, ire, sic domumredire solebal: c ad **regni monte,, in Samnium3* provinliani ad monaste iuni
ammiriistrationem.el oriinia"quae.veldomi1Svel foris jsancli Beiiedicti situm in castro Casino3Ssec sit,
agenda ac disponenda,"
' ' erant, praefeclus aulae proci.- ,et ibi, quod reliquum erat temppralis vitae, reli iose
rabat ", conversando.89complevitd.. , ,
•2. QuopflTciotumls cumHildericus deponebatur ", " 5. Pippinus^autem; per auctpritatem Ro ani
20 pbntificis ex praefeeto palatii rex constitutus ", cum
Pippinus, pater Karoli regis iam velut heredifario
sl per annoslS aut eoiamplius e Francis solus i pe-
'fungehatiir.'Nam pater ejus Kafohis, qui tyranhos
22
pef totam Franciam domihatum sibi vindicantes raret, finito^Aquilanico_bello, quod contra aifa-
!3 Galliam occupare tem- fiumts, ducem Aquitaniae, ab eo susceplum, per
oppfessit, et Sarracenos
.. YARIANTESLECTIONES. - .....
1 al. merowingorum,meroingorum, mermgorurn,mervingbrum 9 b. menyingprum 7 c. mercvingbru 8 c.
* recreare B 2, 2 b, 5, 5 b, d. 'procreare B 5, 5 b, c'4. 4-b. s liiidricum 1. ,i b.,8 b. 11,11 b. c d.B . *.
hildiricum 10 b,c. ' childericum. s4 m. sithiu 7. 7 b,' c **nec S.atque a.liudreginon r..5.b. .'donuna

oms
B.2. 'deest% doctus 8 b. exibehat 1. 2. 6. exihebat 5. 9 et eam deest i b. 8 b. parvi 2. per-
parvi3;3b, c 7. 8.9. 11.11 b, c, d; B2b. -^deest 8 b. B2._| b, Lila. lscarpente B2: "regn sge-t
culo decimotertio i» regiam corrupftnn 1. regi 10 b. 14celebfatur B 2.. "ita omnes saecuh IX el cum .- ac
10domui 6., " curabat B 2. - 1?corrigentismanu adtebtumi. o. cum
' saeculi XI. codiccs,- S0.
plerique saec, XI et XI . co-
h. 6. ?9dispbnehatur3 lj. 11. h. iure 8 b. sl ita omnesfere saec. 1. et jplenque 23 saracenos 1. 2. 8 . et
dices; tirannos 1*. 2Sdominahtes vel' liim sibi vindicantes 2. doniinantes o. 3 JJ.
11 c;. 11 d, -".arbonam-B . 4.
nonnullicodicesrecentiores. 2*pictavinf % pictavum 2 el 3. 5 c 8. 10 c*.27
i b. « hyrram 3.3 c. ib. 7. 9.10 b. 10 c*.pyrram B 2. 2 b. buram 5 b. admimslravit 5 b. 4-b. o. 1 . B
ss ahquodcorr ah-
2.3 b. 5. 2Smanu recentiorikarlemannoL. karolomanho"4b.8 b. 10 d*. carlomanno S. manu i. sora e b.
quotl. 2S*deesl 1. .30contemplalivael. sl«dminislratlone4b. 11. B2. 3Ssaractesecunda
B 5 b. ita sae IUS.
serapti 11. syrapte B 2. syrapli 6 b. 33sollempniter 5b. 6.10 c*. B 2. 5 e. solempniler 37
Skdeest^sedeademmanuapposilumi..'' com\Mhmti.li''. 3Gc Cumqueh.f. srio 1. sammamlOc-. ^2.
38casinumB 2. cassinb 1. %et alii multi. arce cassina '8-4S h. S9dcest B.5 b, c.j pipinus 3b. 11.B 2. d c,
41constituitur. Cumque per 1. conslitulus cumque 2. gahirarium 5 b. gaifenum ~:(constanter). g ila-
iiumB2.
NOTiE.
a Cf. Suetonii Auguslum e. 1. r. c' i. e. at. •
1 Zacharia mortuo, antequam jussu ejus Pippinus Cf. T. I. annales! aii. 755—755.
«'Pippini regno a plima coronalione anno 7S2
coronafelur, Stephanus ^ntecessoris sui mandalum a secun a et
confirmasse putandus est. Ra et auctor fragmenti computalo, anni 16 et ajliquot menses,
Urstisiani (SS. T. II, p. 76*]nostrum intellexit. I <c attonsione filiorum Karlomanni aiino 751, am i 15
secunda Pippiui coronatione hic nhnime agitur. jncompleii evadmit, I
29 ITA. 50
"
continuos novem annos"gerebalur, apud-Parisius A gestas et^iomis et foris, deindemores et studia ei.us»
mbrho aquae * intercutis"' a diem obiit, supersliti- tum iie regrii amminislratione et fine narrando, riihil
bus 4 libefis Karlo 6 et Karlomahno6,"ad; quos suc- • dehis 23,quae-cognituS4vel digua velnecessariasunt
cessio fegni divirio nutu-perveneral. Franci siqui- praetermittam '*. . . --
dem, facto solemniter generali eonventu ',- ambos 5, Omniumb bellorum quae gessil, primo Aquita-.
sibi reges corislituunt, ea conditione praemissa,"ut - nlcum, a patre inchoatum sed nondumfinitum",quia
totum fegriicorpus 8' ex aequo partirenlur, et Ka- cito peragi.posse. videbatur.26,' fratre adliuc vivo,
rolus eam partem, quam pater eorum Pippinus te- etiam27,el-" auxilium-ferre'rogalo, suscepit;-et licet
nuerat; Karlomahnus verp eam, cui palfuus" ebfum ^umfraterpronlissojfruslrassetauxilio,susceptam' ex-
- Xarlbmahnu'S'praeerat,regeiidi
gratia suscipefet 9. peditioneriistrenuisslme exseculus,- npn prius ince-
Susceptae10suntulrinque conditiones, et pafs regnj . ptcidesistere aut-seniel suscepto-labori59cedere vo-
divisi iuxta modum sibi proposilum ab utroque re- luit, quam hbe quodefficeremoliebatur,perseverantia
cepta est. Mansitque'ista, quamvis cum suirirriadif- quadam ac iugilate30perfeetoflne ooncluderel. Nam
-
ficultate, concofdia, muitis ex pafte Karlomanni etHunoldum31;quipost SVaifarii•32mortem Aquita-1
socletatem separare moliemibvs,trdeout quldam eos niam occuparebellumque^lam pene 3^peractumre-
eitairi bello comhiittere siiif " jnedilati. _Sedin R pafafevteiriptaverat,Aquitahiam relinquefe et. Was-
hoc plus suspeclils fquain periculi fuisse, "ipse " cbniam s~petere coegit. Quem tamen ibi consistefe--
rerum exilus approhavil, cum, defuricto Karlo- non sustinens, transmisso amne-Garonna 36,'Lupo,'
manno c, uxor eius "cl filii cum quibusdam, cjui^x, YVasconumduci.peflegatosmandat,-ut."perfugamss"
opliritatuiueius numero pfimofes "erirat," Italiam fii- reddat;' quod ni39feslinatofacial,.belIo se cum^expo;
ga peliit 16,etnullis existentibuscausis,'spretombfiti slulaturum40.-SedLupus,- saniori usus consilio, non
fratre, sub Desiderii,regis Lahgobardorurii"."pairo-" solum Hurioldumreddidit, sed etianrte ipsum cum
cihiumI8se cum liberis sriis contuIit19.'Et1£arloman- provincia cui praeerat, ejus potestati pemisit *'.
nus quidempost amminislratiim communiter20bien- 6. Compbsitis inAquitania rebus eoque bellb -fi-
'
nio regnum niofbo decessit; Karolus slautem, fra-' iiilo.-regni quo4ue:"sotio4Siamrebus 'humanis;exerii-:'
tre defuncto, cpnsensu oniniuin Ffancorum -rex ptp, •rbgalu el precibus AMani 43.Romanae urbis
-
conslituitur. '- ,' episcopi,exoralus, bellumcontra Langobardos44sus-
i. Decujusnativilatee atqueinfancla,vefeliampue- cepit. Qubd prius quidem'" et a patre eius"46, Sti.-
rilia.quianeque scriplis usquaiii" aliquidrleclaratum phano papa' supplieante -'~, eum-juagna diflicultate
est, neque quisquam inodo superesseiiivenitur,*qui' p suspectum est, quia quidame pi-imoribusFrancoriun
liorum se dical-habere nolitiam, scribere irieptuih• cum quibus consultare solebat;Jadeo voluntafi eius
iudicaus, ad aetus et mores celerasque"vitae Illius reuisisunt,'ut-, se regemdeserturos' 48i'domumque re-'
partes~explicandasac demonstrandas,' omissis inco-' ' diluros ,"~liberavoce proclamarent 49: suspectumest
gnitis, .tfansire dispbsui; ita lamen iit 'primo res tamen sotunc contraIIaistulfum51regemet'celefrime
- . . , LECTIQNESYARIANTES. .-..-.-
1 parisiosSb. i. 4b.8 b. lOc*.H.B2. satque6. 3incutis B2.niculisB2'.intercutaneb B5. 3b. 3c. 5
d. i. tb. 4 fuslibus 6. B karolo 2 b. 2_c 5/5 li. S. 7. 8. 9.' 10 b- 11b. 11 c*. B 2b, 5. -c karlemannol.
' cunventa 6. 8 cor cprr.
2.'(6. 6 b.) 10 c. karolomanno-ib. 81).karlomagnollc. charolomarinolld,
corpus 1. 9 susceperat 1. 2. 5. 10Suscepiae«s^ticreceptaesti/eesf 5. l- sunl'B2. " suspiciohis 4b.
&h~.eitres Bpuqueticodces. 13ipsi"B2. 14-eiusquae dieitur teoberga 6. "priores B-2. '".peteret 8 b. i b.
17longobafdbruhiSb.5.10 c*.19 B2*, 5. 5b, 3c, 5d, i, 4b,5.-- 18palrocinio, 2amanv corr. patrocinium1. pa-
trocinio 5. B5, 3'h, 3c,*4b. offerret'8b. ib. *"communii. sledili hic capitisi. initium ponunt.' ^un-
quamco.n-.usqiiam1:25unquam 2b. 2c. 3.11 b 11c. 11d. B5, 3c, 3d,4. s3'eisB2. s4conditaveldigesta
uelnecessaria B2. praelermitlam. Explicitprologus.- Incipitliberprimus de amminislracione regni et
fine Karbli. Oninium10'c*,Hic esf pars prima in quade bellis agitur 2. n puiabalur 8 b. -7 deespSb.
30
ii.
ssrfeesJl0c*.B3;5b:5c.3d.4.4b.5. s8*.s.tamene. 5? SchminckeBouquet. s9labore5b. 11. Aci.deest
8b.'4b. ^•unalduniS.humpldumBSc./ticeJm/i-flnonnuW/.-hunaldum.8Suuai.phariiiB2.gaufarii 2. 33bcl-
lumqueiam peractum reparare in codicisiniargine appqsitasunt. 34penedeest1. 3,Bguascpniam 3. ^''gaf-
ronna 2b. garorima 4b.'ll. llb. garrona B2.garona.R 2b. garonma et aedificatocastro frontiaco 3.,".
37deest \b/ 2 c 5^5 b. 6. 11 c=11 d. 38profugam 1. profugufti2: 39nisi 5. -5-c.'9.10 c B3—4. h~.posluia-
turum B3—4. cxpulsurum codex utius Bouq: 41 submisit8b. 4h. 4Ssocio plurimi codd: 43 hadriani,i:
44longabardos1. longbbardos5b. 4. B2b. 5.5b. 5d.4. 4b. 5. longobardus6. **deestB^—4. 46eiussub.
st. p. s. 1. 2. 2b. 2c 3. 3*. sub deestin feliqids; et Einhardum pnnio quidemsub (plicante)steplianop.apa
scripsisse,tum verosiipplicante " reniplo,-sub non ita delevisse
4S existamaverim,-ut non scribarum aiiquiid qn~-
que recipieiidumpulavirinU si inmafgine adiectumi: diserturos B 2. 49declamarent5h. . ""-lamenes.t
2. 5 b. 4. B 2 — 5.aliique. haistblium8b. 4b. 10c*. aistulfuin 5. "constanter. , _ •-"
-' •' "
..".':*' N0TJ5. ,"' .
a Cf. Suet.Neron. c,_5. D Aprilis ex Kalend.arioLaurishamensisaiculi ix. (M&-
b I. e. suspicionis. . .bill. de Re diplom.suppl. c.,9.), Aquisgraniforlass?,
c Absona recenliofum eoiumenla de Karlomanni ex Slonacho Sangallensi'1. n, "c.30,'Ingelliemii ari-
~ causa referre ta;det.
obitus ctore GodefridoYiterh. Partic xvn, pag. 505.'ecliu
Karlomannusannis completis 769 et 770, anni Struv. Pipinusmoritur,cousurgitCarolusacer, Natus.
768 parte inde a die 9 Oclobris,et multo majore anni in' Ingelehein,cui Berta fit TJngaramalcr (!).
771, scihcet usque ad d. 4 Decembris.rcgnavit. -' f Cf. Suetonii August. c, 9.
e Natus est anno 742 ex Einh. Vita cap. 51, dic 2 e Cf. ibid. c. 10 - ,
51 B. GAROLIMAGNI I , 52
ppnipjeliuii,Sed ' lice.t sibi et patri bellj. suscipieridi A
t lur 2S,Suberaiitet causae ,quaecolidie s9pace con-
Similiss ac potius eadem 3 causa subesse.videretur; turbare poterant, termini videlicetnostri 30etil orum
"haud%simili lamen et labore, «ertatum, et finecon-= paene31ubique iri planpcontigui, praeterpauc loca,
stat essecompletum. Pippinus siquidem5.Haistulfum„ ih quibus.vei.silvaemaiores, yel.mbnliuni??_iu a in-_
regempaucorum dierumobsidione 6 apud Ticenum 7 leriecla utroruihque agros certo limiledisterm nant,
8 33
cpriipulit et obsides dare el erepta Romanis.oppida in quibus caedes ei rapinae n yel incendia vi issim
atque castella restituere, alque ut reddita non repe- "fieri non cessabant; quibus adeoFranci sunt ir itali,
34
terentur, sacramento fidem fa<_ere;Karolus Kverb u.t non iam vicissitudinem86reddere, sed ap rtum.
post inchoatuma se belluniiio.n'priusdes.titit,quan»_.et cpntra H eos bellum susciperc dignum iudie rent.
Besideriumregem, quem.longaohsidionefaligaverat, Susceptum est igitur 3' adversus 38eos bellum, quoq
in deditiopem susciperet, filium^.flius.Adalgisum.11, magnaS9 utrimque aniihositate, tamen m.aiore axo-
in quem 12-spes omnium inclinalae- vid.ebanf.ur13,-_ pum quam Eraifcoruni dampno 4\per continu s tri-
rioh solihn regno sed etiam Italia ,4 excedere 1Bcom- ginta tres annos.gerebatur, Poterat siquidem ilius,
pelleret, omnia \f Romanis.erepla restituerct,Hruo4r fihiri,41 .si. Saxonum hpe perfidia pateretur.D cile
gausum 17,Foroiujiani 18ducatus praefectuni, res no- dictif est, qupties4Ssuperati iic siq^lices regi e de-
va_sma]iej_item.I9;obprimeret, totanique Italiam suae R-diderunt43,imperata facluros pplliciti sunt, o sides
ditioni subiugaret, subactaequefiliimisuum Pippimim qui imp.erabanturabsqpe dilatione dederunl, 1 "atos.
44
regeinlmponcret. Italiam iptratjli, quam diflipilisAl-- qui mittebantur suscepbrunt, aliquolies ita omiti
piuin transilus_,fuerit, quanlbque Francorum labore- et emolliti48uteliam_cultumdaemonum dimitl re et
irivia mpntium.iuga et eminentes^in -cpelum.scopjili,, Ciiristianaereligioni se subdere velle promitte ent t
atque asperae eautes so,sup,erataesintal, hoc loco de- sedsicutad.haecfacienda_aliquoties46proni47, icad
scriberem 2S,nisi vitae Illius modum polius quam eadempervertenda semper fuere praecipiles, n n si|
belloruni quao gessit evenlus memoriae 2S;-mandare- 48ut 49satis aestimare M, ad u.trumhprum faci iores
pja.esentiopereanimo essetproppsiluni. Finistamen veriusB1dici ppssint, quippe cum ppsl inohoatu cum
Jiuiusbelli fuil24subactaltalia, etrex D.esideriusper- ejs hellum.vix ullus "' aririus.exactussit, quo n n ab
petup.exilio depprlatus, elfilius eius AdalgisusItalia eis huiuscemodi63facta]sitpermutatio. Sedmaa ani-
pulsus, et res. a. Langobardorum 25.regibusereptae, mitas regis, ac perpetua tam in adversi_s.qu m in
Adriano2;6, Romanaeaecclesiac rectori-,restitutae, .. prosperisnieniisconstaritia, nulla.eoruni mula 'lila-
.7. Fost cuius finem S.axonicum,quod quasj interr tec>vel vincl poterat, vel ab his quaeagere coep. at "'
missum videbatur, repetjlum est; quos? nullum ne- defatigari; nam rumquam eos huiusceniodi a quid
~que-prolixius, npque, alrocius Fmncorumque po- 'G perpetraptes inpune 66ferre.passujsest, qu'm au ipse
pulo laboriosiussusceplum est, quia Saxones, sicut jjer se ^ ductoremB7, aut per comitessuos niisso xer-
omnes fere Germaniam incolenles nationes, et na- citu, perfidiamulciscefetur et dignam abeijs iger
ttira feroces, et cultui daemonum dedili, nostraeque r_etpoenam5a,usque duni, omnibus.qui resiste e so,-,
religionicontrarii, neque divina neque humana iura lebant proiligatis el hi suam potestaiem redacti , de-
ycl polluere vel transgredi inlioneslum arbitrab.an- eem miilia hbminum ex his qui ulrasque ripa Al-

VARIANTESLECTlONES..
* Sed liccl usquecbmplelum.deestlOf. lOg. 2-aut similis 5. similis w.corf.jl. omissumscd-eadem^tgnu
. supplelum. S candein,-corr. eademL eandem causamB2, eadem causam 6^ 4 liaut 5b. 10c*..B5 5b.
4h, aut,B2. -" quidom corr. siquideml. 6 obsiditione, COJT. obsidione1. 7| ticenum corr. ticinuni . li-
cenumSxi. 4." 6. 6b, lQb.-B2; S. "8.op}da,corr. oppida 1. 8"'karlus4. B2. |10-etfilium 81).4 b. filiu que
3. 6b. 11. 12
adaugisum 5 c. 5 c*.ita et inffa. 4 quo B2.. 13inclinalemdebaptui:,rorr. iuclinata uide atur.
\, inclinata uidebantur COIT.uidebatur B2. ^1. jtaliam B 2. italiam cedere B 4 b. hilalia 3"b. 18,-cederBS
TT-4,yecedere 8'b. 4b, -16omniar. e, r. dccst11'. ".hruadgausumTil2; ruodgausuni 4li. 10 b. c 11. 1 b.
B S. ruolgausum B 5; ruothgausum B 5 b. c ruothogausum B 5:d. routgausum B 4. 4 b. rodga.usum 2 c.
ruoguausum5. hruodgaudum 3 c ruodgauduin 3 c*.%b._ 1Sforohiliani corr. |foroiulaniB2. foroiulan 6b,
B2*. foroiulii 5, 19molientes, cp.T. molientem 1. . 20caute_B 2. 2"!sujit 3. 5 b, ". discriberem 2.
™deest3. ^dec.-tB 2. 2Hongobardorum3 b. 10 c*.B 5 —5,' "hadriano 4-Sb, 4b. 6.1), 27-quocf 6. B 2.
S8arbitrantur8b. ib. ?9 colbidie 3 b. cottidie B*2cottidieB3--5. quolidie cdili. '30v. francoru 5,
32 1. 33vel 1. re(iqui omnes eX~lcgere\videntur. s4deest B 3
31poene 1. motium, corr. montiuni 36 37 '*s S9
4.
36viees 7 a. 7 b. 8 b. 10 f. 1. 15. adversus 6. ergo 5. contra 8 b' 4 b. B 2. 5 — 4.' ma ima
31). 40 damno4. 41); 81). B2. 3,-S. 41dictum 6. B 2. 5. 4S 2. 3 b. 6b.ll B"2 5. 4 de-

quotiens
derunt 1.-2 h. 3^c fib. 8. 10 b, c B 2 — 5. dediderint. . sinl» . dederint .. susceperint 8b. 4 b. 4i ali-
qjoliens 3 b.U.B3.3.4.- 40mollitiB2. 46aliquotiesadhaec facienda 1- '47tyeeslB 3—4. 48sill . sic
7! 7c. «utnon sit satis.2b, 2c lOb. lOc, llc 11 d.,B5—S.ut npn satis sil 7a,b, c, d. 9b. lOf, , h.
- 157ut non satis potest 8. ut non facile aestimare possis 8b. coestimari 11. 11b. " ferius 4. 52"ille2b.
2c.3. 5b_.5c. lflf. llb. 11 c lld. S3huiusce.di,COJT.huiuscemodiabeis 1.! "• multobilitate 1. es ae
coeperanl 1. 6binpugne COJT.iupuhe 1. .S7 duclorem I, 2. ~\b;-deesl 2 c; feliqui -omnesducto. Cf in-
fm cap. 12: < uivaet quam per se gesseraf,expeditioue.
' t «8p. e. 5. 5b. 4. 8b. 4b. C:i0b. lOc" B2-
— 5; -"'-_-,
- ' EOTM. .- - .."._.'
a vela sciiploribushujus acvi eadem sigmficationeD ^Suel. Aug-, c_20. ...
' - .I
qua et usurpalur.
33 " YITA: - - - - U
bis *fluminisincolebaht, cum lixoiibus et parvulis su- A j exequenda^Saut2a propter ^3 laborcm detractavit2*
blatos 5transtulit, et huc atque-MIlucTJerGalliamet 4 autpropterperieulum-exhorruit, verumunum quofl-
Gerhianiam miilfimoda divisione dislfibuits. Eaque queSBsecundum suamqualitatemetsubire' 26ei.ferre
fconditionearege proposita-ct ah- illis suscepfa",tra- cloctus,riec-in adversis cedere, nec iri prosperis ' false
7
ctum-per tot annos bellum constat esse finitum,-ut blandieniifortunae adsentiri- solebat. ', -
ahiecfo daemonum cultu^ etxelictis'patriis caeri- 9. Cum enim assiduo ac~"paene, continuo cum
mbniis 7, christianae fidei atqiie religibriis' sacfa- Saxoriibus 2a bellb certaretur,- dispositis per con-
menla susciperfent,et FranciS adunati, uhus cum eis~ $rua corifinibrum -loca pfa.sidii?; Hispahiamquara
populus effleerentur *-.,''.-'-." maximopotefat helli apparatu "adgredilur; salluque
' 10
8.- Hoc beUo9;licetpefmultum temporis spatio Pyrinei 29 "tuperato; oinmbus quae"adierat'eppidis
traherelur; ipse non amplius eum hoste-quanr bis atque caslellisin deditioncm acceplis';salvo-et Inco-
acie cpnittxif; semel iuxta moiitem qiii Osriengi10* -lomi 30exercitu fevertltur;~ praetef c(uod in; ipso
'dicitur, in loeo Theolmelli " nominato,,-et iterum PyrineI31iugo "Wascoiiiam3S perfidiam 33pafumper'84
apiidHasa "fluvium a; ethocund mens*e' paucisque 13 ih redeundo 3Bconligit experiri. Nam cum agriiine
interpbsitis-diebu... His duobusproeliis hostesadco longo. ut3C loci et angustarium situs perniiltehat,
profligati Jfcflevicti suni; ul14ulterius,!iregem'-neque B pbrrectus iret -esercilus';, Wascones 37, in sunwni
provocare; hetfite- venienli resislere,' nisi-aiiqua loei fnbnlis- verticepbsitis insidiis-— est enim lOcus ex
munitionelb defensl",aiiderent: Plurestarien eovbellS opacitate silvarum"; quarurri ibi maxiriia est-copi!f,
4ani ex -nohililate Francorum quam Saxonum'; et - irisidiis-ponendis bportuims 38~^~extremam impedi-
iuocti summis honofibus, viri 17 "consumpti suht., mentoruni parteni";et eoS, qui novissimi agminissin-
tandemque anno triceslinotertio Ij"'finitumest, cum' cedentes";subsidib39praecedentes tuebantur,"desupef
kiterimtot ac tanta in diversis terrartim-partibus iricursahles, in *° subiectam vallemdeiciuni';41, con-
bella contra -Francos et exorla sint ,et -sollertia' s"ertoqiie*. 42cum eis pfbelio; usque-ad unuhi ohines
regis administrata, ut-merilo intuentibus inclubium interficiunt43;"acdireplls 44inipedimentis, noctis he'--
Venlre ppssit, 4iU-um-ineo autlabbrum patientiarm', neflc'io,.'quae iam- instabat, protecli, sumMa cum
aut.felicilatem potius mirari eonvehlat: Nam Jiiennio celefitate4Bin"diversadispcrguhtur. Adiuvabatkihod
ante.IialibunihoG bellum sumpsit exorJium.'et "cum facto Wascones et levitas armorum, et loci,tc hi
smejnterniissiohegerefelur, nihil tamen exliis.qu&e quo res gerebatur sltus; e bontra'' *>Fr.ancos et
alicubi 18erant19^&erida dimissum; autulla in-pafte arniorum gravitas et loci iniquilag pef omnia "\Vasj
ab aeque hperosh certanihie-eessatum est-,-iian)rex; conibus"recldidit48impare's.'In quo proelio Eggthar-
omaium qui sua aetate senlibui domluabafitur 20, et " dus 49regiae niensae -praepositus, Anselmus b0'comes'
pradentia maximus et animi magnitrjdine.praeslan- palatii, .etHruodlandus^^BriltahniciB2limitispraefe-
tissimus, nihil. in-jiis quae vel suscipienda erant vcl «tus, cum B3aliis compluribusiiiterfieiunlur. Nequg
-YARIANTESLECTIONES^
1 albe '6 b. akis 10 c*: B 2. albi B 5 — 4. 5 snblatn .4. .3 et 2. « dccst 1.•atqiie 2.10 c* B
" .dislibnil,-
eofr.r fjistribuit 1. 6 abiecta il..cultura 10.^. h. -li. .7 caefomoniis 6.' -8. efficereturl.. 9 bellum 2. 2b.
2c.5'.5c.ll. llb. liclid.B5—ii "permultumt.spatium 2.2b. 2c.3*. 5,b. 5,c. 4. 8b. 4b. 6.6b.
7. 7c? 7d? 8.-9.-91)?_10b.ri0c. lOf? l(3g? ll.lic. 11d; 12? 15.-^2—5. '10*osnengil. ISibsnigni.Sh. lios-
neggiSc. 5c*. rieggi 5J 3* .•osieedi 8." reliqiii osneggi "theohtm .... .2. tcotmalli 5.-tfehtriielli5b'; theot^
mille B2. iheothmelii 1).lOh. theofmelli SriO c*.11 c. fheotinbliiB4. 4b. iheotmolli B5,'3b, .5-4.'.theo'tnioHi
B5c. thietmelli 5c*. thiefmelle 81). ls asa 3. B5c. uasara, corr. uasera 3b. hasam 8i. 4b. 5. asa'm'6. hesa
B2. 13paucisque 1.-2.2 c.-re/jyuipaucis quoque. - 14deest B2.-.S, .ls irterius corr. ulterius 1. 16.ihinu-
tioneB2. 17consumpti surit viri 1.-. ls deest 5. aliubi corri alibi 4, aliuhi 5 c B2. alibi 2. 5 b. B3 —.4.
19«rant-gerendaomnesfere praeier 1,- S0doihinabantuf, xoff. dominabaluf 4. dominabaiurB3 — 5; sl ex-
sequenda4. ssa..p; I. ,d. deestZbi s3perB-2.- 2Vdetrectavit edd.^decretavit 6«_ SB'.ununiquoque 1.
36subripere B"2. 5 — 5; S7assenlire 2. 5b. 5c.- 8 b. 4b. 11,-B 5—5. adsentife 61). .2S,xorilbus
surripereB
2Spirenei 2.'3b. 11..B 2 — 4. pirinei 5..6.
corr, saxonibus-1. pefinei 6b. pyrenei «t pyjenaei edith J° iin
coluim-edc/Y 31pyrenei 5b. B. 2. et.editi.' plrenei 11. B. 5—4._pirinei4- 3Suuascoriicam 2.b..4..6'.8h. 4 b<
8. 9.11.1'lb, c7d.'ij*5b. uuasconcam 1-1c*"uuascopum.2'e: 3* 7.\guasconum_5. " s'de'esi 51).- 3'-deest 6.-
SBparumpef-inr- deesl
3S 10g.- H. 36/M'C iricipit
39 codex 10< 3'uuasconi B,2, Ceterumecliliubicjueyasepnes scri-
bunt.
42 ppoturius43
corf. pportunus l.-_ suhsidia B 2 —.4.- 40 ab ip&oscriptore adiectiimi...
4B
41.deitiuiit..l;
eertoque B2. inleriitiunt 1. 44directis'COIT.dir-epth 1. directis <]; II; celebritate (3.> f6 locis
47 4R 9
B2/ , £i cbnfra'5'b. 6.-. redflifL etjalii nonriulii. „* esgihardus.lOc eggibarilus 2.'-2,b. 5b."5c.
eggibaldus2 c "eggiardus 11 d. B2 b." egharius 8 b. eghafdus "8c. -aggihardus'. agibarilus 5". ekk-hiardiig
. 4B: ekkibardus Bod.ekihardus B3. 5b. i. 4b. ekiardusBSc.- >BB aiishclmus IB. 8.b.-8c- ib.JO.. l,0h. lOc-
B'.3—5: anshelmis B2. S1ita i.- 6: 6b. 7. 11 c. 11 c.1:15. hrubllandus 2. hruoldandus 2'b; 11 d.hrbadlan-
dus'12.hrodIandns'5c*, iirollandus *2c. hunbldusS. 8*. ruodlandus. 5. 7b.- 10. lOc. ll.-,-Hb. ruodlahniis
10c*.fuollilandus9. ruotlandus 4b, 10 b.rruliolandus 3h. rotlandus,5.-5 *, 5c-rhtlandus 7c-7d. 8"b?.8e.-
. 9b. lOe i-iOf.10g. 15. de'codicum 9c. 14.16.17. lectiqm nonxonslat.CodicesoinnesBei4B. uerbacihruodi
landus brlltannici Jimitis pra"efeetus"o»«'«i(n«.ss britlanici corr. britlannici i. britaririici 5b. 6. 11. briia-
nici 8b. 4 b. "3cum aliis compluribus omissa $ed abApio scriptore adiecta 1.-
''
NOT^r -. r
a Prope Osnabrugani, m locb "quirhedio SeYpO ^Dura^raJannis 772 —
Schlaehivofderherg,jam"dieCius audil;- --' -
fcg , B. CAROL!MAGNI _ 3(5
hoc factum ad praesens vmdicari poterat, quia ho- -j A orieiite contermini2S,ndh solum inperata non facere,
stis.re.perpetrata ita dispersus est,.ut ne famaqui-. sed bello regemprovoiare temptabat. Cuiusco Uunia^
,dem remaneret, ubinam l gentium 2 qsiaeri-potuisset. tiam, quianimia s8*vtdebatur,ariimositas reg s ferre
10. Domuit a ,et Brittones f qui ad oceidenteniin nequiverat, acproinde, coplisundique contrac sBaio-
extrema quatiamparte Galliae-3 super litus occeani.4 - riani petifurus. ipse kd Lechum2Samnem c ma-
residentes, dicto audientes B.iion.erant,_missaineos gno 30venit exercitu. Is 31fliiviusBaioafiosah amaiv-
expeditione, qua 6 et obsides dare, et quae impera^ nis3s dividil. .Cuius in ripa-castris conlocatis,prius
.rentur.se facturos pollicerij eoacti sunt., Ipsepost- quam prbvintiam intraret, animum ducis per legatos
ea, cum exercitu Italiam ingressus-ae perRomam staluit experiri. Sed nec ille.pertinacftef.ag re vel
iter. agens, Capriam,.Campaniae iirbem, accessifr, sibi vel-genti utile ratus, supplexseregi per isitss,
atque ibi positis. -castris. bellum Beneventanis, ni pbsides qui. inperabantur dedit , -inter ios et
dederentur 7, cpmminalus _est. Praevenit. hoc dux lilinm suumTheodonem St; data 3Binsuper f e cum
gentis Aragisus.S.,fiUos suos^ Rumoldum 9 et Gri- iuramento, qubd 30ab illius potestate 3Tad-3 «iefec-
moldum 10,cum magna pecunia ohviam t" regi mit- lionem '.'pemini 40 suadenli 41adsenlire 4S eberet;
teris, rogat, utobsides,sfilios13suscipiat, sequecum Sicque 43 bello, quodjquasi maximum futuru vide-"
gente imperata facturuin po.llicetur,praetpr ll hocso—.B batur," celerrimus est finis imposifcusiTa ilo 44
liim, si ipse ad conspectumvenirecogeretur *?. Rexfls tamea.postmodumadregem.eyocatns4^ nequ redire
utiliiate i gehtis,magis quam animi eius obslinatione permissus ; neque provincia 40 -quam te ebat ,
considerata, et ohlatos lr sibi obsides 18*suscepit, ulterius duci 47^sed comilibus ad regend com-
«Jiqiie;.utad cpnspectum venire. non cogerelur, pro .Hiissa est. .-
magno munere concessit; iinoque ex fiiiis, qui mi- , 12,'flis motibusita compositis, Sclavis qui noslra
jibr erat, "obsidatus gratia retenlo, maiorem patri consuetudine Wilzi^^proprie^-vero, id e tB0sua
remisit, legastisque obsacramenta.fidelitatisa.Bene- IpcutioueB1, WelatabiBSdicuntur, bellum i latum
ventanis exigendaalque suscipienda cum cAragiso 19 est. In quo et Saxones, velut auxiliares B-8j' ter ce-
dimissis, Romam redit s0; cpnsumptisque 21ibi in teras natipnes quae regis'signa iussae-* se ueban-
sanctorum veneratione locorum aliquot!S diebuSj in tur, quamquam ficla! etminus devota hboe ienlia,
Galliam revertitur. . militabant. Causa.beUi erat, quod Abodrito Bl,qufi
41« Baioaricum.f3 deinde bellum,,et repente ortum cum Francis blimfoederati erantB?, assidu incur-
_et celeri fine complelum est. Quod superbia simul siflne JaceseebantS6, inee'.iussionibus coerce ipote''-
ac socordia TassilOnisducis excitavil.; quijior.talu 24 rant- Sinus 4>quidam " ab occidenlali,58op ano ""
'uxoris. quae fiiia Desiderii regls erat ac 2B orienlem versus porrigitur, longiludinis qui m in1-
patris exilium permaritum ulcisci posse putabat} conperlae, Jatitudinis i60vero 61, quae nusqu cen-
iuncto foedere cum Hunis ss, qui-Baioariis27sunt ab tum milia passuum |'exjcedatjcum in-multis loc s con-
.YARIANTESLECTIONES*.
1 ubiB2--:5. s aWB."5— 4.4B. 2* britones3b< 4b. 10b. 11. BS, 5. s galileae6. 4 cceani
3|c.
L,2. 5b. feliqui oceani. .B obedipntes10. obaudientes 1LB 3 c 5. 6 deest3 qui 1. 2. el fori s'eatii
nonnulli. 7" sese dederent 8 h. 4b. 8 arilgisiis 3. ariglsus'10 c *. 9 fomuldum 6 b. 7. rorrial um 5.
romoldumB2> 10grim6dumcofr. grimoldum l, griinaldum 3; grimoaldum^b. 4 b. li'deesii. 12filosoh-
sides 3,-3b. 5.J0. lOb. lOc. 11. BS-^S. 4B. filiossuos obsides"2. 1Sfiiibs|subs*B2. 14praelerh« ."s. i.
a. c. v. cogereturrf«es«.5. 1Bnbncogeretuf 5. 5 b. 3 c 8b. 4b. 8:10 h. 10lc.4B. 16Pofro.rex B ^5.
17ablatosB2. 18*pro ohside 8b/ 19afagisio5<6. arigisolDc*. B5b,c, .d.argiso B'3,4. sorediit B 3, .4B.
81consummatisqueBSc cpnsuirimatis3. 5b. 3.d. 4. 4 b.B4. -22,
n aliquod 1«2. aliquid 6. S3.baioric
2G 3b.
bawpai'icum'10"b. boioaricum B 5 d; iiadeinceps ortatu 1. %, et alii nonnutii^ 25bacl.2. hunis gtossa
10'c. 27baioarhs abarie^10 c-bubaliis 10c 28conuertimini4. 2S*nimioB2. S9Iechnum: .b.le-
ungaris gf/: 3i 3S
guchumBS. 50maximo5b.i.8b..4b.-ll. B5-^5. His 5 b. alemannis;8 b. 4 b. 11. 33subiec t 8-b.
** S6
34teodonem3. dedit i. fldem 1. datai.Jide reliqui. q. illiusadll c. q. ad illius 11 d. *37fide,ll,c'. est 10
g.-38ac defensibrie3- addefensionemdeest
41
2c. 39defensionem2. 2"b".ll b:'B 2-b..d. sui6 b. 40nullo 2. 5.
b",3-d. 4. 4'b. 5. nulli B 5 c. suadente B 3 h. 5 d. p.^ nemini defectjonem suadenti 8 b. ,4'.b. p nulli
-flefectionemsuadentiB/2b. p.ac defensione nemihidefectioiiem suadeiiti Chesn.Bouq. (arbitrio.ce te suo
exdiversiscodicumleclionibusconflat~a.)ksa~$£inm5.~~.l. assenliri 2..3.[b: 5 c 11. 11 i>. 43 Sique
corr\ Sicque 1. ' _4ttassalo5 b.' 4Bvocatuscon-. evocaius 1. 46provinciamB 2. provinciae.... praees' ,8 b.
47uti.B 5 —i. 4Swiici 3. uiulci 5 h. Wilti6. 7. willzi 4 b. vuilsi S b. uulci ill. uulzi B-2._vvlzi au vvlti
B.5. 49propria2. 5. B 4, 4b. B0idest deestB 2. B1.elbcutione4 b.; lirigua 8b. B2uueletabi2.5b.il.
tvelezahi5. vveletabili5 c.velatabi 7/ weltabi B 5. B3auxiiiatores 6«.6b. 7. J10b. B2. 3—5.. BS* ius e 5'.bi
lussa 6 b. et.iussa 7. iussaCOIT.iussaeB 5« BVabolritos5b. 4, 8 b. 11. abodritos ij h., B6fueranl7. 'b6iar
cessebant 5/4. S. 8 b."ih- B 3—Setalii fortasse: lacessabant 5 b.;,B 2. lacessaebant 6 b.. " quidem «2c.
3\'3-c 11 b.r.llc. ll"d. reliqui quldam. BSdeest 8 b.- *socceanp'5 b. B 2*. -' latilridinis.ceritu' milia
passuum'excedit 10. 10b. '( c. 10 c'.Bfe'doivius pag. 170 ita el codiceriiBqdteianiimlegere animad eftit
quod unde habmrit mihi non liquet, qimni Schminkittsp. 65 ea de re nihil dicat. ' 61liuius q« 5«
- '"" '
NOTiE. ••'"•"!' .'
aCf. Suet. Aug.,c. 21«- B "ron«Hist.
h I. c, virtule. epit.; c«52i
, 'Cf. Adami BremensisHist. e.cclesiaslicam, ib. II
* I. e., apud Aragisum. Cf. Chron.-Mbissiac, an. cap. 9,, sqq^ el de Situ Da.niae,- cap. 217, sqq
809, 812, Aiiuai. Laurissenses, an. 784; Gregorii Tu-
57 - - - r- YITAv . 38
tractior • inveniatur. Hunc multae circum sedent A tantum auri.et a.rgenti.in regiarcpertuni', lot spo-
nationes; Dani s siquidem ac Sueones 3, quos Nort- lia praeliosa in proelus sublata, ut merito credi
mannos4yocamus, et,septentfionale litus et omnes possit3S, hoc Francos Hunis _"iuste eripuisse, quo.d
in eo insulas tenent-. AtB.litus austraie Sclavi et Huni prius aliis 40 gentibus iniuste eripuerunt. Duo
Aisti6.», et aliae diversae ihcolunt rialiqnes ; inter tanlumpx proceribus Prancorum eo bello perierunl,
41
quos velpraecipui sunt. quibus tunc 7 a rege bellum Aericus dux-Foroiularius4S, in LiburaiaiuxtaTJiai;-
inferebatur 8, Welatab.i9. Quos ille una tantum-, et '.saticam43-,maritimam civitatem-, insidiis oppidano-
44 '46
quam per se "gesserat,expeditipne ita contudit 10ae rum intercpeptus "•!,et Geroldus Baioariae prae-
domuit, ut ulterius imperata, .facere minime ren- fectusj ,in Pannonia. cum contraHunos t7 prpeliatu-
miendum.11iudicarent. _. - , -____-.
... rus aciem-instrjieret>8,-incertuma quo^eum duohus
13. Maximum orijnium quae -ab illo gesta sunt tantum qui.eum obequitanlem-acsingulos hortantem
bellorum, praeter Saxoriicum^huicbello successit, coihitabantur^48)interfectus est. t.aeterum ineruen-
illud-videlicet, quod coritra-Avafeslsvel13Hunrisu- • lum peneB0Francishoc hellumfuit, etprosperrimum
.suseeptumest. Ojiod ille el animosius quam cetefa ex.itum habuitj tametsi diutius ' inagniludind sui."
et longe niaidrl apparatuadminislravitt Unam tamen traheretur. _ , ...
per- se in,Pannoniam —nam hanc provintiam ea B - 14. Post quod et SUtfonicumsuae BI*prolixiiati "
genstum1Biscolebat—expedilionem fecit'; cetera 10 ' coriveriiehtemfinemaccepitB3-. Boemaiiicum"-qqoque
-filio suo Pippiflo '''-ac praefectis-18 provinciarlim ^ el Linonicuiri BS,qiiae postea exdrta suntj diu dufare
comitibus 19-etiamalque legatis , pefliciehda com- non potueriiht;' quorum utrumque ductu' Karoli
ihisits 0. Quod cum ab his sl sirenuissime fuisset iuhiofis celerl fihe completum est. UlliriiumB6 contra
adnriinistralum;octavo2Standem ss anno completum Nortmannos,-qui Dani vocantur, primo pyralicam'87
est.iQuod^kproelia in eo gesta, quantum sariguihis exercehtes , deihde maiore m classe litora Galliae
effusum sit, testaturvacua SBomni hahitatore SG atque Gernianiae vastanles, bellum shsceptum esi.
B9 60
:Pariiionia, -et locus in- quo^regia Eagani-2Serat, - QuorrimTex iJodefridus adeo varia spe inflatris
ka desertus S9, ut nec 30vestigium quidem in co erat, ut sibi totius Germaniae61promitteret pofesta-
hnmanae habitalionis appareat. Tola in Jioc bello •tem;'Frisiam 62quoq'ueatque 0!Saxoniamhaud alitef
Hunorumhobilitasperiit 31,totagloria decidit.Omnis atque6i suas provintiasaestimabat; iani Abddritos6",
peccunia'32 et coflgesti 83 ex longotempore ihesauri - vicinos suds , insuam'ditionem redegerat; lam eos
cMrepti!4 sunt, neque ullum-bellum contra Francos sibi vectigales feeerat. Iactabat. eliam 66,-se brevi
-exoriumhumana potest memoria fecordari, -quoilli . Aquasgrani 67.ubi regis comitaluseratj cum maximis
magis ditati et opibus aueti sint-30.'Quippe-cum Gcopiis adventurum ; nec diclis eius,. quamvis vanis-
usque in 36 id temporis pene ^7 pauperes videfentur, .simis6S,omninofides abnuebatur, quiri potius^ 9 ph"
* - "- •
.' '.:.- YARIANTESLECTIONES.
.* cohlrelior B 2. ! tam 2. 3h. s sues.ones1« suessories2. 5. siiaues 5 b. .*.nordmahnos.4.-8 b. 4 b.B sic
etinfra. nofdemahnos 5. normannos 2.' 3. 5b B 2. nortmanps"B 3. riofmahos"B4. nofmianhos 9
B'4 b. Ad
B2. 6-haistill.aistriB5 c.«/:agistiBOMJ. _' nunc corr., tunc -1. 8inferebantur 1. uuelathabil.huelatabi
3 c. uueletabi 2. 3 b. 11. B. 3—4 weltabi B 5. 10coritulit 1. 3. 6., 6 b. 8. 10 c B 2=c conculit 5 c percu-
lit 5 b. contulit, cofr. cenludit. 10«.contrivit 10 b. u renuendum ' 5 b" 8 -b. i b.- B 5 c et alii foftasse,
"auaros B 2—4;abarosB5.- -13siue4«-8b«4 b. 11. B 2—S. "hunnos B2'*, '1Beagestum B 2« 16."cetefas
8 h. ... perfieiendas B._5—4««jeteraet f. % <" pipino 5 b, 8 h: B 2.3 c« ls praefectusiB 2. ,9 deestB 2.
"comissitl. -sliisB^2. hiis B 2*. ss YlIIl B 5« 5 h. 4. 4 b. horio B 5 ~c "J3tamen3b. "Quodl, 2. 5 b.-6:
6 b" a5vascua 3. • 2Ghabitatibne B- 3—4. 27quaB % -S8cagaiii-3 b~. b« kagari4 b. paganiR ' 2 asdisertus
2. ao"ne2. 4. 8 b. 4 b. 5:10. 10'b. 10 c; 11«B 2—5.it Parisiensesfortasse, H perit B 2 _" peccunia 1.
2.5?-6. i-e%arpecunia, 33conieeti 5. 34disrepti B 2.' sosunt corf. " .sint 1. suiit B 2. -36deest, sed a scri-
plore addilum 1.- s-7-poerie.B 2. 38possel 8 b.-4 b. 9fB2r'2b. 39liunis'.:'. huni, corf. hunnis ... hunni
B 2. 40aliusl. 41 oelricus^lraricus-B 2 b«.ericus 4.-8 b. 4 b« 6« 8. 10 c. B 2-=S:ericius 10.10 b.' ericli^.
hericus 2. 2 c 3 b. 5c.6b.7:ll. llh.herico 5: 5*. henricus 2b. 10 g. llc.ll d. 42ih foro. iularius in
1.B 2. forbiulani 3 c. B 2 b. foroiulianus 2. 8b. 4 b. S. 7. lO.lOb.JO c« 11 d. B 3—4, foroiuliani,9.:foroiulii
2c 2c 11 cforoiuliariofum 8. '4slhrafsalicam 1. tafsaticam 8h. 4b. B. 5-'--i. tarsicam ,2. B 2«^isaticam
3. 44-opidariorum B 2—4. 4Bintercoeptus 1. reliqtiiJnterceptus. *'"geroltus 8 b: 4 b: geruius 3 b. 3c.*5 c*.
geruldus 15. giraldus 5.- *4Jhurios corr.bunnos-B. 2. unos 5. 4Sinstrueret i~. 2b.r2."8. 9. 8h. 4 b. in-
strueret corr. strueretvlO. corislraeret 5,c. slrueret 2~.3. 5 b. 4. 5, 6. 6Tj« 7. 10 b c c. 10 f.' 11. 11 b.
11 c. 11 d. B 2—5. 49comniitabantuf B 2<-B0ppeheB2. B1itai. sua magnituaine 8 b^4 b. fetiqiii suima-
gnitudine. . B1*,suaprolixitate-S-b.B
BB % -B2,pidlixiaticorr. prolixitati 1« :BShic in ediiis"cap14; incipit.
Bl.bqematicum5 -b. Iinonicnm-3,"3b.Umonicum 6. liuonicum-al. licpnicuiri al. lilonicum4. hilihonicum
8b'« linomicum.BS. "U.quoque 8t. S7 8 b..4'b. 11:B 5. 5'1i« BSmaiori omnesrquosin-
piraticamSb:
spexipraeter 60i. B9gpdofridus4. S. 6 b.iO. B 2-^-4. godifridus 6. goteffidus 10 b. goiofridus 5 b. 41. go-
tofredus 5. - adeo usque potestatem-deest 5: •" germarnie 1: *2ffesiani 2,B'5. 6Set8 b. 64quam B
3—4." 6Babodrieos 1. abotiitos 8 K. abbdyros
* ' 66enim B 67aquisgrani'2.
5 c. obodfitos 11.'* " 3. 5b, 44."B
2-4. 68rfees«B5—4. 6S-deeft8b. \ _' . \ - _
WTJE.
a A quibus Esthonia nomen accepit; Tacilo , in D Rebus Gelicls, cap. 25.
Germ., cap.'45, Aestyi audiunt; cf. Jornaudcm, de •'- b I. e., quot.
89 B. CAhdLl MAGNI 40
tafetuf tale aliqriidinchoatiirus, nisi festinata fuisset _A.deindePmnes barbaras ac feras nationes, ifuae inter
morle praeventus. Nam•a proprio satellite inierre- Renum39ae » Yisulainf0 fluvios41,oceanumqh 4Sac
* 43
ctus, et suae vitae el belli a se inchoati finerii ac- Danubium positae,, lingua quidempaene siiiilesj
celeravit 3. moribus vero atque habitu valde dissimifes4VGer-
- 45. Tlaec-sunl bella , quae rex potenlissimus"per mahiain incoluntj ita iperdoniuit. ut eas4Str ufa-
annos 47 3 — tof 4"enim ahnis regnaverat -*- in di- rias 46efliceret46*.Inter quasfere praeciptiae sunt .
versis terrarum partibus summa prudenlia' alque ' Welalabi'47;Sorabi 48,Ahodriti48,Boemann"iB0-ciim
felicitate gessit 6. Quibusreghum Franeoruni; quod his namque bello conflixit—-; caeteras , q>arrim
7
post patrem Pippinum hiagrium quidem e'tTorle ihufto-maior61 est mimefus. in deditiohemsusc pit; -
susceperat, ita nobililer ampliavit,ut poene duplum7* 16; Auxit eliaih Bsgloriamregni sui quib' sdani
illi adiecerit: Nam-cum prius non amplius quam ea fegibus ac genlibus per amicitiam Ba-Sibico silia-
8
pars Galliae8*qhae inler Rhenum et Ligerim ,0. tisBViAdeonamqueiHadefonsuih65;Gallitiae" lqu6
oceanumque"acl:i mdre Bdlearicum iacet- el pars AsturicaeB7regem BS;sibisocietate devinxit, ut «> ises
Germaniad qiiae inter-ia-Saxoniam et Danubium; «um ad. euih vel 60 litteras vel legatos -mit eretj-
,B 61
Hrenumque 14ac Salam fluvium , qui Turingos et non aliter se apud illum quam proprium uuni
62
Sorabds^6dividit, posita 17,a Francis qui orientales *» • appellari iuberet.
Scotprum quoque-regessi ha-
dicuntur incolitur, el praeter haecAlamanni.alque buit ad suam voluntatem per munificentiamin lina-.
Baioariiad regniFrancorum poteslatempertinerent18-, tos, ut eum-numquamJaliter oiisi dominum. eque
ipse per bella memorata primo Aquitaniam et Was- subdilos63_et^ervos.eius; pronuntiarerit. Ex nt* 4
coniam19totumquePirinei 20mdhtis iugum; etusqiie epistolae ab eis ad.illum missae-; quibus liuiu od£
ad Hiberurh2'aninem, quiapud Navarros22.orlus.et affeclus 6Beorum erga illum indicatur. Cum A ronj
fertilissimos23Hispaniae agros secansj sub 24 Der- rege Persarum; qui excepta-India lotum pene 66te-
tpsae 28civitatis moenia26Baleafico27marimiscetur^. nebat Orientem; talem habuit in amicitia co cor-
deinde Italiam tdlam;-quae ab Augusta28Praetoria diam. ut his 67-*>graliam eius omnium qui in toto
usqueinGalabriam 29ihferiorem} in qua Graecbruni orbe "lerrarum erant regum 68 ac principum ami-
ac Beneyentanorum30 cdnstat esse conlinia,- decies fcitiae praeponeret solumque illtim honore ac mu»
centum et eo.amplius passuum milibus-longitudine nificentiasibi colendum1 iudicaret; afcproinde, cum
31
porrigitur; tum Saxoniamss; quae "quidemGermii- legati eius; quos -cum j donariis".ad sacratissi um
niae pars non modica est, et -eius quae.a Francis domini ac Salvatoris nostri *9 sepuichruin locu que
incolitur. duplum33in lato habere putatur, cum'ei _ resurrectionis miserat; adeum venissent^et do-
iongitudinepossit esse consimilis; postquam utram- mini sui- volmitatem indicassenl; non soiuin • uae
que Pannoniam . et adpositam*.4in altera Danubii petebantur fieri permisit; sed etiam sacrum ill et
36
ripa. Datiam36,-Histriam quoque et Liburniam 3' salularem locunij ut illius potesiati adscriber tur^
atque Balmatiam,' exceptis maritiniis civitafibus', cotfcessit; et reverlentibus legatis suos adiun ens}
quas ob3Samicitiamet iunctum cum eo foedusCon- inter vestes et aromata; et ceteras orientalium ter-
fetantinopolitanumimperatorem habere permisit; rarum opes,ingenlia illi dhna direxit,-cum"ei ant<J
YARIANTESLEGTIONES.
<ase deest1 6 s accelerant cbfr: accelerauit,l 8 XLVIII.5-bj quadraginla qiiatiidr Bi 4- ubd-
R2. BacB2. ' gessit corr. gessit 1; 7pipini 6. Jjipinum 5 b. 8 b. 41. B 2: 5 c. 7*dupplumB2.-" ga-
lileae 6. hrenum 5. 5 cs lsB 2. renum 5 b. B 3—5. 10 eligerem 5. ligerem 4. '6,-6 b; B 5: ligure 10;
11occeanumque5b:B4b. ad B % 13intra8b. 14rhenumque4. ll.renumque5h;B2—5; .1Bthuri lgds
lB 17
2; 3 b; 5 c tburingo 6. turios B 2: toiingos B. 5i 19
5 c, d.- sarabps~ll;.B
s0
5 b: 4 b. , postea 1. 2. 5. 7 c*
8b. 4 b..9-b; 10 f, g,b.sl lsperlineritB 5—4.; guasconiam i2
5; pirenei 5 b. 11; B 3 b. 4 b; pyrin i ii
B 2. 5; pyrenei 8 b." hyb.erum4 b. 10 b; 10 c- B 4. 5; naruaros.corr. SB
naruarros i. nauaro.s._2. 5. n ua-
fnos 5 b. naoarros 5 cr ?3feriillissimoscorr. fertilissimos1; 24sull: tortbse3. 5b; dertusae 81); er-
tote-10 b: s6 i7
moenibus6; 6 b. 7. ballearicoSb. 28angusta1. augusto 5 b. ,9qualabriani 3. -30benereh^
ioruni,' secuttda manubeiievcnlanorum1: 31tani 34 3 b. tunc 6. B 2. 32saxonia[B2.. 33dupplumB 2. - .ad
eam ,quae a f; i; latitudine dupla puialur 8 b; appqsitum B 2. oppositam 8 b; 3BdariamB 2. 3 hy-^
gtriam B2: 4: 4b: S7liburneamB 2: 38ab corr. ob I; ?9 renum 1. alii .rhenum. *,°lineae stiper cri-
plnm 4. iusulam 4.4vrisulam 2. guisaram, corr. guiseram 5 b; uuissulam B 2: uisulam corr. insulam 5.
jnsulam 5. 6. B 5 d. b. vistulam 8 b; . 41fluvios corr. fluviisB 2j 4'2 oceanuml: occeanumque.2;2 b; .b;
11 d. B. 2*. 2h: 43penae4.46* poeneB2: 4VsiniilesB"2. 4Bvocihuic aquis.supcrscriptum-eliterum del tum
h 46eostribularios R 49 2: 5; effecerit 8 b; 47 uueletabi 5 b; 11; muelalab"LB3« weltabi B 5;' 4Sso 'obi
B3—4; sorabeB.4. obodrili B2—4:abotrili 8-b:' B0boemani-5b; 4. 6. 14. B3—5;" "'Hocsit .-2:
1)2 etiam ef B 2; "5—4. B3sibi per a. 1; 2? 6l coriciliatusB 2; BBadefonsum.2.2b; 2 c 3. 5-b. 1 g,-
h: B 2..adaefonsum5c; aed.efonsum
* 6. adesconsum,-coiT:adefonsum 6 b: adefensum S. adeffensum ,3.
3 bl 5c. 5 d; ad "effesum B_J:;4J). haldefonsum 8.11 c* hasdestinum7.-adelfonsum
' 8 b. 9. 9-h. B6 al-
leciae 4. -5. 6. 6b. galetiae 8 b. galaliae B 2; 5 b. ^aliciae 5 b. B 5. "arturicae B 2: asturiae 5. as ice
5." m regem s. s. d. decslB 5—4. -B his, corf. is 1; his 5 b; 6; 6 b^B 2. reliqui is; . 60deesti. 2. 5 . 5.
9
61 apud illum deesifiS. 6Sscottorum 4. 6:'B 2. 5; 3 d. 4; 4 b. 6Ssubditus 1: 64exfat corr. exlai L
69elfectus 4. B 2: 66poene B % m his 1. 3. 5. reliqui is: 6Sregnura B 2. C9is. hlundi 5*
, 'NOf«S:" |
a Yislula, quse et anno 4251 in jure numicipali - 11,' e." is» i
GulmensiWizeleet Wixeleaudit; !
- V
M -. , "VITA. .42
paucos annos eum, quem tunc solum habebat, ro- „A insulam a parte meridiana praeterfluit. Praecipue
*
ganti mitteret elefantum2. Imperatores jjtiam Con- tamen aedes sacras \ ubicunque in toto xegno suo
4
stantinopolitani, Niciforus 3, Michael et ,Leo, ul- vetustate conlapsas comperit36,pontificibuset patri-
tfo B,amicitiam ac 6 socletatem eius expetentes, bus ad quorum curampertinebant, ut, restauraren-
complures ' ad eum misere legatos., Cum quibus tur, imperavit, adhibens curam per legatos, ut im-
tamen prppter 8 susceptum a ? se imperatoris nomen perata perfioerent c. Mblitus est et classem contra
et ob hoc eis '°, quasi qui"11 imperium eis eripere bellum Norlmannicum 36, aedificatisad hoc navibus
vellet, valde suspeelum, foedus firmissimum sta- iuxta flumina, quae et de Gallia et de Germauia
tuit u, utnulla inter partescuiuslibet seandali rema- septentrionalem influunt oceanuni; el quia Nort-
neret occasio. Erat enim semper Romanis et Grae- mahni 37Gallicum lilus atqueS8Germanicum assidua
cis Fraucorum suspecta potentia, unde 13et illud infestatione vastabant, per qmnes portus et ho-
Graecum exlat proverbium I4 : TON1Ba ^PAMRON stia 39dflummum, qui 40naves recipi posse videban-
$IAONEXIC,TITONAOTKESICl6." tur, stationibus et excubiis dispositis_,ne qua hostis
47. Qui cum tantus f7 in ampliando regno et exire pbtuisset, tali munitione prohibdit. .Fecit idem
subigendis exteris nationibus existeret, et. in eius- , a parte meridiana in litlore provinciae Narbonensis
41'
modi oecupationibus assidue versaretur, opera ta- B ac Septimariiae, foto etiam Italise litlore usque
Eien plurima ad regni decorem et commoditatem Romam, contra Maui'osnupef pyraticam 42exercere
pertinentia diversis in locis inchoavit, quaedain adgressos4a; acper hocnullogravi^dampnovelltaliaa
1S 19 44
etiam consummavit. Inter quae praecipua fe-. Mauris vel.Gailia atque Germania a Nortmannis 4B
re 20monimmerito videri_possuntbasilica 21sanctae diebus suis affecta est, praetef quod Centumcellae,ci-
Dei genitricis2SAquisgranis3-opere mirabili constru- vitasEtruriae46,perproditionem allauriscapta atqrue
cta, et pons apud -Mogontiacums4.in Reno2Bquin- vastata est, et in Frisia47-quaedam insulae Germanico.
48
gentorumpassuum longitudinis—nam 26lanta est ibi - litlori conliguae a Nortmannis depraedatae sunl.
fluminis latitudo. Qui tamen uno antequain decede- 18. Talem e eum in tuendo et ariipliando 49simul-
0
ret, 27,anno incendio conflagravit'28,:nec refici potuit que ornando regnoB fuisse constat 51. Cuius 52ahiniii
-
propter festinatum illius decessum29,quanquam in dotes; et summam in qualicumque, et prosper».ef
ea meditatione esset, ut pro ligneo lapideum resti- -adverso, eventu mirari liceatB3constantiam B4. Cete-
tiieret. Inchoavit et palatia operis egregii, unum jaque "s ad interiorem atque domesticam vitam per-
'
liaud longe a Mogontiacoso civitate, iuxta villam tinentia iam ab B6hine dicere exordiar 67. . .
cuius 31vocabulum 32est Engilenheim33,alterumNp- Post hiorlem pairis cum fratre regnum partilus,
34
vjomagi super. Yahalem fluvium qui Batavorum C tanta patientiaB8simultates etinvidiam eius lulit,ut
YARIANTESLEGTIONES
1 miserit 14, a elephantum 6 b. B i—5. ^lefantem 2. fl.-helelantem 3b. elephantem 8 b. 3 nuci-
forusl.4.,10. niniciforius 6. niciforas 6 b.,niciphorus *
11 d. nicoforus.2. nichoforus 8.- nicheforus 3. nice-
phorus 8 b. 7. 9. naiforusB 2. 6naiphorus B 2b. michahel 3;"4.-B2.
~ 3. 3 b. • B ultra 'seriori mdnu corr.
ultro B 2.. iillra B 5: 5 c d. et .3. 4. 8b.,S. 9.11. B 2—5. cum plures 1: quamplures 2. "8 deest,-
sed secundamanu addilum. 1.' 9 decst, sed ab ipso scriptore ddjectum. 1. - 10hoc eis corr. eis 1. hoc ei 9 '
b_.B 2. hoc eis B 3^-5. " deest10. 40 b. 40 c £ 2. 12posuitB 2. '1Sunde usqueeXKdeest 2 c 5. 14hic,
adiecta supremaeCaroli voluntatis superseriplione,16 desinit codex 6. proverbium. ifancbrum genus amicos ha-
bet, uicinos non uult habere B 5. 1Bdeest 2. 3. Hcec in reliquis codicibusvario nlodocorruptd; nutlus ta-
men, ut editi, legits0TOVfjsayxov«/Xove'xns, yslzovot. ovx syjris;. " strenuus 3. 18quaeque B 2. 1Sprecipue
COIT.Tprecipua 1. fere 4. 2. 3c. 4b. 5.8.9. 10. lOb. 10 c 10 c*. 13. deesse videlur in reliquis. 21in hqc
vocedesinit codex 5. S2g. mariae i\ 11 c. s3aquis mirabili opefe 1. 24magoniiacum COJ;C. mogontiacum
B 2. 2B rheno'4.11. hrend B 2. '~6deest'
l.mongontiacum
27 magohtiacum
a8 11.-maguntiacum
' 29 Bouq. 30 Bouq.
B 2—5. deceret 1. conflayit4. discessum B 2. 3 b., 5 c maguiitiaco 5 c magontiaco -1: 41.
moguntiaco 6.b. 33 8b. 31cui2b. 2c. 5c 8 b. 6 b. 7. 8. 10.10h. lOc.llb. lld. 15. B 2—5. S2nomen
7 c? 8 b. 44 d. ingilenheim A. 5. 4 b. 6 b. 40«40 b. 10 c. 11. B 5. ingiletheim B 2.- ennigilecheim B 2 *.-
engiletheim 5 b. ingilemheim 11 c. ingilemhem'8. ingelenheim B 4 b. ingeleiitheim B-5. 5 b. 3 d; ingelen-
teimB 5 c. ingelehem 2 b« 5*.ingelenhim"9. ingelebem5 c. ingelhem 2 c ingelheim 8b. B 2 b. 34,wahalem
8 b. 3Brepperit 11 B5.- 3_6hordomannicuml.et alii. nortmannicum 10. 10 c 11. B5.'etc:nordismamiicum
5. normannicum 5 b. nortmannicum hic, et per totum opus norlmanni elc. scribendumesse videtur. cbntra
nordmannbs8h.39 37nordmaimi'4.,8b.B3.-5b.5c. nordomanni 3b. B2. nordismanni5. 3satque germanicum
dees£B3—4. ostia 4.8 b. B 3 b. c. hoftus B2. 40quil. que2 41c B3 d. qua reliqui. 41deesti. 42pira,ll-
cam8b.ill.B3—4. 43a'dgfessusl. aggressusBS. 3c.-3'd. 44amauris italia2.4.S.8b. 11. 4Bnordoman-
iris 1.2. nardomannis B2. normannis 5 b. nordimannisB3d. reliqui nordmaimis el norimannis. 4Ghetru-
riaeSb. 47fresiaBS. ASvidesupra 49ampliamdo1. ampliendo 4.amplificandoll. B0deesfB2. B1prestat
1. *?cuiu"s2. B8mirari liceat in codicel. ~'' eadem.mariu lineae superimpositum; adest praeierea in 2. 2' b,
2e. 5*.5 b. 3c.3 c*. deestinreliquis. maldelgfadamscilicet Gemblac. SBHicincipitcodexB'l. — Cete-
raque 2. cetera 3 c B6 cetera quae B 4. 2. 5. 5-b. 5 d. 4. 4 b. ceteraque quae B 5 c et cetera quaeque B S..
reliqui ceteraque. a scriptore iineae superimposituni4. 5 c. iamab deesl8 b. B7exordior B 2. Liber pri-
musfinit. Incipit secundus B_5c. E8sapieritia 4. 2. 5h. reliqui'paiientia.
; ' '
. '.NOT^l. - '„..-.-
• a I. e., Francum amicum habeas, vicinum rion c Cf. Capitulare ad Salz.anno 804. 2. i. ct Capit
habeas. Grjecumu et J?lunc temporis -i legi solitum, Aquisgranensc a. 807, c. 7.
apparet. d I. e., osiia.
VCf.Suel. Aug. c 50. eCf. Suel. Aug., c. 61.
-PiTBOL, XCVII,
" B. CAROLIMAGM '
43 «
omnibus mirumvideretur^.quod ne " ad iracundiam",A regis, <pam;illasuadepte acceperatSB."Decessit 3 tan-
40
quidem ab eo provocari potuisset. Deinde cum ma- dem post morlem' flildegardae 41,cum lam tre rie-
tris horlatu filiam Desiderii, regls Langobardo- potes suos lotidemque neptes in filii domp vidi sei;
rum 2, duxisset uxorem , incertuhi qua de cau- qiiam ille in eadem basilica qua pater silus est,
sa 3, post annum eam repudiavit, et 4 Hildegar- apud sanctum Bionisium i2, magno cum 43 ho-
dem B de gente Suavoruni 6, praceipuae nobilifettis noi*efecit humari. Erat ei ** unica soror,- no ine
'
feminam, in matrimonium accepit, de qua tres filios, Gisla *s, a puellaribus annis religio.sae conv rsa-'
Karolum videlicet el 7 Pippinum- s et Ludowi- tioni ic jiiancipata, quam similiter ut m trem
cuiii s, totidemque filias, Hruodruaem 10 et Ber- magna *7 coMt pielate,; quae etiam, paueis ante
tham " et Gislam ls, genuil. Habuit et alias tres obilum illius annis, in eo quo eonversata est" oha-
'4 ei Ruodhai- sterio deeessit.
filias; Theoderadam d3 et Hiltrudem
dem :iB, duas de Fastrada 16uxore, quae de orienta- - 19. Liberos subs ita '" cehsuiti 9 inslituend s, ut
lium 1J Francorum, Germanorum videlicet, gente tam filii quam filiae B0primo liberalibus sludiis, qui-
18
erats terliam de concubina quadam ,'cuius nomen bus et ipse operani daliat, erudirenlur. Tuni lios,
niodo memoriae iion occurrit. "Defuiicta F-astra- cum' primum aetas paliejjatur, nipre Franc rum
da 's, Liudgardam 20Alamannam duxit, de qua ni- B equitare, armis ac venatihus 51exerceri fecit, fi ias «
23
liilslIiberqrumS2tulit. Postcuius mortcm' tres-^ha- " vero Ianificio adsueseere, eoloque ac "fuso"-, n pei
buit eonCubinas, Ger-suindain^Saxonici generis, de otium torperent, operam imperi.dere, atque 3 ad
26 27 nata est, ct
qua ei filia nomen Adaltrud Regi- omnem honestatem eruiiri 6i iussit. Ex his BSonni-
"2S
nam2S, quae ei Drogoiieni et Hugum sogefiuil, .et bus duos tanluhi filios et unain filiam, prius uarii
AdaiJindem*1' ex qiia Theodricum 32proereavit. Ma- moi;eretur B6, amisit, Karoluni , qui maior na u w
. ter quoque eius Berthrada ss in magno apud eum ho- erat, et Pippinum BS,qubmregemltaliae Mpi-ae ece-.
tiore"eonsenuit. €olebat eriim eam cum summa 3i re-' rat, et Hruodrudem 60, quae filiarum eius prii oge-
^erenlia"; ita ut nulla umquam 8Cinvicem.37 sit nita, et a 01Constanlino, Graecprum imperato m,
e£§rta discordia,praeter in diArortio.filiaeDesiderii desponsata cs erat. Quoruni Pippmus 6i unusn Bfi-
YARIANTESLECTIONES. •
|
1 nec 3b. B 1—i." 2 longobardbrum'3 b. B. 5 — 5. 3 caussa 4. * deesl B,[l. 2. *
" hildigardem 4 10.
10 1). 10 C. hildigardam 5 b. 5. hildigardim 4 b. hildegardim 8b. suaborum 4. B2. sueurorum 10. Ob.
-' 8
lOc. B5—S< et 1. deest in reliquis. pipinum 14. B2. 9 hludouuicum4. B|l. 2. ludoicum 5. Ijjdo cum
5h. 8b. ll.luodewicumB5b.4.4b. 5.ludwicumB5.5 c ludobicumBSd. 10 hruodtrudem2I). 3c hr od-
thfudeihS; hruolrudem 5b. 41 d. hraodtoudem 6b. hroadtrudem 7. Iiruodtrudein 11 c'. hruadrudem B . 2.
2 b. hruddrudem 9 b. 42. hrotrudem 2 c hrutrudam 4 b. rotrudem 5*, ruodruderii 10.--ruotrudem et ro' tru-
dem8.11.11 b. B 5.—5. rotdrudim'8b. gerdrudpm 10b. 10 c " bprljtam 4. 40 bJ B 5 c. berctham 5c. be tam
2c 3*. 3 b. 8b. 6 b 7. 8. 11.11 b. B2b. ls,giselamB2. 5b. 4. 4b. 5. gisalam Bi. 5. 5 c. 5 d. gisilam i c\
13thepderanapi 5*. tkepdeiadam.S.ihefjdQradainB2. 2b. theqdoratam 10,10b. fI0e.-tbeodradam 2-c; 1
.11
b. tliebthraciauili$. tlieotradam 44 d- theodoram 5h'. B 3—S. thedradamSlj. '!*liittrudem 31).eltrude - 5*.
hildrudem 40. hildi'udim 8b. hiberudem B 3d. 1Bhruodliaidem 4. S. 6b,7.hrubhaideEi9. hruodhadem 5 c.
4l c hruodliadam 42, hruotbadam 44d, hruodgadem 3h. hrothadem 2b. ruodbaidem 1. 2. 40b. 10 e. ru tha-
idem 40. B5. ruouJiarpamS..ruodadam 44.41 b. roladam 3*. ruadliaidemB i. 2.2h, 5, 3c. 5 d. i'uathaide B3
b.4.4h. rputhaidemB5.rbthaidem2e. Sb.rudbaidemiOc*. 16uastradaB5..-" oribnlaliam-BS.orientaliB 5 4.
ls"connub,i'aBi.conubiaB2. 19uastradaB5. 5b.3d.4. 4b. solepdg'ardamllcileotgardam 2.2b. 5b. eot-
ghardam,3c. leogardem 2 c. letgardam-3*.leodegardam 11. 41b. ljiodgardam41dJ1liutgai'dam 4. S. 6h. 7. B1.
3. 5b. Z^hib. Iiuthgardam'B3c. liutgradam 8. liutgurdam B 2. ^h.luidgardim 8b. • -" liberum nihil .2*.
liberorum nichii B 5—4. - 22nil liberum 5.b. 93Post eius mortem 4. 2iquatuor|habuit.concuhinas, ma hal-
gardim seilicet, quae peperit ei filiam nsiminerudbildam,"gersuindam etc.8. 8h. (rothildim) 10f. 10 h. a er-
suuindamBl. 5h. 3d. 5,. gesuiundamSb. 26t/eesf5b. 5. nom'me2.4. 8b. 18.10b. lOc. B2b.5--5. ^ da-
trud B 1. adaltrudis 11 11b. adalthrud 2. 4. B 2. 2 b. 5. 3 d. adatorud Gb. adaltrut BSb. adallrat B4. 4h.-
adalthrulB5. adaltrhud-5. adaldrudlOb. adalruhtlO. adatrbud^.altradllc.lld adeldrudis 8b. 28regi am
corr. rebhtamB5. remaraS. B5b. rehinamB5cremamB4. 4b. i'egiam2b. 29drpnemeon-.drogoneml; ru-
gbnem iOlOb.lOc. drougonemBS. 30-hugpnem5c.7,10c. 44 c.41,d,Bl—4. uj>'onem9'. .Slallinderij,. orr.
adallindeia 4. aclalindem6 b. 10. adillindem10 b. adailindam2. 2 b. 5b. 8. 40 c'. Bl.—2. 2b. 5. adillin am
B5b, 3 d. 4. 4b. 32 adlindam B 8 e. atlmdam 5*. adalintam 11 c*.aluida'm 40g. adalindam 2 c. 44.14 b."41d. -
adelluidamSb..3S tbeodericum 2. 4.4h. 40. B5. theodoricumSb. S iOb. 40c. B5—4. theodriGusB2. the eri-
chum 8 1.. berhtrada 4. B5. 3 c. d. berelhrada 44. bertradaSb. 8b. B3bl perhtrat B4. belhrada 5.
simagna5b.44. SEreuentia4. 36nullaquamB1.2.nunquamB5. S7intereosSb. 41 S8susceperatB2=-4. xo-
rem" acceperat 91). 10 f. a9.Deecessiti.DiscessitBi. 40tamenB2. hildegharde4B 7. bildigardae-5b i.
41".B'5. hildegardis 8b, 42dyonisium4. B2. 'sdeesti ''* enim 2. 3b. unicaej 1. gysla Bi. gisela S.
4C m. B 2. 47suminaBS. 48-anteB4 49consuit !B2. t0filii
gisilalOb.c. religioiie ,-2.
mira corrigendi audacia! B1-venationibus8b.B3—4. S2fus"io4. C3adque,2« manu atquel.. quam nepotes "bj
cierudireB4 4.
Bs iis'8 h. ec moriretur, ~a manu moreretur I. moriretur4. B 4. morerefur. b. B 2. 7
>*
|8 ,et alii. atu '
maior 4. 44. B4—5. CBpipinum44.B25 c. B9i. r. B5. 6?hruodrodem 9. hruocltrudem Sb.ilc. h o-
thrudemB 4. hruotrudera B 2. 14 d.-hrodtfudem2b._6b. 7. htroudrudem B 3. hiruodem B 5b. troudru "m'
B5c herdedrudemBSd... B4. roulhrudem B4b: routrudem £S.xuotrudem 8L41. llh. ruodhrudem 50. •
ruodrudeml0b.il c. rotdrudim 8b. 61rfeesr'2b.3*.7. 8.8b. 41e'.d. B2b. 62im]peralori8b.44 d." 63disp n-
sataBl. d. eral c/ees«B 2. 6i nipinus 14. Bl'5c'd. .^unicumBi. 2..3. 3b.|c d. 4. ii.
""' ' :
miM, .
a Cf. Suet. Aug,, c 64. . - -- -
45- ..... YITA. _ __ ~l)
iium .siimn':Sernliardum ', filias aulem quinque, t\ Is-92campaler^ belm^jeontra Hunoss> suscepto,in
Adalhaidem.e,Atulam 3, Guntradam *, Berthaideni\ Baioaria hyemaret-3B,aegritndine simtilata,<cuni qiii-
ac theoderadam °, superslites reliquit 7. In quibus busdamcprimoribns Francorum, .quiS6eum vana
rex pietatis suae praecipuum doeumentnm pslendit, regni promissi.oneinlexerant, adversus.patrem cori4
! cum, filio defuncto.,nepotem" patri 8 succedere, et iuravit. ftuem post fraudem deieelarijet dampnatie-
\ nepfes interfilias suas.educari feeisset...Mortesfilio- nem coniuralorum?7detojJSttm in Coeriobioss Priimia
l rum ac filiae, pro magnanimitate qua excellebat, ni- religiosaevitae,-ianjque volentem,Tacare• permisit,
mis -p.alienter a lulit, pietate, videlicet, qua non Facta est et alia prius eonlra eum in Gei-mahiava-
ininus insignis 10 erat, compulsus_adlacrinias, Nun- lida comuratjo, euius auclofes partim luminibhS
liatouetiam sibi Adriani lsRoinani ls pbntificisob: orhati, partim membris incoluines.39, omnes tamen
itu, quem in 14amicis.1B praecipuum habebat, sic fle- exilip deporlati simti 0. neque ullusex<eis«st iriter-
41
vit 16, ut filiuni aiit 17si fratrem amisisset carissi- fectus, nisi ires tantum- qui, cum-se/neehmprfe-
mum. Erat enim in amicitiis 18optime temperatus, henderentur, strictis gladiis defenderent, aliquos
ut eas et facile admitleret i et constantissime reti- etiam oecidissent, quiaaiiter coerceri non poterahl,
19 -
neret, colebatque sanctissime qupscumqueliac ad- interempli sunt, Harum tamen coniurationum Fas-
finitatesibi coniunxerat. Filiorum ac filiarum tan- B tradae ia reginae crudelitas causa et origo extitisse"
_tams0in educando curam.habuit, ut nunquam.domi credilur, et idcirco in amhabus -is coffira regem
positus sine ipsis caenaretc numquamiler sine.illis cbnspiratum est, quia uxoris crudelilati 'i"consen-
3
ageret 21:'adequitahant22ei.lilii,filiaeveropene? ge=. . tiens, ,a suae naturae benignilate ac solita mansue-
quebantur, quanmi- agmen extremum_'exsatellitum tudineimmaniter4Bexorbilassevidebatur. Ceterum16
numero ad hpc prdinali luebantur. Quae cum pul- per omne vitae suaetempus ita cum summo omniuni
cberrimae essent et ab eo plurimum diligerentur, amore atque favore et domi et foris conversatus est,
nsirum diclu 24, quod nullani earum !jf cuiquam ut nunquam ei vel minima iniustae crudelitafis nota
' J
aut suorum aut estei'oruni nuptum dare voluit; sed a quoquam fuissetobiecta;
onines secum usque ad obitum suum in donio 26sua 21. Amabat4I peregrinos, et in eis suscipiehdis 48
retimiits 7, diceps, se earum contubernio carere nosa magnam habebat curam,adco ut plerunique49eornm
'
jiosse. Ac_propter.lioc, licet alias fehx, adversae for- multitudo non solum palatio, verum etiam regnd
tunae malignitatem expertus est;- quod tamen ita non imnerito videretur onerosa. Ipse tamen prae B0
dissimulavit,- ac si <ie eis nulla umquam alicuiais magnitudine animi huiuscemodi - pondere ihinime
probri suspicio exorta, vel fama dispersa fuissel 2#a. - gravabatur, cum efiam ingentia incommoda laude li-
- 20,Lrat ei iilius nomine Pippimis29,ex concubinae " beralitalis ac hohae famae mercecle compen-
' "
sdilus , ,cuius,_inter caeieros faeere mentionem,30 saret. - .
"distuli; faclequidem pulchei', sed gibbo 31 deformis.. 22"' Corporef fuit amploB2atque robustoBS,stalura
*"
YARIANTESLEGTIONES. , , -
1 befngarilum b 5. berhnardum B% berinharduhiB3. 5d. berinardum B5c. bernardum 44. bernhartufti
'8b. s adaleidem2b. 3J). 5 c.44.44 b. -adalheidem B2. adalhaidam 14 d. B4. 4b. adalheidam B3. 5b.c.
ailelheidaaiB 5d. adel.liedam B 5. adelheidem8 b. 3 .attulam 2 c. 9. 11 d. B 5. 5 d. 5. aliliiam B4. atitilam
B4b. atalam 8b. 4 guntradamBS; gundratam B4."2. guntdradam 2c gundradam2b. 4. S. 6b. 7. 8b.9i
'40. 40b. iOc. 44. 44b. c. et reliqui omnes praeier 4.' et 2. (jw.gontradam, 5h. qui gundeadem,leguiit. Bbef-
laidemS. 8b, 40. berthaidani-2b. 14.44b.d. B5. Sb.Sd. 4. berlaidamllc perlhaidamB4. 2. bertraid.em3;b.
bertraidam B3c. berlhadidam B'4h. bertham B 5. c theoderatam'10 B 4. theodoratam 40b. B 2. tlieodo-
.radarii 4b..theodoraidam B5. 5b. sc d. 4. 4b. theodradam2c iOc 4i.-44c. d.B5. tliedradam 8b. 7 reli-
quuid4.-2. 40c reliquit relu/ui palris 4. fratris B4. .^-nimis 4.2.5*44 d. minus13 reliqui.• w non minor
erati, reliqui utiiilextn. uNutiato4. Neneiato 5 c Nonliato.5c*. 12hadriani4. deesli* 8h.B 5—&b.
14in amicis deest,-et-secundamanu adiectum 1. , 1Bin amiciliis 40 e. B 5—5. quemamicum 8'b. 16fle
vit ut filium.aiut si fralrem amisissel earissinmm 4. flevit ac si carissimum hlium aut fratrem- amisisset
2. fleril ac si fratrem aut,«arissimum filium amisissetS b. 4. 5.7-a. 8b. 9.10. 40h. 40c. 6b. B. 4—5.-1,ita
cerle et Parisieijses. f. ac sif, aut filiumkarissimum a.44. 17ac5b, >*amiciis corr. amiciliis4. ls ac B 4'.
2. 5. 20tantum 4. 2. 5; B.4^—S, 21facerel 5b. 4. S. 8 b. 40. 40 c 44. Gemblac. faciebat B.4—5. -s ade-
quibarit, corr. adequitabant 4. f3 paene Bl. pene B5. 5d. 4h. penes 6b. B2. 5. paulo 10 c: s* deest 8 b.
25eorum,corr. earum 1. .26domu,'corr. clompl. 27retenuit4.5. 2Sdeesl 8b. 4b. 29pipinus44. B 2. 3. 3
b. Sl>m.f.5'b..4.S. 7aiO,_40. 40b, 44c, Bi—S.eerteet alii. mentibnem nullam feeimus 8b. S1gigbo 5c.
gypboB4..gyppo40. lOb.c. B-2. 5. 5c'3d. 4. 4b. gippo B5b.gybboBo. ea;corr. 3c 32HisB2. 53bellum.
suscepit 1. 34hunnos2c ll.d. . 3Bbymaretlam.corr. 37 hj'emaret l.hiemaret
3S
5b. 4.10.10 b. c.1.1. B 1—5.
a9incolomes4. B 1—5.
elalii. 3Cquisibi. . illuserant 8 b. dcest5. cenubiiBl. 2. priumall.
40 in exihum acti sunt 8 b. 41 111.corr. hi B 2.-in B 2. i2 uastradae B 5. i3 in a. lineae
i4 4B 46 super-
scriptumi.w crudehtate B 4- 2. deest, %amanu suppletum 4. Sequenlia in edilis capiti '" adii-
21
ciuntur. Amaibat 4. i8 et-eoriim suscipiendorum8 b. 49 4. 5. deest in reliquis.
• 81). plerumque
5S pro
M-capp. 22—26 usque qua ab infantia desuni 5. 52rfeesf3c. robusta st. B 4. 2.

a Cf. Suet. Aug., c. 65. e Himiltrude, Ann. Lauriss. min. T. I,- p. .449, 2.
1 Cf. ibid., c 66. Pro legitima eam habuisse videtur StephanusRI pa-
< Cf. ibid., c 64.
d Hruolhrudem Hludowicuniabbalem S. Didny- pa,f in epistola 45 codicis Carolini.
Cf; Suet; Tiber., c. 68; Aug. 79, Calig. 50. . ,
sii, Berlham Angilberlofllios genuisse, constat.
4? B. CAROLIMAGNI i 48-
eniinentl, quae tamen iustamnon excederet — nam t/Vlineis induebatur; deindetunicamSBquae limb se-
"
septem suorum pedum proceritatem eius constat rico ainbiebatur,ettibialia *7; tum!Sfasciolisc ra,
habuissemensuram *— apice * capitis rotundo, ocu- el pedescaltiamentis28constringebat, et ex 10pe ibus
lis praegrandibus ac vegetis, naso paululum 3 me- Iutrinis 31et8Sinurinis *smthorace confecto h e-
diocritatem 4 excedenli, canitie pulchra a, facie laeta ros 34ac3Bpectus hyeme S6muniebat; sago v neto
et hilari. Unde formaeauctoritas h ac dignitas tam amictus, et "gladiosemper accinctus, cuius ca ulus
stanli quam sedenti plurima adquirebalur B, quam- ac balteus37aut aureusaut argehteus erat. Aliq ties
quam cervix obesa et brevior c, venlerque proiec- et gemmatoS8enseutebatur, qubd tamen non ni i in
tior d videretur:' tamen haec 6 caeterorum mem- praecipuis festivitatibus, vel si quando exter rum
brofum celabat aequalitas <=. Incessu firmo, totaque genlium legati venissentss. Peregrina vero indu cn-
cofporis habitudine virili, yoce clara quidem, sed ta, quamvispulcherrima, respuebat, nec umqua eis
quae minus corporis formae conveniret; valitudine indui patiebatur, exceptp quod Rorriaesemel, A ria-
prospera *, praeter quod, antequam decederet, per no40pontifieepetente, et41iterum Leone succe sore
quatuor' 7 annos crebro febribus 8 corripiebatur, ad eius supplicante,longa tunica et clamide ami tus,
extremum etiam Uno pede claudicaret 9 s,-Et tuuc calceis quoque Romanoinore i2 formatis indueb fur.
quidem plura suo arbilratu quammedicorum consi- B In feslivitatibusis vestejauro texta 44et calciam ntis
lio facicbat, quos pene exosos habebat, quod ei in gemmatisiB, et fibula aurea sagumadstringen 4e,
cibis assa, quibus assetus erat, dimittere, et elixis diadematequoque ex aufo et "gemmisornatus c&:
adsuescere suadebant. Exercebatur assidue equifan- debat; aliis autem diebus-habitus eius parum 47a
do hac venando, quod illi 10gentiliciumerat: quia vix communiet 48plebeioabhorrebal.
' 24. Incibo»et
ulla in terris- nalio invenitur u, qiu»in hac arte " poiu temperansis, sed in potu em-
Frahcis possit aequari. Delectabatur etiam vapori- perantiorB0, quippe qui ebrietatem in qualic que
bus aquarum naturaliter calentium, frequenti natalu homine, nedum in se ac suis, plurimum abho ina-
corpus exercens, cuiusls adeo peritus 14fuil, ut nul- balur ". Cibo enim nonladeb ahstinere poterat ut
lus ei iusle valeat1Banteferri. Ob hoc eliam Aquis- saepe querereturC2, noxia corpori suo esse iei 'a.
16 °
grani regiam exlruxit, ibique extremis vilae annis Convivabatur rarissime, et hbc praecipuis ta
usque ad obitum perpetiin 17habitavit. Et non solum festivilatibus S3, tunc tamen cum magno' hom" um
filios adbalneum, verum 13optimates et amicos, ali- numero. Caena P cotidiana quaternis lantum fe cii-'
19
quando eiiam salellitum et custodumcorporis tur- lis praebebatm",praeter assam, quam venatoresve-
ham, invitavit, ita ut nonnumquam centum vel eo ribus B4inferre solebant, !quaille Iibentiusquam lo
*~alio cibo vescebatur. InterBBcaenandumaut ali od
amplius hominesuna lavarentur i.
. 25. Yestitu i palrio 20,id est francisco 21k, uteba- acroama B61 aut leclbrem audiebat. Legebantu ei
tur. Ad corpuscamisam22Uineam23elfemihalibus2i historiae B7et antiquorum res B8gestaeB9. Delect ba-
YARIANTESLECTIONES. j
4
^figuramSb.7 2 a. c. r. deest 5 c. 3paulolum B I. in mediocritatem 4. fi. *inerat8b._ ' oc
B 4, 5. 3-b. quattuorB4. 2., "febrius, corr. fehribus 4. 9 claudicaral 40. 40 b. c claudicabat 41.
10ei 4. ^repperitur 4. -" re 8 b. 13 cuius p. a. f. u. n. e. i. v. anteferr ire
R 5. claudicavit3 b.
marg. 1S lamanu adiectai. 14p. a.4. 1Bpoluerit 8 b. 16aquis granum corr. |aquis grani 4. 17conti uo
8b. verum et 41. is deestSb. aopario3b. 21francico4. 8b. B S. frantia B 4. 2. francio40.4 b.
40 c. B 3. 3 b, c, d. frantio B4. 4 b. 22 camlsiam 2. 2 b. 2 c. 3*3 b. 3 c. 6 b1.7. 8. 8 h. 40. 40 b. c 44
c. d. B 2. 2 b. 2Scamisialinea9. 44,.44 b. B 3—S. 24femuralibus44 c*.28aetunica 9. 44. 44h. B. 3 5.
tonicam B 4. 2. 2 b. ^6 sirico 31). syrico B 5. " tibialibus 44. 44 b. t 2S tibialia cum fa^ciolis. crur et
4. 2. tibialia cum313*44 c B 2 b. tibialia lum 2 rb. 2 c 6 b. 7. 8. 44 b. calciaihentis codd. plur i.
30
, deest B 4. 2. lulrinis et murinis deest3 b. 5 c. 8. 3444. 44 b, c, d. 42. B 4—5. 8avel 4. 10. 40 b. 4 c.
B 5. ct Reuberi codd. 3ael murinis"deest7. 8-b. 45. umeros 4. B"4. 3Baspectus B 4. 2. "6muni at
hyme corix hyeme 1.—hieine 2. 5 b. 4.10 10. b. c 11.41Bl. 2. et alii. S7baltheus 8 b. B 2.5. 3Sgemi ato
3 b. 10c*B 4 b. 39adessent Bouq. 40badriano*a 4. et i. II.s. e. supplicanlbdeest.9 b. 10. 10 b, c, c*,
iit in Reubericodd: 42operel. reliqui more. solennilatibus8 b. 4i testafon'. texta 1. iBgemin lis
5 b. 4C astringebat B5—4. 47eius a c et p. non abhorreh.at,corr. eius pariim a c et p. abhorreba 1.
eius communiac p. non abhorrebal B 5, 5 b, c, d. e. plebeiusa plebeio non abhbrrebatB -fc-e. communs a
plebeio non abhorrebat B4 b. is ac 2. 3 b. 4.10. 10.h. c 11. B 1. 2. (3—4} S. 49temperatus B ' 1 '2.
B0 B1 abominabalur4.11. B 1. 2. 5. etc. B2 4. B 1. BS
temperate 5 b. -Biteniperancior 1. BB quaereretur
BC
fe-
stitatibus B 1. verubus 5 b. 8 b. B 2. 5 b. 4 b. inter usqueaudiebat deest5 b. acroma 2« m nu
corr. acroamal. incroamaserius correclum acfoamaB 1. incroama B 2. a:ro:pna B 5. B7hystoriae 1-.
^8 reges corr. regum B 1. b9regum gcsta 4. 8 b. 9. 10. 10 b, c. 15. B 3 4.
reliquorumpfarhnthisloriae.
reigesta B-2. re gesta B 2. b. , , I ' .
NOTJE. I
aCf. Suet. Claud.,c 50. i Cf. Suet. Aug., 82, et Calig., 52.
t Ibid. t Cf. Monachum Sangallensemde Gestis Karol,«
«' Suet. Neron., c Si. 54.
Suel. Tit., c 3. 1 Gallice,chemise.
e Cf. Suet. Aug. , c. 79. mPellibusermineaevel zibelinse.-
f Cf. Suet. Claud., c. 51. i»Suel. Aug., c. 76.
BCf. Suet. Aug..c 80. ° Ibid., c.74.
h Suet. Tit., c 5. rlbid. , .
» G. Suet, Til., c. 8. tlbid.,c. 74; Vespas.,c. 19.
' . - 'SO
49 YITA.
39
tur et libris sancti Augastini *, praecipuequehis quia A.dialecticae*2,praecipuetamen astronomiaeediscen-
de«ivitate Deis praetitulati sunt 4. Yini » et omnis dae, plurimurii et temporis et laboris impertivit. Dis-
artem computandi, et intentione sagaci syde-
potus adeo parcus in bibendo erat, ut superbcaenam cebat
rarp plus quam ter biberet. Aestate post cibum rum3i cursusSBcuriosissimerimabaiur. Temptabat et
rheridianumpomorum^liquid sumens,-ac semel bi-6 scribere, tabulasqueet codicellosS6adhocin leclosub
bens, depositis' veslibus et calciamentisB, velut . cervicalibus circumierre solebal, ut, cum vacuum'
7 lioris manum litieris 37adsuesce-,
noctu solitus erat, duabus aut tribus quiesce- tempus esset, efiingendis
bat. Noctibusc sic dprmiebat, ut somnumquater aut ret;.sedparumsuccessillahor praeposterus ac sero
9
quinqulesfion solumexpergiscendo8, sed etiam de- inchoatus:
resurgendo10interrumperet. Cumd calciaretur"aut" '26. Religionem 3S* christianam, qua ab infahlia
amiciretur 1S,non tantum amicos admitlebat, veriim fueral imbutus, sanctissime S9el cum summa pietate
"*
etiam, si comes palalii litem aliquam esse diceret coluit, ac prppter hec plurimae pulchritiidinis basi-
quae-sine eius iussu definiri1Bnon posset, statim li- licam Aquisgrani 40exlruxit, aureque et argehtp et
tigantes iritroducere iussit 16,et velut pro tribunali luniinaribus 41atque ex aere solido cancellis et ia-
sederet, litecognita sententiam dixit 17; nec. hoc nuis adornavit. Ad cuius strncturam cum t.olum-
tantum eo tempore,' sed etiam, ea die quicquid 18" nas et marmora aliunde habere non posset, Roma
"cuiuslibetofficiiagendum ant cuiquam ministrorum atque Ravenna devehenda curavit/ Ecclesiam et
iniungendumerat, expediebat. mane et vespere, item nocturnis horis et sacrificii
23. ,Erat e eloquentia copiosus et exuberans, po- tempore, quoad eum valitudo permiserat, iippigre
teratque, quicquidvellet, aperlissime.exprimere. Nec frequentabat, curabatque magnopere',s, ut omnia
patrio tantum sermone contentus 10,etiam peregrinis quaj in ea gerebantur, cum quam 4amaxima fierent
linguis s0 ediscendis operam impendit; in quibus la- honestate; aediluos creberrime commonens, ne
tinam ita didicit, ut aeque illa ac patria lingua orare* quid indecens aut sordidum aut inferri aut in ea
sitsolitus; graecam21vero melius iritelligere ss quam remariere permillerenl. Sacrorum vasorum ex aiiro
pronuntiare poterat^. Adeo quidem facundus2Serat, et argento, vestimentorumquesacerdotalium tantam
ut«tiam didascalus24appareret.Artes h liberalesslu- in ea i4 cppiam proeuravii iB ul in sacrificiis cele-
diosissime coluit, earumquedoctoresplurimum vene- • brandis ne.46ianitoribus quidem, qui ultimi aeccle-
ratus, magnis adficiebat honoribus SB.In discenda siastici ordinis sunt, privato habitu minislrare ne-
grammatica Petrum Pisarium s6,diaconumS7, senem cesse47fuisset. Legendr48alque psallendidisciplinam
audivit, in caeteris disciplinis Albinum cognomento _ diligenlissime emendavit. Erat enim utriusque ad-
Alcoinum38,ilemdiaconems9,deBrittania 30,Saxonici modum eruditus, quamquam ipse nec publice lege^
generis hominem, virum undeeumquedoctissimuui, ret, nechisi 49submissim60 et' in comniune can-
.praeeeptoremhabuit; apud quem et rethoricae 31et taretB1.
* " "- -
YARIANTESLECTIONES.
1 agustiniB-4. 2 quae4. . s domini.B4—4. 4 quos .de civitate Dei 8 b. « calcea-
inscripsjt
mentis 7. 14 c. 6 ut4. 3 b. 7 ndtu corr. noetul. 8 expergescendoB 1 :3 b. expergescendumB 2.
'%amanu adiectum1. sed e.d. deest 4. 10deesl 2. deresurgendo 1. desurgendo2b. 2c; 5*.3 b. 4 b. 7.
7 a. 8. 8 b. 9.10. 40 b. "c B 1. 2. 2 b. S. resurgendo 11 c. exurgerido11.14 b. assurgendo B 5—4. sur-
gendo 5 c 6.b' 41 d. 1S calcearelur 2 c 5*. 8. "14 9. 44 b. c.,d. ls et 2 b. c 3*. 5 b.4. 7. 8. 9. 40. 40 b.
c 41 b, c, d. B 2 b. 5. amictaretur B 4—4. aliquem 4. jiliquem corr. aliquam B 4. « definireB.
1. 16mssisset. . dixisset 2 b. 3 b, c. iubebat. . dicebat 2 c. 3". 11 d? iussu B 2.' " dixisset'2. - 1S ea
19contemplus1. ^"ihmanuinsertumi. ss in-
diequicquidl.q. ea diere/i</ui. "-gregam corr. grecaml.
lellegere4. B 1. 2. S. 2Sfaecundus, corr. facundusB
SB
1. fecundusB 2. 24 didasculus 4: didacuius
s6 ' af14-b.
. dicaculus44. 44 d. B 4.2."5. dialecticus7. horibus, 2a ,m. corr. honoribus 4. pisaruih 45. '" dia-
conem4. 40.40b. 44.B 4.2. 5. S8 alcuinum2 bl c. 6 b. 8.11. 41 b, c, d. alcuuinum8 b. B 5. lineae
i. diaeonum 2b, c. 3V8 b. 9. 44 c. B 5 c. 4 b. 30 brittannia 4. B 4. 4 b. brilahia 8 b. B 4.
supenmpositum 31 S2
britanma 5 b. 44. B
34
,3
5. b, c, d. fhetoricae 8 b. dialeticeB 5—4. dialethicaeB 5. satantum, 2 o m.
corr. tamen 4. siderum 5 b. 4. 44. B 4. 3. 3 b, c, d. S3Bcursum 2. 3 h. 4. 8 b. 9. 40. 40 b,'c. 44. B.
4.5. certeet aln. cursu B.[2. S6codicillos8 b. et alii. S7effingendis%am. corr. effigiendis,4.7 a. effigiendis
" yorr.. effigiandis2 c effigiendis 3 c 4.4 b. 6 b. 8. 8 b. 44"c. B 4. 2. 2 b.3b. effigiandis2. 2 b. 35 b. 7. c 9.
if* ~\h *,5-effin§endis 9 b. 40. 40 b,-c, f, h. Reuberi codd. B 4 b. 5. efligendis7. B 41
5. 5. c, d. efficiendis
40g. 4!38Rehonem.2am.Rehgionem4. 39sanctissimaetsumma4.
4S 40aquisgranis4. liminaribusB3b.4.
manopere 2a m. magnopere 4, qua 4. 6 b. B 4. 2 44 deest5. 44. B 5 4. eo 5 b. 8 b. B 2. 5 h.
, w
4.41). 5. _ proeuravit copiam 4. 4Chec adrasum, ita utiam ne legalur 4. reliqui ne "neccesse 4.
LeSendi d- "9nec sibi *• 5 c-B 5 b. 4 b. cosubmissim corr. submisse1. submissim e. g.
/te§tn£dl"c0!?'-submisse 2.5b. summissell. subinissum6 b. 7. B1cantarel.
4.5.8bB.l—5, Ocfingenlaset Octuaginta sex
, ecclesias suisproprhs sumplibus cum suppellectilibuset aliis ornamenlis ad laudem Dei beataequeYirginis '
dedicavit, tria milha et septingeritasin toto orbe restauravit 16.
NOT/E.
a Suet. Aug., c. 77. f Suet. Tit.,c,3.
.ilbid.;c.78. s.Suet. Aug., c. 89.
-cIbid. " bCf.Suet.Tiber.,c. 70.
* Cf. Suet. Yespas., c. 21. i Cf. Suet.Aug., c. 90, 93.
' Cf. Suet.
Aug., c. 84.
Sl B. CAROLIMAGNI B2
27. Cirea pauper.essustenlandos et gratuitam li- A ris 30et Augusti nomen accepit,quod primo-in ,an-
Jjeralitateii), quam Grae.ci -elemosynam* vocant 2, lu_naversatus31esl;"2,u].adfirmarel,seeo die,q am-
deyotissimus, ut qui non in 3 patria solum et 4 in vispraecipua festivitas.jesset, aecclesiam noni tra-
rejrno e suo id facere curavent, verum c trans maria lurum, si pontificis consiJium praescire potui set.
in Syriam 7'et Aegyptum S alque Africam9, Hiero- Invidiam tamen suscepli nominis, Romanis 3Si pe-
.splymis 10,Alexandriae u, atque Carthagini 12 ubi raioribus "superhoe indignantibus, magna tuli pa-
christianes in paupertate vivere compererat13paenu- eientia, vicitque eorum cohtumaciam magnan' jila-
riae illPrumcompatiens,pecuniammittere solebat '*; le3i,.qua eis procul fiubio longe praestantior rat,
ob hoe maxime transmarinorum regum amicilias mittendo ad eos erebras legaliones, et in epi tolis
expetens, ut christianis sub eormn dominatu de- fratres eos 38appellando
jgenlibusrefrigeriumaliquod ac relevatio 1Bproveni- 29. Post susceptumimperiale nomen, cum" ver-"
i'etlc. Colebat prae ceteris sacris et venerabili- leret 36multa Jegibuspopuli sui deesseS7 — nani
, bus locis apud Romam aecclesiambeati Petri 17apo- Fi'anci duas Ijalient leges 88 d in plurimis locis
stoji, in cuius donaxia magna vis pecuniae, tam in valde.3Sdiversas—cogitavit quae deerant adde'e et
auro quam in argento, neG non et gemmis, ah jllo discrepantia unlre, prava quoque ac perperam pro-
congesla est. Mulla et innumera pontificibusmunera B lata eorrigere; sed de Ihis.Tiihil-aliud ab eo f tum
-missa1S,nequeille tolo 19regni sui tempore quicquam est, nisi quod.pauca capitula «, .et ea imperfee , le-
duxit 20aptiquius a quam ut urbs Roma 21sua opera 22 gibus addidit. Omuiumtamen nationum quae s eius
•suoque labore vetere polleret auctoritate, et aeccle- domiriatu40erant, iura 41quae scripta non er nt f,
sia sancti Pelri 2Sper jllum non solum tuta ac de- describere ac lileiis mandari fecit. llem bari ra 6
.' . . , .i
fensa, se,d etiain suis opibus prae omnibus aeccle- et antiquissima carmma, quibus veterum r guni
siis 24esset 2Bornala26 atque djtata 27. Quam cum actus et bella canebaptur, scripsit inemori eque
lanti penderet, lamen intra 47 annorum h, quibus mandayit. Inchoavit et grammaticam patrii s rmo-
j'egnaverat, spalium qualer lantum illo votorum sol- nis. Mensibus--eliamiuxta propriam linguam oca-
vendorumac supplicandi causa ss profectus estc. bula imposuit, cum ante id Jemporis 42apud Fr ncos
28. TJItimiadventus sui non solum hae fuere cau- partimlatinis,partimbarbarisnomini]jus, pron ncia-
sae, yerum etiam quod Romani Leonem pontificem, j-entur4S.Ilem ventos d aodecimpropriis appeli ioni-
multis affectum iniuriis, erulis 29scilicet oculis lin- -bus insignivil, cum prius non amplius quai vix
guaque ampulata, fidemregis implorare compule- quatuor ventorum vocabula possent4i inveniri B.Et
j/unt. Idcirco Romam veniens, propterreparandum, de mensibus quidem lanuarium Wintarm.an th4C,
qui nimis conlurbatus erat,,aeccle'siaestatum, ibi to- " Februariumi 7Jlornungis, MarliumLentzinm olh 49
luin hiemis tempus extraxit. Quo lempore Imperato- Aprilemi0 Ostarmanoth 51,MaiumWinnema th 52
YARIANTESLECTIONES.. .-
j
. } eleymosynam.4. eleymosynam5. 10. 10 b, c B 4 b, 5. heleymosinam3 b. elymosinamB. 1. 2. el osi-
nam 14. B 5—3 d. eleemosynam8 b. -deest B 1. 2. (5—5?) -32s6 manu qppositum1. 4sedBl. . 2 b.
Bregno suo 4. 2. 2 c in 2 b. deest suo; reliqui omnes suo regno. verum etiam B 5—4. 7 siriam e g. 4.
44..B3 b. 4 b. 5. 8 aegiptum 4. reliqui aegyptumaaf egyptum. 9 affricam 5. B 3—4. 10 ih roso-
limis 3 h. B 5 b. 4b. hierosolymis 6b; ierosolimis.14.B 5 c. 5. hyerosolymis 4. ierosblymas8 b. ierds lymis
Bouq.- -" alexandriam
13
8b. 1Schartani 1. chartagini4. cartagini 2. 5b. 11. B 1—5. 15 carthagini 5.16c rlha-
gihem8b. compererat 2« m. corr. comperirall. 14soleretBl. 2. 5 tc. jd. reuelatio 1. roye-
17pe-
niret. Redimebatomnes caplivos et detenlos in manibus barbarerum, et suis pecuniis eos liberabat;16.
triaposiolielpauli 10 b. et codexGoldasti. petri et pauli 41. ss18 misit 1. reliqui missa. 19toti B 4.2,-
20dixit 4. S1roina urbs 4. retiqui urbs roma. 2Ssuo opere L beati B 5. 3| J), c 4. 4 b, beati s cli B
3 d. 24aliisl SB deesl1. 2Cordinatal. B. 5. 5. 27 ordinata B 1..2. 2 b. S8 supplicantegrati 5 1)..
29 eruli 2« m. erutis 1. 30 2a manu adiectam1. S1adversatus2. 5b. J5. B!2—4. 322a manu sipple-
tumi. 33 constantinopolitanis 8 b. 3imagnimilata 2a m.3S magnanimitate 4. 3Bvoci eos supersciiplurii
ad 1. 3Caverteret, 2a m. aduerteret 1. S7de : esse 1. im 4. 89deest B 1.2. 40 ditione 8 b.
"iureBi. 42leinpus 8 b. *' appellarentur 8 b. 44possentuocabula 1. re%w uocahula possent; v. i. p.
• '8.b. nodh
4BHuiuscapitisreliquadesunt&'c. ''6i.i7c.co»sfffiito'monathlegitur—uuiijtaremanoth9.uuintarm
"B2. 2b. uuintharmanoth B 5. 3d. WintarmanodumC S.uuintermanoth 3 b. B.5 b. S. wintermanot B 4.
jvintefmanochB 4 b. wintermanoth 10 b.' winderinanolh 10 c. et Reuberi cod. uuindermanoth 10. (i 10.
*(M<7»e'manoht hubet.) nunlirmanoth 5. Yuinthermonet 8 b. (ita constanter in 8 b. niohet au\ mont.) nder-
"
inonot 4 b. vrinlernian B 8. uuuintermonet vel uindermonoth C 4. t8febroarium 3 b. 4. Menses F brua-
rius, Marlius, Aprilis, Maius, lunius, Iulius desunt in B 1. 2. 26. hornurigmanoth 7. Iiornug. 1. hori-
nuing 11 c ornung 5*. ornmihg 3 c. hornuncb 10 b. B 4. 4 b. hornunt B 5. | hormunc vel ofmmhg C. 4.
49 lenzinmanoth 2 b. 5 b. 5 c B S. lenzenmanoth9. lenzimanoth 2. B 5 c G4. linzinmanoth5. lentzmo 18 b.
' ienthinmanoth 10 b. lentinmanoth b. 7 . 11. 11 b*.lenlinmanod G 3. Iqnlimanoth 5*.8. 11 c, d. enci-
™ pnlts
manolhB3b. 4:(4b.)lentzinid estmeymamsiveverisinitlumBS.lenzemontCiLiengteumonath^b.
.it Maius, lulius ct Augustusdesuntin 2. Aprilis, Maii el Augustivocabulagermanicadesuntin 5*,ubi Iuti s ma-
lig audit. Apriliset MdiusdesuntinBS. 9. 51ostarmanodhmC"5.hosiarmaiioth8.ost<irmanoth2b.40b c.14.
44 b, e, d.B 5b. 4. 5.ostermauohB46. oslermanB 8. ostermonetSh. ostermanoUb. eslermonath7b. win.
- -NOTJE.
a Cf. Suet. Yespas., c 8. e I. e., Additamenta adjegem Sahcamet ad. egem
*>Annos 768 et 814 pro cpmplelis computat. Ribuariorum, annis,803-806.
- Cf, Suet.
Tiber., c.,72. . • f Leges Saxonum, Thuringorum et Frisionu .

d Legeni Salicam et.RibuariQnim. E I. e., Germanica.;! -
53 .. . . YI-TA. - _^ 54
'
Junium1Braehmanoth2,IuliumsHeuvimahnth',Augu- A toto regno Francorum primoribus-86,cunctor'urii con-
-•stuiriAranmanoth 5, Sepfembrerii * WTitumanoth7, silio consortemsibi totius regni.et imperialisnominis
""
OctobremWiudumenianoths, NovembremHerbislma- heredem -constituit, impositoque capiti eius diade-
notli *,DecembreinHeilagmanoth10"appellavit.Yentis juate, Imperatorem et Augustum iussit- appellari.
Tere ll hoc modouominaimposuit, utSubsolanum vtf- Susceptum est hoc eius consilium ab omnibus qui
^aret Gstroniwint V, Eurum Qstsundrohi 13,Euroau- aderant magno cum favoi'e; nam divinilus ei propter
strum " Sundostrbni15,Austrum Sundronilc, AuStro- regni 87utilitatem videbalur inspiratum; auxitque
africum 1!Suridwesfroriir 18Africurii19Weslsundroni20 . maiestatem eius hoc factum, etss exteris nalionibus
Zephyrum 21Wesironi 22,C_horum23.Westhordi'orii2i,non minimumterroris iucussit. Dimissodeinde in
27
GirciumNordwestroni25,Septeihlrionem'26N6rdroni Aquitaniam filio, ipse moresolito, quamyis seneciute
AquiloiiemNordostroni2S,YulturnumOslnordroniS9. . confec"tus,,nonJongea.regia 89Aquensi venatum pro-
50. Exlremo 30vitae31tempore, cuniiam et 32frioi- iiciscitur, exactoque in 40huiuscemodi negolio quqd
-bo et-senectutepremeretur, vocalumss ad se Hludowi- reliqhum eral aulurimi, circa Kalendas Novembris41
cum34filium, Aquitaniae regem, qui srilus filiorum Aquasgrani 4S reveililur. Gumquetibi liyemarel 43,
"HH«_egardae3B supefefat.congregalissollehipniler '. nieuse Ianuario.-iebre valida **correplus, decubuit.
de B
' " VARIANTESLECTIONES.
nemanod C 3. iuuinneinanoth-5. wiriemanolh 5 I). B 5. wiiiemaiholh 8. uiunnemahoth corf. uviihiie-
manolh' B 5 b, wunemanolh B 4. wunemanobB4 h. wuimemanoth10icVwmuiemonet8 b. C4.wunnenian
"B8.— mensesluniiiset hdius 2a mana in marg. adscripti. 1. 2 In codicibusS, B 5, e>'b,c, d, 4, 4 b. ger-
manicaIunii et Iulii vocabulapermutantur. — Drahcinariolh10. brhacmonot 5 b. bracmanoth 2 b. 3 *. 5 c.
6 b. 9.10." 11 b, c, d. bracmonod G-5. brachnionet 8.b. C 4. brahmoiioth C 4. bracinan J3 8. (pracmarioth
B 5,-5 d. prahchmahoth B 5 c baramanoth 8.) pracbmaiiPt4 b. 3 Menseslulius, Augustuset Sepiemberde-
suni 2 b. 4 uuimauoth 1. uuimanoht 5 b. inuinanolh 7 b. heuiumaiioth8.) hayinanoth 7. WimariodumG 5.~
hOwimanoth9. houmanolh 10 h. heumanotli B 5. 5 h,- c. ljoeinanolhB 3 b. iiowemai.olhB 4, howemanoli
B 4 b.) houwemanoth B5. Jiewmonel4 b. heumonel 8 JJ:C. 4. hewinmaiioth Reubericodd. heuuiiimanoth vel
vainmanothC 4. heuman B 8. Baranmanod C 5. araiimaniidth B 2.' aranianotli B 2 b. arnomanoth B S.
arnotmanoth 5. "40b, c. arnman B. 8. arnmonet 8 b. "?semtembrem 4. . 7 widumariodC 3, widurnanolli 7.
imintumanoth 5 h."5 c. 71j. B 4. 2. 2 b. c 4. uuiiimanoth B 5.5 b, c. uuithimanolh B 5 d,-witeiriariothB 5.
witiiianolli5.-.B4. 4 b. ouitman B 8..herbslmenet 8 b. c 4. 8 windumemanod C 5. widumemaiiolh 8.
uoinciumnianoth40. 40 b. uuindunmanoth 40 c. winclumanolh11 d. windumanoth B 5 b. 4. iiuidumarioth.
B 5. -5c, d. 4 h. windemanoOiB 5. uumdrunianoth C4. winman B 8. vuyhmoiiet 8 b. wynmaiitft i b: win-.
s *
drumanolli Reubeficoddr CbestbistiriMindf,cofr. herbistimanoth 1. herbistmanotli5 5 b. 5 c. 4 5. 6 b.
9. 40.10 b. 14. 41 b, c, d. B 5. C4. herJjistmanol8. heribestmanoih B.4JieribistmanothB2..2 b,- herbest-
-manpthB 3 D. herebesinanolh B 4. 4 b. heruistmanolh 7; heruislmanod C.5. herbslmanoth 40 c 10 1) 5 d. he.r-
hisihanolh 2 b. B 5. herueslmau B],5. vuyndtnionet 8 b. wyiidunianotk b. regenmariblhlO f. beiaghia-.
nod-C 5. helaginanoth 4i. 4i b*, c, d. hielagimanoth 8. lieilegeiiianoth 9. eilagmanoth 5*. haeilagamanoih.
b 4. heilagamanothB 5Jj. 4 \. Iieiligmanoth 10 b. B 5. heilgmanoth 6 b. hciligmqnel 8 b. heiligmand.t4 b.
heligman B 8..heilmaneth 7.helamanoth 11 b. Iiehiiantoh Bouq. "eigo i:~reliqui vefo. 12ostr6'niuuinlhB
5. ostrariiuuindC 5. astfoniuuint B 2. atromwint 2 b. oStru'muuind.44.41 b. oSlruhiwind-.il e. os-
trunniwind 11 d. ostrohowind'7. ostronowint 6 br oslronowinfli B 5 d. osteruuinl 3 b. B 8. estren-
ls oslsumdopni 5 b.
wyndt 8 b. ostrowyncit 4b. oslsumckoni14
11 c. ostsuhdron B 3.1)..4
B -
b.- ostsundrurii 5 d. oslsundren 8 b. oslsuthronowind 7. eroanstrurii corr. euroaustnim
1. "suntaustronil. suadrostoni 8. sundoslroni C 2. B 5 d. sundrostron B 5 b. sundostron B 4. 4 b.
sundostren 8 b. 4 b. sondostroni 10 c, d. sudostroni G 5. suthoslronowiriu7. 1Csuihdroni 1. sundrori
B*5 b. 4_.4 b. _sundren 8,1). 4 1J. sudwint B 8. suthfbnowind 7." 17austro afTricum3 b. 10. 40 b, c B 1
-—^S. austrum africum 2 b. li. 4i b, d. austricum"a'fricum11 c." 18sufitjjuOstroniIv siiduiiestroni C 3.
..sunduuuestroni Bi. suhdiuueslroni 11.11 c suiidri :: undiuest:: ii C 2.sondwesroni 11 d. sudweslron
B3b. sunwestron B 4..4; b. suhduestren 8 b. suthweslronowind-7.'— sundwesironi africum deest B
2. "^aui-icum2b. 5b. 10. &0'jj, c. B 5. 5 c, d. 4. 4 b. 5. africum w. z..tv. cliorum deest 5 c 20uueslsun-
dron B 5 b- i. 4 b. westsondroni8. westsundren 8 b." westsulhroiipwhid 7. - "" zephyrom 4. zefyrimi
4. 40 c zefirum 6 b. B 2. zephirum 2 b'. 5 b. 40. 41. 11 h, d. cpyrum B 5 b. 4. 4 b. 22westroni elie-
rum deest 10.10 b, c, a*. —uestroni B 5. westron B 5 b. 4. i b. uestehmi B 5 d: vueslr6ri$ b., we-
. stronowind 7. s3choriam6b, 2iuuesthhordoniB'2. veslnordrbni B 5. westnordprni B 3. westnerdrpn
-B4. 4b. westnerdpnT-B* 5 b. westnordren 8 b. westnortlironowind7.. 2Bnorduuueslroni i. norduiies-
throni B 2.; nordueslroni B 5 d. nordenuestroni C 2. nordweslen B 51). 4. 4 b. nordiuestruni 41. nor-
dwestrunill b, c nordwestren 8 b. northwestrpiipwind 7.' westreni 8.. nprdwesdreni Reuberi iodd.
a6fto4. septentrionejn 4-.B1..C5. etatii. 27 nordronB 5 b. 4. 4 b.' nordoniSc. 8. uorchvefr8ib. nor-
thronowind 7. 2snordostronii"l. nbfdpsthrpni B 2. nordenastroni €. 3. noidrostrorii B 5 d. hordo-
-struniil. 44 b, d. nodstrimi 11c nordostronBSb. 4.4b. nordostfen8C. nortliostrpnowind'7. nord-
PstdrpniReubericodd. nordwestrpnl 8." S9psopordroni5 b. 5 c oustnordroni 8. osliiordronB 4.4 b. ost-
nordrun B 5 h. ostnprdren 8b. -osthorihronowind7. — 'CeterumincodicibusTi5, 5 b, c, d. 4. 4b'. veh-
ti hoc ordine recitanlur : Subsol. Eur. Afif. Sept. Eurbatist. Zeph. Aquil. Aust. Chor. Ytflt. Austibaff.
Ckcius. Incod. B 8 : Suhsol.vocaret Osterwinl, EurumOstsud, Yulturnum Ostnord,SefirumWestwinl, Cir •
cium Nordwesl,Favonium .". . . , Austrum Sudwiiit.-AffrieumSudivest, , Seplentrionem id est

Bofean Nordwint,ChorumWTestnord,AquilbnemNordost. In cod. c*. Aquilo Circiumet Septemtrioneman-
teccdii.- ^"E.vero 4b. 10.10 b, c. -31vitae suaeB 5—4. s'deest 1. 3Set'vocatum B 1.2. S4hluduuicum
,1. hlodowicum.7. ludouicum"5 b. 8 b. 11. IuodeulcumB5 b.4b. IUdouujcum.B2. ludewlcuniB 5. lu-
devicum-B 5. ludbicum B,5 d. -3Bhildigardae 6b. 44. B 4. 2. 5. 5 d. 5 hiidegardisSb. 3Cprincipibus B 5.
3h,c v deeslB l. 2. ssdeestl.% a9regiae'B. 4.~2. i0 deestB 4. 2. 5.,4. 41 hovembres B S'. ho-
uemb. B 4. 2. 10.: i2aquisgrani 1. aquasgrani4. S. 8 b. 10.10 b. B. 1. et retiqkqtumymrinii. is hiema-
ret 5 b. 4. 44. B. 1. 2. 5—4. hiemaverat 7. 4iv. c. 4. 8 b. 10. 10 b. 14. B 4. 2. etalii.
BS B. CAROLI"MAGNI 86
Qui stalim, ut in febribus solehat, •cibisibi abstinen- jA.ctio, et in snle macula quaedam atri eoloris g ptem
tiam indixil, arhitratus hac * continentia morbum dierum spatio visa b. Pjorticus, quam inter bas icam
posse depelli vel Gerte mitigari; sed accedente ad et regiam operosamole construxerat, die ascen ionis
febrem lateris dolore s, quem Graeci pleuresin 3 di- -Dominisubita ruina usque ad fundamenlaconla sa2S.
cunt 4, illbque adhuc inediam Bretinente, neque cor- ItemponsHrenis"apudMagontiacum3C, quem pse 31
pus aliter quam rarissimo pot-u sustenlante, septimo per decem ss annos ingenti labore „etopere m rabili
poslquam decubuit die, sacra comniunione 6 oer- de ligno ita construxit, ut perhennitersa urare
cepia, decessit, anno aetalis suae septuagesimo 7.se- posse34videretur, ita tribus horisforluitu3liih endi»
cundo, et 8 ex quo regnare coeperat, quadragesimo conffagravit,ut, praeter quod aqua tegebatur, ne s'
septimo, 5. Kalendas Februarii 9, hora diei terlia 10. una quidein haslulaa 7 iexeo remaneret. Ipse pque
54. Corpus more sollempni lotum et curatum, et -cum ultimam in Saxohiamss expeditionem ontra
maximo lotius -populiluctu aecclesiae inlatuni atque Godofridum S9, regem Danorum,ageret, quad die,
humatum esl. Dubitatum est primo, ubi reponi" de- «umanteexortumsolis| 40caslris egressus, iler gere
beret, eo quod ipse vivus de hoc nihii praecepissells; coepisset, vidit repehte delapsam caehtus cum" genti
tandem omnium animis seditls, nusquam eum hone- • lumine 41facem a dextra in sinistram per se num
stius lumulari posse, quam in ea basilica, quam ipse ]B aera transcurrere, cunctisquehoc signum, quid*1 por
propter amorem DeLet domini nostri lesu Christi, et tenderet, admiranlibus j43, subiln equusquem 4 ° se-
ob honorem sanctae et aeternae Yirginis, genitricis debat4B,capiiedeorsuiri-i6mersodeeidit, euriiqu "tam
eius, proprio sumplu in eodem vico construxit. In - graviter ad terram elisit, ut fibula sagi rupta b Iteo-
hac sepullus est 14, eadem die qua defunctus est, ar- que 47gladii dissipato, afestinantibus qui ader tmi-
cusque supra 1Btumulum deauralus cum imagine et nistris cxarmatus, non *8sine amminieulo 49,1 vare-
titulo exstructus 1C.Titulus ille hoc mpdp deseriptus turB0. Iaculum etiam quodBltunc forte manuB tene-
est 17:SUBIIOCCPNDITORIO SITUM ESTCORPUS KAROLIhat, ita elapsum est, ut viginti vel eo amplius p dum
MAGNI ATQUEORTnODOXI IMPERATORIS. QUIREGNUMspacio longe iaceret. Accessiiad hoc creberBSA enr
FRANCORUM NOBILITER AMPLIAVIT ETPERANNOS XLVII. sis Bipalatii tremor, et in domibus ubi convers atur
18FELJCITER REXIT.DECESSIT SEPTUAGENARIUS 19.ANNO assiduus BBlaqueariorum crepitus; tecta etia de
DOMINI 20DCCC°. 2!Vll.f2V.KAL.FEBR.ss coelo, in qua postea sepultus est, basilica, malu que
Xllll".IND.ITIONE
• .52.
Appropinquantis 24finis complufa fuere praesa- aureum, quo BCtecti; culmen erat ornalum, ict I ful-
gia 28a, ut non solum alii, sed etiam 26ipsehoe mini- minis B7dissipatumet supradomum pontificis, quae
tari sentiret. Per tres conlinuos vilaeque lermino 27 basilicae contigua erat, proiectum est. Erat i ea-
proximos annos et solis et hmae creberrima defe- C < dem58basilicain margine coronae, quae inter upe-
VARIANTESLECTIONES.. I
'inhacBI—4. s doloreml. 3 8 b. 4voeant 2 e. 44 ,d. 8 b. " inedia, 2a m. inedi m 4.
6 cominunia B. '• pleuresim ° [
septagesimocorr. septuagesimo4. 6deestB4—4.- febroafias 3 b. "tertiainb ilica
l
sancti salvatoris et sancte Dei genetricis marie honbrifice sepultus est. ita codicesB 9. et 40. deficiunt. re-
poneri corr. 4. 4. _.13inseditB 3—4. 14 deest B 4. |2. 1Bsuper8b. "extruusl.
17eralB 3- 3 b,reponi 12praecipisset
c, d? 4 ? 4 b. 18 Epitaphii pars prior in codice saeculi noni exeuntisin Bibt. palat. Vind bon.
Nro 354. theolog.fol. 55. extat; ibi legitur annos XLVI. 19LXX°II°aetatis anrio indictione YI. Y. Kai. febr.
B 1. 2' 5 — 4. 20eJirisli 11 c. ab incarnatione domini 2b, c 5 c. annoincarhatione domini B 5. ann 814
a doniini incarnatione 11.11 b. — anno domini 814 deest 5 b. S. 6 b. 7. — doniini 814 deest8. B 2. 8. slita
1. ut saepissimein medii aevi scriptoribuset chartis occurrit; retiquorumcodd. plurimi indictione; deest2. 3.
YI. BS. ^deest% 5b.-5. 10.10 c.-ei inReub. incodd. 2SY. Ral. Febr. deestii. — His vocibusexpl ciunt
8 et 8*. S4Adpropmquanlis4. S.B1..2.eJ c.r A. vero f. 10. Appropinquantfevero finis termino 10 b, c-
26«a 1..4. 8b. 4b. 9.10. 10 b. c. prodigia 2. 2b."2c 5*.5 b. 5 c S. 6 b '7, (7e. lOg. 11.11 b, c, d 15?
Bl —S.8. S6et8b. S7terminosl. 2Sc est 5. B 5. 5b, d. 4. 4b. 5. ^rheni i.^44. B 5 c. et alii remi
B 5. 5 d. reni 3 b. B 5 b. 5. inrheneB 4. 80mogohtiacum 4. B 4. 3 b\ et alii mogontiam 5 b. B4 . S.
moguntiacum 8 b. S1deesl B 4. 2. 3SdecimB 4. retiqui X. Ssperenniter 4l 6 b. 8 b. B 4. 2. 5. et alii.
'Jideest2 b, c. 5*. 5 b. 5 c? 9. 44. 44 b, c, d. 8Bfortuito40. 44. 14 b, d. B 5 b. 4 b. forti 40 b. for. 0 c.
36nec R 4. 2. 5. 4. 37aslula 5 b. 4.'5. 40. 40 b, c, et Reuberi codd. 3Ssaxonik 7. 40. 40 b, c 44'. S9 olo-
fridum 5 b. 41. godefridum 8 b. 10. B5. dogofridum10 b. togofridum 10 cj logofridum 10 c*. g dfri-
dumBSe. l0%amanuadieclUmi. ^ltfce B 5—4. 42qdl. 4Sammirantibus4.B 1.2. 5 b.4b". 4i em
super4b. 9b. 1000 b. superquem 10 c. 11 b. inquo 5*. B-5c. cui insidebat 2 c 8 b. 11 d. 4Bsedit Ob.
46
deosum, 2« m.deorsum 1. i7baltheoque 8 b: B 3.'3 e, d. 5. udeest 8 b. li) b. g. 12. 46. B 5. nee 6 b.
et 2 b. 3 b. c 4. 5. 7. 9. 40. 40 c 44.-44 b, c, d. B. 4^2. 2b. non ut B 3'. 5 c. d. «aminiculo 2. 0 b.
B 3 c amiculo corr. aniinicule ^S.amiculp 40 g. 41.12. 16.17. exarmalus aut sine amiculp 7 b. admi culo
8 b. 10. et alii. B0Iaevareturl.4. slqueml. BSmanuml. B3crebre 3 b.J B4"aquiensisb1. aq s 2.
equensis B 2. ss adsiduus B 1. w qued B 1 2., B7fluminis 4. B 4 c8 eedem 1.

NOTJS.
a Cf. Suet. Aug., c. 97.. cendens. > Yita S. WandMgiseli, saec vn, eap.' , in
i> Mercurium fuisse ipse Einhardus, in Annalib., Mabill. ActisO, S.B., ssec ii, p.S28. « Ouia pe-
a. 807, referl; lhc vero Suetonium imitatus, rem ut ditum equum sidebatJ i- Anonym. Saleinit us,
prodigium potius effingit. apud Murat. SS. t. "U,p. 300. Cf. et Infra J~.r oldi
c « De equo quem sedebat, cum velocilatc des- Nigellil. III, v. 565 et 596.
S7 VITA. , S8
fiores et ihferiores arctis * interiorem 4 aedis partem A sua pecunia .Mordine atque ratione perficeretur, sed
3
ambiebat, epigramma sinopide. a scriptum, conti- etiam, ut heredes sui, omni ambiguitate remota,
nens quis auctor esset eiusdem templi, cuius in ex- qtiid ad se pertinere deheret, Iiquido cognoscere et
tremo versu legebatur : KAROLUS PRINCEPS. Notatum sine lite atque contentione sua inter se competenti
est a quibusdam, eodem, quo decessit annopaucis partitione dividefe potuissent. Hac igitur inlentione
ante morlem mensibus, eas quae PRINCEPS 4 exprime^
alque proposito omnem subslantiam atque supelle-
hantz Iilteras," ita esse deletas 6 b, ut penitus non ctilems 9suam, quae in auro.^et argento gemmisque
apparerent. Sed superiora omnia sic aul dissimula- . "etorrialu fegio in illa, ut dictum est, die in camera
vit aut sprevit, ac si nihil horum ad res suas quoli- eius poterat inveniri, primo quidem trina divisione
het 7 modo pertineret. parlitusest, deinde easdem30partes subdividendo, de
55.Testamenta_eiacere instituft, quibus filias 8 - duabus partibus 20 et nnam partemS 1fecit, tertiam
et 9 ex concuhinis Iiberos ex aliqua parte sibi here- integram reservavit. Et duarum quideni partium in'
"
des faceret, sed tarde inchoata, perfici non poferant. 20 et unam partemSS facta divisio tali ratione consi-
Divisionemtamen 10thesaurorum et pecuniae ac ye- stit, ul quia in regno illius3Smetropolitariae civitates
stiiiin aliaeque suppellectilis li coram amicis etmini- 20 et una esse noscuntur, unaquaeque illarum par-
stris suis," annis -tribus '2 anlequam decederet, Jecit, B tium ad unamquamque metropplim per manus here-
eonteslatus eos, ut post obitunf suuin a se facta dis- ^lum et ainieerum suprum eleiripsJnae3inpmine3Bpef-
"tributio per illorum suufagiiim rata permaperet; veniat, et archiepisccpus qui tunc illius aecclesiae
quidqueex Ms quae-diviserat-fieri vellet, breviario recter exstiterit, partem cpiae ad suam aecclesiam
eomprehendit, cuius ratie ac"textus talis est:1S «IN data est suscipiens, cum suis suffraganeis partiatuf,
NOMINEDOMINI14DEI OMNIPOTENTISPATRIS ep scilicet medp, ut parss6tertia suae sit aecclesiae,
ET FILnET SPmiTTJS SANCTI. Descriptio 1Batque duae vero partes inter suffraganeos dividantur. Ha-
divisio 16,quaefacta est 1a gloriosissimo.atque piis- rum divisionum, quae ex duabus primis partibus
simo 17domno 1S,Karolo imperatore 19augusto, anno factae sunt, et iuxta S7metropoleorum 38 civitatumS9
ab incamatione domininoslri Iesu Chrisli 844, anno numerum 20 et una~esse noscunlur, unaquaeque ab
Verd regni eius ih Franeia 45-20, etinltalia 37sl,im- allera sequestrata, semotim m suo reposi.torio cum
peiii autem 11S2,inditione2S 4, quampia et prudenti iosuperseriptione civitalis ad41quam perferenda est,
consideratiohefacere decrevit, et - Dominoannuente Teconditaiacel. Nomina42metropoleorum48,ad quas
perfecit, de thesauris suis atgue, peccunia S4quae in eadem e]emosinai4sivelargitiofacienda iS est, haec
illa die in camera 2Beius "inventa est. Ifi qua illud suiit :'Roma, Ravenna,Mediolanum46,Forum Iulii",
praecipue praecavere"voluit, utjron solumS6elemosi-'G Gradus4S,Colouia,Mogontiacus49,'IuvavumBOquae et
narum s7largitip, quae solempniter apud christianos Salzburg B1,TreverisB!,SenohesB3,YesontioBi, Lugdn>
depossessionibus eorum agitur,, pro . se quoque de num, Rot®magusBB,'RemisBC, Arelas B7,Yieniia,Daran-.
YARIANTESLECTIONES.
1 artus 1 s "inferiorem2 b, e. 3 *. 3 b. 10 h, c. c. 14 b, c, d s synopide 8 b. B 4b. 5. syhope descri-
4 prineipem 6 h. B 4 b: quasprincipes B 5"c * exprimebat corr. exprimebanl 1. -exprimebat
plum 44.
3b. 6ilaessedeletasdeest3c 7quodlibet-corr.quolibetl.
9 8quibusexeoncubinisfiliasetIiberosl.- filiosex

:cl. 3*. filios 44. 44b, c, d. deest 7. B% 2h. 5c 102omatiuadiecliim4. "
la — suppelleelulis 4. suppeL
lectilis2.4b. 6b. JJ.SC anno'tercio'B5 4. laQuae sequuniur usque&kNGTlin codice 4. littera ma-
iuscula scribuntw, nec dubium videtur, ea in brevigrio, ipso primam omnium tineam occupasse, atque littera
il
eius mbre longiori exp.ressafuisse., deestB3 — 5. 1B S b. 16a. d. deesl
pro temporis
" 1S 1S s0 Incipit descriptio
21
7. . a. p. deest 6 J>.7. deest%b, c. _ k.i. deest 3 c. XLRD.6 b. 7. ,40b. unus omnium codex
4. legit XXXYR, sed ullimum I a scriptore sub lineam de.duclum,et haecdus pars ab eodem postea ilerum
deleta esse videlur,quo et ipsum I pautulum attigit. XXXIU.2 b. B 5.; reliqui omnesXXXVI. sa XII. 5 b. S3in-
dieione B 2. indictione 4. 5., 6 b.'40.2C40 h, c. 11. B 1. 3 — 5. et_ alii certe multi. S4peccunia 1. 5 h. S.
re%i«pecunia. S8SBcamaraBl. 2. 29 Qamanu additum. S7eleymosinarum4,elymosinarumBl. 30
2. eleemo-
. syn_arum8b. peccunia B 2. 3. suppellectilem3 b".4. 8h. 10 b. 11, Bl. 2.^b — S eadem, 2a m.
easdeml. 31partes8b. 3spartem8b., 3Seius6b B 3^-4. 34eleimosinae4.eIemosiiiaeB 1. eleemesynae
8b. 3*deestB 1. 2. 36p.illa t. B2. 37iusta l.:s*'38metfopolitaiiarumllc."d. metropoliticarum8 b 'isdeest
3*.B2b. todeest B4.2. "adq.p.est deesl8b. 4 b. 42N.vero 2 c. 8b. 11 d. 43jnetropoliticarum civi-
tatum 8 b. metropolium civitatum Bouq. i4 elelmosina4. eleimosyna 6 b. eleemosyna 8 b. 4B data 8 b.'
icriiediolanium4. 47foroiulii 10. 10 b, c 48gradis 5. vradus inmarg: civitas italie 11 c, c*, warendus 11
d. 4smogontia B 5 b.' 4..5; magpntia B-5 c, d. magontiacus 2 c. 10. 11. 11 b. maguntiacum 2 h. 11 c. rno-
guntiacrim8 b. B0iuuarium B 5. B1
iuuauium 11 c,"d. B 5. 5 b. 4. 4. b. iuuanium. Reuberi codd, iuuaiun B 5 d.
iuvausum.4 b. vivanum 8 b. salzbur L.saltzhurg 2b. salzburch 7. 10 b. c B 5. salzburc 5. 10. B 5.
salzeburchB 4. 4b. salZeburkB 5 h. salzeburg B 5 c. salzbrucB 1. salzburub B 2. saliszbureh B 5 d.
saltburg;14. 44 b, c salburg 44 d. saltzburgum 8 b. B2treveri 4. 5. 7. B 4. 2. "3renones B 2. senones B.
4. 4 b. Civesonlio, 2«. m. vesontium-4. vesontium 8 b.. B 5. B5rotamagus4 B5. rotomagum 5. rodomagum
2. ratumagus 4. 7.10. 40ab. c. B 4 — 4. BCremi 4. 5. 7. B 4. 2. B7arales5. 7. arelalum 6 b. areles
b 4—4.
NOTJi:.
a Colorerubro. '
Ibid,, c 404.
i Cf. Suel. Aug., c. 97.
m - B. CAROLI MAGNI -. .60
iasia 1iEbrodunum2;BuMigaJ.a3,Turones4;BiturigesB. _-.gregavit, quajri quod ad eum ex3ipaterna here litate
Dnius autem parlis quam integram reservari voluit, pervenil, ut3B integrum esset3C, neque ulla cllvi-
;talis esf latio, nt illis duahus in supradictas divisio- _sione scinderelur, ordihavit. Si37qua auteni i veni-
•nes c distributis et sub sigillo reconditis, haee tertia renturaut vasajiutlibii aut.alia ornamenta, quae
39
inusu cotidiano 7 versaretur 8, velut res 9 quani nulla .liquidpccnslareteidem jcapellae38ab eo conlata on
.voti obligatione.a domiijiopossidentis alienatam esse fuisse, haec qui habere vellet, dato iustae ae linia-
,constaret,,elJiQc:tandiu10,quoadusquevel "iile.man- lionis praetioi0,.emeret et haljeret. Similiter et de
3
-sissfctin corpore, veP 2 ilsum eius sibi.-necpssarium libris •", quprum magiu m in bibliotheca 42sua~' c«>-
indicaret. Post obiluin yero suum aut voluntariam piam4i cengregavitiB, statuit, ut ah his qui s ha-
saecularium ferum carentiam, eadem pars quatuor bere vellcnt, iuste pretio fuissent redempti, pra tium-'
subdiyisionibus secaretur, etuna quidem earum i3.su- que in pauperihus46erogatum. Inter eaeteros l esau-
14
pradictis 20 elunae partlbus adderetur 13,alteralc ros atque peccunias 4f tres. mensas argent as et
a filiisac ftliabus suis, filiisque-ac filiabus filiorum auream unam praecipiie ina_gnitudinis et po deris
4S
suprum adsumpla 17, iusla et ratiohabili inter eos esse.conslat. De quibus statuit .atque deerevit, ut
partitione divideretur,; lertia vero consueto christiar uria ex his, quae forhia quadi-angula, descripf ne_m
nis inorels in usum paupeium fuisset erogala i9-; B urbis Constanliuopolitanae continet, inler cete a do-
quarta simili modp uomiae elemesinae20in servorum naria quaeadi 9 lioc depulata sunt, Reniam ad asili"
et aneillarum usibjjspalatii famulantium susteata- cam S0beati Petri apestoli deferatur, et altera, quae
•tionem, distributa venkefc: Ad hanc tcrtiam tolius forma rotunda, Romanaeurbls effigie5I deco ta 4?
summae portionem, quae similiter ut ceterae ex esl, episcppio BSRavenuatisaecclesiae confera r *"-.
auro.etargenlo oonstat, adivingi voluit omnia ex Tertiama,.quae ceteris et operis pulebritud' e,et
aere et ferro aliisque metallis vasa atque 21utensilia ponderis gravitate multum excellit, quae ex ribus
cum armis et veslilms alioque 22,aut pretioso 2Saut orbibus- conexa BB,totiijs mundi descriplionen suh-
vilisl, advariosusasfacto2S.suppelleclili2S, ut sunl 27 tili ac minuta figuratione complectitur, et aur ?6
B7
eortinae», stragula, tapetia, filirass i>,coria, sagniata°, illam, quae quarta esse dicta esl-, inler h edes
el quicquid in camera 29atque 30vestiario 31eius eo suos atquein elemosinamBSdividendaepartis au men-
die fjiisset inventunij ut exhoc maioresillius pariis 32 ium B9esse constituit. Hanc coconslitulionem tque
divisionesfierent,"et erogatio elemosinae ad pluies oTdinalionemcoram episcopis, abbalibus, comi ihus-
pervenire poluisset: Capellam33,id est aecclesiasti- .que, qui lunc praesehtes esse potuerunt, qubru que
cum ministerium, tumid qaod.ipse fecit atque con- C hic nomina descripta sunt61,- feeit iitque cpns ituit.

YARIANTES LECTi^NES.
1 daratansia B 5 b. darentasia 44. • larantasia 8 h. s ebroclonum 1. ebfeduhuni II. B S. s Imr-
B Jjiturigies 5. bituri. s 7.
degala 3 b. 11: B 5. _4turonis 5 b. 40" b., 1I.R-4. 4 b. turonus 6 b.
B 5—4. hituricas 6 b. Celerum in 8 J). libibmagiis, Treveros, Senones, Vesontiuniet Lugdunum, '# B
3, 3 b , c , d. 4. 4 b. Mogonlidcus Gradum et Coloniam, Treveri luvavum, 6et Lugdunnm, 7A. las,
Ebrodumim,- tt Bituriges binu in vulgaiis~praecederitia nomina arilccedunt. ; diuiones _4. ^Olti-
diano B 5. 5 d 4. 4 b. 5. quolidiano' 8 J). " 8 uersatur ls corr. uersaretur 4 *_sveluti res B 3—;.-uel
tresB 4. 2. i0 ita 4. 2. 5. reliqui lanidiu. deesi 1. 5". vel u. e. n. s. iiidicaret -deest% vel ut lsum
sibi 4. "eoTuju 1. eam B 2. 14unaB2. uni B 5. 5 b, c, d: " IBadderentui'B(4. %'._,1Cin cod, i9
4. se unda
Inanu additur ve.ro.Qubd nescioan et in % 5-b>et 5 legalur. adsupraB 4. 2. 18morte4. erog :elur
8 b. 44. so-eleimosine 4. eleemosynae 8 bruterque eonstanter. 21 S2 aliaque 8 b. 4 .14
aque corrl atque 1.
b;*c. 23pretiosa21>.8L."14is,'d. siuilia aufB 1.27uili ad2 b. 5*. B 2*.2b. ^lfacta.8 IJ. 14.14h, d.- otos
2b. ~HtUi reliquorumplerique diw\} scribunt. siiitRl.2. 2Sfulcra"8b. fcamara B 4, '30alquein i.
aliiestiaria'coJT'.vestiariai. 3Spatis corr. partisl. 3S cappellam 4." 3iexpaterna adeum p. h:- 1. r liqui
ad eum ex p. h. pervenit. u %am. suppletmn4. 3Gesse2a m. essel 1. 37 2« m. suppleium 4.. ~s cap ellae
4. Z!"2,dm.adiectum4. iopraemi6 1.10 h, c. 41 et de i. deesi 5 c. i2 hiblioteca corr. "bibliothe"a i.
^deesti. *4copiariicongregavill.. i5hahehatcongregatamll, iib,c, d. icpauperes 4. 7. 8J)'. 9.:10. 0 h,
c. 11. B 1—S. etc: "pecunias B 5,5 b, d. pecuniam 2.~4. 11. B 2. 5. fortasse et Pdrisienses. is ut "ut tirr.
ut 1.. *8ah 2a m. corr. ad 1. B0ad beati 2csm. corr. ad basillcauj adjieati 1.BSr B1f efiigiae4.- B2figuraia 5 b.
B. 6h. 7 a.,9.10. 40 JJ, c. Retdteri cqdd. ll.-etc. B 1—5. insignita 8 b. episcopo 2.-2b', c'3*.- 3b 5cc
8b. 44 b, c, d. BS. Bidaretur i. retiqui omnesconferatur.., B*descripta 2« m. yei cohexa 4. conexa '; 5.-
11. B. 4. 2. 3. 3b. S. cpnhexa 5 b. 6 b. 9.10: 40'b, c:"41 b, c B 5b,-d. 4'4, b •conuexa 2. 2b,- c 5*. 14 d
B6et : : : :' : (auream?)' illam quae quarfa dicta est, scilicet auream 1.' C7in tertiae illius et ihter' 7 b,
c. 4. S. 6 b. 7. 8 b. 9. 10.10b, c. 11 d. B 4. 2*.2 b.. 5—5T inler fiiioset inter 14.6044 b. in fheca i s et
iriter II c. BSatqueeleihosinae1. Maugmento i. S. 6 b. 7. 40".40'1), c. 41.11 d. Hic editores capu . 54.
61fueriint. Jaec
inchoant, sed perperam,quum sequeniia~non minus HCdnteriom breviariiadhuc " verba sint. "
omnia .fiJiuseius S.merfiadesuiit.
'' ' NOT&" '"'".,
-"','-.. . i. . _ ;'
i Yela, gardinen Germanice. vasa.
'
t Panni lanei genus, filz Germanice. De fatis ejus cf. Tliegani, cap. 8, et Ann. er~
c Sagmata sunt sellse.sellaj impositsesarcinae,tum tin. a.842.
*"
bl VITA. 62
-Episcopi1: Hildebaldus2- 8, Ricdlfus3*,'Arno4c,Wolfa-.A.gbihardus"2,1, Hatloss,'Riliwiiius!3, Edo si. Ercanga-
rIussd,Bernoin6e,Laidradus7 f,Iohanhes*8 E,Theddul- Tius25,Gerolduss6,'Beros7,HildigerusS 8, Rocculfus29.»
fus9L, Iesse ', Heito 10J, "Waltgaudus" K Abbates: ." Haec oriinia30filiuseiusHluduicus 31, qui divina
Fredugisus ls "-,Adalung13m, Engeibertus u n, Irmi- ei S2aussioQe"successit- 33, inspecto eodemIjreviario,
1B
no °TComites: Walacho 16P, Meginherus", Otui- quam celerrime.polerat, post ohitum eius summa
fus *8, Stephanus, Unruoctiusi0, Burcharduss0, Me- ciirii34devolioneadirnplerecuravit3?.', .
~ ' - YARIANTESLECTIONES."
1 deest 2. 5 b, 3c. ita et infra voces abbates M comites. s bildibaldus 2. 2 b. 5. b. 9 11
— b,
c*, d. Juddibaidus-44 c heldcbaldus '40. c hildeboldus 13 b".B i -4.' hildebaldus agrippinus ar-
B 5. addebaldus.5*., s ricolphus mogoritinus R" S. ricblfos B 4 b. ri-
chiepiscopus nrchiepiscopus 4
cbolfus4. 6 b. 7. 8 b. 40.101), c. Bl — 4.riculfus 2c.3¥. 14. llb, c. riculphus lld. arn 2. 2b. 3 h. 4
8b.9.10.10b,10c? 44.411), c, d. Bl 2:5. ariion 6b.amus 2 c."7.10c? arnulfus3c. arnulfus4b. BB2. et
5. Arnwolfariuscontrahunt. —wolpharius 11.11 b, c, d. wo!tfarius2. 2b. voltfarius2 c "wilfariusSc.uual-
fariusBS. 5d. wulfarius B5b, cvulfarios B4.4b.vulferius 5* c benoin4. bernoiii 4. 9.B3. benioniusSb.
11 d. bernuinus Scbernvwhiiis B 5. reliqui bernoinus. 7 laidrad B 1-—4.laitradus B S. laidragus 11 c,-d.
8 ioannes8b. 11d B5 d. 9 teodulfus 1. thebdulphus li d. theridulfusB5. 5 c, d. "4,.4 b. teudulfus B 5 b.
theodolfus"7.10 b. teodolfus10. ihedoffus10c, Iheolloffus40 c*. 10,herto2.11.11 h. herco 2 b. hiertoB2.
2b,hetto 7. Sb. 9.10b. llc*,d.B4. 5, helloJle. B3—4. etlo 3¥. hfelo5b. " uualdgaudus2b. 5c 6b.
7.14, Ilb. B 2. walgaudus 2c. llc, d. B 5—4. walgadus 5*. wafgauduslOc. wadlgaudus5b. 12fredegi-
sus 6b. fndugisus 2. 2b. 5*. 5b. 4. 9. B2. iridogisus$1).fridegisus 2c 7.10.B3 b. 4. 4b. fridigisuslOb, c.
Bi. 5. 5c,d. 5. frigiugisusll, 4Ib, c, d. 13adalunc BI. 2. adalungus 2. 2b', c 5. 5b,c. 4. 6 b. 7. Sb. 9.
11.14b, c, (d)B_5.5c, d.adehmgJO. •.adelungiisB.5 J). 4".4 Jj. adaluing 40 c. 14ehgilberlus 2. 2h. 8h. 9.
40b.44. 14b,c. Bl. 2. 5. 5c, d. engilberdus 4, engilbetus B 5. elgibertus 5 b. angelberlus 5*. angilbertus
lld. iBrfees;5b.hirmino5c. hirnimo 41d. hermino % 2b,2 c irmiiioB4 b. "walecho B5. uualach 8b.
9. waiahe40. vualah 2. 2b,.c 5b, c 4. 6b. 7. lOb, c 14. 44b, c, d. B4. 2. wala 5*.B 5—4. J' meinhe-
rus 4. meginheri2.2b,4.10. 10b, c. B4. % S. 8. megingeriSb. megenhere 6b. mengenhere_7. meginher
8b.mengiler 9. meginherjus3c 11. Il1),"c, d. B5. 31), d. jneginerias B5 c.menginerius 2c ijiegenherius
B 4. 4h. mainerius 5*. 18oculfusl. blhiilfus 6b: 7. 8b. 9. odulfus 2. 2b, <;.5b. 41. 14b, c, d. osulfus
.' 5*. i9 ujiruocus 4. 7. 40. 40 b, c. Reuberi codd. B4. 2. unruoc 9.20 unroucus B 5 b, c. 4, 4 b. 5. undroucus
B 5, 5 d. unrocus 5*41. 441),c, d. unroGhus2b. c. hunrocus 2. deestcumtribus proxime sequenlibus7.
burgardus2. 2b. 5b, c. (eorr. burcardus). 11 d. burghardus lic.buruchardus B 1. 2. biuchartusSb. S1me-
ginhardus usque rocculfus deest 11. llb, c, d. —meliingardus.Sb, 22 meginardus 2c 5c B3c meingardus "^
3 2.
meinhardus 1. mainardus .3*.9. megiuhartus 8 b. B4. %. atto B 3 c ato 3'. hazza B S, riuhuinus
4..richuuinus6 b. S h. 10 c B 4. 2. 5b. 4. 4b, 5. d.
riuchwinusB 5.-8 ricwinus 9. riwinus 10 b. richuirius
B.5 c. ricliwiu 2h, c riguinus 5*. s4 eddo"8b. elto B 5. 2Bercarogarius5 b. ercbaiigarius 2. 2 b, 6 b.. 8 b.
B4. erchengarius 2c. ercbemgarius 5c."prkengarius B 5. ermiiigerius5*.archangarius B 2. ai'charius B 5—4.
26gerold.
7.geraldus 5*, 5,0. gerhpllhusSb. S7pero,40b. _ssliildigerius 2. 3 c, (corr.hildigarius). hil-
gerus B S.Jiirdlgernus 6 b. bildigefn 4.10. 10 b. hildigerh 5 b. hilligern/B I. 2. hildegern "29
8 b. 10 c. hilde-
gernus 7. bildeeent9. aldegerius 5*.Jiiltegerhus-B 3. 5 b~,d. 4.:4 b. biltiegerntis B 5 c roceulfus 1. rlio-
.'culfus8b. roculfus 2. 2b,*c. hrpccoifus,,4, 7. lOb. c.Bl. 2, hrocolfus4b. B5, 5c, d..4. 4b..brocolfusB5d.
rieblfus 5 b. riculfus 5*.3 c. iJcolphus B 5."—Quod reliquum, in cod 2. loliannesstoftm poslHildebatdum.in-
B 2 — 4. Edo diiie Richwiuum,scribiiur. cf. el supraf. I. pag. 510.7..55. 80nomina 1. - si hludouuicus
4.B1. 2. ludowicusTO.10c,B5. 3c, d. luodewicuslOh. B5b. ludewicnsBl —:5. ludouicus 3b.5.8b. \i.
32 S3i. s. deest2. u deest'% 5 b. 4TS. 8 b. 9. .10. 10 JJ, C 14. B 4—5. .».»Fi-
' *6id. 2. 5b. 4. 5.14. BS.
nit vita inviclissimi augusti Garoli magni 2. Praecellentissimi prestantissinii ac pie -recordationis caroli
jnclyti augusti vita explicit 5', Precellentisslmietprestantisslmi pie recordationisKaroli invicti augusli vita
fihita explicit 3 b. Reliqua actuurii eius gesta seii ea quae in carminibusvulgo cariuntur de ednon hie planiter
(pleniter?) descripfa, sedrequirein.vitaqiiam Alchuinus (Vita illa quam Alcuinus scripsisse dicilur, non
alia^st a -noslra; in codtceenim bibliolhecaeCaesareae Vindobonensis.in Caldlogo luris canonici Nro 94
signato, qui colteclionetncanbnumsaeculoXII exdratam conlinet,inler alia haec tegi ;Ex gestis.KavoliMagni
iuxta Alcuinum.-Rogatuet precibus adriani romanae urbis episcppi exoratus, Karolus fex bellum conlra
longobardos suscepit, qriodprius quidem a palre eius papa, supplicanfe ium magna difiiciiltale susceptum '
est, et atia nonnullaquae supra capp. 6. et 18. Imbenlur.Cf.etsupra descriptionemcodicis40 g. pag. 436.) deeo
scribit. Explicit 5c. 5c*;.Finit liber tleo gralias amenS, Post genealogiamab Afnutfousqne ad Lqtharjum I.
Explicit vila caroli regis.atque imperatoris 6 b. Explicil Iibef priraus. Incipit secundus 10 b, Explicii vita
.karolimagni imperatoris ll. 11 b. Exppcit vita caroli "magniimperatoris" romanorum et regisfrancorum
llc. lld {karoli): Finit vila liafoli imperatoris Deo gralias amen 13: tn codd. B* versus,sequuntur; inBU.
lamenante /egiftcr."Explieit vila caroli magni. ; _ .
' ~ "
?' , .' NOTJ5. :
: a Coloniensis. _f Anjbianensis. -
'? Moguntinus". i Basileensis.
6~ Salzburgensis. !cLeodiensis.
Remeiisis,*'. 1 S. Bertini.
~
. Vesoritiensis. >S. Yedasli. s
. f Lugduneusis. n Centulensis.
* Afelatensis.. ° S. Germani. .
i Aurehanensis.. p Postea Corbeiensisiabbas.
BIATI CAROII MAGffl IIPERATORIS

OPERA OMNIA

SIVE AD SCRIPTA, SIVE AD DECRETA, SIVE AD GESTA' IPSIUS REFEREN A.

PARS PRIMA.
|

CODEX DIPLOMATICUS

SECTIO PRIMA.-GAPITtJLARiA.

PROLEGOMENA\

STEPHANI BALUZII TUTELENSIS PMFATIO.

. Capitularia Regum Francorum, quibus instituta ^ prsescriptoeprofecta jure videri possit. Ita s nsisse -
sacrorum conciliorumet decreta sanctorumPatrum reperiovirum interGermanos dociissimumjl rman-
sanxere reverentiam, quibus etiam Romani ponli- num Conringium, in libro de Origine juris erma-
fices obtemperare se velle olim apud Principes no- nici, cap. 19, ubi infelicem Germanicas E clcsiaa
slros scripto profltebantur, quorum deniqueprajsidio statum qui fuit temporibus Burchardi episcopi 'Wof-
et auctoiitate bona disciplina diu conservata est in matiensiSjCumlegescanonicsepronihilohabe nlur,
Ecclesiis Gallicanis, Germanicis, Italicis, in unum Jiinc arcessit quod huilo tum in usu apud Ger nanos
corpus colligere decrevi, Francis meis ostensurus essent colleetiones Arisegisiet BenedictiLevi oe, in
amorem ergapatriam meum, finitimisac vicinis gen- quibus Caroli Magni et Ludovici Pii constit tiones
tibus documentum datunis ul animossuos revocent continentur, quas Jqannes Justus 'Winkeh annus
\i memoriambeati illius temporis quo eadem Capi- (In Nolitia vet. Saxo-Westph.,p. 454) voeat retio-
tularia publieamapud illas felicitatem conslituebant. - sum antiquitatis etprudentiseGermanicsethesa rum.
Caroli namque Slagni setate, ut monachus Sangal- jBa;illa Burchardi paulo ante recitata querela iquet,
lensis tradit in libro primo de Yila ejus, pro magni- inquit Conringius, quam misera legumcanoni arum
fieo accipiebalur Francum esse et Francicis uti legi- •in Germaniatum facies fuerit. Sane Capitula Anse-
bus, quas Basilius Joannes Heroldustam augustas, gisi et Benediclinon amplius videnturver illa te pora
tam sdcrosanctas, a veteribus habitas fuisseexplora- ullo fuissein usu. Neque enim ex illis quidq am in
\um~se habereait gravissimorum auctorum testimo- librossuos Burchardustranstulit, quinimmone v rbulo
nio, ut cmtera potiusjura omnia et divina et humana quidemeorummeminif:Cseterumanlequam de inala
iissimulari abrogarique; quam ipsas violare, perfer- n componam, res poscere videtur ut primum no nulla
renttolerabilius. Roma (Herold.in prwfat. ad Codic. dicamusde nomine ipsp, tum qua ratione quov modo
leg.antiquar.), olim gentium domina, malis oppressa Capitula conderentur a prineipibus nostris; einde
iivilibus, «t diuturnis ac frequenlibus discordiis ac de eorum dignitate,' auctoritate et usu, quan onam
seditionibusvexata, ciim lot nialorum quaj pertule- intermissus sit usus ille, quando reductus, pos remo
rat finem oraret, huc velut adsacram anchoram de diversis Capitularium collectionibuset editio libus.
sonfugitut a Lamberto imperalore per Joannem IX, II. Capitularium nomen generale est,, et in u iver-
xmtilicem peteret in synodo Ravennalensi (c. 1 et s.) sumintelligitur deomni opere scriplo in varia apita
ili Capilularium Caroli ae iiliorumvnepotumqueejus diviso, uti jam observatumest a viris doctis imis.
' luctoritas confirmarelur , et quoe perperam acta Coniirmat hanc inlerprelationem sanctus Gre orius
sssenl, legaliler, idest secundum eadem Capilularia, ad Anthemium subdiaconum scribens : Jo nnes,
eiriendarenlur. Quin et Germani ipsi, "tamenetsi a inquit, frater et coepiscopusnoster, directoper J istum
Francis dissociati, nomen Francorumlegesqueeorum clericumsuum Capittildri, inter alig plura hoc nobis
i.umma religione servarunt per multum aryi, donec cognosciturintimasse, \iliquosmonachos mona terio-
ad Otlones ventum est. Tum enim, quasj prsecipitan- rum in Surrentna dimcesi positorum de mon terio
tibus rem Germanicam salis, nomen Francorum, in monaslcriumprout eis libuerit transmigrare (Lib.
quod patruin eorum memoria gloriosum ct illustre i, epist.40). Adrianus quoque primus in epist la ad
apud illos erat, abjecerunt, Capilularium reveren- Carolum Magnum, qiia refellit Capitulare d non
tiam exuerunt, tam manifesta divini numinis ira, adorandis imaginibus, lita loquitur : Unde -pro estra-
ut deinceps res eorum paulatim dilaberentur non mellifluaregalidilectioneper unumquodquexiapiulum
sine magno religidnis nostra. detrimento; adeo ut C responsum reddidimus. Codex in quo des ripta
publica regni illius calamilas, prseter caeteras cau- erant inilia et fines lectionum et Evangelioru quse
sas, etiam exneglectione disciplinaein Capitularibus in' ecclesiis olim cantabantur, lmnc tiluhim Jia et in
aAntequam ad ipsorum Capitularium exseriptio- rum oculos ponere statuimus, ut, videlieet,qu sint
nem manum admoveamus doctissimorum virorum illarum Jegum natura, jorigonecnon oollectioni mo>
qui illa jam pridem edidere, nempe Baluzii, Bou- dus, perspicuum flat. ^ATROLOGI^;EHII.
quetii, Perizii, triplicem praefationem sub lecto-
65 CODEXDIPLOMATICOS,— PROLEGOMENA. . bb
vetustis exemplaribus : CapitulareEvangeliqrum de ,\Ehabanus in epistola ad Bonosum, Ioquens decolle-
circulo anni. ctione canonum'Martini Bracharensis : Item in Ca-
HI. Capituiariumilaque nomen generale est, et ad pitulari orientaliumPatrum quod a Mdrtino episcopo
omne constitutionum genus porrigitur, sive eccle- cwterhque epjscopisconstitutumest, ita scriplum re-
siasticseillsesint, sive civiles ac polilicse; quaeCa- peritur: Si qum mulierduos fratres, elc. Concilium
' mtuturia sive Capituladicebantur,utrecte adnotarunt Tricassinum anni 878, capite tertio': Ut iila Capitula
Boetius Epo (Lib. n.de Jur. sac, p. 202)et Sirmondus qum anno prmcedenteapud Ravennamstatuimus syn-
(Not. edZ7.eod.,p.274),eoquodcapitulatim conceptse odali collegio, inconvutsa ab omnibus observentur
"distinctasqueessent; nomenqueipsum Capitularis, ut iTom. II Capitular., pag. 275). ConstitulionesTheo-
iderii Sirmondus (Not. ad Capit.,p.752) alibi monet, dulfl episcopi Aurelianensis," Haitonis Basileensis,
decretum significatCapitulis. digestum atque distin- Herardi Turonensis, Hincniafi Remensis, Walterii
ctum. Quanquamet aliquando lex quoe unico tantum Aureliahensis, Riculfi Suessionensis, et Attonls Ver-
capite constabat, Capilulare dicebatur, ut decretale cellensis, Capitula et Capitulatia vocantura suis au-
precumquorumdam episcoporuni*quod anno Christi ctofibus.
779-constilulumest. Hincfaelum ut leges aliquot V. Ex his quse dicta haclenus sunt faciie colligilur
Constantini-et Valentiuiani imperatorum, quse ex- Cajiitularium noinen generale esse, uti dicebamus, et
"stantin codice. Theodosiano, ex GapitularibusCon- Capitulofum vocabulo leges intelligi. .Sunt tamen
stantini imperatoriset ex.Capitulo Valentiniani,Theo- qusedamveterum locaex quibus conficiposse videlur
dosii et Arcadii sumptse dicantur in vetuslissimo ' discrimen esseihlerlegeset'Capitula,-imoCapitulorum
-Codicems: Sancti Arnulfi Metensis. Conslitutiones B nomine leges intelligi minime posse. Nam Ludovicus.
etiam Liutprandi, regis Longqbardorum, quas ipse Piusin anni 816, loquens de
prologo aCapitularis
sueto et usitato Longobardis vocabulo edicta nuncu- conslitutionibus se recenter editis de vila canoni-
pat, Capitularia frequenter. vocantur in veteri char- corum et monachorum, sic de legibus mundanis et
tulario monasterii Casauriensis, ex quo decerpere de Capitulis disserir, ut aperle dicere videalur leges
placet aliquot exempla. Charta Ada% filii Inchae, a Capitulis differre : Quid eliam in legibusmundanis,
data anno 1026 : Et quia dominus Luiprandus in suo inquil, quid quoquein Capilutis inserendum foret an-
Capitularesicjudicavit ut qualiscunque Longobardus notaverimus.Et Hincmarus, archiepiscopus Remen-
de m sua, etc. Item charla Ursonis presbyteri et ab- , sis, in epistola 15 ad episeopos regrii, cap. 1S, io-
hatis data anno 1050, mense Auguslo : Quia domnus quens judicibus male agentibus, ait: Quando enim
Luiprandus rex in suo Capitutare sic affixit,ut quicun- sperant aliquid lucrari, ad legemse convertunt.Quando
que de re sua, etc. Sane leges Caroli Magni vocatas verq per legem non wstimant acquirere, ad Capituta
fuisse Capiiularia notius est, quam ut necesse sit confugiunt.SicqueJnterdum fit ut nec Capitulapleni-
islud adnioneri. Esedeinlamen edicta quoque et de- ter conserventur, sed pro nihilo habeantur, nec lex.
'creta interdum dicuntur, ut in titulo Capitularis anni Denique inter Capitula Caroli Magni excerpta ex lege
779, et in nola subjuncta priori Capitulari-anni 790, Longobardorum, cap. 49, ita legitur : Generaliter
et libro primo Capitularium, cap. 112. Quseobserva- omnes admonemus ul Capilula quce mwterito arino
tio confirmaluf auctoritate Hmcmari, Remerisisar-_ legi Salicm cum omnruin consensuaddenda esse cen-
-chiepiscopi,qui loquens |de constitutione quani Ca- suimus, jam nonulterius Capitula, sed tantum leges
rolus Magnus tulit de non dividendis rebus ecclesia- P dicantur, imo pro lege Salica teneantur.-
Sticis, ait: De quo edicto pgrtem: in libro vestro qui~ VI. Verum adversus ista repqni potest discrimen
appellatur liber Gapitulorumimperaliumscriptumha- quidem fuisse inter leges et Capitula, quia nonnulla
betur Capitulo77, ubi scriptumest: Quia juxla san- erant in legibus quse non exstabant in Capitulis,
clorum Patrumiraditionem, etc. (T. II. til. 27, c. 7, p. qusedamvero in Capitulislegebantur, quse in legibus
320). Et in codice Capitulorum Caroli Calvi, ubi de noncontinebantur,.sedistudnon inipedire uuinCa-
eadem Caroli Magni lege agitur : Unde et domnus pitula comprehenderentur sub generali legis nomine.
Carolus imperator, ddhuc in regio nomineconslilutus, Docet islud aperte Hincmarus m epistola 14, cap. 8,
edictum fecit,ut nequeipse, nequefitii ejus, nequesuc- ubi quse Capitula dixit, statini inter leges re-
cessores,hujusmodi rem adtentarent. primo
agere ImoCapi- censet. Rabent iriquit, reges e'tfeipublicmmini-
tularia regumnostrorum generaliter edicla nuncu- stri ieges quibusenim, in quacunque provincia degentesre-
in
panlur capite decimo concilii Yalentini terlii,. ut gere debent:Habent Capitula Chrisiianbrum regum ac
intelligeremus vocabula capitularis et edicti esse syn- progenitorumsuorum, qum genergiiconsensufidelium
onyma. Sic enim legilur in ipso concilio: Placuit suorum tenere legaliter promulgaverunt. De quibus
ut sicuiedictis principumjussum est, nonw et decimx beatusAuguslinus dicit : Quia licet homines de his
ipsis ecctesiisundesubstractmsunt, fideliterpersolvan- judicenl cum eas instituunt, tamen cum fuerint insti-
tur; respiciunt enini episcopi islius concilii ad caput tutce atquefirmalw, non licebit judicibus de ipsisju
"276
iibri quinti, et ad caput 99 additionis quartse. dicare, sed secundum ipsas. Nam et in Capitulis quo-
Ad eadem capita respicit etiam capul piimum con- - que Caroli Magni excerptis ex codice legis Longobar-
cilii.Ravennatensis, habili anrib 904, in quo jubelur dorrini, constiluliones ejusdem Caroli, quas vulgo
ut ii excommunicationisuhjaceant qui gloriosissimo-" Gapitulavoeantur, leges in aliquot locis dicuntnr. In
rumimperatorum, Caroli videlicetMagniimperatoris, capite qhippe 22 eorumdem Capitulorum juhelur ut
et Ludovici atque Lotharii, et fitii ejus Ludbvici, qum advocati tales eligantur quales lex jubet eligere, id
de ecclesiasticisdecimisin eorum Capituldribusstatuta est, quemadmodumin libro tertio Capitularium, cap.
atauesancita sunt, non observaverunt.Isti ergo Capi- .11, scriplum est. Rursum in capite 25 eorumdem
tularia vocant leges quas Patres synodi Valenlinse Capitulorum Oxcerplorumita omnino legilur : Jube-
appellant edicta. mus ut tesiimoniaab invicemseparentur, ut lex habet.
IV. Sanctiones"ecclesiasticas, sive illse ^enerales Respicil autem biclocus-ad coiistilutionem ejusdem
essent, "siyespeciales, Capitula olim dicta fuisse os- . Caroli, quai exstal in eodemlibro tertio Capitularium,
tendit canon primus concilii Toletani seplimi, in quo cap."10et S2. Denique in capite"56 eorumdem Capi-
ha.sclegiiutur: Sic enim nec nuper adnexg Capitula tulorum habetuf scriptum : De cwteris vero causis
vei iiriperiisprincipumvel terrbribus oportebitunquam coniinunilege vivaht quam domnus Cqrolus,excellen-
evacuari. Servatus Lupus, abbas Ferrariensis, in epi- tissimus rex Francorum atque Longobardbrum, in
stola 42-agens de canonibus synodi Vernensis : Ca- ediclo adjurixit; id est, seeundum CapitulaquaeCaro
noneseosdem,-sive,ut vosvocatis, Capitula meo stylb lus ilajgnus anno 801 legi Longobafdorum addidit.
tunc comprehensavobisdirexi. CoiiciliumCalchulense Poslremo Joannes VIU papaR6manus,-confirmansin
in Anglia habilum, anno 787, in prsefalione: Scri- synodo Tricassina capitulare sive conslitutionem
psimusnamqueCapitulgre de singulis rebus, et per Caroli fegis de compositionesacrilegii,a Capitularis
OXdinem cuncladisseienles,auribusillorum perlulimus. sive constilulionis nomjne abslinet, legemque sim-
67 - &.~CAROLl"MrOPPrPARS i: SECTIO"PRTMA._. '68
pliciter vocat. Sed nos, inquit, leniorem legetriprm-A, fuisse ut Capitula in Jegispotestatem abirent cribit
cipimus esse ienehdmnquce.a Car.olbest conslituta, MarcusAnlonius Dominicy(Asscrtor. Gallic, . 52),
pioprincipe,decomposilionesacrilegii. Eam ohcausam VIIJ. Itaque postquamCapitula constituta rant a
Ludovicus Pius in Capitnlari Aquisgranensi anni principe, legebantur coram pdpulo; et po tquam
vocat |
8^6, eap. 20 (Leg. 817), constitutiones suas orimes eonsenserant,j novis illis Capitulis mnes
Capitula legis mundanw, secunduih .quas judicari subscfibebanl. Capitularetertium anni 805, ca j. 19:
jubet causas puerorum .tonsorum' invitis parenliJjus. Ul poputus interrqgelurdeCapitutis quw.in l ge no-
VII. Postquam diximus denomine t.apitularium , i\iler addita sunl. Ei mostquamqmnes cbnsen eriht,
consequens est ut de re ipsa. agamus, primumque subscriptioneset manufmnationcs 1 siias injpsi Cdpi-
explicemus quonam illa modo conderentur, qua^ve tiilis- faciant. UmC in vetere nota adjecfa s cundo
solemniaadhibenda-essentillis temporibus ut eorum Capifulari ejusdeni arini legitur omnes scajkneos,
aucloritas.valeret. CarolusCalvusin edicto Pistensi, episcopos, abbates, 'comites jnanu propfia subter-
cap.-6 , uno verbo rem coniicit dum legis promulga- .signasseCapitula eo sjnnoaddila ad legem Sajlicam.
lionem tribuit arbitrio et voluntaii principis, con- Pra^fafiosecundi Capiiularis.anni 815 ddcef illud in
sensum populo. Lex, iriquil, consensu populi fil et palatio Aquisgrahei)si[constitujum fuisse cunl cdn-
conslituliqne regis. Consensu, inquaro, populi, non sensu et consilio episcoporum.,abbatum, cohlitum,
quidem.liominuih e trivio , ne' quis hic insolenter ducum, cseterorumquefidelium; Carolum"veroiin-
abutatur vocabulo populi, sed iidelium regis, idest, peratorem illud manji-propria firmassev anomncs
hominum prjncipum, optiriiatum,procer.ura,qui sunt fideles manu roborare studuissenl. CapitulaJCaroli '
capita populi : horuin ehim eonsilio reges utebanlur B Calvifacla^nno 844, \in conveniuhabitohi mtta quie
cum de ferendisac coiistiipendisnovis legibusageha- dicilur flolonia ,, subscfiplioneejnsdem prinoipis et
lur,,cum-de tranquillitate populoprocuranda quseslio episcoporum ac cmletorutrifidelium Dei corifrmata
,-erat. Habent, inquit HincmarJS, Capitula Chrisliano- fuete, consensuWarini et qliormn optimatum Unde
norum regiim,quas,generali consensufideliumsuorum in prosfatiohe eorumdemC.apilulofumlegitu : Qua
lenere .legaliterproinulgavetunt.Generaleni consen- -de re eomniuniter hiilo cohsilio hoc scriptu n fieri
sum dixit, quia ista decernehantur in generalipro- proposuimiis,quod eliammatiuumotnniumnos rorum
.cerum conventus in generali placito regio, ut aperte subscriplioneroborandum dccrevimus. Qiiod ea de
docet, Carolus Magnus his verbis : Et quando , vita causa iiehat, utopin.of, ne lex quam populu acce--
comite, Deo auxilianle, ad generalcplacifum venefi- perat, perrunipi possef, ut res oinniuni c lsehsu
mus, ~consullumnnium fidelium nostrorum.scriplis laudata,. singuloium [mariibusroborata, nu 'am in
firmar.e.nosiris nosirorumque, atque futurfs-lempo- posterujn contradictijmem pateretur,' nullis repu-
,ribus inrefragabililer mqnenda firmissime, Dotninp gnantium querelis obnoxia esset. Nam leg.squw
adininictdante, cupimiis.Modoea quwgeneraliasunf, .communioptimaiumcbnsensuei rogantur 'el fe -untur,
fi omnibys conveniuntordinibus,statuere ac cunctis "libentws popnlusaccipit quatn si a Regesot m ede-
sahctw Dei Ecclesiw-hoslrisjjuefideiibus*-ob Dei om- rentur, ut docetMelcliiorCanus, lib. i de Loc'" theo-
nipoteitiis amorem et recordatiohemtradere parati logicis, ' cap. ult., subjfmerii.
sumus., et ad prbxitnumsynodaletnnostrum conven- IS.. Sed quanquam certum sit Capitularia ondita
lum ac generale piacitwm, ubi plures episcopi et fuisse a Reg>busnostris in puijlicis regni cb iventi-
- comilescofivenerinl, ista sicut poslulaslisfifmabimusi£. JJUS? astante frequerili nobiliumvirorum et m gistra-
(Lib. vi. .Cdpitular.,c. 571 ).,Hinc Ludovicus Pius tuum coreiia, fatendum-tamen est non onnia in
anno 825 decrevil ut quiecclesiarum restauratioiies istiusmodi cbnventibiisfriisseconstilula, sed j lurima
facere neglexerit, ilhul voiumus omnino ut subeat efiam Capilulariasuniptaesse ex conciliiset ynodis
qupdinnostro Capitulari-dehac re cotntriuniconsuliu episcopalibus, adeoqueverissimam esseeele lerrimi
fidelium nostrorum ordinavimus(Lib. n Capitular., ac dociissimi viri Antonii Auguslini Tarra nensis
c. 22; et lib. v, c. 272).. Carolus Calvus in Capitu- archiepiscopi sentenliam, qm in Dialogisde emen-
lari anni 875 apud Cansiacujn :Capilula avi et patris dafione Gratiani (Libi i, Diatqg.10) ait susp' ri se
nostri ; quw,Franci -pfo iege tenenda judicaverunl, fonlem Capitulariumifuisse ipsa concilia atq e con-
etfideles noslri in genetaliplacito noslto conservanda ventus iu quibus imperator cum episcopis l aliis
decreverunt (Tom. II Capjtular., pag. 251, c, 8). Sed cons'iIiariisde rcbus; tam ecclesiasticis-qua i prd-
insignis est in eam reni locus ex Capitulis Caroli fanis agebat. Quam iobservationempluribus verbis
Calvidatis apud Carisiacum anno 877, ubiHdemprin- erudite pro suo moreiexplical inagnus ille P risieh-
ceps ita. loquiiur: Capitula quw avus et pater noster sium archiepiscopusPetrus ,de Marca , in libr sexto
pro slatu et-munimine sanctwDei Ecclesiwel mini- (cap. 25) de Concordia sacerdolii et iniperii. Excer-
slrprum ejns; el pto pace acjuslilia populi ac quiete pta Jainen illa Capltujoruiri synadalium.non emper
regni, consliluetunt,et quiehbs cum fratribus noslris iiebant in convenlibus aut synodispul)licis, s d cum
regibiiset noslris et eorum fidelibuscommutiilercon- delegationeprincipis Iin privatis, episcoporu viro-
siitnimus, sed ct qumnos consilioQlcons.ensuepisco- ruinque ecclesiasticorumcoetibus, qui tum rle in
'.porum, ac cmtetotumDei et nostrorum fideliuin.vro _.v•" comitaiu^eraiil,ut colligi potest ex lilulo Cap tularis
suprascriptis cqusis in diversispiacilis nostrisconser- lcrfii .anni 814 , ubi |sic legitur : Capituta^d domno
vandfi statuhnu', et mahere inconvutsadecernimus, Carolo .et.filio ejus^ Htudouvico ac sapien issimis
sitniliteret.a fiiio nbstro'incenvulsa conservari vdlu- ipsqrum episcopisexcerpta. S.cilicet ea cura Cardlo
ft.«s et mandafiius(Id., p, 2.39,c. 2). Arifuisseeigo erat ut, cuni religionemChristiariam salvam ncolu,-
in liis conventibuscons|,olepiscopos et cteteros fide- memque esse vellet, Jmoresqueprseterea Chr stiano-
les, id est, abbates, duces, comites, et cssteros, ut rum ad optimumexeiiiplarcoriiponi,sanctissi iarum
patet ex prspIatioheCapifularis anni 779, ex prsefa- iristitutionumCapituia colligi faceret ex plac tis an-
tione^eeiindi Capiiularisanni 815, exprsefatione ti- tiquorum Patrum.et jcauoiiibus Coneiliorum eaque
tjili 54.Capitulorum Caroli Calvi, el ex multis aliis legis locum habere niandaretin omni -regnd ranco ' -
locis. .Quarfs recte ohservatum est ab eruditissimo ' fum. Testis esl hujusrei.Benedictus Levita i pivp-
.viro Francisco FJorente (in dissert; Jur.-. canon., fatione Capitularium.jTertio siqnidem.in libe 'o, m • •
p. 170).adhibiiosper ea tejnpora iri consiiiu|_nregum. quit, post cjusdepi \libelli-Capitnlorum'nm eruiri
iuisseepiscopos una. eiim regni proceriJjusin lcon- qucedamex canonibusa Paulino cpiscopoc "Albine
yentibus publicis qui a rfigibES.nosfrishjdicebanluf, magistro, reliquisquejussioneCaroliinvictissi li prin- -
^in quibus coneilidrujnsanctiones examinabanlur,.res cipis magiltris, sparsim coltecta, sutit insert Capu
ad ecclesiasticam poliliaia speclaiitesordinabantur, lula. R.t in prajfaliuhcula lihri seplimi : N rinulla.
ciad pmpiumulilifateniCapjtula seuleges promulga- hwc Capituldpro brevilatelibfi canbnuhi atq te levi-
bauUiromnjumoydihjinicojisen.su,.quemdesideratij.m tqte a domrioCaroloet a snis sapientissiniis rcerpta
69. CODEXDIPLOMATICTJS, — PROLEGOMENA. 70
sknt, qucedamde capile senlenlim, qumdamverb-de jA.lustrissinius
"
cardinalis Baronius legeret apud Bener
medio, quwdatn auienide fine. Quw valde nccessaria dictum LevitamCapituIa regum Fraricoruni firmata -
hdbenda sunl atque -memoriter retinenda. Reliqua fuisse auctorilaie' apostolica, pfimum- de omnibus
jvero tdtn ab eisdemquam ei postea q dopino Hludou- omnino Capiluiaribus in univeijsumid inlellexerit, et
vico ejus-filio' suisque proceribus uucta sunt. Post- Capifulariaa" Gregoriq IV,-Sergio H,**et Leone IY_
quam Capitula illa collecla fuerant jussu principis, Romanispontificibus potissimum corifirmata fuisse'
ejus auetoritate muniebaniuf, ut .publicselegis vim putaverit c.onlr.aaianifestaet apertaBenedicli verba
roburque obtirierent, nqn secus'acreliqua Capitula-- (Baron.a~itin. 810,845,-847)-;ac postea"hine colleige-
regia. Docetjstud manifeste jprsefatiuncuia posita rit reges, quos^ahteanullom jus in rebus'ccclesiasti-'
in fronte additionis-quarlaa, in qua bsec leguntur: cis habere dixerat, rion posse aucloritale sua'sancire
Sequentia-qumdain Capitula exsanctorum Pairum leges ec.clesiasticas,id 'est, ut ego interpfelor, de>
decretis ~ethnperatorum edictis coltigere curavimns, rebus ecclesiasticis,'indjgere autem eos episcopo-.
atque-inter-.nostra Capilula lege finnissima tenenda rum. conspirante sentehiia et auctdriiafe'. Romani
gerierali consulluErchembaldo cancellarionos.lroin- potiiificis(Idein a~dari. 752, 819). Gseteruni si 'miis
sererejussimus. Negari auteni non potest quisimulla alienie cousideraverit vcrba Bencdjcti' Levi|aj, de-
Capitularia -a principibus nostrisjureTsiib Slatuta preiiendet auclpritate> qiiidem apostoliea firmata
fueriritextra "Synodorumae conventuum puhlicorum -faisse Capitula fegum nostrornm, attamen non om-
praesentiam, quie"postea illf, si res _ila" postulare' nia, sed eatanlum quce conslitufa sunl" in -synodis
yideretuf, In. eisdem conventibus reiegi-apublico celebraiis in prasentia legatorum sedis apostblicse;
onmiumconsensu recipiiirocurahant. n qnia his cudendis-,inquil Benedictus, ma~xime. qpbsio-'
.X. Ista famenetsi cerfa sirit et exlra cmnem .con- ^Jica interfuit legatio (Lib. yn Capitutaf.j cap.'4.78).
troversiam, Jacohus nihiloniiiuis G.retserus(inMysl. ~ Ac sane adeo parum *hic sibi ionslai Baronius, ut
Salm., c. 53, p. 279,"298, et in Apol. pro .Baron.,'c. -quscgeneraliler dixeratde Capitularibus regurii _no-
5, p. 525, et c_.7, p,*556)pronuntiat .Pippinuin, Ca- slrorunideauctoritate Romanorumpontificum confir-
TolumMagnum, et alios Erancorum feges,. qui Jcges niatis, illis pbstea Capitulis explicefquse^exsup--
ecclesiasticas-sive Capilularia ad reslaurandam, di- posititiis veterum pontilicum epislolisexcerp*sit-idem'
seiplinam ecclesiaslicam"condidere, non suo pi'ecise.- Benedictus,_qui sibi bene cohscius auctoritalem illa-
auctoritate id fecisse, sed nhtu et perhiissu episco-* rum Epislolarum haud adeo c6nstantem,~sednuiare
pqrum, approbantibus episcopis el conciliis, "imo admbdum,riunquam aliqvenvillaruriiciiavit auctofem,
pleraque eorumdemCapitularhim ^uctorilate Roma- manorum uVfecitin reliquis, quarum -ftdesconstans esset, Ro-
nofuni pontificum condita fujsse. El quoiiiain Gol- ponlificuni epislolisInhoeehtii, Leonis, Ge-
dastus insigiiem hanc alrocemqiie injuriam sacro- lasii, Symmachi, alqucGregorii, citans'ac nominans,
sanclseprincipum dignitati factam:acriter ultus.erat earum auclores; sed el magna cauiela, qupd sciret
in Replicatione (cap. 15) pro ihipariq, multisque. e'x.eis accepta haud adeo haberi firma, curavit,'ut
iri
perspicuis acevideiitihus.-ieslimohiis confirmaverat ipse fiiie.teslatur, eadetn auctoritate~~aposlolica
- ' con-'
. ,
Carolum Magnumjure regio isliusmodi leges sanci- firmari(Bar.on.,'qdan.&Q5).
visse, graviler et iriiquo animo baiie audaeiam""tulit . XII.-Mullifariam niultisque -mpdis Japsus Ijicest
Gretserus (Lib. nndv. Gnldinast.,~a. 4, p. 195), et eruditissimus cardinalis.'Nam prinsaBcnedictus ,Ca---
oraiipne-contumelioeplena, abusus prajterea veriiis P , pitulailla non accepit exipsis pontilicujn Romano-
ChristiDominiquibus claves regni cceloruluPctro et ' rum episiolis, sive.veris;sive falsis, sed ex Capitula--
successoribusejus promisit, onmem de reljus eccle- -ribus regum ijostroi'um, qui decreta illq sua iecerant,
siastieis decernendi auctorilatem ademit-principibus; ut ipse .docet in prasfatione.Deiijde nori ait se. cu-
nec imperatorem inquiens' nec regem ,qua ialis esf, rasse eadem Capitula confirmari auctoritate aposto-
ullani ecclesiasticam jurisdictionem hajj.ere, et Ca~-• li_ca,^utBaronius esistimayit, (sed nionuit tantum
roium Magnum nihil juris iu rebus vel persoriis ec- ti-qxime;lrmm ullhnorum capituta .istorutnJibforum
ctesiasticis sibi vindicasse. Ncc insliluti mel ratio, 'aposiblicaesse cuncta.aucloritale, roborata, qriia his
nec angusti prselalionislimites, sinunt utJslam Gret- cudendis mqxime aposlolica interfuiilegatio. Ppstfe^
seri scriptionem, quam falsam omnino eese nemini mo," veriim nonest Benedictum posuisse discfimen
in nostris studiis versato potest esse obscurunijplu- inter veras et fal.sas veterum ponlificum Romano-
ribus verbis refellam, prajsertim cum nonsuilli viri rum episiolas, et earum quidem/auctpres noniingsse.
- celeberrimi dlgnilatem aucloritatemque principum quas extj'a controversiam sunt,, veluti
Iimocentii,
edilis doelissimis. commentariis vindicaverint. Satis Ijeoiiis, Gelasii,,-Symmacbi,afque Gregofii,.a cajle-
erit. uno verbo admonuisse non ita, -ut Gretsero roriimnominibus abstinuisse,, quiade epistolarum
visum est, -ab episcoporum jiutu ac permissu pe- quoe illis .tribumitur auctpritate non constabatT:
pendisse olim polestatem-regum noslrarum_in fe- Qiiamvis enim Capilula excerpia ex decretis Inno<
rendis legibus ecclesiasticis, cum contra conslel contii,-Bonifacii, Celestini, Leonis, Hilarii, Siinpli-
constilutiones ecolesiasticas-episcQporum iu consi- cii, Feiicis secundi, Gelasii, Anastasii, Felicis ler-
storio.principum eEaminarisolHas ajvo GaroUMagniD tii, et Gregorii tertii ^juinquagiesaut circiter descri-
eleorum confirmalioneindiguisseul valererit(Marca, bal in sjja.collcctiono,ab eorum.scmper, quod libcfe
lib. vi de Concordia,-c. 28, § 1). Sane. reges nostri dieo, nominibus abstinet, semeltantam Jaudans.epi-
tum putabant se terrse dominos esse, non vero epi- stolam saneli Leonis ad Theodorum episcopum Fo-
scoporumvieedominos,villicos,-ac.minislros, quales rojulienseni. Capitulaojero Sx supposititiis Anacleti,
eos facere voluissevidetur Gretserus/ Testis Carolus Evaristi, Alexandri,GaJi>:ti,-Fabiaiii,Stephanj,pririii,
Galvus in epistola scflpta-ad Adrianum il papam Eutydriani, Marcellini,Julii,Feli.cis secundi, Felicis
anno 871, in causaHjncmari'episGopiLauduhensis: quaftij et- Pelagii secundi -decretis collecta .refert,
Reges Ffancorum ex regio gener.enaii, inqait, non quiniecics ,aul circiter, nulla pontificum mentione
episcoporumvicedomini;sedierrw dominihactenus fui- facia quibus hssc decreta tribuuntur.
' tmis computati;-et ut Leba'cRoniana synedusscripsii, XlQ. Aliavia in istiusloci explicatjone^aberi'avit
reges et hhperatores,-qnes terris divina poientia prce- David Blondellus^(lB Prolegom.'ad Pseuib-hidot.,
cepit prmesse,jv.s. distrinaendorutnnegolionim epi-. t. ,5, p. 27)."Nam qu» a BenedictoLevila dicnntur
scopissahctisjuxla divdtia conslitutapetmiset.uni,non de Capitulis regalibus apo.stojica auctoritale robdra-
attteni-episcopotumviUici-exsiiternrit.Et sancinsAu- tis, ea sic interprelatus est, ut quoniam legebat in
gusthms dixit:'Pet; jurd~regiim possidentur posses- iragmento vetusti scrjpforjs-,cujus tamen-iides jion
siones, non aulem per episeopafeinipetiuriifeges vil- admdduni certa est,"GregoriumIVRomanum pontifi-
liafiuni actoresqueepigcoporum
' (Bincmar.;l<sm.'Y-,
^ ' ,- oenJ7vicessiiasihGermajjia commisisscAu*fgario,ar-
pag^oej.--/. .-,_.--.-. chicpiscopo-Moguiitijio,cujus jussu Benediciusvide-
"XI.Ex eadem persuasione factum est ul cum il- Uir .composuisse.collectionem suam, firmata ideo
71 . CAROLIM. OPP. PARS I. SECTIOPRIMAi 72
apostolica auctorilate dici crediderit Gapitula'illa, A cipes nostri Capitularium suorum promulgati nein
quia Autgariu.s Romanae Sedis legatus, Gregorii et exsecutionem committebant episcopis et co "ti-
papse consiliiseitauctoritate fretus, eadem conscribi bus ac missis dominicis|(Fj'deMarcam, lib. i de- bn-
jiissit, et poslea probavit. Coritra, Benedictus"aperte cordia, c. 4, § 4). Atque ut id lacilius obtineren , ne
lri praefationesua docet se Capitulailla^ quasin tri- quisterghwsandi locusiesse posset, LudovicusPius
bus poslremis Capitulariumlibris continentur, in di- jussit anno 825uti archiepiscopiet comites, iriaores
versis locis«t scedulis, sicut in diversis synodis ac videlicet, Capituiaacciperent -a cancellario.p atii,
placitis generalibus edita erant, spaisim inventa suo et ipsi eorum posteacopiam facerent mirioribu co-
operi -inserhisse, eaque sic dimisisse quomodo in- mitibus, -episeopis, et aliis magistratibus, i que
veneral, id est, nihil mutasse. Quod si .fidem Bene- relegi ae transcribi facljrent in suis comitatib s. ac
dicto de se scfibenti adhibere volumus", ut eerte provinciis. Hsec surit verba edicti: Volumus~tiam
adliibenda prorsus esse videtur, mariifestum erit ut Capitulaquwnuncetlalio tempore consultun stro-
Autgarium non jussisse ut Capitula illa conscribe- ruhi fideliuma nobis constituta sunt, a. cancelario
rentur, quemadmodum placuit Blondello, adeoque - nostro archiepiscopiet comiteseorumde propri s ci-
probabilis non est eonjecturaquse ad A.utgarium-re- vitatibus modo aut per Iseaut per suos missos acci-
fert verba Benedicti de Capitulis i-egiisapostolica piaht, et unusquisqueper suam diwcesimcmter' epi-
auctoritale firmatis. ProetereaBenedictus apostoli- scopis, abbatibus,comitibus, et aliis fidelibusn stris
cam illamauctoritatem verbis minime ambiguisrefert ea transcribi faciant, et in -suis cotnitatibus,c rani
ad legatos apostolicsesedis qui interfuerunt conventi- omnibusrelegant, ut etnctis noslra ordinqtio e vo-
bus publicisinquibusCapitula illa constituta sunt,ad ninnlas nota fieri possi',. Cancellarius tamen oster
Leonemvidelicet, Sergium,Georgium,"alios,quorum " nomina episcoporumet cotnitum qui eaaccipete cu-
nomina per singulos convenlus inserta invenerat. , raverint, notet,.et ea ad nostram notitiamper erat,
Mqsime trittro, ultimorumCapitutaistorum librorum utnutlus hoc prwtermitiereprwsumat(Gapitutat an.
apostotica sunt cuncta auctoritate robordta, inquit, 825, c. 24). Hancconstitutionem,confirmavit t re-
quia his cudendismaxime apostolica interfuit legatio. novavitCarolusCalvusanno 8S5 apud Silvac hoe
Nam eorum nomitta, prceter trium, id est, Leonis, modo : Capitula autem jdvi et patris nostri, q ce in
Sergii et Georgii, hic non ihseruimus, licel ea per sin- prwscriptis commempravimus.,qui ex missis n stris
gulos convenlusinserta invenissemus,vitantes legen- non habuerint; et eis indjguerint, ut cotnmissap r illa
tiuin, atque scribehtium fastidia. Itaque quse a Blon- corrigere possint, sicut in eisdetn Capitulisju etur,
dello dicunlur de colleclione Benedictiab Autgario de scritiio noslro vel a\ cdncellarionostro -acci]iant,
proJjata, ea facile corraunt. Putavit autem Antonius ut rationabiliter et-legalitercuncta corrigant et" ispo-
Augustinus (Lib. n de Emend. Grdt., dial. 9) nant (Capit. Caroli Calvi,-tit. 14, c. 11). De deni
Leonenf, Sergium, et Gregorium (sic enim lege- re eooem tempore ita scripsit ad missos, ut r-eo., do-
bat (a) hic a Benedicto commemoratosfuisse Roma- minicos : Mandamus prwterea ut si Capitula omni
nos pontifices. avi et genitoiis hostriscripta non habetis, mitla is ad
-XIV. Legalorum nihilominus isliusmodi prsesen- palatiut)inostrum,dembre prmdecessorumvestrrum,
tiam non fuisse necessariamad adjungendam aucto- missumvestrum el scriptoremcuih pergamena,el ibi
ritatem Constitulionibuseditis in synodis ac conven- de nostroarmaridipsa Capilulaaccipiat atque co cri-
tibus generalibus imperii Francici, sapienter admo- bat. El vos deinde secuhdumipsa Capilula Dei jus-
aetvir iluislrissimus Petrus de Marca (Lib. Yide G titiam populique-a Deo vobis commissi neces arias
Concord., cap. 27), .archiepiscopus Parlsierisis; qui proclamationeslegalitef emendare solerti vigi antia
praetereaoloservatnulios alios synodorumGallicana- vrocuretis (Ibid., c. [15). Rursum idem C rolus
rum vetustis temporibus habitafum canones praesen- istam patris constitutionem renovavit anno 864, -
tia legatorum de industria missorum firmatos fuisse verbum e verbo describens (Ibid., tit..3G, c 56).
prseter LiptinensesetFrancofordienses; et si legati XVI. At non solum episcoposet comites hse cura
aliquaridoinvenjuntur interfuisse conventibus puhli- respiciebat, sed missosjetiam',dominicos, ut vid mus,
cis, datum id honori eorum qui propler alias causas imo prsecipue islos, quia ad eorum oilicium- erti-
a Romano pontifice ad principes nostros missi, in nebat supplere negligentiam episcoporum et omi-
comitalu consistebant eo tempore quo conventusha- lum, eaque emendareqiiseperperam ab illis ac a es- ,
bebatur. Quare caute legendum esse addil Bene- sent in provinciis adversus leges publicas. Inst uctio
dictum Levitam scribentem inprsefalioncadlibrum data missis dominicis-anno 825, cap. 27, ita oqui-
quintum Capitularium,ut auctorilatemiilis conciliet, tur : Voluthuseliam ut omnibus notum sit qu a aci
ea fuisse inaxima ex parte statuta in conventibus hoc constitutisunt, ut ea quw pef Capitula nost u ge-
quihus legati Sedis apostolicseinterfuerunt, ea fir- neraliter-de quibuscunquecausisstatuimus, pe mis-
manles apostolica auctoritate, huncqueJocum intel- sos, nota fiant otnnibus;et in eorum procuralion con-
ligendum esse de tribus postremis CapitulariumIi- sistant, ut ab omnibusddimpleantur. Et ubi for e ali-
bris, noh vero de caeteris."Ubitamen observandum quOtali impedimentq,qfi,od ,pereosemendari no i pos-
est non omnia qusein tribus illis libris continentur, sit, aliquid de his'quai constituimus acjussimis re-_,
censenda esse coiifirmata' auctoritate apostolica, sed p manseritjmperfectum,\eorutTrrelalunobisad t mpus
"illalantum quse in praesentia legatoruin sedis apo- iiidicelur, ut per nos corrigatur quodper eos orrigi
stolicse constituta sunl, €apitularia- nirnirum Garlo- nonpotuit (Lib. JI Capitul., c. 27). Constituti Lu-
manriiprincipis et Pippini regis, ac fortasse Capitu- doviciPii: Ut missi et 'unusquisque-in, suo min slerio
lare anni 826 apud Irigiienbeim, quod editum fuit ,hwc Capilula relegi fqciant corampopulo; e nota
in convenlu cui Romani ponlificis legaius intererat. sint omnibus, ne aliquis excusationetnhabere ossit.
Capitulafia enim Carlomanni principis, quibus cu- Et_non prius bannumekigant d quoquam homit , do-
dendis interfuit sarictseRomanaiet apostoIicseEccle- hec onitiibus hmc nota fiant (Ibid., lib. iv,"c 72).
sise legatus Bonifaeius,archiepiscopusMoguntinus, Exstat de «adem re alia regum nostrorum «o stitu-'
confirmata fuisse auctoritate apostolica anno 742a tio, Caroli nimirum aui Ludovici, in collectio e Be-
Papa Zacharia, qui illa omnibus Ecclesise Deifideli-. nedicti Levitae, ubi sic legitur : Prmcipimus lissis
bus inrefragabiliter observanda constituit, tradit hostris ut ea quw a multisjam annis per Capi ularia
Isaac episcopus Lingonensisin prsefationesusecol- nostra in toto regno nostromandavimusagere, disce-
lectionis." ' r'e, observare, vei in consuetudinemhabere d eant,
XV. Quemadmoduriiautem imperatores Romani ut hmcomnianunc diligenterinquirant,.et-emi 'noad
antiquilus rescripta sive constilutiones Suas mitte- serviliumDeiet ad utilitatemnostrant vel ad e niutn
banl ad prsefectos praetorio,ut eorum cura propone- Christianorumhoifiinuriiprofectuminnovarest eant,
rentur populis et exsecutionimandareritur, ita prin- et. qudritumDomiriodondnte prwvaleni,ad per ecium
(a) Sic etiam legit Baronius ad ann. 819 et 847,
7*5 GODEXDIPLOMATICUS. — PROLEGOMENA. 74
- usqrie perducqiit. El nobis,otnnino annunlient. quis ,A qua regumCapilularia, sicut in tibro prhno Gapilulo^
indeeeftaiiieiibonuin hqc adimpler.ehabuisset, iit a rum imperialium continelur, capitulo. 28, ut clerici
„v, c. 260; et monachi, si inler se negotium aliquod hubnerint,
Deoet aiiobis.gr.atiaih habeatilbid., ._)'->.
et lib. vi; cdp. 290); Ea deeausa CaroluS.Calvuscuni a.suo episcopojudicentur,etnon a smcularibus.(Concil.
edictum-constitueret in Carisiaco palatio anih-SOJ; TrosL, c. 5). Sane Ecclesia pro3>avil.Gapitulariaim-
s.aluit ut ilhid ii palallo apud Cancellariunrretine- parialia tanquam regularia, ut Hincmarus docet (Fof-
retur, et inde per Missos dirigerelur. Proplereg ne- mula~promoh episa, tit. 18, c. 6), id est, tanquam
cessarium duximus, inquit, ut cofiimendationein-no-- cqnseutanea regulis ecclesiasticis et. canqnilms qui-
strani ex hoc scribere voqaremus. quw ex more.iri- bus Ecclcsia fegitur, et secundum illa voluit nt pu-
nostro palatio apud cancellariuni retineaiuri, 'et inde blica disciplina cdnstaret; Jiam ob causiim Herardi
per Missos noslros dirigalmr; ut nemo per ignoran-. archiepiscopi Turonensis Capitula,,quse consiatessa
tiam,nemo per industriam ab ea valeat deviarei Et _ acccpla ,et abbreviata ex libris CapitulaiJum. expemtd
in fine edieti ista addunlur : Banc atlem nosiram de fuisse dicuntur.ea; torpofe sanvto.mmcanonun...;el
prwsenliienipore-vonstitutionem,salva iiipostmodum, Gapilula Isaae -episcopi Lingonensis,. quae.simiiiter
nt dixinim\'ex Ivec prwdecessorumnostrorum cohstir' excerpta sunt-ex tribus poslremis Gapitulariimilibris
ifttiqne,et in palatio noslroet in civjtalibus;etJin mal- a Benedicto Levita collectis, CanonesIsaac vocantur
lis atqminptacitis;seu in itiercalis retegi; adcogrii- in chronico sancli Benigai Divionensis. Composuit;
tari et observari,ritandariius"(CapW.u Gdroli Gdlv;,. inquit.auclor ejusdem Clironici, ct tibrum qui dicitur
lit.' 55). , - ,, GANONES .ISAAC.eo quoH exlibris canbnum Utiliora
-XVH. Post constifutam novam aliquam iegem, n qumqueeligendo,iriunuiri,volumencoaixlaverit(Tom:I
solebantxeges nostri jubere uti plufima illius exem-. Spicileg. Dacher., p. 416). Eamdem.ob eausam epi-
plaria herent, ut ea ratione bonservari possent et in scopi syriodi Meldensispelunt aCarolo Calvo ul Ca-
publicumemitti; CarplusMagntisCapitulare aiini 812. pitula ecclesiasticaa domnoCaroloMngnoimpsratore,
cbnstftueus. quod datum, est missis dqminicis ad necnon et.a doninoLudovicoPio augusto protnnlgata,
exercitumprompvendum, ita jubet in.capite octayo: otinixe obsenari prmcipiantur (Gonc-Melpl: c. 78).
is.ius Capitularii exempla quatuor vblumus ut scri- Et in synodo Ravennalensi habita anno 904, cui
bantur, et unuiri habeant missi nostri\. alterufn cotnes Joannes. papa IX et Lamhertus iniperatoi inferfue-
ifi-cujus minisleriishmc.facienda suiit, ut aliler non runt, ante omnia iia.slalutum estde observandis
fabiant neque missus liostef negue comes, nisi missisicut eorumdem prineibum Capitularibus : Si quis sancto-
&nobisCapiti'is ordinaiumisU.Te.ft.iumhabegnt rum Patr&mregulas conleinpserit;et gtoriosissiniorum
nostri qui super exercituni nostrum conslituendisutil. imperalornm; Carpli .videlicet Magni,imperaloris, et
Quartum habeat canceUqrius hoslSt .(Capittfl i, an. Ludovici atque Loiliarii; necnoti et filii epis Ludovici,
812, cap. 8). Ludovicus Pius ih epistola generali-do qum de .ecclesiqsiicisdeciniis in eorum CapituLaribus
formuia Io.stitutionis-canohiesemissa per provineias statuta alque sancita sunt non obset:vaverit,-etqui dat
anno -816,jubet ut fofmula. illius exempiar apud ar- et qui recipit, aucioritaie sanclm sedis_apostolicwet
marium palatii delineatur, ut. eo ptobari patenter' sanctione.sahctm-synodi,excommunicationisub.jqceab.
ftossit quis emn incuriose transcripserit^,vel quis ali- Quam constilutionem ediclo suo confirmavit et.expii-
quam ejus parteiri. delmncarit: Idem jn privilegio cavit ideni Lamhertus; ul inveni in veten codice ms.
quod eodem anno coneessit.Hispanis qui in regnum . hibliolbecoeThuanoe,in-quoitaJegituri Itent exlegi--
Francorum perfugeranl ut se Sarracenoriim- iuinia-JG bus Romanis -a domnoLamberto imperatore, promul-
nitali subtraherent, .jubel ut illius Constitutipnis gatis, capiiut. -11. Si quis sanctorum Patrum regulas
varia fiant exemplaria;-fMorttw unurit in Nprbona, contempserit,et gloriosissimorumimperalorunl Caroli
alterutnin Carcassona;teitium in Rosciliona,quartum et Liidovici, atque Lotharii it Ludovici fitii ejus, de
ihEmpuriis- quintum.in Barchiriona, sextum in-Ge- decimis in eorum Capiiularibus statula et sancita
runda; -seplimumin Biterrk haberi prmcepiptus,~et non observaverit,easqni alibi nisi inbaplistnalibus ec-
exemplareorurii in archivo palatii nostri, ut pr,mdicti clesiis absqueconsensuepiscopidare tentaverit vel reli-
Hispani ab illis septem exemplaria.acciperpethabere nere pfmsumpserit, et qui ,dut et qiii.recipit, eisdem
possint, ~etper exemplar-^quodin palatio retinemus, consiitutis percellatilr. Quod si neque sic correxerit,
ii runum querela nobisdelatd-{Uerit, facilius possint auctoritate et judicio sarictw sedis -apostoHcwtnodis
definiri.- omnibus subjaceal: In eodem codice Thnano exstat
XVIU. Yeruraenimvero quanquam .universis im- constitulio ejusdem Lamberti : Ut omnis decimalio
posita esset necessitas servandarum constilutionum episcopo vel.ei qui ab eo subslitutus est, prwbeatur;
quae in Capilularibus continentur, quamdam tamen quatn Bafoniuscum aliquot aliis Capituiis edidit ei
eximiam auctori.tatem obtinebanl in causis ecclesia,- codice scripto Anldnii Augustini, et Ravennaterisis
stieis, adeo ut plurimus.iliis-honor lialiilus Sit ab concilii dccretis subjecit. Binius vertf attexuit con-
episcop;setiib aliis divini nmneris minislris,-quipari cilio Romano ejusdem anni, putatque' esse canones
eas reverentia prosequebanlur ac sacrosanctos cori-. concilii, anonyitti, sive ignoli.' Hunc secutus esl Gol-
ciliorumcanones. Episcopi namque apud martyrium dastus (Tonu III Conslilut.,impeiial:pag.%)d), qui
sanctseMacrae.congregati anno-881. de statutis a-se ;j) Capitula ista ait Statuta a Berengario imperatore
in haesynodoconditis italoquuntur in prsefatione: fuisse anno 905 in conventu Ticinensi. Verum Capi-
Ab emnibus qiii jusie et pie in communionecalholicm tula illa ex codiceAntonii Auguslini edita esse.Lam-
Ecclesim,quw Christi est corpus, viverevolunt,,ea quw berti imperatoris nullusest dubitandi locus post te-
sequunlur, Domino mediante, observari decernimus; stimonium codicis Thriani, prsesertim si quis synodi
non nova condwites, sed qum a majoribus nostris se-_ Raverinatensis constitnlioneiri conferat- cum. san-
cundum trdmitem sanclarum Scripturarum staluta; ctionc imperiali: Verum ut ad id unde paulisper di-
et a Christianis imperatoribus ac regibusprqmulgata; gressi sumus-nostra redeat oratio,sicut episcopi ac
^lusquead hwc pericidosanostrw.infeticitatistempora reliqui ex ordine ecGlesiastico parem' reverenliam
fuere'servatUjquasi iuminain malignoram hominum tribuebant Oapltularibus et canonibus}ita Regcs ,n.o-
tenebrasj qum excmcant diffidenlimfilios, devocamus.- stri JSari auctorilate ea pollere volebant,. nequein-
Sed insigne inprimis esse videtur testimonium epi- fringi aut violari tanquam superflua-sinebant ab hls
scoporum apud Trosleium in pago Suessionico con- = qui sacros canones silii sufiicere prsedicarenl. Nam
gregatorum ahno -909,-qui regum Gapitularia vocant quamvis leges civiles no.ndedigrientur sequi divinas
canonum pedissequa, lioc Joquendi modo,.quamvis . regulas,- -ut Impcrator Juslinianus ait (Noyetl. 85.
non admodum Latino ,. signilicanles ea secundum Vide'etiam c-1, ext. de novippet. nuniiat.), sciebanl
post canones locuni habere in Ecclesia, et pari cum tapien pr ucipes nqstri leges quaecanonibus noii ad^
canonibus auctoritale vigere. Itemque et canonum versantur, iraiolatas esse.debere, neque ciiiquam li-
prwcipiunlinstiJuf«irinquiuntjsimulqueeorumpedise-• • cere legempefruriipereaJjeislatampenesquosDeus
PATROL.XCVII. 3
*8 . B. CAROLIM. OPP. PARS I. SECTIO PRIMA.i 76
^ohiit esse irbitriiim legum eomJendaram. Itaqtie Asoeculis, velnti Regino, [Burchardus, Ivo et Gr tia-
Carolus C.ilviis in Gupilulari Tolpsano anni 844, nus, plurima ex Capiiularibus tiaiistulerint in mas
post constituta Capitula ad ne tranquillitalem publicam collectiones, aliquando Isuppresso vel supposito ntf-
perlinenlia, demilm edicit illi-sibiepiscopi illa rejiciant mine, quemadmodum recte monuii Franciscus lo-
prajtextu carioitum,tanquam salis superque rcns (Dissertal.jur. canqn., pag. 170), vir litler rurii
sint. Ut Episeopi, iuquit, siib occasionequasi aucto- nostrarum peritissiinus.' Et Regino quidem, ,I\ et
fitaietn habeaiit canbmlm, his consiituiis exceltenlke Gratianus fre pienter nominant Capilularia. At ur-
noslrm nequaquam restdtant aut negiegant (Capitula chardtis-,cum Reginonemcompilafet, niaiuit ri daix
Caroli Cutv., tiU 5, cr8)» esse et mcndax, et qute hinc accipiebat Capi ula,
XIX. IIJBCtanien daroli cura, si sapientiam epi- tfibuera conciliis quibiisJam aul Patribus and uis, -
scoporum illids a_vipaulo atlenlius considerarc vo- quam Regibus nOstris!. 1 (ijtiodFraacorjnn appell tio,--
liimus, supervacanea forlassis videri poterit." Nam qiia lieginonis atque Wuikiridi etiamnum aevoglo- -
episcopi, quod saiis.intelligereBl Capitularia regalia riabantur reges Germandrum, usurpari desiisset' -lafe
esse utilissima ad conservandam disciplinam eGcle- Biirchardi, adeoque exuia a Saxonibus esset o nnis
siaslicam, ut supra vidimus, magbum illis honorem GapifularhmiJslonmi reyerenlia-.BarcliarJus (!i>. v,
ubique habebant, ea assidue legebanl et pervolula- c. 218 et seq.) euim seriicl lanlum expresso no aine
bant, his utebantur iri omnibus «oecasionibus;deni- cilat GapilulaGaroli Magui, sicut addat illa -ab epi-
que, quod est omnino magnilieumad laudeni el glo- scopis*collaiiilata fuisse [apud Aquisgraniim, aP qui-
riam Capitularium. decrela in iiiis perseripta epi- ibi'bitan his non usurtis. Sed nos ejus fraiides libi
scopi transcribebant in eonciliis gwneralibusac pro- g siepe deieximus, (inn ai Iteginoiieiit cf Gfatiai uiii-.
vincialibus, tuin eliam ih dioscesanispresbyleromm tum eliam in tio't.3adCppituhriia.
suorum synodis. Neque vefo ir.eunda iu lioc-loco est XXI. Tamenelsi mulia magnifiea dicta" hacl rius'
longa et serupulbsa enumeratio ^apitulorum rega- sint ad laudeni et gloriani Capitularium, nalla t meis
lium, quorum verba vel serisus reperiurilnr in con- fes eorsimtlignilaiem-,ihajestatem, aucloritatem deo
stitulionibus episcopalibusqu_epost edita Capilularia coinmen.lat ac obedientia etobtempeiatiopinfi cum
promulgatne surit. Legantur tantum sancfiones con- liomanorum," qnos yiri) docti aiino^armu par iss<5
ciliorum ei synodorumillius sevi, sive qfirein Franeia. <liiii plegil)us iegunf nostroruhi, et earum obs"rva-
iioslra perscriptse sunt, sive quai in Geriuania el-in tioui_sesJ obllgavisse.Hujus porro rei probatio s liai-
llalia, prsecipne^veroconcilium Melderise,Reiuense Ufr ex epislolaquadamjLeonis quarli aJ. Lotha iuni
apudsanciam Macram, Mognntinum'anno 888 habi- impmilorein scripia, quam Ivo Ct Gratianus feci ant;
tura, Coloniense'-sab Carolo III impera.ore celebra- HiBcsunt ejus verba : De Gapitulisvel pfwcepti hn-
lum, Triburiensc et Trosleiantim, tum etiam Capi- perialibus vestris veslrommqueprmdecessorumirr fra-
tula Herardi archiepiscopi Turonensis et Walterii gabiliter custodiendis et \conservandis,quantuin ~vtui-
episcopi Aurelianensis. Scilicet episeopi mullum mus et valemus Christbprbpilio, et nurie et in- vunt-
6p n*seponebant in discendis Capitularibus, quia nos conservaturostnodisqmnibusptofiteinur.Etsi for-
ralionem de his reddere tenebantur' in placitis gene^ tasse quilibet alitef vobi§dixertt veldiclurus fu .rit,
ralibus, hoc est, in publicis regni couventibus, ut scinlis eum pro cei'tb\riiendacem(Ivo, p. IV, c. 76,
cblligi potest ex epistoia "28FrolhajJi episeopi Tul- et ir Pdiiorm., c, ii$7\Grati"an: dist. 10, c. 9 De-
lensis ad Hctti -archicpisGopum. Trevirensem. Nuiic r> J Gapit.). Hdcarguinehtum acerbe ac invid.ose tr clat
est
autem, inquit,_t»proxiino placituin, quo sine dubio Carolus -Molinoeusin Jibfo de Origiue, Prdgress , et
sciscitabilur de-obtemperalionemandati sui Domirius Excellentia'regni et nionarchia. Francorum (§ 1 5et
mandali. Prxterea, quoniani eadem Capilularia valde seq.) •,perstringens vefhis asperioribus amhiti nem
favorahilia eraiit ecclesiis et personis ecclesiasticis; et usurpatiohem sequehtiuni poniiiicum Romano um,
quse hiuc multum juvahantur et attollebantiir, ne- et -cavillalionem"fet imposturas canonistarmn, qni
cesse erat illa- seire, ut usui esse possent- quolies fion sunt verili prsefatum Lebnein arguere ign ivim
de eonservanda diseiplina ecclesiaslica aut de rebus et tiiniditiitis, quasi melu sic scripseril et prof ssus-
Ecclesiarriih agi coniingeret. Earii oh causam in si!. Aique ut oslendat v;ina'met stoii.Iam esse e rum
eodice Capilulorum Caroli Calvi (Tit. 46., c, 1) vide- mterprelationem, addit [eumdcm Leouem ijuar um,
mus Frodoiiium episcopumBarcinonensemjura sedis iinperatori videlicel subjeclum,- coram Ludovi o II'
suse adversus Tyfsum presbyterum Cordubeasem pwefali Lotharii lilio caiisam dixisse, ejusque ju icio
tuitum esse auetoritate Capitularium Caroli Magni st.se purgasse, hoxoequeiia exempium esse,- rgu-
et LudoviciPii. Sic Ermengaudus episcopus Urgel- menlo capilis, Nos si incompeteiiler(2; q. 7, c. 41).
iensis, qui sanclus fuit, eorumdem. Capitularium Denium, ut noiam timulliiatis et ignaviai amov at a
proesidiOTecuperavit anno 1024,Ecelesiani quarndam fama ejuslem Leonis,"-iffert exeniplum Sarrac io-.
{AppendixCapitu!ar.,,lit. HS) qiiam Abbas sancfce rum ab eo devicloruin, xiuorum alii slrangulati fiie-
CseciiiseElmlilensis pervaserat-. Et eaiem lempeslale iuiit in portti Osiife, alii iu serviiutem abrepti, uo-
consultus ah episcopoquodam provincis. Rheriiensis, rum opera usus est ad rpsiauranda lempla ct m nia
ut reor, DrocoBellovacensisepiseopusquid ag&udum,. Urbis Romse in pracedenfibus Sarracenorum ii iir-
sit de bis qui clericos verberaul, postquam lamlavit " sionibus deinojita (a); Gerte si quis paulo aflei tius
episcopum quod- illbs- exconimunicasset, subjunxit legerit quje in Geslis ponlificalibus legunlurde lec-
constitulioneih quae de ea re cxstat in libro sexfo lione ejiisdem Leonis, is facile animadvertetpr ci-
Capilularium (Ibid. iit. 146). Capitularia enim, quod puam illius causam luijsse mefuui Romanoru cx
ssepe dicendum est, eranl valde favor.ihHiaEcclcsioe Sarrac?nis, propter quem illl magisJii Leonemq am
et utilissima, ut legitur etiam in leslamenio Adeladis in quemvis alium inclinajrun'• - -
cujusdam, quaj.anno JEXV regiii i-egis.Hearici.dedit XXil. Faienrhip.1sahs[est istani canonistaru ad-
inler alia EcclesiseBarcinonensilibrum Garolisanctm nol.ationem quam Molinajus refellil, neque v ram
Ecclesim utillimum-,in tribus corporibus divisum, id css:e neque- honestam pfo Leone et pontiiice edis
est, ut ego quidemJnlcrpretbr, postremos tres libros apostoTieaj.SeJ considerandum est deteriore 1lam
corpus Capitularium conslituebanl etiamdivisi-loco. lempare ih aninios eordm hnrasse, cum ii qui tmn
XX. Adeo autem Yerumest Gapitularia esse favo- ss studiis litterarum applicabant, nihil ferme di re
rahilia Ecelesice,ut prseterquani'qnod eoruih decreta possent nisi earum igndrai.tiara, exclusa vide icet
repelebaiitur e't describebantur in Synodis.cpiscopo- penitus et inexsiimmactabonaiumartiumacve eris
rum; u't obse.rvatumeliam.esl ab AntonioAugustino prsesertim hislorii» cognpone. Itaque Baronius, ne-
\Lib. u.-de Emendat.Gratiani, Diat. 10), proelerea glecta ac sprelaistaj canonistarum opiriione,a iam
qui collecliones canonum adorriarunt sequeniibus viam iniit expediendi se a difficullalibusquseir hoc
(a) Vide Gratiau 25, q,- 8,- c. 7, Igii~ir, et quse illic.adnotanlur a eorrectoribus Romanis.
' - ' CODEXDlPLOMATICUS.— PROLEGOMENA,
ti 78
jpislolseLeoiiis.Traefmehto.oecurrebantliomini.anna- jfcpropriurnquevigorem oblineat (Cratian;, disl. 10, c.
lesEcclesiaslieosseribenlrin urbe Roma (Baron. ad 1S). Ivo et Gratianus, qni locum isliim nobis cori-
an. 847). Primum igitur coniendit hane proiiiissio- feervaverunl-,nuiiani hicJsiidovicimoiitionemfaciuntj
nein a Leorie factam faisse ex pacto et eonventoin- sed LGtharii lantum, lahquam ad iihim-soluin scri-
ter cum ct Lofharium Ludovicaraqua filiimi ejus pta sit epistola Lconis. Faisus. esl itaque aul fallere
iniperalorcs ihito; isios liberam el- canonicam e!e- voluit Baro.niiis,-cuni postulaliOnomistain ad Lotha-
xtioueni futuri Romani pontilicis promisisse, et-Leo- rium et Ludovicumfactam esse scripsit. Porro de-
nem vice versapollicitum esse servalurdm se illibala- crelum Lofbarii qnod "coriectores llomar.i "ac post -
)ura hmperialia-.Leonis gorro verha ad Imperatores eos Baronius cxislimarunldatiiin esse ad pqstulatiOT'
ha.csunt: Inlernos eitxos pacti scrie statulitm est el% «em Leoiiis qnarli, quodque illi descripserunt ex co-
confirmatumquod eteciip ei consecraliofuturi Romani dicelegis-Jjangobardoruni, diu anie promulgatum
pontificis-lionnisijusle 'et canonicefieri -debeat(Ivo; p. fuBiflt quanv idem Lco locareiur in sede beali Peiri i
"V,c. 14. Gratian; rfisf.-"65,c. 51); I.lam porro Leonis coiiditnin 'enim a Loiliario fuit anno 824, tcmpore
parisepoilicilalionem de conservandis ^uribusrimpe- Eugenii secundi, ut legilur in veleri codice ms. bi- .
rialihus explicandam esse ait Bar.onius"ex epistola Miolbecaj-Thuanse, et in colleetione canohum Car-
Nicolai primi ad Michaelem imperatorem scripta-, in dinalis Deusdedil,ox qua Holstenlus Capituiare edi-
qua legitur ponlifices pro cultu leniporaliuriilaiilum- ditin quo caput istud conlinelur •(ilij. rom.II Capi-
riiodoreriim imperiaiibus legibus utii iular.,p: ZiSet 129i). Itaque. e.tiam ex hoe capite
XXIH. Adversus lraric Baronii senientiani siVe corruit etopiiiio Baronii Lotiiarium de pactis initis inter Leoiiem
Ecriptipnehi mullaTeponi possuiit quaj Capilularium h, papam injperatores verum est et Ludovieum.
regiorum aucloritalem sarlam'tectamque et illiba- eumdedi XXY/Neque hiagis" quod ait Baronius
tam prsestaiit. "Namprimo-.manifesium est ex textu Leonempervicisse ne eleclio-Roinani ponti-
epistolse Leonis delatam adversus eHin querclani ficis fieret nisiremisisse ex canonum .prascripto, et eosdem
fuisse ad Lothariuni imperatoreiii, tanquam is Capi- imperatores conrtrmalionem-,'quam sibi
tularia Regum Francprum 'coniemnerel-..Ad qiiam vendicabant, Roniani pontificis elccli, velqualecun-
ermilnatioiieiii ille, .infuriam "suam ulturns, ac sui que aliud jus qtiod sibi in ejusdem electione vel con-
Sfeeurus, respondit se -ea, velle ' irrefragabiliter iu secratibne arrogare tentassenl.,Nam-si verba Leonis,
sevum conseivare-, niagnumet impndens mendacium quaj'paulo ante recitata sant. absque iillo prayudi-
esse.asseverans qwidquidcoritra •tlicfum fuerat impi-- tio leganlur,uLelectio manifesium crit""consensisse quidem
ratori. Hanc inlerpreiationeui, quas alioquimaiii-' imperatores Romani pontiiicis iieret juste
fesla et cuivis obvia est, debemus Bartholomseo et cqndnice, sed tamen" eosdem non^abjecisse jura
Brixiensii cujus hoecsunt verlja : -Loiharius audive- imperialia, imo iila expresse sibi retinuisse cum
rat quod Lco papg nolebat leges' servure imperiales-. decreveruut uti ea electio juste fieret-,id est, secun-
Unde interrogavit de hoc pdpam an essetverkin. Quare dum mojes antiquos-, servalo jure imperatorio, ita
Lep scribit ei, et d.cit qaod ipse vuli leges observare . ut electus pontifex rion prius consecrctur quam sa-
cfaiheiitum fidelitatis faciat coram missls iknperato-
irrefragubililer, et qui aiiter dicit; mcndaxest (Gloss. ris, EITUet consueludinea'b fariperatore
in ~c. 9 de~Cupitulis, dist. 10): Deinde "Baro,Jus_ qui CAKONICO
quamvis paiilo infra"fateatur Leonis verba essein-" __diriguntur, tri legjtur in coricilio Ravennatensi (Vi-
de tom. 1 Capitular.,. p. 648). Alque Id-adep certum
teliigenda de libris Capiiularium-,luc laiiren, ubi de G' ( est, uietiani mortiio Leoiie cum Benedictus III ele-
verosensuagitur istiusepistoICe,qtiseinilla-dicuntur
de conservandis Capituli-.et prseceplis imperialibus, ctus fuisset, cterus et cuncti proceres; ut legitur in
Ea transfert ad jura iriiperiaiia, generalibus verbis Gestis ponliiicalibus, decrelum cbiiipoiientes,propriis
minuens aucforitaieiii eorum quse de Capi.ularium manibus roboravere;et, ut ionsuetudoprisca exposcit,
observalionedicuntur. Deniqne jura iila imperialia invictissimisLolhario ac Ludovico destiiiavere augu-
explicat cx episiola Nicolai primi ad Miehaelemim- stis. Peniqueidehi.Benedictus non anteordinatus est
venientes in Urbeni legati- imjjeratorii, ejus
peratorem Coiislahiinopoiitanuin, in qua nulla Capi-; quani
tularium niftntio exstat neque cxslarep"oles!,<et in eleclioni consei)'serunt.Cseterum eiiam diupost ista
eleitiones Roihanorurii ponlificum indigue-
qua verbis tantum generalibus seriptuiu esl Ghri- lempora
Stianos imperalores prd ajferna vita Ponlificibus'in-- runt prsesenlia eorunidem Missoruni;quemadmodum
oliin dicfum est ad Agobarduni;
digere, efpuntifices pro cursu temporalium tantum- plufibus XXVI. Verum ut ad Capitularia regiim nostroruin
modo rerum imperialibus leiibus ufi;" id est, subja-
eereijuidem pontificeslegibus civilibus ralione.rerum redeairius, quamvis noo reperiamus Romanos poijti-
fices ante et post Leonem quarlum vixere, pol-
temporaiium, non vero ratione person» : -ep.scopos licitosqui
enim essedeos, et deos.ab boniiiiibus judicari non ribus esse observaturos selegesinieisdem Gapitula-
perscriptas; hinc lamen facile colligere possu-
posse, ut aiebal GonsisniinusTmperator. Naia quod mus subjectos illis fuisse, quod et ipsi iriterdum Ca-
Baronius ea Nicolai vei'ba, ut congruerepossenl cum observalionem cOmmendaverunt,et eo-
cpislola Leonis quarti, Interprefatus est_.depanlifici- pitularium
busiiomaniSi cuiii generaliter de omqibus episcopis rum causaj ac lites a judieibus iinperatoriis judicatse
inteiligidebeant-, iam alienum esl a serisu verbotuin D i sunt: Gonslat quippe Joannehi IXln synodo Raven-
Nicolai, ul nihil alienius esse "possit (Nitol.Iep. 8; nse/ celebrata anno 904, sliggessisseLamberto impe-
Gralian. dist. 10, c. 8)i - : ratori; qaisacro conventtii intcferal, utiGapitula
Caroll esse ju--
XXIV. Rui'sumiBarenius, ut opiiiiqneBi.suani de' beretretMagnisuccess6ruuipie_djusinvioia.ta
Lambertum edidisse decretuih de ea. re se-
pacto facto inter Lconein quarium el Lplhariuni -ac cundum suggeslionempontifnis. Constatpra?ferea li-
Ludovicumimpei'atoros coniirniSt, ait iUum ea tem- tem"de subjeetione moiiasterii Acutiani sive Farfensis
pestatepeliisse ab ijsdem imperaloribusaiti lex Ro- in ducatu SpoIetaiiOj^juaeeratinfer Paschalem pri-"
mana deinceps suum robur propriumque vigorem. mum papam Romanuni et mouaehos ejusdem mona- -
obtineret, annuisse porro postulaiis papseLothariuin, sterii, judicatatiiJuisse a judicibus ihiperatoriis anno '
cujus decretum de ea re describit ex libro sqcundo 824, -prsesenteet non repugnante Paschali, illumqiie
legis Liingobardorum. Anlequam vero islam.Baronii acijuievissejudicio quo lihertas ejiisdemmonaslefii
observationem exculiamus, monendus est lector eam sancita .esl pei-prseeeplum
non.esse Baronii, sed correcioruai Roinanorum, qui Andrsea Ducliesnioeditis. hnpe.iale. - Exstat viro
adcaput Veslram, dist. 10, conjeclurani fecernntde XXVH.Sed nihil illustr.ius ad asserendam dignita
re quam Baronitis postea uli ceriam tradidit (Ivo; p-. temel auctoritatem judiciorum iiiiperialium, aiTerri
iv, c. 181). H.cc sunt verba papa;: Vestrqniflagita- potesf, quam id quod de Gregorio IV nairat auctoi
mus clemeritiam-ulsicut hactejiusRomana lex viguit ejhsdem Ghronici. Forte ea Ludovicus
absqueunivefsis-propeltis-, et pro nutlius persoria ho- Pius ihiperalor legatos Romamlenipeslate misit ad jusliUas fa-.
minis reminiscituressecottupta, ila nunc suum fobut ciendas Josepliuni
episcbpum,ut reor, Eporediens^iai.-
19 ' B. CAROLIM; OPP. PARS I. SECTIO PRIMA. 80
'
Leonem comitem, el Adetbrandum,ac forlassealios. A _ ut Gregorius, advocalus pontificis, relraderet sas
Cuin illi residereni in juiicio Ronioein palalio Late- curles Audulioadvocato ad partem bujus monast rii;
ranensi,proposita est coram eis controvcrsia de qui- quodfacere noluit. Sed ct.ipse apostolicus dixit no-
liusdam possessionibus quas lugoaldus abbas ejus- stro judicio se liiinime credere, usque dum in- rse-
deni monasterii Farsensis aiebat pervasas fuisse ab senlia domini impefaloris simul, venircnt i (C ron.
. Adriano et Leone p;>nliiieibusRomanis, injuste vero Farfense apud Duchesn.-f. IIt, p-.656).
retenfas ab eorum successoribus Stephano, Paschali XXVilL Ad confirmandarii denique "Franc iiiri
et Eugenio; Cuni primo die finis causa. imponi non , principum legumqueE|rancicarumauctoritatem e iam
potuisset, res dilaia est in posterum. Tum vero,- au- in causis episcoporum uibis a.ternoe,sive iili ac ores
ditis ulriusque parlis i'alionibusac matiire discussis, essenf, sive d_efeusores,iomitti "non debel ppi lola
pronuntiaium est secundum moiiasterium. Verum Leonis papsead Ludovicum imperatorem, cujus fra-
Gregorius papa noluil starejudicalis, sed a missorum "gmenlumexstat apud IvoriemetGralianum. Sed nler
imperalium.sentcnlia appollavit ad imperalorem. In quam nos illud releramus, admonendum vidclui cyi-
quo maxime-elucelvis et amplitudo auctoritatis im- stolam islam Leoni.quarlo tribui a Graliano,-Co rin-
peratorise. Isiius memorabilis ac valde singularis gium lamen putare illaifi esse Leonis lerlii, e iri
hislorioc memoriam debemus eldem cbronico Far- primis argumenlo quod Ipeonequarlo sedente su' jinS
fensi; cuju.-r-locum, licel sit valde prolixus, hic imperii penes Lolharium fuerit, non autem hes
lamen integrum describere opersepretium Cbsepu= Ludovicum. Deinde f«jud neminem veterum cri^
tavi. ptorum reperitur intereessisse siniullales ali uas
« Dum.Joseph cpiscopus '-el Leo comes, missfdo- g. inter Leohem quarlumjet Lothatiiim. Al ver ex
niini Hludoviei imperatoris, residerenl in judicio Eginhaldianhalibus liquet commotumad\"ersus eo-
Romsein palatio Lateranensi in prsesentiadomni nem terfiuni fuisse Luddvicum Pium apho"8IS; quia
Gregorii papse, ibique adessel Leo episcopus et bi- cum conspirationcm advjefsumsehf.lam delex'-set-,
bliolliecarius sanctoeRomanajEcclesisc,et Thcodprus omnesittius factionisauclores ipsiusjussu fueran tru-
episcopus,Cirinus primicerius, Theophilaplus num- deferre cidati, plivatavidelicet' aucloritaie sua, cum rem
miculalor, Gregorius filius Mercurii, et Petrus dux debuisset ad arires principis rerurn do ini:
de Ravenna, et alii plurimi, venit domnus Ingoaldus Addit Egirihardus Leonein purgai-ese studuisse pud
alibashiijus monasierii cuni Audulfo advocato, et re~- Ludovicum,missis ad ejnm legatis. .Probabilea item"
iuiil quod domni Adrianus et Leo pontificesper for- est scriptam missairique eodcm lempore""a ^one
tiam invasissent res hujus monasterii. id est, curlem fuisse epistolam ad Ludovieum, de qua hic ohis
Corvanianum, et ciirtem sancti Viti quoeest in Pal- mentio est. Coelerum,Conriiigii conjecturam a<1u\af
mis, el curlem sanctseMariscin VicoNovo,et curtem Ivo Carnotensis, qui cpistolamillam a Leone si ipli-
I.i Rariliano, cum rebus et familiis; unde tempofe citer scriplam docel, neque Leonis tertii nec q arii
Stephani, Paschalis, et Eugeniisemper recfamaverat, numerum exprimens; Admonendumprsctcrea n ces-
et justitiarii riiinime invenire poterat. Tuneipsimissi sario est fuisseper ea leinpora ih urbe Romaju ices"
el judices, quibus doiriinusimperalor in urbe niamia- imperiales, illic assidue morantes ad delibcr idas
verat ut de hoc facerent justitiam, propsente donino liligiosascontenliones, el regiam dignitatem se >iper
apostolicointerrogaveruni advocatuin ipsius aposto-' fuisse Roniaj suisqueconfiniis usquead iinemdi runi"
lici nomine Gregoriumquod exinde dicerel,.Qui dixit g( ejusdemimpefatoiis, ut [docetvelus Scriplorqu" suh
qiiod ipsse curles ipsi moiiasterio nihil pertinererit. nomine Eutropii Longobardi solel laudari. It ique'
Deinde advocatus domni abbatis oslehdit monimina quoties aliquselum causbesive leves sive graves Jci-
ex ipsis, et eonlinebatur. in eis qualiter Insilberga debant, judicaljantur a judicibus imperatoriis. uod
abbalissa, Saricti Salvatoris de Brixia easdem curtes si quis sibiJnjuriam factam esse querereluf,-»)!??eba-
iri hoc monasterio per ipsa moniihiiia delegaverat, et tur pro tali negoliolegalus ab imperatore qki dil geii-
aliud monimen quod Teudicus dux eidem Ansilbergoe ler examinarelrei verilaiem,ul ait hiem auctor. \wca
filisesuoedouaveral, et praiceplum Desidcrii i'egjs et ergo quidem Romani, u? ego quidem arbitrof,. lale
domini Caroli imperatoris, quibus ipsas curtes cum tractati a J^eone fuissent contra legis ordinem, ue-
omnibus ejus pertinentibus in hoc monasterio coiifir- relamque propterea suain adversus eum ad Lu ovi-
maverant. Tunc supradicti missi ct judices eos re- cum imperatorem, velui ad supremum domi uni,
gua;liare fecerunt, fideijussores. ulriusque secimdum' retulissent, istequehaud dubieLeonem redarg '"set,-
suam legemponenles, et ut alia die ad idem placitum missurumquese esse legaios scripsisset qtfi rei 'eri-
redirent jusseruht. El sic venil domnusabbas et ejus latem inquirerent, Lep ad eum rescripsit :parit runi
aiivocatus una eum testimoiiiis, quoruni-nomina surit se eorumjudicio, rogansj tamen jprincipem ut iros
Gradolfus, Guasperlus de Reale, qui sic testificati sapientes et Deumtimeriles mittat. Nos si inco ipe-
suni, ul relatum est. Goiitraquoeprsediclusadvdcatus tenler aliquid egitnus,linquit, et in subdilisjuslm legis
ponlificisnihil contrarium dixit nec poliiit, quia bonl Iratnitem non conservavimus,vestro ac missorun ve-
homines visi sunt ei. Iterum venit Joseph Castaidus strorum cuncta volwrius^emendare judicio :.quo liam
Realintis cum bonis et veracibus bominibus; et in-' si nos, qui aliena dcbemus corrigere pcccata, p ~ora
terrogati per sacramentum quod d.omindimperatori ID committimus,cerle non 'veritatisdiscipuli, sed, uod
lecerant, testimdnium supradictorum virorum Iauda- dolentes:dicimus,erimus pree cmteris etroris tnag slfi.
verunl, et quod hen.ein onmihus recipi posseiit affir- Inde magnitudinisvestfmfnagnopereclementiami plo-
niaverunt; etieorsim interrogaii sunl; quorum pri- ramus ut tatesad hmc,qumdiximus, perquirenda nis-
nius ait: Ego scio el bene memororquoniam tempofe, sps in his parlibns dirigckis qui Deum per~omriii ti-
Longobardorimi.et doinim .Caroti imperaloris' ipsas tneant, et cuticia, queniadmodumsi vcslra pr sens
curtes ad partem monasteiii vidi, et recordoribi prw- fuissetimperialis gloria,\diligenter exquirant. E non
pbs'ilosJounnem et Petrum el Christianum,irionachos tanlumhmc solaqiiw snperiusdiximus, quwrim snl
ipsius' tnonasterii, usque dum per 'fdrliam prmdicli examussimexagitent, sed\sivemiriora sive__eliamma-
Pontifices exinde toltere fecerunt. Similiter reliqui jora illis sint de nobisinaicala negolia, ita eorum un-
dixeruni. Deiiidevenerunt Iioniet veraciprcs homines cla legitimo terminentur\extimtne,quatenus in p sle-
duodecim,id est,J6annes, Clariss.iinus,Meilio,Teuto,' rum nihil sit guod ex eis, iridiscussumvel indi/fin ~ tum
Caslinus, Audaeius, Alboin medicus, .Gualispeftus, remaneat (Ivo, part. y, \c. 22; Gratian., n, q. , c.
Constantinus.Nolarius, Pelrus, Fratellus,' Hydericus
Scabuius. Hi onmes interrogati quid de ipsa causa XXIX. Putant plerique inlerpretes juris can nici
scireiit. similiter dixerunt. Post hsec Audulfusadvo^- el theologi scolastici, proeserlimvero ii quibus aut
catus jiir|tv]ti;"dicens: Perista sqncia quatupr Evan-~ diigo aut mens fuii lialica,"ista speclari noji de iere
geiia,quiks}cM.istijestesdixeruni, ita fuit verum.H;e"c tanquam si papa fuerit subjeclus auclorilati ini ra-
BupratUfiti' missi sive judiccs audienlcs jujicaveruiit loris; sed qiria prse niniiahumililate se sponte ub-
81 CODEXDIPLOMATICUS.— PROLEGOMENA:
'
licerevoluilejusjudicio, adeoque optis hoc' esse, ut-•'Adii) jnrejurando. purgavit,' el inierfeciores prwdicio
ipsi loquuntur, snperefogaiionis, et non debiti: -Tuin, quia de famiiia sanctiPelri erant, summqpere
posseeriimpapamexhumililate-elprobonopacis sub- defendens^mortuosvetul mafesiatis reos condemnabat,
miteresejuuicio allerius: Islam interpretalionem hau- .jur.eqiiecwsos prominliabat. Cum itaque sic salisfa-
sisseillosconstatex-glossaisiiusnostricapitis, quam -ctuniesseliniperalori,-et rursum Taschalis ad eum.
poslea verbis magnificis, uf Jerme amal posterior - excusationem suam misisset per -legatos, accusatio
adulatio, mullum amplificarufil. Quidam, inquit -ultraprogressanon.est. Ex quibus ompibus.intelligi
auclor Glossse,conquercbanlur de Leone'papa apud potesi.accusationes quoe fiebant per Jlias lempestates
Ludovicumde injuria eis facla. Papa, committit' se - adversus.pontificesRomanos, cum_de-hdhiicidii cri-
imperialijurisdiclioni, et rogat Ludovicum imperato- -mine agebatur, ad imperatores delatas fuisse, niissos-
rem ul tales nuntios' triiltat 'ad hmc inquirenda qui ,que ab illis legatos qui fei veritatem inquirerent.
Deiimlinieant, et qui vicem iniperialis gloriw sic exa- Nam si uulla in lnijuscemodi rebus erat aucloritas
minent ct diffiniant,~ntnulla possitin posterumdubila- . inq)ei'atoris,. cur Leo III legatos adJjudovicuni Tium
lio remanere, eliamsi majora opponantur ei quam ca • misit, qui ei dejis qum Dot)iino.suoobjiciebanturper
qumdicta suni. Et mox ad-iit : Hic~papa se subjicit omnias«(is/ecer.MHt.'Cur.Pascha]is duasad e.uuilega-
diiorumjudicio, quod facerepolest, ut ff. dejuris. om. tioncsmisii ul innocentiam suam probarel?Cur se ju-
_?«,esl receptuhiiAiunt constans esse nerainem a mi- rejurando purgavit coram judicibus imperatoriis? Ista
norejudicari posse, papam essesuperiorem impera- enim omnia nequegralisjieque sponte fieri consue-
tore et omnibusregibus acprincipihus, euni nullius :verunt, proeserlim a summispotestatihus.Saneimpe-
judicioprselerquamdivmoobnoxium esse, el ipsum g Tatorum dom'.natuset principalus liauddubieiion tam
debere de omnibusjudicare.-Coiifunduiit videlicet . gralus quam gravis erat episcopis Ronianis illorum
spirilualem Romani pontificis auctoritatem cum lem- - teniporum, quia nionarchia leinporalis Romanoe ec-
- pprali, etcausasejus civiles iion distinguunt a crinii- clesiaj jam-lum surgebat, et lacertos valide mpvebat.
nalibus, <_umtamen maximum inter hoee omnia dis- - Itaque tandem post varios conatus, cum post mortem
crimen sit. Etenim ut falendum est iiuni esse palrem Ludoviei II imperaloris, Carolus "CalvusFrancorum
"spiritualeniregum ac principum christianorurii, et - rex evocalus ab illis fuissel, oljecla spe imperii Ro-
ipsius personam judicari Jion posse a judicibus ssecu- mani, veniensRomam,inquit EutropiusXangobafdus,
laribus (a), ita certum est, quemadmodumex his quae renbvavit pactum ctim Romanis,' perdonans illis jura
hactenus dicla sunt colligi abunde potest, et ex pluri- regni el consuetudines illius. Removit eliam abeis
iras aliis veterum temporum monumentis, Romano- - regias legationes,-assiduitatemvel -ptwsentiamaposlo-
rum pontificum causas civiles ad forum steculare licmelectionis. Quidpluta? Cunctg itlis contulit quw
jjerlinuisse antiquilus, ipiandiu Romarii in sua po- voluerunt, quemadmodutn dantur illa quw ne-crecle
testate habuerunt - Reges et imperatores, _hoe est, - acquimnlur, necpossessura speratilur. A'billo autem
usque ad mortem Ludovici II-imperaloris. Imo accu- -die-lionorificas consueludines regiw digniiatis netiw
sationes adversus eos inslitutas cognitioniprincipum imperatorum,nemo yegumacquisivit.
aliquando subjectas fuisse oslendere videtur (b), ni .' XXX. Quod autem ait Eginhardus Pasehalem Pa
failor. exemplumPaschalis primi. Etenim cum sedi- pam ea de causa defensionem homicidarum susce-
tio qusedamfacla esset Ronioeanno 825,' comprehen- .pisse, quiade familia sancli Pelri erant, etmortuos,
sique ac capile truncati fuissenl Theodorus Jlomanse pu velut majestalis reos,- jure eoesos dixisse_,alitjuam
J__ecl?sioeprimicerius elLeo nomenclalor, el hocideo difficultatemhabet: nam acfio vioJatavmajeslatis in
eis-contigisset,ut ait Eginhardus, quod se in omnibus .eum .lantutn intendi potest qu,i eonspiraiionemfacic
_fideliter erga parles Lotharii juvenis imperatoris age- adversus principem vel adversus Rempublicam. At
rent, dicerenlque nonnulli veljussu vel consiiio Pa- .istinihii hujusceihodi.comiiiiserant (c),: imo coesi
schalis ponlificis rem fuisse perpelralam, Ludovicus prbpterea dicuniur quod se h\ omnibusfideliter erga
Pius imperator legalqs, qui de ista -causa cognqsce- -.partes Lotharii jnvenis Jmperatoris -agerent. ,Reos
rent, Romammisit Adalungum, abbatem monaslerii porro majeslatis fuisse dictos, quia.majesfalem pon-
sanetiVedasli, et Hunfridum,.comitem Curiensem. lificis loeserant,putari. non potest. Tapietsi enim da-
Legati Bomam vementes, inquit idem Eginhardus, •remus verum ac sincerum esse privilegium quo.d
rei cerliludinem assequihon potuere; quidPaschalis RomanseEcclesiseconcessum esse-volunt a Ludovico
pontifex-se ab hujus facti commtinionecum magno Pio, cujus fragmenta exstant apud Ivonem et Gratia-
episcqpomin numero'fid est, .cum 54 episcopis, et .num, scmper tamen constaret supremum Rpmanoe
presbyteris, et diaconibusquinque, ut Theganus tra- nfbis dominum fuisse, non papani, sed iinperatorem,
(a) -Idverissimum- est ex quo in potestateua papse riorum ejus: siquidem ait divinus idem legislator,
pars magriaItalise redaeta est. Cum v-eroimperatori- •Matlh. x, 24': Non est discipulussuper magistrum,
bus pontifex Romanus obediebat, persona ejus sicut ncc servus super dominumsnum. Uade ApostoJusad
et coeterorumfideliuma civilis potestatis judicio pen- Rom. xm, 1-4 : Dmnisanima polestalibus sublimio-
debat. Et si quisforte llomanorum pontificumper- j. ribus subditasit.... Non est enini patestas nisi a Deo...
duellionis vel cujuslibet alterius •facinoris publici, " Itaque qui resisiit potcstali, Dei ordinalioni resistit...
hiorte multaiidi, reus~fuisset, -principis auctoritale Nam-principesnonsunt timoribonioperis,sed mali..:;
poluisset ad suppliciumcohdemnari: hocprobare in si aulem tnalum feceris, limernon enitn sine causa
promplu essel. Sed ut-ea de re omnis relinqualur gladiuin jpor(af.;..-:Adlegescivilescullibet bona fide
disceptatio , id unum quo allali principii veritas atlenderili veritas eadeih fulgebit; qua semel cognita, -
irieoncussa remaneat aftente perpendendum est: si corruil haic opinio, personampapw ab impefatori-
dum Romanus pontifex imperaloribus parebat,- ab bus judicari.olim non potuisse. (PETR.DECHINIAC.)
eorum jurisdictione et summa polestate persona ejus . (b) Leo III judicatus et purgalus est coram Ca-
libera fuisset, quof inde secuta fuissent absurda! ToJo Magno tahquam judjce. Vide Annales Egin-
Hiuc enim nec personam coeterorum episcoporum hardi et- Reginonis: .
-omnium, quibus,- ut ait sahclus Cyprianus (cum (c) Hoc adeo verum est,-ut eorum erga imperalo-
papa, "Ecclesisecapile) episcopatus unus"-est, cujus rem ohsequium vera morlis causa fuisse videatur.
a singulisin soliduin pars fCHctaiyquibuscunquefaci- Nonne vero, quo facilius excusarcntur liomicidoe,eos
uoribus conlaminaretur, a jurisdictione principum - accusare poleral Pascbalis aliquid contra ordinem
quibus subduntur, pendere inferendum essei.. Quis -puhlicum niachinasse, vel eoscriminisalicujusoeque
vero taleni"senteritiam ex adverso doctrinoe Evan- gravis ac majestatis reqs exhibuisse?'quodEpiiihar-
gelii recfoqu.e ordini adversam, hodie defendere ' dust hic ,verhis reddideril: Mortuos velutmajestalis
audeat? Dixit Christus, Joan. svni, 56 : Regnum reoscondemnabat.Hoc eniin, critninemajestalis, saspe .
tneum non est dc hoc iiiundoj ergo. nec rcgiium viea- SKpiusahusisunt (PETR.I>ECIIIKIAC).-
83, R -CAItOLI M, OPP, PARS I. SECTIO PRJMAJ 84
nrteo.quecrimen majesfalis in PasehaJeihpapam corii-;^ prmcessit,nutlo unquam.temporesinetribus^des pien-
niitii non potuisse. Quippe Lhdovicus Paschali et lioribuset eminentissimisconsiiiafnssuis essep ieba-
successoribus ejus usque ad finem sseculitribuens ci- tur, sed vicissimper successiones,ut eis possibile oret,
vitatem Romanam, et tot amplas ditiones qiiibus secuin habebat, et ad capilium lecii sui tgbula cum
hodie illius successores potiuntur, sibi retinuit s,u-. graphio habebdt, et qnm sive.in die sive in no te de
prenium dominatum in civitates regionesque conces- utilitate sanclm-Ecclesim,et d.e prqfectu.dc soli itate
sas : Salva semper super ebsdfimducalus, inquit, no- regnh meditabatnr, hi \eisdstn tabtdis adnotab t, et
' #tta iii omnibus'dominalione, et illofum.,ad nositant cum,,eisdemconsiiiariisquos secum hatsieba.hj_d tra*
partemsubjectione (Tom. I Cdpilulat., p. S94). For- cliibat; et qnando ad plgcilum suum veniebat, mnia
jassis -ergo dicendum est seditidnem coeplam fuisse subliliter tractata ptmituditii consiliariorum s orum
Theodorum et Leonem, a quibus famiHa sancti monstrabat, et communiconsiiioitla ad effeclum; rdu-
f~vetri iacessita fuerit ac loesa, a"cpropterea crinien cerejprocnrabat (ConciliapndSanct: Macr., c. 8 . Sic
njajestatis commissum ah illis fuisse, quia vim et de Alexandro Severo imperatore narrat in Vit ejus
manus eis intulera^tqui erant in speciaji defensione jElius Lampridius, illum leges de jure populi e fiV.i
' Romani ppntificis (a), quosjunfoequalibus priyileglis. mod.eratas el infinilis sanxisse, neque ullam c" nsli-.
ornatos fuisse ciim illis,quierapt in speciali defen- tutipriem sancivisse.'sine 1 viginti jurisperitis t do^
- sione
imp.eratoris colligi posse videtur ex.Capjtulis, clissimis et sapientibus viris. At qiiod apud &. enli-,
fpiseLotharius imperator, tmno 824, addidii ad li- num et in sy-nodoapud Sanctani Macramlegit* Ca-
mina ijeati Petri, in quibus hsec pririio loco leguntur: rolum Magnum"n.octti,jliiin in-cubili cubaret, apiii
Conslituimus ut omnesqui sub speciali defensionedo- jl suo piigilh^ressupposuisse, et qnoeilli lumJii ente
mni apostolici seu iwstra fuetint siiscepli,,iriipetrata -vepiebahl, scribere solitum, confirniaturquide i au-
inviolabiliterutantur defensione. Quod si qnis in quo- cforitate Eginliardi, sed tamen ita ul- illa cura aroli
cunque violare prmsumpserit,scial se periculuni vitw coefceatur ad-solam artem-scribendi., 1 adquandi-
sumincursurum (Tom. Il Capilular., p, 3J7). scendam Garolus sero yenerat. Tentabat et scr bere,
XXXJ. Hactenus de Capitiilaribus regum" nostro- inquitEghjhardus inJilro de Vita ejps, tabulas tieet
ruiii) djsque eorum dignitate et auctorilate, generali- codicitlos.ad lipcin lectu'osup cervicalibuscirciin ferre
ter- egimus, et quomodo iisdem etiam Roma et Ro- splebat, ut cuni"vaenumtempusess&t,mannm e gien-
mani pontifices subiecti essent. Nunc suscepli operis dis lilteris assuefaceret.. Sed parv.m prospere s cces-
ratio postulal ul dd Carolo Magno,fundatore illo et sii lab.orprmposteriisae\sero inclwatns.
auctor-e florenliss.miiEranconim imperii, deque Ca- XXXIII. Sed ut ad; Barcnium redeamus, uem
pilulariluis ab ep p;romuigatisnonnulla seorsim dica- pauloantedixjmpsineafqissesenlenf.a utexis ima-
mus,: Exislimayit illuslrissimus Cardinalis Raronius rct Caroluai Magnumfuisse"parcissjmumiri cond ndis
(Adan. 80J),pareissimu'm illum fuisse iri novis *on- novis legibus, et.p,ei'pauca,leguriicapita sauxis e iri
dendisJegibus, adeo ut, eum tandiu vixeritrex-atque tot annorum spatib per| quos regnavif et impe avit,
imperator, regnavit eiiim pef 'aiin.os.sexfefquadra- observandumest heminem regum Francorum v teris
"girita, p.eiTJaueatamen legtfm eapila sanxisse dica- .a;vi tot leges lulisse-4uoLiCarolus promulgav.", el
lur, Et Bafonii qiiidemopjniopem cohfi^marevidetur plures solius Caroli leges nupe superesse, quam -le-.
Eginliardus ip Vifa ejusdem Caroli, scribens *um, rorum regum qui ante et post.eii!iivixere,Jis. ead
curiianimadvefteret iriulta legibus popiili sui.-deesse, Hugonem cognomehloCapetum. Nam proeter L gem
-jnultaque in illis hiveniri repugnantia, cogilasse quse«-«suoe Salicam et coeteras, quibus ille pondus auctof tatis.
deerant addere et -repuguantia follere,-sednihjl ajiud addidil, praeter Capitula sparsiro relafa in ibris
ab eo factum esse quam quod pauca Gapitula, et ea Gapitulaiium et in Godicelegis Longobardorum, quo-
"Imperfecta, legibus addidit. Hsec-sunt veroa Egin- -Fum originem reperirejnequivimus, babemus lus-
hardi: Post susceptumimperialenomen, cmn 'adverlq? quam sexaginta constitutiones ab eo editas ariis
tnulta, legibns populi sui deesse (nam Franci ditas tfemppriljus_, sive cum rex tantum esset, sive po tea-
-tet,
tijtibentlegesplurimis in tocisvalde aiversas),cogitavil quariiimperatoris nomcriassumpsit. Quodsileg sah
quw ieemrit addere, et discrepantia unire, prava qno- .eo latte cOnfefantiir cum iis quse a posleris ejus san-
-
•qne dc perperam prolata carrigere. Sed in iis iiihil cHos sunt, facile est; deprehend.ere in illis su lime
aliud ab.eo faclum est, quam quodpauca Capiiula,'et eterectum Caroli iiigeniunv in islis labenlem . tque
$a hnperfecla, legibusaddidiU Gmniutntamen-natio- inclinaiam Carolinaj glofise magnitiidincm ac s len-
num ij&msuj)"ejus dqfliinatu etant, jura quw scripta dorem. El sane mirumi noij csi virum tanlum qui
"nonerdnt.describere ac litteris tnanduri fecit. Ista, in- -mullurn operaj posuit in cdadendis oplimis legih s-el
qt^am, favere videnlur opiriioni Baronii. Ego tamen in constiluenda bona disciplina, qui, ut Bened• ctus
.fHitaverim ita intelligenda esse., ul djcalur Gai-olus, Levita^it, cnnctarum vicit,iiictiia gesla patrum, lEle-
factus est irii^eralor, cogil$ss,ede emen- ros principes supergres.suinesseet lopgo posl se i ter-
andis cqaciliandisque legibus popuTorumsibj suJije- vallo reliquisse. Vicit gcntes immanitate bafb.raS,
tostquam
ctofuhi; coeterumdestinaiia exsecuti.ni non esse, ac ChVistiregnum valdejaniplirie.ayit,cleri mores Ila-,
i)onnulla.tantum'addidisseJegibijiillis : nam Capitula psos cmendavit, Ecclesias, proecijpiie veroRorna am,
qusedam adjecit legi Salicoeei, legi Ripuarioriim, ac Dair.plislatifuniiis, possessiocibus ac privijegiis ocu-
foftean aliis. Ista lamen noii iiiip£,diuhlquin pluri- plelavit, auxit, ornavit (Tpm. II Capitular.;, p. 251,
mas coristiiutiones generales sanciveri.l,' quibus leneij l4ipusFerrar. cpisi. i). Bonarum pi'a.i.erea-lit era-
: voluit omnes naliones.sibi subjectas. "- r-um studia' TCvocavit,sbiiolaspuhlieas insii.tult xas-
XXXII. Sane Joannes Avenlinus in AnjiaHjs.s. lerisbonis^irtibus honoreriihabuit, «arum prof sso-
Boi.onjmmotat illum-jus assidue summa dil.geiilia res prsemiis decorayit. Deficeret. irie tempu sl
-dixisse, jionnunquam mane7 dum*indiierelur ac-eai- cmieias maxinii principis virtutes cnaffare, si sin-
cearctur, -Additautem : Noctu dum in cubili cubaret, grija illuslria -ejus facinora recensere veljem".It que
-capili piigiliares supponebat; si quippiamnlile'Jyl fisri supersedea. et ad Capitplaria me rursum conv rto,
in leclulo solet) in mentem veniebat, adnotabat, ne XXXIV. Fuit -nuper vir doctus .(Thiers, de F, tor..
memoria laberetwriAventin. lib. iv, p. 568-571, pr. dier. immhiuf., cap. 15)|qui existimavitCaroli i agni
ed!f.-)..-Accepisse hanc observationem videtur Aventi- Capilula non tuisse reclepta in ^.piscopatuTur nicot
rius cx conciliohaljito apud martyriuin sancloeMacrse . "oevoHerardi,- archiepiscjopiTuronensis; vel si ece-
in diojcpsi Remeiisi aiino 881, in quo ista leguntur: pta fateri riecessesifVnon ita tamen istudinl lligi
fiarolus Ilagnus imperaior, qui regnum^Francorum debere, ul ^eo.rum^'aflia"mofem Ecclesise su' de
nqbiliier dmpliavitetper -annos-quadraginta sex -feli- . feslis diebus observaridis imimifandum esse utu-
eiier rexit,"etsavienlia iam in sanclis Scripluris quatn marit Turonicus proesiil Hcrardiis. l7undum a tem
£$in leqibus ecclesiasticis'et JmmanisregesFrancpnun Jundamentamque istius' "su-ae ' ' accepi ei'
' 'opinionis
'
. . , . i.
(a) Yide Historiam purgationis Lcenis III, uhi sgiti;r de cnmme Iresaimajestalis.
GODEXDIPLOMA-TICUS, — PROLEGQMENA.;
capite 61Gapilulorum.qaoeidemHerardus edidit anno..A Piilchri, Francprum r.egis..Neque in- rcgno tanluni..
1858, insyriodo.siia.dioecesana;inquo ciirn dies fesli "Fr-ancorumValebant,"sed in.Germania qrioque et in-
. Gommemorfflitufqui a "fidelibus Ghristianis,obsef- Tlajia. Ac de Gqrrpania.qaidemfidem faciunt plurima.
•vandisunt, .quidam eorum omittuntur quos Garolus .'veieris sevi moiiument"a,.proecipuey.erodecretum Ottb-
Magnuscqli jussit in capile CLXI(ut habeflibri editio Pi-: "nisMagrii,Germani_eregis,.datumapiid Frahconofuft
thmaria), sive, ut.hostra, capite.ci.yiii primi _anap 952, ih quo, Capiinlariumprmcedcnliumreguni
Capitulariuni; vehili Paschalis fesli. commembraiio, inBiiUUis,corgm_.p_oskis, statulum estrie oppressiovir-
"diesDomiriica,beatse Marise virginis Aimuntiatio et ginum"aut.yjiuaruni, yel faptus,.ab .ulJisJioniinibus
Nativitas,- tresjlpgaiionum dies, et octava Epipha- Tial.(Appendix.prim^ Reginon., 'c',55). Apud Italbs
nios;' Pe.nteeosiespprro uno tanlum die celebranda diutius ohservata fuisse quani apud Gennanos. mulia
proponitiir. Ego neutiain ex hisduabus viri claris- -. prbbaui, sed in primis colleclio canonum ac decretb-
. simi "conjecluris.veram esse, "puto.. Goastat quippe ruiri a Grafiarid c6mposita,Jn qua persoepe refermi-
.CaesarddunumTuronunl fuisse fjm. in medio regui tur cpnsliiutiopes CJLCapitularibusregum postrofuni
_Erancoruni,eam rirbem fuisse.nuraeratain iriter riie- , descriptse, uti |am. observaluin-^st .a viris eruditissi-
.tropoles regni Caroli (Tqni,,,I Qapjiulqr,, p. ".488; ^mis, Objici taincn posselGratianuni sua.nop acce-
\bid,,p. 6411,habilumilliceoricililiih anno 815 jussu pisse ex libris.Capiiulariuni, sed ex Decreto"Ivbriis
ejnsdem-CarbJi,etLandrannum", Turonfinseiii archj- episcopi-Carnoterisis, qiiem compilassevide.lur,adeq--
episcopum,fuisse eonsiitutum Missum.dqminicumin .queex. Capitulis a Gratianb. laudaljs argiimerilum
^pago Turonensi, anno-825, una cum R?iotberto co- sumi nori posse "ad probanduni €iipitulai'ia.-reguin
_mite, ad imperandam et lirgendam Capitiilorum_.rc-.^ Francpru'ii cognita fiiisse Jlalisffivo-Graiianj.^Sane
galium exsepulionein..Ad fesios.,dies. qup.d.attinel,_ -yerurii vidbri pbsset Gralianum _exIvone descripsisse
quse de proetermissisdicuntur ab eodein vird, docto, .cfipita.collectionis suse,quoereferuntur ex GapUulari-
•3» minimum aut nihil Jiabent dilficultatis. Etenim JJUS^ n isi cerlis ipdiciis osienderemus eiiin qiisedarij
quoeHerardus omisit in capite 61, eat in aliis. locis. _e~-Capittilarilius deseripsisse quse apud Ivbnem.non
commemoravit,Paschale videijcet.fesjtun..capitp 97, exslant. "D^scripsil enim Cafoli, Magni conslitiitip-
Dominicumdi.enioapi.te secundb.^Pentecostes vene- -nem, quja renpvavit Consiantini imperaloris -legem
ratiqneni in capjte 97 corijungil cuni Paschaie, ita ut„ de episeopali jii Jicio,:ilanc porro Caroli constilutio-
ocio diesPasciiseferiari oportere dicat, de Pentecoj.le .dem accipere non jioiait -ex lyons, "apudguem non
.non dicat. Sed ista qusevidetur repugriantia -tol.lide- ^iiabstpf. Aecepjt-igittir exGapiiuiaribusr,ittipsemet
jjet.per capui 55 libri, secundi Capitularium, ex qua .docct .lii.s.verbis •:"ITmc.si quis anliquald contendat,
caput istud Herarfi -abbreviatuniiest,,In capite autenr q-iiainJusiihianiCbdicenoninveniunturitainserlg, per
illo libri secundi sancil Ludovicus Pius ^mpprator, . Caroltim renovata copiqscat, cjiii hi siiis Capitularihus
.llagnifilms, ut dies DominicusPaschce cumhonore - ait intercxUra: Volumusatque prwcipimusut omnes,
.et sobrietate colatur, et ut similf modo-lota Jlla etc. (Gmtian. xi, qu. 1, c. 57, Volumus).vAtInnbcen-
hebdomada observetur,.D&irideaddif: In:Penlecqste tius lil«x Gratiano (Lib'.vj Gapiiujaf., c. 566) -niani-
.similiterut hi Pascha. Mir-uniporrp.npn est eum pr;e~ feste" descripsif in epistola scripfa anno-120.4ad" ar-
termisisseAnhuntiationemet NatiyitaientbeatseSIarte cliiepiscopbs et cpiscopos perTranciam cbnstitiitos
•virginis,cum nulla horum fe.storummentio habeatur l.'(Ratjnald.ad ap,. 1*205,§ 58), quse exsl,at in iibro
in Capitularibus e quihus llerardus exeerpsit eoiistir 1-, secunflQ*J3ecretaIimii, iji quainter cretej'.aitahabc-
tutiones suas syjiodales/ Ac de Nativitate quideni.'-*-tur : Nec sic jlljid liumiliiiriumonuttanius qilod Theb-
constat eamdiem non fuisse puhlico cultu celehratam dosius sldtuitlmperator; et- ~G,arql-\sinnobavit, de
asvoCaroli Magni^Concilii vero Rheniensis acta sui) cujus .genete rex ipse "(PhiiippusAugustus) hoscitur
-
Sonnatio, quoriim auctoritate ideni yir doctus utjtur •descendisse~: Quicunque-videlicel tilein habe)is, _elc.
ut ostendateani.ohservari jussam ante teinpora He- (Cap. Ndvit. exst. dejudicii.-)^ Ex Graliano similiter
jardi; npnsjjnt exlra controversiam, et adeo.sulilestoe 'aeceperant*"Gregori'usIX' ct Jhnocentius IV quoecuii-
. valdequedubiaefidejvisa Sirmundo sunt, ut ea indigna que dicunt de ista.Constantini Jege*a CarolbMagno
putaverit quse in collecfionem veterum synodorum cbnfirmata et rerioyala. Tumenim non recufreliant
Gallioereferrentur, Annotat proeterea vir clarissimus "ud fontes, sed .cuncta exGratiano, suppi'essp_ejus
Rogatiorium tres dies imperari a Gavolo Magno iri nomine, describebant : '(Vid, Nbi. ad'Capilul.,~p.
"" "
loeo paulo ante iaudato ex libro primp Capitularium, 1252). - .
, et de illis tamen silere Herardum. Primq certum est XXXVI: Franco.s nosti-ospar erat diufius.retiner,e
nullam Rogatiorium iriduanarum mentionem iieri in usum Capitularium: qriani cseteras natibnes; cum
librp primo Capitulariiim,se.d in quinto (c.lSO) tan- propter eos pfsecipubfuissent_c,ondita,et "abeorum
tum, =uhi_siclegitur : Piqcuit nobis ut, iitania niajor regilms saricita, jtaque non ;splum Roberti ^egis
observandg sita cunciis .Cliristiqnis-.diebus tribus: "jfivo, ac deinde sub Philippo primp, *ut notum est
-ijuod sumptumesfjexeanone trigesimo.tertio concilii ex episfolis ei ex cpjlectionibus canpriicis Iybnis,
Moguniiaci, extremis Garoli Magni tempoiJbus cele- episcopi Carnotensis/.eorum auctoritas passini'va-
braii. Deinde,. tamenetsi verum esset mentionem liiit, sed,etiam,.uii dicebamus: regnantePliilippo IV
istlusmbdiRogationum fieri -in librp primo Gapjtula- y cognomehtoPulclifo. Vidimus.erilm.veteres membra-
7
-rium, non sequevefum esset omissas illas fuisse ab nasin quibus descriptum erat coricilium.provinciale
Herardo. Quamvisenim dehisnonjpquaturin capite habitum Avarici "Bilurigumannp 1286, quas nobis-
61, djserte tamen de diehug.Rogationuniagit in ca- cum humanissime pro, suo more commuriicavit
. pile.95, Rogalionum.etiamw.cabulo utens, licetnon vir darissimus AntoniusVyon Herovallius.^Incapite
exstet in capite laudato. liljris qirinti Capitularium, autem 52 illius coricilii statuitur, ul dies Doniinici
et in additione'3 ^indeHerardiis" caput istud suum et festa cum omni curq et qiligeiitia prmcipianiurjab
eonflavit, _Deoctayis Epiphanioejfateor yerarii esse orrinisetvili opete obsetvari. In firievei'0 Cbnstifutio-
observatioriem, et prsetermissas o.mnino esseinca- mim inser.tumreperitur caput 75 libri prirrii Gapitu-
pitulis Herardi. At ^non inde tamen eolligi -potest larium, sed mulatb siylo,hoc modo : Dies Dominicus
.capilula Caroli Magni negleeta *um fuisse in epi- ild observandumest ul... nes\et Missarum sqllempnia
scopatuTuronico.JErrorJfortean librarii Tuit, qui, ut /elegtjum dd<:...tur, videlicetui nec opera servitid in
-ssepe -videmusin aniiquis libris, .oclavasEpiphanim ~ep„ag.;....ascolant,Tnec'caniposarertt,nec messem.....
omisit propter vicinitatem jeocisEpipjig,niq!_. nuni sicceiit,nec sepemfqciaht, hec silvarri..... pent,
XXXV. Capitularium itaque regalium magna ubi- neq- arbor.es cmdahi, nec grtos fqciant, nisi cibi -pet
-que.erat auclor-ilas,parcum sacris,canonibus_,reve- frigoris-necessitate,~set r..... mpiatii uilo nyddo,'nec
".rentia.Duravit^tutemusus eorum per aliquot^oecu.Ia, paneih gnoquant' nec in petris iabgrerit, nec dqmus
nimirum usque ad Gfaiiani tempora,- !mo etiam, —cbnstruant, nec carra mpveant, nec ad mercata con-
ut ^idetur, usque ad regnum Philippi.IV, cdgnomento vehiunt, nec venationesexerccant. Itejn feminm opera
B. CAROLIM. OPP. PARS I: SECTIOPRIMA.
fXtritia non faciant, vesinnenta nq,ncapulent, npc A _ de JGxcellentiaf egriiFrancorum, § 115, etin p. oefa-
~onsuqni, nec lavent, nec liniant', lihum non Uatant, " tione Coihmentarii ad edictum Henricl II "eonirapaf-
nec lanam carpere pfmsuniant, riec berbices tondaiit, vas datas, § 7,'se exemplar illud suum habiiis e ex
ut omnibus
' niodis bbiioruiy, fequies die Dominico regisffis regiis. Scio Jianc Mblinsei annolati nein
•'"''. - ^sublatam esse a tractatu de Excellentia
'fiat.
XXXVII. Ista certa vera nihilo- coriim in
regni ran-
" quamvis sint, • postremis, editionibus Operum Mqli oei,-
minusest seiitentia^illustrissimi viri Pelri de Mar- initio facto al) ea, quaj.Parisiis prodiit snnb _.stitis
ca , archiepiscopi Parisiensis _('"(>, v Eist. Beneafn', soeculidupdeeimo.Quipnimfumchrabantediti iiem
6. 2",;| 7); qui dqeet Capitulariumusurii interruptum illanj, haric sibflicenliahj permisefunt,rit,'q;ua tum
fiiisse^sub iuitia tertise regum nostrorum familioe'; vellent, auferrent, niutarerif, kdderent. Nam, em-
mioniam mulatio rerum publicaruiii et regisenucto- pli ^i'alia; numeros Capitulariumin vetustis Moinaii
ntatis iiriminulio^quseIjmc eyeriere, necessario post edilionibus ndlalos embndarunt ad "Pllhajanam ?pi^
se traxerunt legum receptaf um 'abrogationem, quoe lulariurri editioriem, quai diupost exstinctum loli-
apnaliis furidanientls nilipossunt quam coliinmis noeum prodiii.Et cum ille in paragrapho 119 jus-
quibris fegia' dignifas sqstihetur. Bellorum enim dem inaclatus de Monarchia Francorum ita cri-
Nofrhannicqruni et civilium occas.ionefactum est ut ' ps.isset:Ilem,lib.iv Gapitularium~sequentiaCap ula,
ducum ,"comilurii, ef marchiopumproefeclurse,qute qum Arisegisuspoijtit ih tibello prinw suw coiniila-
m arbitrio regis aittea' erarit, propfise cujusque fie- tiqnis, videlicet cap. 95,jmodis omnibuset sub m dcla
rent et heredilarire.TJincJntroducla yaria ]ura murii- iri Capitulis'contenta prqhibuerunl, ne pueri jsin vo-
pipalia, he quid ex yeteri superesset quod novis pos- •Qiuntale
] pareniuin tonsurentur, vel pneilm vei&nlr; et
lessoribus oili.cerejiQsset".Ila paulatim recessum est cap. 109, ne puellminfantulm mtalis velenlur, nte-
a cognifione"Gapitulariiirii, ad eamque eoium igno- quam eligeresciant quid\velint.-lsli sic pro sua a da-
ranliam ventiin?quoeregriabat ante initiumpostremi cia reposuerunt: Prwterea lib. :iy Capilut.. su fum
soeeiili.Sed tandem, cum clarissimum illud liltera- sequehles articnlos cqnscripserunt; quos 'Ansegsui,
rum.sidus auulsissetFranciscus * prinius.Francorum -lib. i sum corripilaiionis,'adjunxit his vefbiscap 101
rex Christianisslmus, cui litteroe istis novissimis ~[postremmeditionisParisiensis, quam sumits-se uli]:
teniporibus rion minus debentquam blimdebuerurit - Ne 'pueri verb sine va/nntate pareritumiqhsure lur,-
Csirdlo.Magrio, excTtata'supt horiiinum ingenia'ad "W puellm velentur, mbd\s omnibusinhibiinniesl et,
diversas" artes diverssique studia, excussoe-veteres. qui Uoc facere tentaveri,mnlciam, quw in Cap 'ntis
bibliotliecoe, fevbcatseque a tenehris sunt veterum tegis nmridanmd-nopi_s~onstitntisconlinetur, pe sol-
lucubiajtjonesquoearilea latebant.Tumveroreduclae vere cogalur. Et cap\ 107 : Ne vero puellmindis rete ,
ln "luceni siint leges Capitularium, a "Gehhanis.pri- velenlur,plardit hobis elfain de sdcris canonibus ua- -
mum",deiude a nostris hominijjus. liter observandumsit Me\inferre. De temporeveld da-
rum puellarum inAfricdno Concilio,cap. 16,-con ine-
XXXVIII, P.rimus.iit arbitror, Capitularium sive tur ut non nnte 25 arlnos consecrentnr.-Debu -ant
Constitutiohum Caroji Magni auctoritatem dias Jn
lunifnls Qblivionem beatus istl. rit integram Molinajjiscriptionem refeitent ad-
" h.rt^s
p psf lejigam protulit dere caput HShlJri priini Gapilulariurn ex edi one
j\||enanus, anrio 15.5*1, qui plurlma^x codiceLegum Pithojana, "quodrest109 [innostra, in qtio ita leg tur:
Erancicarum, cujus velera cxemplaria exstare"ait
ip variis Germanise bibliotheeis, descripsit Jn libro-(« iilm Ut.infantulm wtdtis puellmnon veleniur, anteqlam
secundo rerum Germanicarum. Tum Joachimus Va- loco eligere sciant quid vkint. Mriitijilexitaque in hoc
dianusanno 155.6in libro sexto Aphorismorujn de edilionem fuil temeriiaseorurii, qui islam Op.erumMol naa
curarurit. Primum, quod JvorJj'aMolnoei
Eucharislia, pag. 215, Ansegisi, abbatis Lobiensis, noh relinuerunl," 1
csjlleciiopemexpressis verbis commemorans: Exslai, Molinoeinon sunt,aliaqae pro illis substituefiurit, uoe
iiiqui.t,,apud, nos Sangglli anliguus Ansegisi abbatis Gallice utjioJtet etiamex tractatueo em
Lobierisiscqde$,m bibiiothecgTemptimajoris, in quo borum scripto, hfquo idern omninosensuseiidem rer~
hwc,qiiwmodq chavimus ad verljumleguntur.; nimi- Jis ordo, etiamin ipsbrumeditione, reperitiir, ua-
irum ut presbyterEucharistia.m seipperhalxeatpara- editione, legitur in loco.illoMoiinseia nobis relato ex v reri
tam prqpter infinnos. Anno dein 1545 VilusAiner- Deinde",quod cum Molinseusconsulto bs-
a referendis integris Capitularium iocis, uae
pachius librurii Constitutionum "CaroliMaghi eniisit linuerit
|n Iucem Ingolstadii (a), ut dicemus infra sub locb. hie commeniprat, isti illa contra"mentem auc oris
Teriio , quod postremse Capitula um -
Triennio ppsf Joannes -Tilius, qui Briocensis deiji el iiis6ruefint.
Meld.ensdsepiscopus fuif, ^aggressus est editi6ri.em ediiionisParisiensis meritionemfecerinl in texiu Mo-
CapitujbrdfpC%roli.-Magni et Ludpvici Pii, noii tanien linsei; cuj-uscertum 'est uli nullam debuisse-fieri eri-
tionem, quoniarii illa, jam observavimus,' diu
perfecij. fleque femjsit.Tum vero primum audiri cpi- ppst exstinctum Moliriseum"prodiit.-Denique od
pit nom.en Capitnlijrium, cum antea dieerentuf sim- Hla, quam sibi sumpseraiit, emendandi supplend que
plicj»,erConstitutiones'Cai,oli_J\!agrii, siye leges Frau- Molinseiaucforitatb
.elcae, Sequenti anrib, qiii fuit nonus H quadragesi- praplii partem abuisi,'postremarii islius ra"-
miis;post niillesimujri.a nativitateChristi,, Carolus D .' fferr omiserintt'Atque hsec quideriionii-sio.
MoJiflGeug eipittere paratis' stylum parlamehli Pari- 'est "hi potuit p.er 'negligen|iain; at" mutatio quoef cta
sieh.sisa seemendatum et locupJetaium, ait inprae- linoeidicehtis paragraplib'llS,ii] quo omiserunt verba lp-
fatibne, se quoedaminsiguia capjta adjecisse ex coii- stris sglibros Capitulariumhabiiisse ex gi-
stitu.tioiiibus Caroli Magni et Lud.oviciPii, quarutn regliS',*ea vefo fapta' consilio-est ab iis qui
istam
exetnplar. habeq, inquit. Eadem repetit in notis putafent "libri admonitiQnem rioh esse necessai-am
marginalibus ad Stylum eumdem, parte m, tit. SO. mariibus. postqijam Capitular^umversabanlur in orim uni
IpJxistimandumlameri rion:esl, exempjar illud, qrio care Joca' adeoque i^ecesse deinceps non bsse-i"di-
ubi repenri polerant. Nam Molinseusita
Mblinoeus,'utebatur,xsse uriuih exiljis quse Tilius illic
edi. c,urav|t; nap prseterquani quod Slolipseus,ium scripserat: Et originaliler habeiur in Capitu ri,
in additionihus ad Slylutn Parlamepti, tum eiiam orimino cujus e registris regiis copiainhabeq. Hahc dausu am
in. tractatu &c Qxigjne, progressu, et excellentia "eam retinuerunt deleverunt editofes Parisienses,' qui ta en
Iri- eodem tractatu-Gallice scri to.
regni et mp.narchioeFrancorum, ei' in Cpmmenta-
fioad edictum Henrici II contra paryas datas, Capi- in Unde.coIIigere iicet quahi boria ' fide' versali illi int
iularia sive consljtutionps Caroli.Magni et Lridovici editione OperumMolihsei. .'
Pii semper laudat secundum. humferosin ajitjquis XXXIX.Anteannum sl^.Capitulariaregum nos ro
exemplaribus.annotatbs, quos Tilius in edilione sua -rum nondum relata fperant in unum voliimen,sed,
liiutavit, docet prseterea Molinseusin godemtraclatu sgparalim pvescribta habebanlur in schedulis §*•
(fl) Vide Supplementumislius nov« cditionis.
CODF/XDIPLOMA.TICUS. — PROLEGOMENA. 99 •'
niembranulis. Tiim verp Ansegisus, abbas collegit. Kfacere rieglexerint,juxta Capilularem anteriorem, in
ahquot Caroli Magni.et Ludovlci Pii Capiiiilafia, ne quo de opeiibus acnoniset deciniiscoiistilutumesf,
obhvioni traderentur, jit ipse ait, eaque ih quatuqr sic de iljis adimpleatur,id est,ih libroIV,capilui<r(aV58,
Bbros digessit. Credunl pierique Ansegisum.Jiunc De -opere ei .restauralioneEcclesiarum, eic. El in li--
abbaiem fuisse Lobiensem, persuasj auctoritiite SU tulo secundb -ejusderii Capilujaris, cap. 1 : De beiie- .
geberti, qui de eo ila scribil"ad annu'm'827 : Anse- ficiis 'destriictis.. hqc observetu; quod in Capitulare'
gisus abbas.Lobiensisedicta imperaloris Caroti Magni' priori qontinetur, id est, in tibro i\,capilnto De 56. Qui1
et Ludovici filii ejds ad ecclesiasticamlegcpi perti-r cunque beneficium, etc. Ibjdemvcap. 8: bbnii
iienliahiduobuslibetlisdigessit. Idem edicta eorum- denariis qyfis pqpulus recipere npn eu.lt,volumusut
demad muiidanamiegem pertineniia-in duobus teque hoc ol/servelur et tenealur qued ih pfiori Capituldri
libellis digessit. Haric ophiiqneni postea confirmavit nqsiro constiluttimest, i(test~in libro IV,capilulo,50 :
et propagavit Jbannes Tritheriiiiisj-Sed ego neminem Quicunqueliber hqmo, etc. Ef titul6 5,"caj).T:2).*fi0- -
Sigeberlo anliquiorem reperi.qui istatradal. Immp - micidiisinecciesiis vel in atriis earum coriimissishoc
Fulcuinus, vetustus auctor-, qui originem ethistoriam. observetyr et tenealur, qiiod in Capituiare priqri CPII-
monasterii Lobiensis descripsit, velprumque, abba- i stilutunfest, id est, hilibro iv, ,cupituloi$: Si quis e.x
lum Lobiensium seriem dedil, nullam Ansegisi, levicausa, etc. Item, cap.JS: De.vicariisetcentenariis-
nienlionem facil-, neque^etiam iEgidius, "Waulile,, qui' niagis.proptef cupiditatemquqmptoptei\justitidtri
qui anno sseculi istius-.vigesjmooctavo Vitam sancli facieiid'am,'s,mpissii-ie placita ipneiit et exinde popuinm
TJrsmariet historiam ejusdem mopasterii .vulgavit nitnis affligunt,ita lenealuf sicut in Capitulare damni
colleclam' ex veleribus monumentis Lobiensibus [}Caroliimperatoris contii%el-tr,'id est, iri librqm, capi-
vicinarumqneecclesiarum et xnon.asterioruni.Vehe- lulo 40": Uinullus afl[placitwm,eic. Et paulo post;
memer autem falluiiluf-qui putant illumfuisse prU .It-enideeadem.re in Capitulare noslrq {ntibro i\', ca-
mum ahbalem Loluensem ,: multoque magis ii qui _p'ftulo45,:-De placilis siquidem, etc. Et in,eapite.
eujn posfeaStuonensem a-rciiiepiscopumiuisse con- pctavo, ejusdem tituli: De fai'dis~coercendishoc ~ob-
tcndunt extremis Caroh Calvi temporibus, Qnamvis servetur et teneutur quod- -in Capilutarq nostro in
enim constet eum qui Senonensis areliiepiscopus libro iv, capitiiio25 continetur; Si"'J qiiisgliqtia necessi-
fuif, abbatem antea fuisse, cbnfundi tamen riop der tate cqgente,etc.' - *'. . , '"..''_
hel cum coIleetore.Capitularium, Neque vero ueeesse XLII- C.arblusquoqueGalvuseamdem collectionem
cst eorum qui ita sentiunt argumenta refellere, quos ssepe laudavit.tanquam publicunj legum Francicarum
testimohiis gravissimis obruerelacileesset. Sufficiet codicem, xegia auctoritate ej,usu publico receptum. ,
auclbritas viji ceieberrimi Istarumque rerum peri- - Referep_dasujit loca ex Capitulisejus quseid probani^
tissimi -Jacohi Sirmondi,qui iie Ansegiao ita scribit quod nos diximus. Titulo~56, cap. i:Cqihiles epi-
hrepistola ad dpmnum Constanlinum.Cajelanumab- scopi§et minisjris Ecclesiwin eorum.mhiisleriisadju-
bateni sancli Baronji: Par fv,itin Ansegiso;qui CatqJ'% tores in omnibus-fiant,sicut in€gpitulari prmdecesso-
et Ludovici regum Capiiuia collegit-,quorun-danihal- rum qc progbnitorumnoslrwnm cohtinetur, in secundo .
lucindtiq. Cum, en,im Ansegisum hunc Lobiei}seiri .i~i Hbr.ocapiiulo .25, etc. Ibidein, cap.,.4 : Volumus .el.
Cameracensiumdimcasi abbaleni;fuiise-ex Sigeberto expressemandamus cbmilibus-hostrisut sicy>lin 24ca7
ponstet ,.longeque diversutn ub Atj.scgisoSerionum pitulo secundi libri.Cqpitulorumdecessortininostrqrunt
archiepiscopo, quanquam is etigin-abbas ante epi- n coniineiur, etc, Gap. 8 :-Ut. denarii ex qmniby,snxo-
scopatumfuerat, sed alterins -in Be_(tovacis monasterii' netis tneri ac benepensantes,.sicutJnCupitt{ldri.prm-
cui a Sanctq Michaele-nonien,non defuerunj japieii decessorum qc-progenilorum iiosimrum Regum librb
' quiutrumqueAnsegistan confunderent%etdigestqrum mtartO' 52 capiluto continetur., Cap. /9 : Secundum
in libros Capitulorum laudem archiepiscopoperpdram legem.mnhdanam ul pexjwtus punialur sicut in-Capi-
Cribuerent(apud Labb.,,(. II de Script. eccl.,~p..6,92). tulari decessqrum ac pfogeniiorum hbstrqruin conti-
-XL.-Ex liis quse dicta haclenus sunt colligitur netur in fine.capituli decityAexteriio /iiro.. Cap. 18.:.
ambijgi merito posse an vera _sit eorum senteptia Si aulemjn immunitalemvel poteslqleindul proprieta-
qui Ansegisum uostrurii vqlunt fuisse alibalem Lo- lem dticujus-potenlis confugerit,^sec-undurii quod.iu
bierisem. In .chronico. Fonlanellensi, quod in tonio tertiqlibroCapiiularisS.Q: capitulo conjineiur, etc.
tertio SpjcilegiiDacheriani editum est, reperio Anse- . Cap, 19,: Mercata die doniiriicbin tj.niiqlocq habean-r
gisum abbatem Fontaiellensem constituiurii a Ludo- lut\ §)cut in primo libro Gapitutorum, capilulo 156
vico Pio, vjrum fuisse. doctum ac librorum amalo- habeijir., Gap,,_2'0 : Hqmhies. elidm qui prbvideniiani
^ein, qnorum magnam copiam reliquit in.mpnasterip haberedebebantne mancmm.ensurmfianl, se deperju-r
Fpptanellerisi et in Flaviacehsi, cujris "eliam abba- " rio quok .juraveruni quia-hoc non consentireidebuis-
tem fuissedoeet aiictor_ejusdemChr6nici,(fl). ExistU sent, reviclifuerint, secuiujum.legem puniantur, sicut
mare ilaque fbrtassis Ijceret Ansegisum abbatemV in fine capiluli decimi ex libro Jerlio Capitulprurii
quiCapituiaria reguii cbllegit, eufivesse qui.Fonta- Aa6c.ar.pap. 22 : Considerafevoluinus dlscrelionem
nellensis ahbas fuit, et dbiit ariuo 854, xinKalend. quani decessoresnostri reges in quarlolibro Capiiulo-
Augusti./pos^quam et^ni " decem n-rum posuerunt,.capitulo57 decernejites. Cap. 25 : Et
' abbatiarii per annos'
et amplius rexisset. ._"'"." ., . " ijudniam. iri prwfatis fiapitutis •continetur iti. Jibrp
XLI.Collectioilla CapitulaTiumab Ansegiso abbate teriioj capitulo 75ut nullus sine permissu.re.giobru-
confecta slalini auctorjlatjemmagnam obtinu,it, quod niam, etc.-Gap. 27 : Et qui de talibus-hostemdimiser
cam Ludovicus PiusJmperator. suam feceiit. I^teniiii riiit, heribannumjuxia discr.etiqhetnqumin progenito-
ille in cbristilutionibus editis p_os,lannum 82"7,refe- rum nosirorum tcrtio librd Capilulorum, capitutq 14 '__
rensverba vel sensum-legum,apatre suo Garoloaut coiilinelur, persolvant.'Cap.'.'28: Ad ._nostram~re_giani'
a se antehac editarum, reppririjJla scribif in Capitii- partcm compoiianisicut in'prmfatp.Cdpindorumlibfo
lari. "Quo nomine" intelligit collectibiiem Apsegisi. leftio,\capitulo~i%et 86, et injibrq IV, qapitiilb56 liu-
Velutiin Capilulari "Wor.maticijsianni 829.^lir,l", betur. lnfra in eodem capite : sicuf iii Capilulis libri
cap.5": Ita enim coriiinety.riri Capitulare bcnmme- primi, cdpitul. i3%M 154el inlibro n, capilulo 51,"et -
yiprim-genitprisnoslri hi libro i,_ cup.-iWt:.Ut qui .hi libjp quarip, cgpitulo,iQconiinetur. Cap. 54 : Cbn-
Ecclesiarum beneficia, etc. E.t paulo post: Item in t.ineiurtam.en iniertto Capitulomm libfo, capitulo 29,
Gapitulare'tiostroiii_ libro H, cnp. 21,.fcfe^eademie. de hqmineliberq, etc. Tiiulp 40, cap. 9 : Sicut in libig
Et infra injcapjte nono ejusdem tituli hujusce Capitu- pfimo Capitulorum dvi Pt patris nqsiri, el sicut iii
laris Wormatiensis : Quicunque de~,r,ebus-Ecclesia- Capilutis patris-iioslri anno 16 jmpepi cjus faciis,
rum.quas in beneficiuni-habenl,restauralionesearutn conlinelur,-Titiilo45, cap. 1: Qiu talew r~~bahnilum
(a) VideActa SS.^Ordinissancti Bericdicli,loni.IY, (b) Vide Notas.ad Capiluiaria.,
p. 457, in principj.0," •. ..
91 B. CAROLIM. OPP. PARS I. SECTIO PRIMA,
receperit, $pcu$ltum.quoa conslituiuni.estin Capitula-- A diaconumMogu tinum
ribus avi el patrisnostri iit iibro ierlio, si Francus> ' nullomodopofest Bcnpdietum
aggressum fuisse opuk istudjussu episepporu i alie-
est, etc. Ibidem, cap. 5 : Fiat de illis sicut in -
Ca-~ i'ius;.regni.Proeterea ijiem Benedielus verliis inime
pitidari avi et patris hostri conlinetur~in libfo.iu, i. anibiguis docef se collectioiiemillam-adornass jussu
capiitdo. 47. Et si jam de latrocinio revicli sunt, , Otgarii archiepiscopiMoguntirii; nampostqua ilocu-
fiat de illiS;sicut de revictts. Si autein illis adhuc: tiis esl de qualuor" libris* ab 'Ansegiso colleclis, poslea
- vila perdonata non fuit, el revicti non sunt, qt resi addit :
et mancipia vel mpbile habent, fiai de illis sicut in..' "
-quarlo libro .Cgpitidorum)-capilulo29, diciiur. €itat Autcariodfimnm,qtiem.mncMpgontjasumniu
prastereairequenter idem Caroius Capitularia Caroli. Poiilificemlenui.t i)i'ajci|iieii!e
pio,
- . TostBenediclus egp te.rnosLeviijalibellos
Magni et_Ludovici Pii. Sed nos ea tanluin loca," l- Adiie^i, l egis qui'sr.ecilalur;6pus.
selegimus in. quibus iila iaudat ex CoilectioneAn-
"segisi,ut ostenderemus illarn fuisse auihenlicam ,et. XLV. Neque vero recens nequeratione.carxi5€st
regia auctojitate firmatam.. quere-ladoctbrum virorum, qui aiiinl hanc B edicli
XLIH. G.ollcctioiilsautem istius Iiic ordo est ut ini collectionemconfusam esse et composifam e. variis
primo quidem-,libro, ut Ansegisiis.ipse admonet i.ni centonibus. Attamcn.)vei'amnpn puto eorum enten-
prafatione sua, posita sinl Capitula Caroli Magnia'd[ tiain.quiseribuiitilhim dolo malo.hic usum, Capi-
ordiiiem-pertinentiaecclesiasticum, in secnndo Ca-. tula ase collecta variis in locrs adulterasse e inter-
pilula ecclesiasticaLjfdovlci Pii, in lertio '.CapituiaL poiasse in gratiam Rpmanoesedis, ac proptere usum.
Caroli ad mundoSnamperlinentia legem,-in quartoi scrinio EcclesiaeMoguntinoe,ubi cusa sini Ga itula-
deniqug ca quoeLudovicusPius fecit ad augmentum. ; B ria et investlgaioeeorum fortinse.Ego facilius credi-
mpndauoepertinenlia legis. Quoe res non satis ani-.' dorim iilum collegisse j)rimum Capitula qu cilra^
niadver.sa plures viros doctos in errorem impulit, cbntroversiam-edita shnt a regibus, tum.ea use ah^
qui secundum et quarlum Capilulariuni ljbros puta-'. ipsjs vel eoi'umjussuJ ut supra •momiimus, b epi-^
verunlessc Carol.iMagni. Sed etillud adnioneiidumi scopis auf viris doctis excerpiasunl^ex libris ivinaj.
esl, istos duos libros Ludovico et Lolhario ipsius filiot ScriptBroe,siput ea sparsim-in eorum mixta apitu-
tribuiin quibusdam velustis Ansegisiexemplaribus; lis re])erit, ut ipsa Benedicf:verlia ponamus, t qua?
cum t.amen cerium sit, ut rccte obs.ervavit Petfus; exceipta ab eisdem(sunt ex Canoiiibus sa rofiim-.
Pithoeus, nihilhic Lotharii proprium esse, efduos; coiicilliorum,*x decretis Romanorum pontific m, ex_
istos libros onmino compositos esse ex Capilulis so- di.clis sanclorum Patrum, ex consliiulipnil.u syn-
lius Ludpvici {Videnot. ad Capil., p. 1121); si prio^ odalibus Episcoporiim|GalIicanonim,«x,<;od,ic Tbeo-
res duas appendiees libri quarti cxceperis, - quoe dosianosive Aniani interpretalionibus,' Pahl Sen-
stimptoesunl ex Gapitulis Caroli Magni rihoe omjssa lenliis, Juliarii Antecessoris Novcllis, eodice legum
ab Ansegiso fuerant in prioribus libris..CaMeruiu,ta- "Wisigblhoruiii,ex lege Salica, ex lege Ripuar orum,
meneisi institutum Ansegisiftieril ul in primo libro et exlegeBajuyariorum. Ex his eiiim.omnibu locis
poneret tanlum Capitula Caroli Magni, certum ta- consarcinata est illa Benedicticolleclio,cbnfu e sane
men est pennixta per crrorem abilio fuisse.quoedam facla, nullo servato temporumordine, mutati etiam
Capilula Ludovici Pii, <.3puliiimirum79 e.t seqneii- s-.epe.vcrbis capitum jquse illic referunlur. Itnon^
liausque adi04, qusesuinpta sunt ex Capitulis quoe pfopterea censeo culpandumesse Benediclun oum"
anno 816 sancitaa Ludovico Pio.sunl. Gausa autera G <' ipse nos monuerit se Gapilula iila sic confusa et in-_
islius efroris, ut alibi dicimus, alia esse non potest, digesta sparsim invenisse, et eorum quidem nnul-
quam quod cum duo Caroli niagni Capilula depre- la habuisse paria iuitia et imparem fiuem, icdam.
hendisset in fronte Capilularis quod anno 816 a Lu- vero pares fine-, sed non paria iniiia, in qui asdam.
dovicp Pio conditum est, -putavitcancra quoque ejus- autein minus, etin qtiibusdam' plus, et ideo e illai
dem Edicfi capitaCaroli esse (Ibid.~,p. 1059).-Redit dimisisse sicut inveherat, id est, niliil inutass", nibil
autem postea Ansegisus ad insiitutum suum; uam addidisse aut detraxisse. Taulum aulem abest t ego
caput 105 cum sex sequenlibus sumpta sunt ex pri- Benedictum culpariidqbere censcam, ut elia mul-
mo Capifulari anni 805, sequenlia qualuor cx secundo tum einosdebereputem,-absquecuju3 djligei tia et
Capitulari ejusdem anni, caput 116 cum deeem se- labore careremus 'hojdie'plerisque sanctissi is et^
qiientibus, e\\quinlo Capilulari anrii 806, sequentia "oplimisprincipum nostrorum - cons.titulionihis quse
"
septem ex sexlo Capitulari ejusdem ^mni. Quinque; alibi non repef iuniur. I ,
capita qusepostea Jeguntur, descripta sunt exsecuudo XLVI.Prodiit illaetusupablico recepta e t, non»
et tertio Capilulari anni 805. Caput 159 sumptum solumin regno Germanise,sed etiam in-Frah a no-
jesl ex€apiiulis quoeanno 809 edita siint. Oiiginemet, sfra, anteannuriiChristi octingentesimumquin uage-
fonles epruni quaeposlea sequuntur usque ad caput, "simumoclavuni.-Namjcumeo anno Herardus archi-
4'59 rcperire non potui. At quaiuor. ullinia capiia episcopusTurouensis Capitulasua ediderit, m "gnam-.
ejusdein iibri primi accepta sunt exprimo Capituiari "quecoruai parteni abbreviaverit ex iilis quoe col-..
iiiniSIO. "leclioneBenedicli hahlentur, manifestumest e m illa.
"XLIV. iJuoniam vero Ansegisus plurima Caroli j) j usum fuisse. Poslea ^saac episcopus Ling ensis
Magni ac "LudoviciPii .Capilulaprselermiserat, absii- Capitula quoque sua collegit ex iisdeni tribus Berie-
iiueralque prseterea a referendis Pippini et Cailo- dicti LevifceJibris.Laudantuf denique freqiiei er Ca-
manril constitufionihus,quaruni tamen frequens usus pitula ejusdem colieclioiiis in coneil.ioapud s nctani^
erat, Benedictus Levita Mogunlinensishanc in se cu- Macram,in"Trosleianb, etabHincmaro, Re 'none,~
r.im suscepit circa annum 845, ut Capilularia in "Fulb.ertoet Ivone. Nam de Burchardo silere e de-"
unum colligeretet intreslibros-di.slrilmerel. Existi- here puto, quia tamenetsi multa acceperil ex i a Be^
mavit Baronius (Ad;ann. 845 ef '847), ac post emn nedicii collectione,maluit esse mendax, ut soe -mo-
";nlii,Collectionemillani aBenedicto confeclamfuissje -nuimus,quam Capitulkriareguni nostrorum 1 dare.
,ex prsoceptoco.nc.iJii Meldensis,.qiioniarii idem Con- •Quonam aulem modo lintelligendailla sin.t oeBe-
ciiiupi, ut supra vidimus, a Carolo Calvo poslulave- .nedictus Levila ait de Capitulis regalibus auct rilate
"rat td Capituia ecclesiasticaa domno Carolo Magno ' apostolicaroboratis, fuse dictum est superius, neque
imperatore, npctioft a domno Ludovico Pio Augusto ea hic fepe.liopus-est. j
prqmulgqta, pbnixe pb.sexvariprwcipianlur (Conc. XLVIl. Antequam vero a Benedicti collectjo e TO-
Meld.,.c. 78).Veruin j-ecigadmonuitHe.rmanmis.Con- ccdamus, supervacaneum nqn -erit admonero iEam,
rh~g'ms-(Deo.rig.Juris 5en«ffn.,r.i5.-i'7)'falsam esse cum faeta esset diu post Ansegisum, non _ mper
eorum sententiamquicolieclionem istani jussu conci- unum cum. istius lucubralione corpus •constitiiisc, ef
lii Meldensisfactain pufant. Rectc inqnam :.etenim librum Capitularium qui nobiscst quintus, p jmum
cum illa faeta sit in rcgnoLudoviei ,GermanjiBregis. aliquaridbnumeratum tuisseapudveteres. Tes is erif
extiaquod Meldensis civiias erat posila, cxistimari Ilincmarus,archiepiscbpusRhemensis,inopus ulo48
€5 COBEX DIPLOMATICUS.. ^- PROLEGOMENA; m
quod inscriptum esi : De presbyteris criminosis, d~e. A Jud ait ex Capitxdarium libro.vir,~cap*493, vl legitur
quibusapprobaiio nonesl. Blie enim referens capui 55 in .vulgalis Ivonis etUtionibuset in veluslissimo Co-
Jibri quinti Capitularlum, qui est primus Benedicti dice ms. sancti Vicloris Parisiensis. sQuo etiam for-
T.evifae,ilaait; Quid d.epresbyteris criminosisydequi- lassis 1'ospiciebant episcopi in cpncilio T-fosleiano
bu__\approbqlio non est, agendum sit~;in tib.ro.pximo congregali (Cap, 5) apno 909, cum caput primum
Qapitujorumdomni Caroli imperatoris Augusli,xapite Capitularis-anni 817 referentps, iliud Jaudant ex Ca-
.trigesimoquario, scriptum est; IIoc nobis inaqnocum. pilularibus, Attanien Ijcet jstud sit ccrtissimum,
studio retractunduinesf,.etc. Et concilium Trosleia- oeque verum- est cojleotibnem Benedjcti Levitseter-
-numhabitumanno 909, refereqs caput-427.1ibrisexti jminaii in'capite478 in his verjjis.; Maxime irium
.Capitulariuni, qui estsecnndus Benedicli, ait: Qna- uliimorum Cajnliddistorum jibronmi, ele.-llaqi.e_Ca'-
rproplerin libro Capiluiarium^secundo, cdpitulo i~,1, pitula primce additionis inserta sunt libro septimo
ita sincitur : Omnibus,-nos ipsbs corrigctttes, ppsie- post tempora Benedicli, quia is cuilibet studioso .po-
risque excmplum-darties, etc. Prsejerca Isaac episeo- teslatem in proefatione sua^fecerat inscrcndi.quaj
,JpusLingoneiisiscolleclioneiiisuam.adornavitcx solis vellet..0b. eam causam nos-ocfuaginta illa Gapitula
.tribuslibriVCapituJariunia Benedietio Levita editis. eoncludere noluipiusspatiislibri seplipii, tum,etiam
Habuimusautem ^eiuslissinium Codieerti saneti Ar- Jie lurbaremus ordinem recepiiiin inter viros -doctos.
.nulphi Metensis, in quo descripla sunt plurima Ga- Quse.unim additio secunda .nuncest, prima esisel, si
. .pitula excerpta ex illis tribus Bsnedieti libris, el in .. veteruni Pifhcei ac Sirmondi lilsrorum et Ivonis au-.
-fronie eOram quoe_ex-libro sexto accepla suni, ita ctorilatem sequi voluissemus. Cneterumnps additio-.
iScriptumest :Ex Capilularibusgloriosissimorum hn- '\g nem primam relulimus ad- anniirn 818 interCapituIa
peratorum domini Carotvct dominiLndovici, tibro Ludovici "
Pii., ...
secundo. Et paulo posti Item i» eodem-exlcge Veteris XLIX. Piinia ebnstitutionum -Caroli Magni ediiio
festamenii. Rursum infra, uhi caput 1821ihi'i qiunli per typographps pfodiit anno -1545',opej'a et studio
-describitur, positifm estun tilnio : Ilem in eisdcjn virirei antiquarise bonaruinque litterarumsludiosis-
(idestin Capitularibus), ex libro primo : Ut episcopi simi Vili Amerpachil, curatile Alexandro Veissehor-
potestafem habeani, cle. JDenique in chartularioEc- iio, typographo Ingolstadiensi, cum hoc litulo : Prw-
clesise BarciiAonensisTeperimiiSj.uli supra adnotalum tipuw .Coiisiiiuti-ones- Carolr Magrii de ,rebus eccle-
est,'Adeledim quamdam anno,25 regni regis Henrici- siaslieis et'civilibus,a Lolhario riepbleexavi Consti-
^dedissecidemEcclesioetibnimCaroH sanctw Ecclesiw Uilioniwi'iibris cotleclm, et nuper e cmnbbio Te-
in tribus corpotibus divisnm, id est, col- geniseensi -protitm, "cuhi anhpiaiionibus et prwfa-
' lutiliimum,
iectionem Benedictiin trcslibros divisam. Si ista ob- timie Vili Amerpachii. Sequitur deinde Episiola de-
servata fuissent a doctissmio viro Mariaiio Victorib, dicatoria ejusdem Amerpachii ad Carclum V impera-
iion" tribuisset Ansegiso 'ibrum quinlum Capilula- torem et Ferdinahdum Csesarem, qu;Btota ferjne. est
xium. Exslat, inquit, apud Ansegisutn.abbatem syn- de eornm laudibus. In.pagina tamen nona et sequen-
pdus qumdam sub CarplGMagno cetebrata, in qua de tibusagitde operea se suscepto, his verbis:* Ad
Jmjusmodi prpcibus meniio his yzrbis liabelur' < Ut "hapc rem autem opportuiiissime se obtuiil mihicano-
SLem osacerddiuiri-populi.sibi peceatdconfitentiumsine mim et legum harum compendium, quorum hse ah
auclorilate canoniim.judicareprw$uniat.(Mar*'Victor. ipso Carolo Magno latoe sunt, ilii vero approbati aut
de Sacram. Corif.,p._139); quod est rcaput 116 libri "»ui\a Cijiri cpiscopis ah eo couditi. Sunt «nim .ex ma-
;quinfi..Nequeieviiisaberrant qui iihros-onines-Capi?"u_gtia parte vcliit ilorcs quidam c diversis Jegum hujus
.tulaiiuniin quibus exstant constliutsonesCarlbman- imperatorisTolnminibiis,-et aeiis-habiloram ab eo
-_ni,"-Pippini,Caroli Magni, et Ludovici P.ii, sic lau- cum episcopis concilipnun.(salva tamen Jiluque au-
dant "tanquam solius Carpli Magni essent, passirn iia ctoritatesedis apostolicoe, imo revcrtcnter babita)
seribenles; Carolus ifagnus librb jjuario, etc," Cojij- . cplleeli, ut-elare sub"linem operis iridicatuf^ Delitnit
luiariunu '- liactenus" hoec vetustatis gcmnia-in. coenobjo Je-
XLVlll. Post septem libros Capitularium sequun- gernseensi; ac etsi membranis criedita, in plerisque
-tur additiones qualuor, in quibus bene "muila"repe- J-amenlocis-non modo non parum deifila ei cbrrosa
diuntur-quaj jjeque apud Ansegisum exstant, neque erat.fltineis^tb'attis, sedetiam foadissiinea librario
tapud Bene;icfum.Piitayit Sirmondus j[f» Nolisad- - "ideformala,ut parssimannotavi .ad.ipsas leges ct ca-
Capit._p. 752ei 754) iilas fuisse~composilasai-Bepe- nojies,' tametsi non ubicurique a mealiquid estmula-
.dieio Levita. Vefumjlle-Jiullam illariiiii raentionera- iuni,acfaeile appafet exiriami-scriptum cssc libruiri
•facitihpj-sefationesua; etquamvis in Codic!e.B,ello- ab homine ct indocto et uegiigente." Mihi profecio
•vaeensisEcclesise tres posteriores additiones legan- plurimum fecit negolii qualiscunque illa .coijcinnatio.
iur post libros Ansegiy et Benedicli, et in Tilianore- . Primoenim legeridusfuit-totus-Jiber; ei procterquam
.peiiantur eliam posl lihfum seplimum piei'aque Ca- .. quod in scripturse insolenlia tantiim non oportnit me
•pitula.trium uliimarurn addilionum, io.vetustissimis aliquanda:-repiierascere,hpc est, litteramm et sylia-
.tamen.exemplaribusPetri Pillioji et Jacolri Sirniondi» Jiarum formulasjaut confefendoautdiyjnandp disce-
inquibusriihil estBenedicli Levit:E,cpiatu6,radditio-' re, cogitandum firil de sensu, et examihapda, fue-
nes adjunct;»reperiiiii_jir jiost libros quatuor Ajpse-'}EJjunt mulla yocabula noriminore studio quani oliih in
,gi_si._Illud".etiamnoiandum esl in hoc l.oco, additio,- -oj-aculis.examiiiabantur, aut examinari solent in
nem primam non habeii in Codice TiiianQ<neque in ^enigmalis. Quanquam autem in his i'ehus -nec inge-
Belfevacensi,snecPaJaliiio; in islis_iamen duobus ul- .niumfortasse prorsns mihideest„nec usus, non ta-
-timis descriplam fuisse antiquitus, tanquam partem peii sinemagno soepelaboresaltem probabile aljquid
faceret lijjii seplimi. Hinc colligitur quod in lilulis invenire in ianla vetustate morum et sermoriis Ger--
^idem lihro septimo proefixisip.eisdem duobus co^i- toanioi potui: non qupd puteniia me riusquam ^ber-
cibns sequuntur consequeBtibus numeris lemmata "ratum, -se&pro mea in inqiiirendo perlinacia -non
-capitumprimaj addilionis, ita utnddilis ad478 capifa jsotui facere quin darem inomnibus lo.cisoperam, ac
-libri septiml capitilmsoctuaginta primse additionis, .cfficeremut quomodoeunquetandem alicubi acquie-
-consurgat numerusaSS rCapitulorum,' Et sane ita .scerem. Auxit hanc (liflicultatem, quod riec legum
antiquitus obtinuisseinaliquot lqeis -oolhgituretiam nec sacrarum Gonstitutionumhaheo magnam peri-
ex eisdem exemplafibusPithcei et Siraiondi",-in.qui- liam, FeGitamen.el.hac in paftequantivm vlres ae
bus kmenetsi nulli alii Jibri Capitularium descripti _aliiJabores perniiserunt. Fateor quidem editiontm
isiritprajler.quatiior^priores cum quatuoradditioni- felicius.non-paucos alios me potuisse conficcrej prse-
-bus,in initio tamen primse additionis ita .seriptu.m -sertinixpiod ad hancrem attinet; sedqui voluissent,
est: Cap. 478. Ut -abbates,_ele. Istrid ipsum colligi etiam non tain facile hahiti fuissent; et hic lahor ma-
"^pfest exIvoiie".(-£,/.r.i,_c. 455), -gui referens caput .gis litterariain quamdam induslriam et periliam po-
decimiim.scxtum jjriin.fi additionis, accepisse se U- siulal.iat, qiiam esquisilamTaliquanijuris doclrhiam.
83 B. CAROLIM. OPP, PARS f. SECTIO PRIHAl gg
Jam veroari.jwrisconsullus aliquis non -singulafis hie .A 550 sextiiibri. Habuerat, inquam, beneficio d clissi-
navare- quam ego feci, morum virorum Petri jCiaconiiet Latini Lati ii. Do^
' potuerit meliorem operam
sequi lectpris' judiciunf esto. Quare non tantum ve- cel nos istud idem Latinius in Epistola script anno
niamdaluros mihivel doctissimos pulo, sed eiiam 1576, adAugustinum-(Tom_.II, p. 166). Hab is, in-'
laudaluros meani sedulitatem, quod ip nicdiis oceu- quit,- pariim-mea, partim Chiaconiitui opera libet-
pationibus scholasticishoc etiam •onus in-me susce- lum Capitularium-,mqncum illum quidemet- 'mper-
perim; prsesertim cum Interlm aliquod propiium huc fectum-sed ejus tqmen modi cujus quotquot txtetia
opus lucilhraro poluerim et multo longius, et fortasse ad nos adhuc miisi sunt, omnes,plane f erunt.
mihi ac meis fructuosius, ut nunc sunt tempora; et Septimi quoque libri el Capilulaiium adjectoi m co-
lncc eliam ad qmcstum.aliquando, uf ingenue vertim piam se hahuisse ab ufbe Roma scfibit Antonl s Au-
fatear, eonfeire cogimur. » gustinus in loco supra laudalo, Subjurigit nim .:.
L. Collectio illa conlinet primo Capitulare anni Septimi vero libri exeniplum,quod ab urbe -Rq na k'a-
779 in 24 Capitula dhlinctum,"-tum Capitularia tria bui, tnullis capilibus erat deminutum. Utiimu i ejus
anni 789 iritegra; terlio loco Capitulare anni 795 de libri caput supra scripsimus-478, ciim tituli.c pilum
causis regniltaiioc; quario Capitula dataanho 806 ad essent 558. Sequebathr duplex collectio adje torsum
Niumaga; quinto"Gapituia data Mtssiseodem ,anno Capilulariuth. Itaque proeter folia Tilianae Ca itula-
sexlo, excerpta de canone, quse inedifione nostr-a rium editionis, missum quoque -ad Augustin fuit
cdita .sunt post Capitula - ad Niumaga; seplimo ca- Jibri septimiefCapitulariurii adjeetofum ex plar,
put 89 legis Ripuariorurii, quod exstat eliaminlerCa- exeodescriptum quotl ex bibliotheca Ecclesi Beli-
roli Magni Capitula' excerpta ex -lege Langobafdo- g lovacensis Romam pervenerat. Nam proet 'quam
rum; octavo Gapilulare secundum, terlium et quar- qupdin codice Bellovatensi ista exstantprout, bAu::
tum anni 805, el pjiora tria Gapitiilaija anni 8Q5, et gustino commemorantur, docent eorreclore Ro-
Capitulare quartum incerli' anni, lum edicf.umCaroli mani volumenCapitularium quod ex Gallia Ji hilum
imperaloris de honore-et ndjutorio episcopis"proc- cst, habuisse litulos 5.58capiinmiibri sepiimi./?i hi-
stahdo a comitibus et aljjs judicibus, quod circa an- dice libri seplimiCapilularium, nntncro 4'94 (n tn cd,-
num ocJ,ingentesimumedilum-est. Sequunlur posfea pita ipsa a 478 usque a[l 558 in votumineqwod x,Gal-
Caroli Magni Capilula-oclo addiia ad legem Lango- lia habitum est, desideraninf) hmc legunlur:- ~e sibi
Jjardorum, tum E.pistolaejusdem adPippin.um filium compatres et cotnmalrps Monachi faciant (b) Hanc
regem Italioe, quam-nos ad annum 807retulimus; TiUi edilionem quadraginta post annis perf eit-et.
post ipiam sequuntur Gapitula tria Caroli Magni ad- emisit,-- magnum "illudFranciar nostroe ornan entum
dita ad legem Langobardorum, quorum 4uo habentur Petrus Pithoeus. <2uo.iiam vero Tilius et P thceus.
inter Capilula a nobis excerpla ex eadem lege; ter- plurima sustuleruiit ei lihris €apitularium qu > ipsis
iium, quia nobis excjdil, addidimusin fine tomi pri- superflua visa sunt, etlordinem Ansegisi-et Be edieli:
mi, post finemindicis et-nolationem de erratis iypoj ssepelurbarunl, op.erepretium esl hic annota e quid-
graphicis. Post Caroli MagniCapitula, deseripta ha- ab illis proeslitumsit iii bac editione, quid ve cul-
boniur Gapitulaquoeiudovicus Pius edidit anno de- pandum essevideatur.|Sedantequam ista exs quar,
cimo sexto imperii sui. Poswemo pauca qusedam Ca- et- consiliuin Operis -et ordo" temporum posl latut
-pitula hinc -inde collecla, el Lotharii .Capitulum de nonnulla dicamus de • Qaslleeiisi -Capitulariuiredi^
-
conllrmatione superioruiri^Coiistilulionuiri.Hune co- 'r~ tione,
- .
dicem postea Joaunes Busoeus, presbyter e societate "-* LII, Prodiit iUaapno 1557, una cum alils a tiquis
Jesu.,recudit Moguntioeanno 1602, ad calcem cpi- legibus nationum quse1 olim imperio parebant Franr
Blolarum Hincmari, lum etiam Goldaslus in col- corum, quas Basilius Joannes Heroldus cx v ustis-
leGlipneConstitutionum iroperialium, simis bibliofhecoeFuldensis exemplarihus des ripsit.
TjL''Eademtempestate summi judicii vir ac liltera- Inter has igitur reperiiintur Capitularla Caroli Magni
riim virtulimique anlistes Joannes Tilius, Brioceiisis et Ludovici Pii ab Ansegiso abbate collecla, qualia
deinacMeldensis episcopus, cuieditionemriiultorum •nimirum reperimitiirjin veteribus-liljris, nis quod,
bbnorum librorum debemus omnes, cogitavit-de quartus Jiber magna sui parte mutilus est et' per*-
edendis libris Capitularium ab Ansegisoabbate et fectus ; desunt enim illic viginti tria capita, de imum
Benedictio Levita colleclis, ac deniuhi eos proelo tertium nimirunret sequentia usque ad trige imum
cbminisit^annoChristi 1548inrhac civitateParisiensi, sexturn, deestetiamsexagesimum primumef eliqua
Substitit tamen in capile 289 librisexti; quo casu libri quarli.' Sequltur! deinde in edilione (T m. II
neschhiis, quamvis Petrus Pitlideus, qui propior ei Capitul., p. 559, c. 57) Basileensilex loihafii e de-
friit, divinafe conatus sit. Altamen quamvis absoluta cimis, quoea nobis edita est inter Cap.itula L tharii
perfectaque edilionon fuerit, qusedamillius exempla- excerpfa ex iege204 Longobardorum.Postea- eapi a 190,
ria in lucem emissa sunt, quibus hodie fruimurj itaut 197, 199, 202, libri quinli Capitularium Tum
quiRomoepereatemporaGraliani collectioni, utidem Capitulafe secundum etlertium anui 789, et apilu-
Pitbceus ait iln Prmfat. adCapitul.), reeognoscendse lare anni 795 de causis regui Italioe, Capitul non-
recensendseque proefuerunt, iis usi sint, simul et nulla anni 805 et amii1 S06. Deinde sequitur caput
Bellovacehsis -exemplarisreliquiis, qum tum illi qui- B-sexagesimum primuni libriquafli Capitular' m et
dcm, a3dit idem Pithoeus, doctissimiepiscopi bcnefi- •coeterausqueadsepluagesimum quartum, nis quod
cio, indiciovero nostro nacii sunt, id esl, beneficip septuagesimum secuhdum deest. Postea rep untur
. JacobiA-mioti episcopi Autissiodorensis,_ut ingenue capita 67et alia nomiulla libri tertiiet alior m li-
agnoscunt correctores Romani in indice librprum hrorum, ahsque ullo ofdine. Posf quse sequilu prse-
qui variis ex locis sunt habiti; qui sequitur post pfse- fatio, quoeponi solet arife CapituJa oeto Caroli laghi
falionem : Capitulariumliber seplimus, inquiunl illi, addita ad legem Larigbbardiiruni,et priora o ca-
et Cajritularia adjecta, niissa a Jacobo Amioto episco- pita Jibri quarti, Gapitulare primum aniii 8 2, ac
po Autissiodorensiex^bibiiotheca Ecclesim Bellova- postea caput terlium Jibri quarti cumcoeterise" sdem
censis. Habuerat etiam unum ejusdem editionis exem- libri. His suhnectilur edictum Caroli Magni e ho-
plar vir celeberrimus et doctissimus AntoniusAu- nore episcopispraesiarido,editum circa annum octin-
"gustinus (a) archiepiscopus Tarraconcnsis. Ad manus gentesimum, el Gapitula tria quse supra, ctim eedi-
meas, inquit ille loquens de hbris Capifularium,per- •lione Conslitutionum [Caroli Magni ab Am.er achio
'•ceriii'hajccollectiomulila; liainquesex Ubti 'Paiisien- facta ageremus, addita fuisse diximusad legei Lan-
sis editionis anni 1548 etant impetfecti: sexii enim . gohardorum. Post ista onmia, leguntur appe dices
finis efqt initium cdpitis289, cumtiluli csseiitcapiium tres librfquarti, et Capitulare anni 16 imjierii udo-
(a) .In Judicio de quibusdam veteribus canoinmi ~(b)Nota correctorum Romanorum m' >cap. tona-
collecioribus, el in lib. n de Emcndat.' Gfat.- chi, dist. 4 de Gonseci., cap. 104.
:-7 CODEXDIPLOMATHJUS". —PROLEGQMENA. §8
vlciTii; Postremo Capilularia cl Coiisliluliones Pip- A libri sextiomiserunf,. quia jam descrijHuhi habeba-
pini-regis Ilalioe, Guidoriis," Oltonis primi, Hen- turin ijuinto.Atiamen magnum inter ulramque edi-
rici secuhdi, Conradi primi- et €aroli IV, impera- tionem discrhiien est; nam procterquam quod in libro
lorum. — ' , , sexto legitur,. et ipse officiofisci servire cogalur, cum
Llll. Triginta post aunis Petfus -Pilhoeus-novamet in quinto scriptum sif, el ipsc officioprmsidissetvire
alnpliorem Capitularium editionem procuravit, Ti- cogaiur, in sextb additur clansula magni momenli,
lianam imilalus, quam auxit Capitulis quae deerant quam Tilius et Pilhoeus rion habenf, nimirumhoec :
in ista. Uterquevero inferpolavit collectionemAnse- Et in alio mojiaslerioipsenen recipiaiur shie abbqtis
gisi; ex collectione vero-Benedicti Leviloe plurima sui et-episcopipropriiiicentia. Clausula illa omitlinon
Capitula dmiserunl. quia videhantilla ih aliisejusdem- debuii-ab;editoribusCapitularium, cum in illis repe-
operis locis repeiiii. ProeviditBenediclus futuros- qui rialur. Conllata autem.esl ex.osu monasleriorum :
noriprobarenl; itaque hac sapienli excusalioue apud monachi^ni.m aritiquitus alio translerri r.on poterani
eos usus est in prsbfalionesua : Monemusergo fecio- sine.abbatis.sui et episcopiproprii liccntia,.utijani
res; iit si-eademCapitula-duplicata veltriplicata-repe- observalum est a viris doctis. Et tamen^aberfatum
rerint, non Iwc noslrm imperiiiw reputent, qida, ut est ab auctofe ^clausulsein yero seneu verhorum ex
diximus; diversis ea in- schedulis- invenimus. Cum quibus illam confecil: Quippe cerlum est caput, de
isliusmcdi legum repetitiones Antonius Contius et quo nunc agimus, esse sumptum. ex Novellis Jiiliani
rilii quidam depreliendissent in nomiullis Jusliniani Anlecessoris. quscdiversum oiiminosensuni liabent>
Novellisab Haloandro edilis,. putarunt verba-in his ut alibi monerousi' , ,
-
locis repelita huc perperam fuisse rclala, adeoque g LVI. Diversoerrore iidejn nonnulla addideruntin
toJJi debere. Quorum opinionem, temeritalis arguit capite 106 libri sexti, quaj in antiquis cxemplaribus
Joahnes" Leunciavius -(Libt -n Notatbr., c. £40, et non habentur. Elenim hsecest leclio veierum exem-
256) _ non absimile vero -.ideri aiens fes easdem plariiim/ Simjtiter de hifirmisac pmnitenlibus,ut mo-.
npnnunquam duabussmt pluribus in NoveUisrepeti, rientes sine reconcilialione ,et viatico non deficiant
ei hoec.ipsaquoe^Ulic dainnantur, reperiri etiam jh. (Isaac, lit. i; c. .6).-Quoetiam modo legitur in cano-
Jibris Basiiicoruni: Idemprofeeto.aecidit iuhae Be: nibuslbaaci episcopiLingonensls. Altanien Tilius et
nedicli colleclione; nam cum ille deseriberet Capitu- Pitboeusin hoc loco sic ediderunl : Simililer de in-
laria regia prout ea invenlebat in scbedulis suis/efii- fitmis ac pmniteniibus, ut morienies sine sacrati olei
cere non poluitquinplurimaetiam bis autter.descri- unciione et viaiico non deficiant-.Scio verba hicad-
beret, quia principes sa?pej-enovabant autsuas aut dita reperiri iii Capitulari -anni769et in capite 152
suorurii praedecessoruinleges, quemadmodum \ide- libri seplimi Capilulariuni. adeoque Tilium el Pi-
mus in_Capitularihusregumjioslrorum. -Nam Caro- thoeum exira culpaiu esse qubad sensum capitis.
lus Magmis, exempligratia, .piurinias leges, .sancivif Illud taiiien eonlendo. verba hoec in librum sextinn
desciiptas ad-verbum ex iis quas. Pjppinus pater lu- transferii rion debuisse ex septimo; cum fieri facile
lerat, plures yero ex iis quas ipse promulgaverat, possit ufquo primum tempore lala esl hoeclex,-quod
renovavit iisdem omnino verhis quibus ususantea fortassis conligit aiileT.aroIi Magnitempora; clausula
fueral.Ttaque njhil detrahendum erat colleClioni Be- de sacratioleiTinclione non exstaret in capiie illo^
liedicti, -niiiil muiandum. JSteflim utomiltam ^juod quoepostea addita fuerit anno 769 a Car.oloMsgno.-
in Gapitulis detraciis varfoelcctiones suiilab- iis quoe ^, _LVII. Eamdem culpam commiserjunt iidem viri
legunttir in Capilulis a Tilio et.Pilhoeo retentis, nonr '-'-clarissiini-in capiie 159 ejusdem libri sexii; hain
nulla interdumsimt in .omissis quse in aliis non cum'veteres libri hic habeant simpliciter : ~Quivefo
exstant, adeoque liis carenius contra menlera auclo- .de eisdem fuerint progetiiti; qd testimonium ddmit-
ruia. Probanda autem res est _exemplis, Tilius, et laniut; Tiliiis el Pithoeus ediderurit, ad, testimonium
post eurii Pillioeus, caput 276 libri quintPCapitula- a tertia -generqtioneadmittantur. "Seiohanc clausulam.
rium, quod.est mutllum in antiquis BenejJicti.Leyitse feperiri infra in capite 552 hujus"libri, ef hiric trans-
exemplaribus, reluleruntitanijitilum ut ihyenerant; latam hiic essc a Tiiio, qui secundam illam capitis
nisi quod cum Jn anliquis iUis exempiaribus caput istius editiqneih proplerea omisit. Sed cgo maluissem
Quicunque, deciiiianf-referalur. ex capite 57' libii utranique dare, quam prioreriiiriterpolare contia riien^-
prinii Capitulariurii, ubi non exstaf, hunc numerum >tem auctoris et collectoris. Nam inCodicelegis "Wisi-
rimtaverunt, et pro 57 supposuerunt 163, pulantes golhorum, excpi_ocaputistudsumpliime.st,hacctariluhi
seiisum isiius capitis esse in capife libri prinii ab eis leguiitur : Qiri vefo de iisdemJueiint procreati; omni^
Iaudalo. Et lamen certum est capiit istud libriprimi, ' modis ad testhnoniumadmittnniur. Sie enim illic om-
quod est-157 in edilione nostra, diversum omninq nino legilur,- non soluni in vulgatis edilionibus,-sed
sensum.habere a senteniia.. capitis Quicunqtte_deci- etiani in antiquisesemplaribus (Lib. ni Capitular- ,
main. Itaque ad supplendinnhiaiuni qui exstat in hoc c. i%-el lib.\', c: 254). -,'
capite, repetenduht ilhid erat, uti nos fecimus, in ad- LVIII. Gaput 279 bjusdem liliri _sexti fth illissup'-
ditione quafla, ubi exslat integrum. Vcrunfquoniam prcss"umest,-quia jam editum-fuerat in libro tertio;
Pithoeuspfiiriani illius Jiarfem.videliatjam-esse edi- et ob eamdem ralioriehi omissum qupqiie ah illis"est
tam hfhbro quinto, putav.itsiipervacaiieum essehoc D in ediliorie libri quinli. Etlamen animadveftere de-
capul iepetere in. additione, iion aiiiniadvertens plu- bebant editimiem libii" tertii non habere clausulam
rima isthic "reperiri ijusein lihro quinfo, desunt, et qrioein quinte et sexto reperilur." Neque vero satis-
proeterea discrimen eiiam esfeein prima parte capU facium puto istarum rerum curiosis, quod eam clau-
lis.inter editiones qiioe' exstaiit in libro 'quinto et in sulani "infer-uncos reposnerunt post finem Capilul"
' in libro leriio. Quippe veterum lucubrationes arbitrii
additionequarta. _
- LIV,'Similis.error a-Pitboeo commissusesl-occa- "noslriita non suni, ul.snpplere nobis liceat eoruni
sione capitis 198 Iibri.quinti, in quo agilur de noriis lapsus. aut hiatus, .uti sa?pedictum a nobis estocca-
et decimis, vel censu Ecciesiarum. Exslabatilludhis sibne enieiHlatiommi'quas viri coetera erudifissimi
in coUeclioneGapitularium, semel quidem in libfo 'cbrrectores-Romanifecefuiit iii eohtexlu loeofum
lii sud"reiulit.
quihto., el deinde iii additione quarta. Quoniam vero quos Gratianus opcre
maxima ilims pars reperiebatur in libro .quiiito, LIX. In eodem liljro sexto, capite 582, descripium
puiavit-Pithceus omnia illic esse quse in additione est caput. quoddani ex lege Bajuvariorum, quod isli
quarta exslant: quod tamen verum non est; nam in non edideruril,si quia iainconstiluebat capul 541libri
capite 152 illius.additiqnis hene multa legunlur" quie quinti. Quod. viil docti;Observ'assent editionem li-
neqne superflua yideri. possunt, neque rejici deljent liil sexfihqnnulla.habere quaj hi libro .qiiinlo non
a nobis. Sunt enini.addita auctojltate-puhlica,
' ei Viin exstarit, haiid dubie aut^ilia tfanstuiisseiit i,n libruro
legis haiient.. .-'• . - .quintum, aulcaputillud rufsuniposuisscnt in sexto,
. LV. Rursum iideni Tilius- el Pillioius capul 108 "cunieiiijn Codex Jegis Bajuvarioruiri e.x qiio sum-
' - • IU
59 B.-CAROLt M, OPP. PARS I. 'SECTIO PR<%
jttnm est lioc fcnpu!,'ciausniam illam jioh liabeat qme A gobardorutn, ubi ila liabej : Quia qn: tairo c !-,inft-
exslat in capite- tibri sexli quod mox laudavimus, delis estinnostro regtloFrancorum (Lib. i, tit 25, c.
probabileest principem qui excerpta Capitula e lege 75). Itaque sic ipse reposuii apudFrancomm. Ansegisum quia
- -_
Bajuvariorum probavit, istani clausutam non inse- lalro et infideiis esl nostro regno
ruisse in suo edicto; qusepostea aiio lempore addita. . LXIV. Idem mutavitpostremaverbacapilis 68 li-
est, quja necessaria videbatur. - . hriquinti,quoddescrijilumcstexconcilioMog ntiaco
LX. Audacioresiidem fiierunt in conjungendis ca- (Cap. 56); jassu Caroli Magni celebralo. Vefe es _au'
pitibus 75'ef 75ejusdeni iibrisexli, Nam^cuminan- tem Capituiarium liiirij tum etiam concilium.M guiiti-
liquis Capitularium exemplaribus -ita divisa sint si- num^ub Rhabano cclebratunij Regino, (lib. n, . 197)
cuti nos cdidimus, ac prsctcrea Isaac Lingonensis Burchardus (Libi xvnjci 9) etlvo (Par: ix, c. li-,re- '
(rtt. i, cap. 25 ei!24) partem illam capilis 75, ,quam tinuerunt verba Concilii, quoesic hal)ent: hecu uatri
Tilius et Pithoeusaddiderunt capili 75, referat con- amplius conjugiocopuiari, sed-sub magna distt cdone_
sequenter post primam parlem ejasdem capitis 75, fieri : quo modo edide^imt TiUuset Eelrus Pic csus.
manifestum est dislingui debere. Imo, gravius hic Irrepserat tamen seiatfeReginonis (Lib. ~\, 22&J
quodam modo peccarunt viri clarissimi, quam in alia lectio, quam Ivb c.
(Par. ix, 77) quoque e Gra-
aliis lbcis Ubi Capilularium lexium inteipoiaverunt tianus secuti sunt; lisla niniifum : Eos disju ig:, et
et mulaverunt: detraxerunt enim noniiulla ul con- ulterhts nunquam conjugiocopulari prmcipimus Neu-
sequentem orationeni constituerent. Leganlur tan-_ tram vero istarum lbctionum j-etinuit Fra iscus
tuni capita illa ex edilione noslra^ et conferantur Pilhajus; sed aliam reposuit qnam alibi reperi e non
cum Tiliana-ei Pithoeana, quoe-sichahet: Placuit j.-potui, ita.SGribens : Nec tuiquam amptius cp" ijugio
omni synodali conventuiut nutlus presbijlerorttmam- " sub magnudistrictiotiebcopularii - . .
piius quam unatnJScclesiam sibi vindicare prmsumat; LXV. Addamus adlmc unum exemplum m talio-
quia sicut qnisque swcularis uon amptiusqnam uimtti nuui in CapitulaiibiisJaciarum ^ Francisco P thosoi
habere debet Uxoretn,ila el unusquisque presbylcrnon Refert Benedictus Lepta» in llbro quinio, ca . 578^
amplius quam unam.habere debet Ecctesiam. Ilaque eonslilulionem Novellaih-Justiniani, quse 7 est
ui caput 75 colligare possent cum posleriori parte apud Julianum Antecessorem iu ediiione Anton i-Au-
capitis75, suslulerunt verba illa : Quapropter otnni- gusiini; 75in editione JFrancisci Piihcei. El B nedi-
Jbusplacuil ul nuilus presbylcr ampiius quam uiiam cius quidem non retulit verba ipsa Juliaui, se seu-
Ecclesiam'sibivindicet, quiaillorumsensushabebatur sumlantum.ln iine uhi poenastaluilur ad 'ersns
in capite srperiori. Ilocveronoii estedere capilularia, eps qui legem non veio, 'Observaverint, scripsii:" i quis
cum licentiam sibi quisque sumit mutandi ac detra- hanc Constitutionetnviolavertt in titagistratu p silus,
liendi quod animo collubilum esisuo. decetnlibrarum a,nri pmna muitabiiur. Si -ex cutor
LXl. Prsetercrratailla communia inter T-iliumet est; in catenh .Ecclcsiarum rbcludalur pmnastui urus,
Pilhceum, nonnulla sun! quse Pillioei tantum sunf; ei offtciumperdai. Sic' eliam legit Auclor ad tionis
etenim ctim Tilius non absolverit ediiionem Capitu- tertioe (Gap. 59) : et sane ita legitur in omnib is an^
larium, neque addiliones ediderit. Si quid in iliis" tiquis Capitulariiim exemplaribus et in edili nibus
peccatum est, solius Pithcei calpa fuit. Iste vero Iiic Tilii et Pelri Pithoei. At Franciscus; qui. foni n is*
quqque lapsus esl; omisil enim capila'46 et 82 ad.di- tius Constitutionis noverat, quia Juliamim edi eral,
tionis quarlse, quoe alibi-non exsiant in universa Ca- vocem catenis binc sustulit, -et decanicis rep guit *
jiiiularium coUectione.Sunt lamen illa magnoeau- C"quia Julianum Anlecessorem iroce illa usm esse
ctoritatis, cum sumpla sint ex coneilio Moguntino constabat in epitome NovellarumJusliniani.
(Gap.lk) habitp arino 815, et ex concilio Parisiensi LXVL.Melius nos, ut arbitror, qui Collec ioiies
sexlo (Lifc..IIIcap-.2) exj.quo sumpia suut pleraque et Beiiedicls Leviiaj ac additiones' q atuor
Capilitla eorum quoe Benediciusretulit in sua colle- Ansegisi ab aueloribu . ea-
ctione, tum eli&inmagnapars eorum quselegunlur in tales repraeseutavimus quales
secunda additione. • -, • . rum composiiaj fucrunl, el seeuhdum num 'Os a"
' LXII. Juslissimam porro esse.querelam a nobis LudovicoPio, Carolo (jalvo4 Hinciiiaro, Isaac', He-
instiiutam adversus Tilium. et Piihoeum conlirmari holatos. ginone, concilio Trosleiano,;Fulberto, et lvon an-
pofest isl.ius auclorilate; liam. cum isin libro-sexlo, Capitula"Iiaqrie deinctfpsdillicile non eril re erire'
a velustis illis auctoiibus recitala ex libiis
cap. 145 (quodhi editione noslra esl 145 [Lib. vn, c. Capilularinin. Operajlautem pretium est an olare"
254]) relulisset carionem Aiiicarium de Clericis ad unde mibi consiliiim Jstius operis, occ sione
judices soeculares confugienlibus (Addit. 4, -c. i§§), captum, quih.is auxiliis perfeclumj qua quid- d lique
Tursum illumedidit in seplimo el in addilione quartaj viiiuiiiiiiearum leniiitate.
qiiiain hisdupbusposlremislocis legitur paulo ali- fegoprajstilerim pro
terquam in editione quse.exslat in libro sexto. Ideni LXVil. lllusiiissimus vir Petrus de Maic , ,ar-
caput llalibri sexli "iteruni deseripsitin cap. 4ii6 chiepiscopus Paiibicnsis , quimearum in. commemor lione
ejusdem libri, iisdem bmniiio verhis; nisi quod -cdi- sludiorum lucuhrafiphtimque jure riio-.-
lio prioris capitispaulo emeudatior est quam sequens. quc frequenter occurrbre solet, ul erat summ Dei
.Ilaque si methodus detrahendi capila similia fuil te- dono natus ad hoecsiuiia-,. quoe.miriiice-.proi ovit,
neiida, haud dubie caput illud edendum non erat.in iJ.exemplum.mihi deditijt ad ea me converlere a, ac
duobus locis ejiisdeni libri. i!em capnt 155 libri ctiam veiut stfpremoc^oluntalis tabrilis curam mhii
quinli rursum e-iidit in addilior.e quarta (Cap. 77). imposuisse vjsus est emendar.idi novaque-e! liouo'
Debneralautem oniitii secundarii eamdemmetiiQduni. donandi Cagitalaria regum hostroruni. Nanf c inis
. LXHI. PosteditioiJem Tiliaaam etprimam Pitbcea- olim sumriiimagistrati s locum".pro Christiani sinio
nam, allera sjiccessit Francisci Pithoei amio 1605 regc nostro Ludovico teDerelisi Hispania Ta. raco-'
descripla ex iifis*duabus, sed rtirsum inteipolaia et nensi, invenissetque iri biblibtheca.monasterii Ivi*
«orrupta per speciemjemendalibnis. Probahdum _au- pullensis velus exemplhr Capilularium, mutu illud
tem ilitid eslaliquot exempIis.Tnlibro teftio, capite' aecepit, et iionimlla ex eo describi jussit no idum
23, legitur in aritiquis exemplaribus et in editiohe editai Cum autem annp 1651 pestilontia Barci nem
Basileensi: Quia latro est et infidelis nosteret Frdn- iuvasisset, isque posl septenniuni admmistra 'onis
tartmi: quam ieclionem cohfirmant Capitula Caroli suoedepoiieieproviuciam vellet, codicem illu Bar-
Calvi, ubi sic habeiiir : quia lalro est,'et infidelis est cinone reliquit, et ad iiioiiaslenum Rivipullen e iTe-
"iiosterel Francortim (Tit. xiv, c. 6). Et Tilius quidem portari jussit: quod ita factum.est ul Hle im era^
el Petrus Pilhoeus ila reposuerant: quia iairo et infi- verat. Verum non jnemoria" vetusti illius c dicis
delis est nqster et Francorum: Quo etiani fermemodo identidem animo ejus pbvefsaietur, valdeque iipe-
legerat Ivb (Part, xvi, c. 225), riisi 'quod has,"duas ret hinc emendare libios Gapituiarium, usus & t vir
yoces latro et omisit. At FranciscUs Pilhceus"hunc lilterarum amanlissinnis occasione delegationi re-
iocum putayit esse eorrigehdum ex.Codicelegis Lan- giae ad investigandos Galliseet ffispaniai limit s in
tfi - €ODEX DlPLOMATICrjS'.— PROLECOMENA. 102
63 Pyrcna.ora._amonlium parte quoe "Tarraconcnses\ optimam edilioncm, ' alia conqnisivi, et duo vefilstis-
a Narbonensibus dividit. Tum vero ad marchionem sima reperi in bibliolheca Thuana, qiioiiun uno
jlorlaram, qui tum Caialoniam vice rcgis Hispania- usum fuisse Petrum Pilhceum constabat; .quippe ex
fum tenebat, litteras bcnevolentuc el humaniiatis ejus bibliotheca in Tliuaiiain delatiim oljm' liierat.
plenas scriiiens amio 1060. die octava Marlii,"per ln exemplari pbrio illo descripti babentur priorcs
dafisshnum virum Petrum a Poute, abbalciii Aru- libri quatuor Gapilulariurn, dnoepiiores appeiidices "
Jarum, istiin mandatisdeilifut suo nomine mar-_ libri qiiarti, el qualuor additiones. In Tlsuanb niliil
chioneriirogaret uti secuhi.conimunieariprocuraret aliud hahetur proeler quatuor Anstgisi libros, cum
RivipuUenseCapitulariumexemplaf, quod, cbiiferre tribus appendicibuslibri quarti-. -.
illud ciiperet cuiii'libris editis, uli facturiis erat nisi LXXl. Anlonius Sanderus, in. librb cui tilulum .-
•pbStiseum coegisset excedere Barehione. Ad quaj fhcit BibliothecaBelqicatnanuictipla; admbimil, pag.
Mortaraperhuffiarie_responiii!ctiraturum se ul Uber 552, exsiarb iri bibliotlieea-monaSSferiiCamicj-
iile.quseratuirin monaslerio "Rivipullesibi,missurum -liensis in Haiiiionia velcrcm lihruth sic inscripiiiin :
purro se illum siatim ac invciitus foret. Attamen Caroli Magniimperatoris Christianorum;et Ludovici
missusrion est ante sequenlem mensemAugi3Stum;. filiiipsitis el Clolarii Cwsqris'slalula. iiuuc quoquc
acceptusquea Marca estTolosai ni noiias' Sepiem- cod.cem"nosliabuiniusheiieficioRR. PP. Prsedicalo-
bris, pridic quahi Gafuiima.se •coihniiilefel' Bufde- rum in vico sancti Hoiioi}atiPalisiis cominoi-an-'
galaihpiimo, inde Lutetiam peiitiirus. Ergo cyiribam liur.i, iricpiorimibibliotliecanlinc servatur'. Cbniinet
ingressi pridie nonas, librum CapiUilariumconluli- tantum priores qiiiuque lihTosCapilulaiium,. ' til Ri-
mus cuih edit.ione.Piihceana,Marca vetiis exeniplar T. j, vipullensij. .
iegenle, me vero PillioeanamiUainediiioiieiritenente LX5JI. Jam anlca a.inotaveram Joachimum Va-
et varias lecllonesscribente. Qualiiduum iUuni qno dianuui et- Jacobunr Grelseiurii nieniionem facere
havigayimusabsumptuni-esl in hoc.bpei-e.Tuniliber codicum bibliothpciesancli Galli, jn quibus capilula-,
Rivipuilehsisniissus Tolcssaiin,ef liinc delaius Barci- liii conlineiontur. Nam„VadiaiHis..',quidcm corum
rioncm, possessorilnis suisfestitutuS est. .Coiitiriel iireiilioiieni.facii in iibro. sexlo Aphoiisniorum de
anteni hiciiber piibres"quinque libros Capilulaviunv, Eucharislia, pag. ,215 : Exstnt, inqiiif, apud nos.
ium aliquot Capiiula Ludovici Pii et Caroli Calvi. Satigalii aiiliquus-AnscgisiLohienslsccdex.Ki in libro.
Capitula Walterii opiscopiAur"elianeiisis,.elaliquot piliiio de collcg.is iiioiiasleriisqueGeriiiania; veleri-
IIiiicniariarchiepiscopiIlhemensisepistoias,postre*mp pag. 12 : Exstal Sangalli velr.slissimuscodex.
iiisloriAiiIde.lrar.sJjtioi.c reliquiarum saSicli Sle- bus. siylo inculto et.bprbaro scripius, qui cl Salicam el
phani. Titiilus hie eSl ;
Gapitularium Incipit Prmfa*; liipuqriam et Alcmpnicamcontiiicl: Exstant ibidcm
lio libti domni AnsegisiAbbatis; qnetri boinpbsUitad Ansegisilibri de teyibnsCaroii et Ludocici,ex quibus
domnutnLtidovkttme'tLotharium ejUsfiiiuinitnpera- plnrima descripsimus.Gielserus vero in Apologiapro.
lores, d'e Ordine ecclesiaslicq
' ' libros dubs, el.de mun- Cardinale Baroiiio, cap. 5. pag>525, ait habere _se,
daiia Legealios duos. . ', ex bibliolhecasancti Galli..
LXVllI. Cum autem postca accessisserh adcuran-; GapiHilarihmapogiapiium
Ilaque commoduJii-acci.dilut co iem ferme tciiipore
i n 1
dam"bibliothecamCoibeiliiium, eaqueinvenisseni quo. Codex Camberonensis mecum. communicatiis'
veiuslissimum et opiimhm exemplar Capitularium,! esl, incidcrcl iii manus meas catalogus libforum ce-
in qup priores quinque libii, exsiarit et nonnuila' H . leberrimi moiiaslerii Sancti Gall.iin Helvetia, in quo
Capituia.iibri-sexli, itemque aliquot libri seplimi,1' .adnotatos reperi quosdamcodices in quibus Capitu-
'coiituii hunc' codicem cum editione Capilularium1' laria regum iioslrorum conlinehaiilur. Equidem iit
Pithceana, diligenter notatis variis lectioriibus.Titiii" facile erat^conciperedessideiiumvidendi lios libros,"
Jus porto Capilulariuin , qui innmlliS ahtiquls libris ita dcfflcilevidebatur cos .bbtinere.a lpcis longo in-
nullus est, ut etiam observavii Petiuis Pilhccus, iia1 tervallo femolisiEifcGitlanien.aiicloritas illusirissi-
habet iircodice Colbertino: InChtistfnonthie. Inci-: mietcxcelleniissiini viri Jpamiis Baptisloe Colberti,
piunt Capiluia regum et episcoporum, maximeque ' Lttci'arum ho.iie
iiltcralorymque parcntis, ut codiccs
nobiliuniomnium Francoruin. Cseteravefo quoehici ibi.lmcad nic .perfeiTenlur.,-opewm-vproecipue in
habenlur iii-ediiioneTiliaiia, ili islo veieri exeniplaii1 hoGsuam-conterrcnle viro illustrissimb Mclchiore
non exstant: . . "Arod a sanctollomano,qulfiim Chrisfianissiini regis
LXIX.Haudita multo.post in bibliotheeamregiami .iiosiri legafiuserat apud iielvetios. jlinc itaqtichahui
delali suntlibfi manusciipligui fuerunt eminentis- - plurimos"codices anliquissimos, duos autcmin pri-
sinii caidinaUsJulii-iMazarini; inter quos repertusS niis in quibus libri Capitulariuin desciipli erant. Sed
est is ipse vetus codex "quoT-iliususus esl in-editio» iiiunceo.Hniiexslaljatittantumlibertertitiselquartiis,
ne sua Capitulariumejus manu eineridaiuset inter- et tres appendices iibri qnarli.' In alio-habeiilprlihri
p"olaius,ulfacile appareat unde fluxerinl queecunque e quinquepriures et ceniiun pr.ora , capita libri sexli,
mier uncos rep?riuntur in cdifioneejus et in.Pifhcea- iuai vtiam appendicestres libii <iuartLIliiicpraiterea
na. Contiuet autem iste codex ribros.seplem Gapi- habui vetus excmplar Capilti.larisAquisgranensisan-
tularium, sed valde iinpeFfeclos",ut adinoiffiissevi^ ni 789, et aliqua Ludovici Pii Oapitula nondum edi-
sus est Pithceus.-Quodtameh.iuielligendum est deeO ta, Eclogas Amalarii de. plficio Missoe,lum eliam"
tribus "postefioribuslibris. Habet prseterea tiesulti- iioiinulla Gapitulaad Monaehosperlinentia, quoe in
mas addiliohes, et has etiam non integras. appendiceiomi-secundi edita sunt. Deniquej prseter
LXX. Exbperaa menavalainlibris Capitulariu-m codicerii
n.-. cietera,- liine etiam habui. vetustiss.imumetDeside-
-advelera iila exemplaria emendandisfacileiniellexi BpisiolarumRurici episcopi Lemoyicensis, edidit
non uti nos hodie colleetionibus'Ansegisi el Bene- ._ rii episcopiCadurcensis.exquoeosdemepislolas
dicti Levitse quales ab illis composila; fuerurit,-el'^ Henricus Canisiusin tamoquinto antiquse.IectioniSi
mulla a suislocis avulsa fuisse ulaliofraiisfericnturj•4 ., LXXIILPqst isla habui veierpm et opliirium 1M
-multaeliam in ipsis Gapituiaribus addita, a quibus IS brum EcclesioeBellovacensis, omnittih qubs hacie-
describendis consultoabslinuerant iidem Ansegisus is nus vidi optiipum, miia plura eaquepeifecia.conli*
et Beriedicius.Ifaque decrevi omnino A'elerem edi- i- nel quam csbteii, huc ad me,-missum a. doctissimo
tionem feducefe iu usum, festiluere quoea dbclisfi- i- "viroGodofredoHermant, ejusdem ecfclesiaeGaiionico
mis virls detracla fuerant,.detrahere quce ab ill-ls is et doctore-Sorhoiiico. Nam prajlerquam- quod ille
addila. Quod noliniut ita quis inierpretetuf, :ac,si sl clegantissimescripluscst, habet collcctionem Anse=
magnorumviroruni ct de re p«blica litferaria bptiine 16 gisi el Benedicti Leviiseintegrani, efiam librum se-
meriiorum-judicia damnarem, cum couira eorbm ,4 ptimum, qbem nonduin alibi vidi integfum : nisi
virtutibus assurgam, eorum memoriam sanclissime 16 quod ih scbedis ad me Roma-missis Jegi eitmdem
venerer ac -colam. Yerum quoniam-pluribas adhuC i'C librtmi, qualis ihcodice Beiiovacensi vjsitur, exsia-.
exemplaribusopus esse'\iclel}atur ad vcon£eieiidam BI fe cliahi m wteri codiee biblioihecoeVatieaiuc, uf
j(Jo B. CAROLIM. OPP; PARS I. SECTIO PRIMA1. 404
"Jicani paulo po.it:Seqiiunfiir pbslea in eodemcodice A , non habet, primumque Capitulare, quod ad I aliam
Bellovacensi Capilnla Catoli Calvf, rion quiderii polius speclet, penitusjomittit. Habebat tam l bi-
dhinia-,sed multo plura quam habentur in f eliquis bliotheea Palaliua siinilem codicem, qui nune omaa
exemplaribus. Tamenetsi autem liber ille sit omnium exstal in Vaticanaj ut idicemus inffa. Sed pr ^terea
quos vidi integerrimus, additionem prhriam non ha- videraf Sirmondus alium quempiam veterem codi-
bet, u't supra monui. cem, illum ipsum, ut auguror, quem Gandav nsem
LXXIV.Habuimus deindeyetercm Ansegisi codi- et Fiandricum vocSt, cujus usuni liabuerat ab Heii-
cem ex bibliotheca clarissimi Viri Philiberti de la berto Rosweydo; namjhi schcdis ejus noimull repe-
Mare, senatoris Dividnensis,in quo prasterea exstarit riaddita Gapilularibus Caroli Magni quag nb alibi
aliquof CaroliCalvi Capitula. Usi eliam sumus veteri leguntur. Certam tamen dt indubitafam auctor latenl
libro sancli Arriulphi Metensis, in quo descripta habent, quia reperta siinl inter - schedas mag"i viiij
simt plurima Capitula excerpla ex tribus postremis" ejns maiiu descripta. j
Capilulariumlibris, ab eo quiprioresquatuor haud du- LXXVII. Significatunldeindemihi est exsta e vei
bienonnoverat. Istius modi.excefptafrequcnler repe^ tus exemplar Capilularfum in bibliotbeca mon sterii
rluntuf ili vetefibus libris, ubi accepla dicunlur ex Sancli Michaelis in Ppriculo maris. Copiam illius
conciliis regum Quibus legatus apostolical sddis in- mihi lubentef fecil R. P; domnus Laurbntius I unal-
lerfuit
' Bonifacius, ut alibi monenius: tus, prior ejusdemmonasterii. ad quemea der scri-
LXXV.Vetus exeriiplarquodfuit Francisci Pithoei, pserant pro amicitia liostra et humanitate' s viri
et nunc exStat in bibliolheea Qratorii Trecensis, me- elarissimi domni Lucas Dacheriuset-JoanneS - labil^
cum humariissimecbnimunicavitvir clarissimusAbel „**lonitis, monachi Benedictini, nominasStisno inter
Sammarthanus, congregalionis Oratorii in. Gallia boharum litterafiimstudiosps. ihitio Codici ista"
praopositusgeneralis. Liber autem ille ita conslat, ut scriptasunt antiquilus : Inhoc.volnmine ,conti tentur
primo quidem reperiatur prsefatio Ansegisi, lum ~ - quatuor libelli Capilulorutn Caroli imperaloris t Lu-
prsefatio Caroli Magni; dein proefationessecuudi,-ter- dovici filii ejus, collectiab Ansegisoabbate, et t es alii
tiielquarti libri: Sequituf postea epistola Zacbarise colleclia Benedicto diacono, quorum Ultimus deest.
Papse, Francis et Gallis direcla, et synodus habita Recte; nam Godex iste desiriit incapite 56 libri
sub Carlomannoprincipe. Describuntur deindever- sexti. Poslea sequilur ilste liber est Sancti i icliae-
sus qui praqioni solent tribus postremis libris Gapi- lis de Periculo Maris, \quemdomnus Roberlub abbas
tularium; et-post versusillos, aeta syhodi-Liptineri- fecil fieri. Quodcgo inierprelor de Roberto. iiate
sis, et alia qusedam Capitula ex libris Capilularium Montensj, cujus exslant accessione.s bt appeh ix ad
hinc inde collecta absque ord.ne: Tandem se- Sigebprtum, quem verp Henricusarchidiaconu Hun-
quuntur Jibri Capilulariuin, sed non integri, ut liridohieiisis,in fepistolafldVarinum; docet frii etam
pote in quibus maxima pafs Capitulorum posita non divhwrum quam sasculgriuinlibroriim inquisit •emei
est, sed illa tantumquoe scriptoris genio aul studiis cqgcefvaterentstudiosissimuiii (Append.ad G iberi.
conducebantiin hac prseterea coilectione servatus de Novig.. p. 756). Qiiodvefum esse probar proe-
non est ordo vulgatus";nain cum reliquaeonmes Ga- terea videtur quod narpt supra laiidatus Lue s Da-
pitularium collectionesdivisoesint in libros septenij cherius, vidisse se ingens Plinii hisloriarum volu-
hsecsub una numeroriim serie' divisa est in libros ihen elegauiissime seiiptum, e coenobio M lensi
ndvem. ih quibus coritinenlur etiam Capitula excer- transmissurii, ubi lisec[inler alia leguntur : Pr logus
pta ex tribus postremis additionibus; Poslremo pbst G ( Robcrti.Abbatisin Piiniuin; qui ei ipsum libr iin ih
caput 447 istius colleclionisadduritur adhuc 159Ca- Normanniani advexit,\et corruptiim correxit Ibid.,
pitula excerpta ex librisCapitularium. Unde fortassis p. 716).Idemih Nolis]ad epistolas LanfrariGi, rcbr-
coiligi,potest alias quoqueiadditionespost quartam in episcopiCantuariensisl cuni lexefet catalogum abba-
usu fuisse eo lempofe quo liber iste. scriptus ' est. lunf sancti' -Michaelisde Monte Tumba,-hoec'ait de
Continet autem in univCrsum587 Capitula. - Roberto Cerilum quadraginia volumina~eddisse,
LXXVl. Una^eollegifsiveParisiensis Claromonta- atcjiCelurfts sub ruinis et itripluviocoiripiitruise re-
tani societatis Jesu bibliotheca plures.nobis codices fert histbfia Saticli Michaeliscaiamo exafatq. Quem
antiquos subministravit. opera praeseflim e't studio locum nemo non videt .'intelligendumessb "d libris
viri clarissiniiRenati Rapiriijahsque quo forlassisisa quos Robertus tfaitscribi -jusSIt, et in bibii theca
taTlapitulariumcollectio fuissetimperfeeta; bicenim monasterii suireponi. I
effecit ut trihliotheca collegii manusdripta lola- inte- LXXVni. Proetervetustos codices haetenu com-
gra milii paleret,-ita ut etiam a clarissimoviro.Joan- memoralos, usi etiahi-suniusHribus codicihus Pala-
ne Garnerib, cui bibliothecsecura commissa est, linisbibliothecffi Yaticanae,quorum varianles eclio-
facta-mihi poteslassil excutiendischedas Sirmondi, ' nes ,adnos missse sunljab urbe Roma. Sed ant quam
exscribendique quidquid vellem. Ilinc ergo habui narralionem eorum aggfediar qusein libiis il is ih-
tres proeseriimantiquissimos codices Capitularium: veniuntur, opersepretium est hic adnotare q onam
Primus-,qui fuit Jacobi Sirmondi, conlinet priores modo factum sit ut ebrum copiam haberem. Cum
qualuor libros et duas priores appendiceslibriquarti,- ego animadveriissemvirum clarissimum Phil ipum
tiim etiam quatuor additiones. Secundus, qui fuit Labbeum,-in tomo scptimd postremoe concil orum
monaslerii Sancli Reniigii Rhemensis',et ex biblio- D ' editionis, pag. 1174et 1180; refeire monitumse ab
theca Tiliana translalus est in Glaromontanam, con- Holstenio fuisse exslai^e'in veleri Codice P alinO
tinet tantuni priores libros quatuor et-duas prip-. bibliothecoe-YaticansejCapituIa aiiqua Caroli S agni,
res appendiees. Tertius, qui iuit sancli Vincehtii partim edita,parlim nondum edita,,scripsi xi alen-
Metensis, quousosjjuoque Pithoeosfratres et Bigno- das Oclobris anni 1674 ad eminentissimum ca dina-
nium habeo compertum, eosdem priores quatuor li- lem Joannem Bonam, rogans eum uti ex Godi ilio
bros tantum habfet cum eisdem =duabus appendici- describi in mei gratiam faceret Capitula n dum
hhs. Sed tamen idem proetpreahahet, quoead septem edita, ediiorum vero varias lectiones annotari jube-
libros. Capiiularium non pertinent, jCapitula Pippini ret, totumqne illud ad nie quamprimummitti. - itte-
principis elregis,.- CapitulaCarpli Magni, inter quee rse meseviiumoptimurii invenerunt in lecto d cuin-
beiie multa sunt quoe nondum edita fuerantj bentem Cxmorbo qui nobis illum abslulit. El t m.en,
Capitula aliquot LudoviciPii et Caroli Galvi, -leges quanquam erat oppressus tolius corporis doloibus,
Ripuaribrum, Alamanorum, et Bajuvariorum,- et statim misit in bibliolliecam Vaticanam; el co per-
L6gem:Salicam. Hicest celeberrimus Codex CapituT toillicexstafetriayeliista Gapitulariumexem Iaria,
larium Caroli-Magrd,qui unusomnium, ulSirmon- referri ad me jussit se, [statim atque sanitatem, uam
diis ait (Tom. II Concil. Gall., p. 244), plura cse- reeuperasset, lubenter mihi suam in hoc,'oieram
teris Caroli Augusti Capilularia.continet, eademque commodaturum. Sed lieu! vir optimus paiilo posl
•per singulos imperii ejus annos digesta suis eii.am decessit, v Kalendas Npvembrisejusdem aimi. Cum
jocis assignat; nisi quod Ioci nomen ih quibusdain autemhic Luteliocpercrebuissel.nuntiusdemor. ejus
Iffi CODEX DIPLOMATICUS. — PROLEGOMENA. . 106
iantus fuit eorum qui litteras amanl dolor, ut, ta- A.et^ additiones vaganfur, usi smnus veiuslissimis"co-
menetsi iilumvultu vocequepalaih lestarentur, altius dicibus bibliofhecoeRegioe, Vaticanoe.-Colbertinoe,
iamen animis mmrerent, tanquam sipublicus parens Thuanoc, Bigotianaj, Mazarinoe, Tilianoe, ecclesioe
universis ereptus esset. Quis eniin non dolerel ex- Albiensis, ecclesisePiclaviensis, monasferii Cofbe-
stiuctum senem optimum ef sanctissimum, in sum- iensis, Moysiacensis, Corbionensis sive SanctiLau-
mo dignitatis gradu posilum, plurima bonarum nomari, Sancti Galli, Sancti Vincentii Metensis,
rerum cognitione instructum, quique rem litt-ra- Sancti Vincentii Laudiiriensis, Sancti Remigii Rhe-
riam crnare, juvare, promovere etposset et vellet? . mensis, tum monasterioruiii etiam Anianensis et Ri-
Itaque nemofere in hac urbe fuit, eorum videlicel qui vipullensis; Divionensi clarissinii viri Philiberti de
nostra studia et ecclesiasticse anliquitatis notitiam la Mare, senatoris amplissimi et doetissimi; Navar-
amant, qui consilia sua litteraria morte ejus ,inter- fico, qui fuit -collegii NavarriciParisiensis; Helniee-
cepta non quereretur; qiiia iscunctis suum favorem stadiensiacadeniise JuUie, ex quo variantes lectiohes
prsestabat, singulis suam operam eommodabat, descripserunl viri clarissimi Hermannus Conringius
oirinespulcherrimo et honestissimo commovebat et et Joachimus Joaimes M^aderus,et ad me miseruul.
excitabat exemplo. Ego in primis maximam jae- Usi sumus praHerea pluribus optimis codicibuscolle-
turam in morte tanti viri feci qui el, me diligebat,-et gii Parisiensis societatis Jesu. Multuni etiam nobis
meosqualescumquelabores humanissimo suo suffrS- profuerunt codices clarissimorum virorum Claudii
gio coniprobavit. Hoc patrono amisso,. quserendus Puteani et Petri Pithcei, et Codex amplissimi viri
fuif alirishaud dissimilis, qui mea studia juvaret, et HieronymrBignonii, qui fueral antea primuni Joan-
velerum codicum, de quibus supra dixi, variantes ]] ] nis Antonii Lescurii-, deinde ab illius 'hseredibus
ieetiones ad me initti procurare.t. Commodumautem emptus a Glaudib Expilio. Eo autem usum fuisse
Romse tum erat eminentissinius Cardinalis Cse.\ar Joannem Tilium patet ex variis locis,-'u'biemendatip-
d-Estrees., episcopus et dux Laudunensis ac par nes manu ejus script» supt supra liueas; ut ille sole-
Ffancise; ad-quem, cum de Capitularium editione bat. Denique prsecepiaCaroli "Magniet LudoviciPii
scripsissem,opemqueejus postulassem,iUeauctorita- pro Hispanis edidi aut emendavi ope veteris Codicis
te sua effecitut codiees illi conlerrentur cum libris qui exstat in archivo archiepiscopiNarbonensis.
editis, ac prajlerea ut deseriberentiir -Capitiilaria LXXXI. Prseterea in emendandis Capitulis Caroli
quse nondum vulgata fueranf Hinc ergo accepi ali- Magni, Ludovici Pii et aliorum, quee ad legem per-
quot Capilula GaroIi.Magniet Ludovici Pirquse noii- tinent Lpngobardorum, vel ex iUa excerpta sunl,
dum prodierant in lucem, lum varias lectiones libro. usus sunrduobiis anliquis codicibusbibliothecseRe-
rum-Ansegisi et Beneificli Levif.e, et Capilulorum gise^,quorum unus est veteris biblibthecee Regiee,
CaroUCalvi. Codex iile cujus vafise lectiones ad me alier in eam delatus est ex Mazarina, et fuil olim
primum pervenerunt, conlinet libros quatu.or Anse- Pauli Ramusii jurisconsulii. Sic enim docet adnotatio
gisi, cum duabus prioribus appendicibusHbriquarti. manu ejus scripta in ipso Codice, hoc modo : Claris-
Alter habet libros septem Capitularium el tres pos- ' - simi jurisconsulti dominiAlexandride Agagiis, nobiiis
teriores additiones, ut liber EcclesioeBellovacensis. Bergomeiisis, tnunere, qni mihi Paulo Ramusio, juris
In tertio vero.sunt Capitula Caroli Calvi.In utro au- doctori,- has legesLongobardorum dono dedit; dum
lem hbrum trium exslant Capitula inediia, quorum Bergomi essemvicariiis, magnifico ac, prmslatriissimo
mihi copia facta est, annotatum non esl in schedis-, "p doctorc doniinoMarino Georgio, prwtore meo obser-
quoead me missse sunt. - vandissimb.In his porro duobus codicibus Iiabentiu'
LXXIX. Usus denique sum duobus alus antiquis veteres "glossoe,quarum plurima fragmeuta edidi in-
codicibus, quorum unus meus esl, alterum habui ter Notas meas. ... .
ex.blbliotheca Regia. Eos autem huic conjungo, quia LXXXII. Superest igitur ut explicemus quid a.no-
eum ejusdem ambo anliquitatis, et prorsus similes' bis procslilumsit in hac Capitrilarium,'colleclioneet
sint.unumqueex alio descriptum esse oporteal, in- editione. Primo itaque et Capitularia accurate et ea
utile-fuissetseorsim de utroque agere. In illis ilaque diligenlia qua major adhiheri non potuif, conlulinius
ponuntur primo canones conciliorum. et decreta eum vetustis codicibusquorum superius facla men-
Romanorum pontiflcum ex editione DionysiiExigui, . tio est, eorumque ope yeteres oditiones emendavi-
lurii libri septem Capilularium , excerpla quoedam i mus.Deindeconati snmus iiidicare in-margine fonles
de matrimonii ralione et de legitimis conjugiis ex; Capilularium, vcluti sunt concilia, decrela Patfum,
HieronymoAugustino, et synodo Hibernensi. Posleai leges populorum, ipsa Capiluiaria.^Postea.amiotavi
•sequltur traetatus de Utiiitale poenitentte, et de- etiam loca quse ex Capitularibus referunlura vetu-
Rei.nissione peccalorum per pcenitentiam , in tres> stis scriptofibus Theodulfo, episcopo Aurelianensi,
libfos divisus, quem vir clafissimus domnus Lueass Hiiicmaro, archiepiscopbRhemensi, Herardo, archi-
Dacheriusnuper edidit in lomo undecimo sui SpiciL- episeopo Turonensi, Isaaco, episcqpo Lingonensi,
gii. Sed quemadniodum Dionysii coUeclio inlegrai Reginone, abbafe Prumjensi, Bufchardo,- episcqpo'
est in codice regio, mulila in meo, ita eodex regiusj Wormatierisi,Fulberto et lvone, episcbpis Carnoten-
non hahet tractatum illmn de Pflenitenlia,-sed jiartemi sibus, ac demum a Graiiano, canoiiumac decreto-
tantum aliquam prsefalionis,^juia folia quoedein se-- D rum colleclore. Quoniam vero in tanlo Capituloruni
quebantur excisa sunl et sublala. Libri porro septemi numero difficile-fuitomnia assequi, el pluiima no-
-Capitulariumintegri non sunt in his duobus codici- bis exciderunt quorum originem nori annoiavimus,
bus, sed excerpti iantum, ut dieluin esl, de codices plerorumque tamen postea fohtes invenimus, - quos
Trecensi. aut in notis aut in addiiibnibus ad notas retulimus,-
LXXX. Hactenusacfum est de antiquis exemplari- aul cerle de bis.admonuimus inter errata: Porfo
bus in quibus Ansegisi-et BenedicliLevitse collectio- qrianli riobis constilerit lolum illud negotiuin, quam
nes 'coiitinenliir. Nunc vero dicenda sunt nonnullai • dufi ac male grati laboris fuerit, tui judicii erjt, lec-
de alus velusiis cbdicibus quibus usi sumus in emen- lor erudite. Ego sane malb faetum nunc esse, quam
danciis Capitularibus vulgatis, lum etiain de iis quii infectum. . • . . ; '
nobis suppeditarunt Capitularia quse nondum edila, -_' LXXXHI. Totum hoc opus.notis meis iliusfj'a-
fuer.ant. lsla sane annotata ubique suis locis smit ini vi (a), utpar enai, in quibus refero varias lecliones
notis nostris, aul in fronte Capitularium quae nunc' ex antiquis codicibus 'manuscriptis et editionibus,
primum edita sunt:. attamen hic quoqrie ineunda esl non quidem omnes, sed eas Jantuni quse visoesunt
brevis eorum enumeratio. Igitur in emendandis Ca- esse alicujus momenti. Lecfionuni proalereairi con-
pitularibus integris, quoe-extra Ubros Gapitulariumi textu receptafum ratioriem reddidi, easque confir
(d) Qu?nquamtextum Capitularium a Balnzioedi- MonumentisGermanioehistoricis,
' notastamen
• ' Baluzii
ftimnbnrecuderimus, qriia accuratiorem habemus in sub lextum adjicienius. EDIT.
PiTROL. XCVH.._ . 4.
107 B. CAROLI M. OPP- PARS I. SECTIO PRIMA,
mare'eonalus sum auctoritafe et exemplis. Poslre- & episcopo Narbonensi, latum anno 785 advers s Mi-
mo ea loca quae aliquid habebaiit difiiculiaiis; vel lonem comitem; proecbptum Ludovici Pii, qu con-
quibus detorlse aliorum in.terpretationes yim intule- firmat auctoritatem archiepiscopi Senonensis mo-
rant, explicavi ex mente, ut Cpiuor,auctorum a qui- nasteria diosceseos Senonensis; charta dotis quam
bus accepta sunt, indicalo vero eoiirai sensu. Yoca- Folradus constituit Helegrinsesponsse suoe; p aecep-
hulabarbaraetobscuraaliquandointerpretatus sum, tum Garoli'Galvi pro [quibusdam Hispanis; e istola
saepeneglexi, tum .quiaimpeditus sum per alias oc- loannis VIII ad. Adalgarium,' episcopuui Augu todur
cupationes meas, sed prsecipuequia videbam claris- nensem, et libellus dblis Miczeefiliaj Joannis. (Ap-
"simumdoctissiinumque.virum Carolum Dufresnium. pendix Actor. veler. tii. 16, 58, ""45,59, 102 147.j
serio cogitare de edendo locupletissimo, et diu ab Hiec, incfuam, quoe multis antea mendis sca bant,
eruditis expetito, Glossario ad Scriptores mediseet emendata et suppleta j a nobis sunt ope veter rii li-
inflmseLatinilatis, quod nunc sub praeloest, et ele- brorum. Reliqua omnia nunc primum edita s nt.
gantissimis characteribus excuditur.In hoc opere LXXXV. erudile leclor, ratibnem.c nsilii
lector facile reperiet explicalionem vocahuloriim institutique flabes,
mei in edendis Capitularibus, et" uibus
diftlciliorum qusein nostra collectioneoccurrent. auxiliis quibusve lajjorilius opus islud perducti m fu-
LXXXIV. Postremo addidi pro more instiluloque erit ad finem. Putaautem optimafide Arersatu esse
meo .appendiceni acforutn velerum valde illustrem me in recensendis, et ad yetera exemplaria casti-
ac locupletem, opuscula nempe aliquot de rebus ad gandis iisdem Capitulajibus nullumque vetere codi- .
ecclesiasticas cercmonias perlinentibus, qusedam cem nominasse me quem non contulerim cum ditis,
"Capitulade institutionibus monasticis, prsecepta re- B verbum e yerbo. Quseyero nunc primum pro eunt,
gum, episcoporum decreta et epistolas, placila co- ego ipse illa descripsi mea manu; el quse i plu-
mitum.et scabinorum, missorumdominicorum, vas- ribus antiquis libris rjjperfa sunt, ea cum si .guhs
sorum regalium, el alia multa islius generis. Illud , exemplaribuscontrili.j Ad notas^meas quod ttinet
tamen admonemus, eorum -quse ex Ghartulariis ae- et prajfatipnem, ita velim existimes me nulliri odio
cepta sunt magnani partem nobis suppeditatam essea aut gratia quidquam scripsisse/Verilatem s mper
daiisslmo viro Aiitonio Vione Herovallio,cujus fre- et ubique sequor, quantum mihi lioel per tenu tafem
quens occurrit nientio, cum in libris a nobis editis, iijgenii mei. Modestiam quoque servavi, si lando
tum in lucubrationibus eoruni qui litteris nostris , dissentire coactus sum| a" placitis doctorum vi rum;
operam dant. Sunt auleni noiinulla in hac appendice quorum sentenllas et opiniones cum refello, i ssepe
quseahtea quidem edita fueranl, sed valde deprayata facio cum aliqua pricfalione honoris, semper bsque
acmulila, ideoque nos illa putavihius esse recuden- insectatione. Hoecte ihonere volui,' lector.V e.
da. Istiusmodi sunt Judicium pro DanieJe, archi-

GEORGII HENRICI PERTZ

PR^FATIO.
historicis, tom.III.)
(Ex Monumentis-GermanioB

Liber quem tandem aliquando lectoribus tradere Gbusqusepopulopropoierent transmissa, tam in ar-
Jicet, regum J?raneorum atque imperalortim noslro- chivb palalii quam "ih ecclesiis-cathedralib s,in
rum capitularia inde a sexto usque ad soeculumdeci- monasteriis et mallispublicis servata, ne facile inter-
mum complectiiui. Sunl ea non tantum leges ipsoe irent libris legalibus yel codicibusjuris eccles astici
capitulis comprelienssejdeoque capitularia vocatae, Iuseri solebant. Et aulhenlica quidem, sive p tina
sed feliqua quoque monumenla Iegalia, qusetam ad sive in provinGias transniissa, omniafere erie-
conflciendas leges quam ad eas exsequendas pertl- runt, excepta scilicet scheda tenera; mem rafise
nere videhanlur, atque ad nostra usque tempora in hodie in monasterio Sancti Paidi ih Carihth .su-
librlr manuscriptis vel typo expressis servata deve- perstite, qua Carolus [MagnusSaxonum obsid s per
nerunt. Habentur igitur, ut viam leguin ferendarum Alamanniam distribulps Moguntiacumvenire ubef,
emetiamuf, constituliones regise de placito habendo ef Riculli archiepiscppilitteris encyclicis iri mo aste-
vel de hoste faeienda, capitula a regibus imperatori- rio Sancti Galli assefvatis. At libri jufis eccles astici
busque consilio suorum in conventibus puhlicis yel mundani quibus capitularia inscripta hab ntur,
proposiia, procerum ad examinanda ea seleclorum complures lam in Gerpania etltalia quamin allia
judicia, tum" conventus et curiarum shigularum, et marca Hispanica.exarati, ad noslra usque te ipora
episcopqrum vel comitum, relationes adprincipem, devenerunt. Exploraviriiuslibros ejusmodi in e lesia.
petitiones procerurii regiporrectoe, regis responsa Sancti Martini Mogunliacensis;cathedrali Aug stana
et 'ofationes publicoe, leges, consiitutiones, pacta et et Frisingensi, in monasteriis Saneti Emmei mmi
capitula generalia.yel specialia publicepromulgata, D RatisponenSis, Tegernseen-i et Chiemensi,,etS ngal-
edicta regia de Jegibus-observandis vel explicandis, lensi, Weissenaugiensil, Weissemhurgensi Cor-
.litteree encyclicoe,-capitula missis regiis quoe.exse beiensi, in monasleriis Itaiise Casinensi, Cave si in et
querentur contradita, riiissorum encyclicoead proe-. Susoe,et in ecclesia SanctoeEufemioeYeronen i,
lalos ef comites sipi suhjeclos, formuloe promulga- ecclesiis et monasteriis GaUioeParisiensi, Ma iscor
tionis ^'et acceptioriis legflm' in riiallis singulis una nensi, .Laudunensi Sancli Vincentii, Bellov ensi
cumsubscfiplionibus liberorum, formuisesacrameri- "Sancti Petri, Rhemensi Sancti Remigii, Anic' nsi,"
tbrum, commendaiionrim, coronatiorium, et alia Metiensi Sancii Vincenjlii,Senonensi Sanctoru Ma-.
ejusmodi quse ad perspiciendam legum ferendarum riai et Stephani, CorUionensi,.Ludoniensi S nctoe
et fei publicoe administraudae rallonem facere pos-- Marise,,Turonis et in regione Biturieensi pxai tos,
simt, tantumque conducunt, ul libertalis avitseforma proeler multos. alios, quorum de.origine haud satis
modusque et adminicula clarissime jam ante oculos conslat. Quodsi selatem eorum quseras,"aliquo culo soe-
nbstrbs
" posila habeantur. culo octavo, plurimi nopo decimove, nonnulli ,s
Acta ista' majoris momenti in palajiiofegio schedis undeeimo et duodecimo, irno ~sseculo dccimo hito
membfanaceis inscripta, atque ad universorumrioii- exarati sunt. ! j
liam aut in placilo publico proposita, aut per singu- Transeribebantur igitur monumenta legalia, uan
los archiepiscopalus episcopis, abbatijius el comiti,- diu*auctoritaseorum pferuniversum imperium t re
-109 CODEXDIPLOMATICUS.— PROLEGOMENA. 110
gna inde derivata vigeiis, antiquos librbs renovari et A torum legalium numero, annis 1625et 1629, Sirmbii"l;
mulliplicari suadebat. Seeculodemum decimo tertio, studio, Caroli Calviet successorum ejus aliquotcapi-
cum statuta Jegalialingua vernacula conscripla ma- tularia et tomi tres Conciliorum Gallise accesserunt,
gnam sibi sensim sensimque in Germania Italiaque quihus novam historioe GallioeGermaniseque luceni
auctorilatem arrogarenl, anliquiora negligipaulatim infusam esse, vel. hodie Isetamur.Ex schedis etiam
et mox obUvionitradicceperunt, cum lamen nec jura Sirmondi Labbseus, tomo VIII Conciliorum,"et post
iniperii, status publici fundamenta, quse capitu- Hoistenium et Carolum Dati, paucorum capitularium
Iaribus exprimerentur, nec ipsa capitularia -infringe- edilores, capilularium yere restaurator Sleplianus
rentuf, imo a Friderico I (a) et Ottone 1Yimperato- Baluzius, opera sua adornaverunt. Principale Baluzii
ribus conflrmata, ad ultima imperii tempora regis consiliumfuerat, ut collectionesAnsegisi et Behedicti
- novi juramento iterum iteruinque sancita vim legis collalis codicibus emendaret, sed Goldasti et "Sir-
oblinerent. Quodcum proecipuede colIectioneAnse- mondi ad exemplum singula <pioquecapitularia, or-
gisi inteUigendumesse videalur, lamen reliqua etiam dine ubique fefe chronologico disposila, codicibus
mohumenla quibus slatus rei publicoeantiquus expli- mullis ex marca Hispanica, Helvelia, Bclgio, Roma,
catmynec in elucidando jurepublico medn-sevinec Helmstadio, proecipue vero.ex Gallia conquisitis,
-recentipri quidemnegiigenda esse patet. In Galliaca- edere aggressus, leges eis Ribuariorum, Bajuvario-
pitularium auctoritas, Baluzio teste, usqu.e ad tem- rum, Alamannorum, Salicam, .epistolas et diplomata
pora Philippi IV regis, id est ad saeculumnsque xiv haud pauca, et capitula Benediciilibris decerpta in-
viguit, quamvisseeculisxi, xn etxmrarius transcri- seruit, collectiones formularurn et documenta com-
ptavideantur;inltalia capitula edictp regum Lan- D plura adjecit, notas veterum doctorum, Pjihoei, Bi-
gobardorum adjecta et collectionibus legum inserta, .gnohii, Sirmondi, suasque adjecit, tanlaque doctrinoe
yim suam an penilus unquam amiserint, ignoro-; copia, sludio tam iridefesso,acumine ita felici, opus
cum ipse Muratorius, ad editionemsuam legis Lango- suum exegit, ut selernamei apud posteros magrii no-
bardorum proefalus,in eam potius sententiam incli- -minis memoriam sit vindicalurum. Decennio post
net, ut leges eas, ideo et capitularia Langobardica, Baluzium Mabillonius in Museo Italico pauca «api-
suo sevovim aliquam retinere contendat. Certe Jex tula codici Chisiano deprompta.edidit. Sseculodecinip
, Langobardorum capjtularibus additisefforriiata, sae- et octavoItalicesusedecus Muralorius capitula edictis
culo' xni in usu erat,"et anni 1425 chartam de mor- Langobardorum addita-vulgavit, Eccardus.et Marte:-
girigahain tabulariomonasteriiCavensis me evolvisse :nius«documenla nonnuUa"qx -bihliolhecis Helmsta-
recprdor. diensi et Andaginensi-propalaverunt, etBaluziana
_Soeculodecimo sexto, pbstquam capitularium no- editio typis Venetis et studio Georgischii, de Chiniac,
men pef beatum Riienanum et Yadianum primum et Canciniani,repetitael aucta est. Sub flnem ssecuU,
audiri ccepit, Yitus Amerpachius an. 1545 couice Te- Brunsius capituiare de villis una cum formulis fisco-
gernseerisi typis tradilo, paulo amplioris notitiee rum describendorum iterum vulgavit, nono decimo
inateriam proposuit. Quem pede presso _secutus cum jam editio nostra parari ebepissel.E. Spangen-
Tilius, legum antiqiiarum colleclionem irilucem emi- berg codicis sui lectiones quasdam publici juris feclt,
sit, sed anrio 1548 Ansegisum ei Benediclum aggres- quarum subsidio seque ac reliquis post Baluzium ab
sus haud jperfecit, ila ut Heroldusin Ansegiso edendo Ileroldo, Eccardo, Mabiilonio et Cancianio noviler
palmain ei praeripuerit. De quibus eeque.ac de ihvenlis cl. "Wallerin Corpore juris Ger.maniciBalu-
Pithoeiset Lindenhrogio, qui cddice ono Guelferby- *•> -ziiad exgmplumconcinnandouSus est.
tano usus est, infra locutus sum. Seeculoexeunte et Jam igitur res eo devenit, ut de subsidiis et consi- _
ineiirite decimo sepiimo CoesarBaronius"cardinalis lio editionisnovoeralionem redditurus sim.
Annalibus suiscapitularia compluia ex Anionii Au- Pfimum consilium riovoecapitulafium editionis in-
gusilni apographo codicis Mureti petila, et Canisius stituendoe suggessit mihi codex monasterii Sancti -
-Lecti.Jnibusantiquis Conventus LudOvici ITimp. et PauU in Carinthia, quo proeter collectioneni Jegum
Ottonis I inseruerunt; Goldastus constitulionibus anliquarum capilularia complura Garoliet Ludovici I
imperialibus quoecunquetuiriin libris eorum qui euni etnonnuUaLolharii edictls rggumLangobafdorum ad-
antecesserant, tum in hisloricis, tum iri cliartis im- dita ordineet forma suis servata deprehenderem. Quod
peratorum et regum ariliquis, legis'veljufis scripli cum mense Septembri anni-1820 accidisset,, nullo
spe~ciem prseferrent, ea vel ila "ut iriverieral servata postea lempore proetermisi,quin iri bibliolhecis.tabu-
vel formasnovas inducre jussa, ln unum corpus col- lariisque quselustrarem omnibus, noya operi supple-
legit, opera quidem satis ardua sed incohiplseveiita7 mentaexquirerem. PostbibliothecoeCsesarea.Vindo-
fis cultori minus grata. Amplb jarii satis irionumen- honensis thesauros, anpis 1821, .1822et 1825in Italia

(o) Otto I imperator constitulipnem Francofurta- Fanckfofdt, ibi conflrmatusperprincipes Almanise,


nam an. 951 edidit, € canonum sanctbrumque Pa- leges, pacem, edicla Carofi Magni, pmriibus prihcipi-
irum auctoritate, necnon capitularium prseceden- bus sacramentumjtjrisjurandi proestandiin id ipsum,
tium regum institulis,: coram posilis. » conlradidit» (Eccard., pag. 404).
Fridericus I imperator in sententia de bonis cleri- ™
LudpvlGUsTV imperalor, annq 1542, arcliicancella-
corum decedentium an. 1165 Sept. 26, Wormalise rio imperii movenle, edixit, ut curia imperialis secun-
lala ita loquitur : « Nos igitur proedecessorumno- dum leges regum et imperatorum proedecessorum
strorum divorum imperatorum, magni Constantini suorum in imperio Romano, eorumque jura scripta
VideUcetet Jusiiniani et Yalentiniani, necnon.CaroIi judicarel. . •. . , .''.:•"
et Ludovici vestigiis inhaerentes et sacras leges eo- "' Frenciscus II imperator, anno 1792, in capitulari
rtim tanquam divina oracula venerantes.... His sa- electionis suse, artic. 2, § 4, professus est se imperii
cris legibus et Caroli et Ludovici; quibus par circa leges el constitutiones renovaturum el consentienfi-
eultum ilivinse religionis et calholicoefidei studium l)us electofibus principibwset staiibusimperii emeh-
fuit, instilutionibus erudifi, sententiam venerabilis daturum,c sed nullo modo absque conseiisii, electo-
cleri "Wormatiensisecclesise... huic libertati perpe- rum principum et statuum iri comitiis impeiii ex-
tuairi iribuimusfirniifatem.-» Idem pfincipibus Ger- pressp immutalurum, qusecuiiqueinplacilis.anteriori-
majiiae(apud.Radevic.umI,' 16J haec dixeiat':-^ Diio busdeflnitaet 1conclusanec subsequenlibus iniperii
sunt.quibus nbsirum .regi oportet imperium, leges constilutibnibus et legibusauljusta imperii consue-
sanette imperatorum el usus bonus pi'aedecessornmet tudine abolita essent, flrmiter-servaturum esse; quod
patrum"noslrorum. t qnidem hoc ioco prsecipuead statuta et leges sseculo
_OtlolV imperator, historialandgTaviprum Thurin- rum xvn et xvm referri videtur, sed et anteriora ea
gioeteste, Philippo adversariosuo.coeso
~ universo im- dem ratione servanda fuisse liquet.
perio potitus, anno 1209, curiam suam fecit in
M B. CAROLIM. OPP. PARS I. SECTIOPRIMAi 112
eodicesmagni pretii, Cliisianum preeeipueet Caven-- A Bellovacensis, Conciliorum colIectionen<et c pilu-
sem atque Yaticanosnactus, capitulaiia Caroli Ludo-- laria e. g. 5, 12, 14
vici et Lolharii I reslituetida majori jam successu 1 jexhibet.
C. Palatino-Vaticanus n. 577, anni c"rciler
suscipere poteram. Nec auspicalus, fore ut Germania1 800, olim ecclesioe Siincti Martini cu-
nostraanipliora etiamlargitura esset, codices San-' jus ampliorem descriptionem hahesMoguntiri, in Ann lilms
gallenses evolvi,autumno anni 1825 libris biblioihecse nostris, l. Y, p. 505,| exhibet capilularia in ndice
ducaiis GuelferbytanseIustralisinter reliquos magni?1 noslro numeris 9, 10,'16, II, 14, indicata.
Jiretii codices in codicem olim Blankenburgensem C. palat. Vindobon.\Theologiwn. 259, s. x, «,
incidi capitularibus Caroli, Ludovici, Lothaili I et[
"LudoviciII imp.ineditis egregium, quibus praefecto- interepistolasBonifacianas capitularia 9, 10, 8 re-
rum bibliothecoo',b. m. Eberli noslri, Eigneri etj- fert—C. reg. Monacejisis olim Mogunlinus. '. ix,
Schoenemanni virorum clar. liberalitas iongumper f necnon bibl. Garlsruhanaj s. x, et D. Mafci Ve-
' otium uti concessit. Eodem favorevircl. Frid, ricus neliis cb&rt. s. xv capilularia 9, 10, regius ona-
Jacobs coepta noslra.prosecutus, codiceeximio Go-\ censis plim Frishtgensis G. F. 25. s. x, ca itula-
'thano cui alia eorumdem imperatorum monumentat -re 9 rcferunt.
inedita debemus, quandiu mihi eo opus erat uti con- C. bibt. RabenbergensisD.'II, 2, s. ix,' ri 8"
cessit. Annis 1826 et 1827 luslrandis bibliothecse , long.., leges Salicam,j.Ribuariorum et.Alam nno-
et folio-ultimo capitujarenostrum 20' rses-
regiseParisiensis codicibusaccessi, et faventibusviris; jTim,
clar. Abel Remusat, Gaii, Hase, Guerard, codicesi li~-u !
!
olim a Baluzio-editioni suse adhihiloset mulios alios• enses -C. bibl. ducalis Guelferbytanw inter JHetmtad'.-
ei incognitos,-quibusbibliotheca illa abundat, evolvi g ter n. 496-, a. formee in 8" longiori, anni irei-
exscripsique. NecBritannia anno 1827 visitanti, nec afque 800, continel capilulare ecclesiasiicumann 78S,
iterum reduciniihi "Germania opes suas denegavit.' explanalionem symholi apostolicioratio isquc
Codicum Corbeiensiumalter a cl. Wigando, alter jam Dominicse,ejusque orajtionisparaphrasim.
C. reg. Monac. oliin .Sancli Emmeramni - aiis-
"Hamburgensis a Lappenbergio nostro, codex Scaf-_
husanus a viro cl. Zellweger doctissimo Appenzel-\ pon. E. 91, 4°, annoj 821 jussu Batufici ep scopi
lensi, transmissus, codicis Weissenaugiensis collatioj scriplus, post plurima|ad ecclesiam-facieritia, dri-
a viro cl. Maier Eslingensi, qiaucos ante dies heu!'i ani -I epistolam :ad episeopos Hispanioe^efPmlini
vita functo, ultro oblata est. Quibus ciim opus,sen-" libellum-contraElipandum, synod.camconcilii (ran-
sim sensimque accresceret, unum tamen deesse vide- coTurdensis,Caroli Magni epislidaniadElipa tum,
batur, quod bibliolhecam regiam Monacensem Gperij 52, quoestiuriculassancti Augustini, capitularia 5 , 51.,
-adornando noudum adiissem. Accessi eam Boehmero ^ habel. | n.
nostro comite anno 1855. In Jlinere Iaeccldoviro cl. C. regius Parisiensis 5577 (Colbeft. 167-,
favente, codices bibliothecseBahenbergensis in usus:' Mariw-Lucionensis,
Regius4582,5, 5 ), in 8° long. , sec x, olim eata:
nostros converlimus, turii vero Monaci quoscunque' et sanclaj posl.passionenisoncti Eus chii,
libros viri clar. Hechtenthaleri et Schmelleri libe- et tractalusFelicilatis,et Alciiini epifophiuni, epi toias
ralilas"flagiianiimibi proponeret, quos inter codicem varios, Capilula quw tali convnit in
olim Tegernseensemnominarejuval, eos vel ipse ex-\ temporememorari, capilulare h. 59 exhibet: "Am-
codicis desdripiionemin catalogo ms. bibl.
scripsi, vel a juvene doctissimo operisque nostri pliorem t. IV, 154, leginius.
sludiosissimo ci. Foringer transcriplos postea ac- < Q Regiae,
C. reg. Monac. olirn Saiicti Emnieramni atis-
cepi, eoque fieri potuit, ut opus subsidiis amplissimis pon. F.
ornatum, prado tandein eominitteretur. Codices au- habel. 11, in 4°, s. rx, fol. 118,119, capilula-e 41
tem quibiis usus sum, proelereos quos Ansegisoproe- C. Sancti Pauli in Carinthia canonum, pl giila
fatus infra recensui, omissis quoque iis unde nullum inserla
operi fruclum percepi, hi sunt: capitulare42aulographum, s, ix, proe ei.
C, reg. Monac.oUm|Sancli EmtneramniRat poiu
C.Casinas n. 257, fol., s. xi, ct Valicanus Chri- G. 111, in 4°, s. ix,|in fol., 159, capilular 1 49,
siinm n. 556, s. xi, Gregorii Turonensis Historia habet. '
in . |
ecclesiastica•pacluni in indice nostro numero i, si- CC. regii Monac. olim FrisingensisC. K. 5, s.ix,
gnatumhabent; dequibus cf. Annales t.
noslros, V, edC. 1,26, s.x,postIsidorumcapituhu-eSOexh erif.
"p. 55-=60. C. reg. Patis. n. 4758. (reg. 4490) 4° iiiin., . ix,
C: ducalis Guelfefbyianus inter Weissemburgenses capilularia 55, 54, Ieg;esSalicamet " Rurgundi num
n. U7, s. vm.legiSalicse capilularia in indicenoslro habel. | n. -
numeris 5 et 7 insignita uttitulos 77-90 suhjicit,-et C. Patatino Vaticanus 775, in 8°, s.x, post
breviarii Alariciani sutnmam continel. legem Ribuariorum, capitularia 55, 55, 54 isi.ii.
C. reg. Monacensis Cime/.TV,5, 9, 8° maj., s. vm C. palat, Vindoboni Juris cirilis n. 64, s "xn,
exeunlis vel ix, legem Salicam, capitularia 5, 7, legis legi Bajoariprumcapitiilare 64 subjungit.
Ihirgundionum tilulos 78, 42, 75 exbibens, a viro cl. C. reg. Monacensisfimel. IV. 5. d., 8°, s. x, x,
Ed. Aug. Feuerbach an. 1851 publici juris factus, *. -. olim Tegernseensis,legibusBajoariommet Ala i.an-
w
prseterea leges Ribuariorum et Alamannorumcom- noium capitulare 64 adjicil.
C reg. Monacensisolim eccl. Augustanwn 155,
'plectilur.
C.bibl. Sahgallensis n. 751 anni 795,,partem in i°, s. x, ^oUeclioneriicanonum poenitentiaium,
codicis Theodosiani, legem Salieam, capitulare n."6 legem Alamannorum, capitulare 64, -et Anse isuin.
;et legem Alamannorum habet; cf. Annalium nostro- sistit. I
fum t. V,-p: 215. C. reg. Monacensis.\Chnel. IV. 5, olim Chienen-
C. bibl. ejusdem n. 729, s. ix, codicemTheodo- sis, in 8°, s. XII, legi Bajoariorum et decrelo assi-
sianuni, legem Salicam, capitulare 6 et legem Ala- " lonis capitulare 64 adclil; ex eo descriptus esse -
mannorum continet. Vide * Annales
' nostros, t. V, p. videlur C. Monac.olinf civitalis Augustanw, s xn,
'215. in 8°. |
C. reg. Paris. n. 4627, s. x, legem Salieam a C. palat. Vindobonerisisin catal. juris cat onici"
Schiltero edilani, capilulare 6-et formulas.Marculfi n. 128, s. ix, in 8° majori, capitularia nostaSO
continet, .el .65 exhibet.
C. reg. Patis. n. 4409, Turonis fortasse scrip- C. reg. Paris., inter supplementg laiina n. 505,
lus (Colb. 1197, Reg. "5184) s. IX, codicem.Theo- olim coliegii Claromonlani^a.. 1 629, s. is, x, 1 gem
dosianum, legem Salicam,. additis calalogo regum Salicam, iidjectopro litiilo 71, capite 2,.capit aris
Prancorum, prologo legis Salicav et- capitulari 6, quod proxime sequilur IJS,71,_a, b. exbibet.
Ibrmiilas Sirmondicas et brcviaiium Alarici sistit. C. reg. Paris. n. 4404, ex Gallia Narbo ens"•
C. Vaiic. n. 5827, fol., s. xi, olim Sancti Petii (Colberi. 2456, Regiub '4890, 22), s. ix, br via
*\% CODEX DIPLOMATICUS.— PROLEGOMENA. 114"
'
rjum.Alarici, legem Salicam, prologum legis Salicoe, A C. reg. Paris.inlet,Supplementcilatina n..65, fol.,
teges Alamannorum,Ribuariorum,- capitulafia 5, 7, ssec. ix, leges Burgundionum, Salicam, fragmenlum.
6, 55, 54, 78, 68 complectitur. capit.ularisll2,prologumMoyses" • et breviarihmAla-

C. reg. Paris. n. 4629, fol. mng., s. ix (Colb. rici exhibet.
4059, Reg. 5189, 5, 5), legem Salicam inilio man- C. reg. Paris. ri.4280 A.,olim Sancti.Remigii Rhe-
cam, Gapitulare6,quoestionemdeTrinitale,capilularia - mensis (Colb. 5029, Reg. 4240 B.), s. x, pbst com-
78, 55, 54, 55, 71,.a. b. Iegem Ribuariorum, reca-' plura ad jus canonicum facientia, NicolaiI epistolam
pitulalionein solidorum , orthographiam, epitaphia, et aiia capitularia 111,'T12, 115, 114, Herivei Re-
aiia nonnulla et chartam Bituricensem exhibel. iriensis epistolam ad YVittonem,et Joannis papavad
"C. Sangallsnsis, aulographam epistolam 94 b-ex- Heriveum de pcenitentia gentilibus baptizalis injun-
hibens valde laceram. _, genia sistif.
C. Sancli Pauli, S^long.j.s. x, Isidori,'cap. 98 C. reg. Paris. 2826, s. ix, x, capitulare 109.
exhibel. C. musceiBritannici CoiloniTiber., A..HI, s. ix, x,
; C. ducalis Guelferbytanus inter Heltnstadiensesn- capiiulare 109, babet. ...
254, s. ix ineuntis, formee longioris, capilularia n. - C. duc. Guelferbyl. inter Helmstadienses* n. 552,
ad • " "
IfJl,- 10.2,et epislolas Leonis 111 papoe Garolum capitulare 109, habet.
-Magnumservavit. C.reg. Paris. n. 1555, 's*:x, capitulare 109, habel:
C.'.patalino-Vaticanus-a. 289, s. ix, capitularia C. duc. Guelferbytanusn. 552, in 8° maj., s. x,
n.'-6I, 62,.105h. 27, 55 habet; cf. Annales nostros, scriptis variis immiscet capitulare 115 a. et legem
t. Y,p.505. - _. '
] Bajoariorurii.
B __
G. ducalis Guelferbytanus inter Gudianos n. 299, C.reg.Paris. n. 1557, s. x, capilularellSb. et
4", s. ix, legem -Salicam, capitulare" 55, excerpta libros de canbnica Vita.
capitularium 54, et 71 a. b., capitulare 106, dona- C. reg. Paris. n. 4652, fol., s. x,- legem Ribuario-
tionem Lanberti, et legear Ribuariorum complec- ruiu, Salicam, capitularia 53, 54, 112, 117, et legem
lilur. - ' - - Alamannorum habet. , "
,"
, C. Sancii Pauli in Carinthia, s. ix ineuntis, C~.reg. Paris.a. 2718, s. ix, cujus scriptursespe-
sciHcet-Jnira annos- 817' et 825 exaratus, Ima- cimen Carperiterius in alphabelo Tironiano dedil, li-
gine regis Iegislaioris proefixa, capitulare nostrum ber manualis, cui manu diversapost catalogumregum
.52, leges Ribuariorum Salica, Bajuvariorum, Ala- Francorum', Augustini expositionem in epistoiam
mannorum, breviarii Alariciani pars, lex Burgundio- sancli Joannis et alia ejusmodi, inde a foUo72 chartoe
num, capilularia nostra 21, 55, -26, 80,85 . (capp. nolis Tironianis scriptse, iniermixlis capitularibus
6-9,*12,15), 55 (cap. 5,), S5_,88, 55 (capp.-l-5), nu- 12.i»,108,T10,-H1,-1T2,115,114, 120, altcra vice,.
meris continuis capiiulorum (1-92) signata; tum ca- 118, et epistola Caroli Magni ad Albinum et ad con-
pitularianostra 40, 25, 112, 115,114, sequunlur, ca--' grcgatibnem sancli Martini Turonensis, quam Inter
iamo diverso capiiularia 124 et 155, annis, ul videri -epistolasreferemus, inscripta sunt.
potesl, 825 ei82o subjecta sunl;cf. Annales no- C. Sangallensis n. 755, anni 824, aut 825, capitu-
t.
stros, iir, p. 78-sqq. , laria oostra 21, 126, 50, 51, 52, 58, 53, et cbilectio-
. C. reg. Paris. n. 4995 (Colbert. 5287, Regius nem de Decimis ianduni. exhibens, a viro cl. We-
s.
5192, 2, 2), ix, posl aunales annorum 708-799 ,C gelin cum editis collatus est; cf. Aimales nostros,
et interpretalionesde legibus divinis sivehumanis ca- t. Y,p. 506. • -. .
noslra 112, 115, 55, 54, recapitulationem v
pilularia C. reg. Pdris. n. 4417, olim canonicofum Anicien-
legi Salicoe adjeclam, et capituIaria-78, 71, 44 a, sium (lum.Colberl. 826, Reg. 5159,5), fol., s-.ix,
51, 76, 70, 99, 87'coiUinet;.scripius in usum eccle- breviarium Alarici, leges Ribuariorum, Salicam, Ala-
sioealieujus Parisiensis, teste notilia de promulgatis niannorum, Bajoariorum, capilulare 64, lege.ii Biir-
capitulis (55) in ma.UQ.9arisiaco,et capitulari 44 a. gundionum, Anscgisum (p. 267), - eapilularia 140,
Ipse esl codex TiliariWpinde pauca mahu Sirinondi 145 a. b. 146.141 a. ampleclitur. . •-
decerpta Baluziousui fuerunt; qui tamen codice ip- C' reg. Paris., fonds de Nolre-Damp, a. 247 (F.
so non est usus. 8°, s. IX,x, capitularia 111,112,113, .114, pagi-
C. Ernesii Spangenbergiib. m., s. ix,'fragmentum 4), nam unani theologjci ^argumenti, Ansegisi fragmen-
legis Ribuariorum, legehi Saxonum,. capilularis 55' lum et legem Salicam exhibet..
initium, tum 112 (indeacap. 6)," 115, legis Alaman- • C.
norum initium,'fmemlegis Burgundionum et inilium ciim reg. Paris:, fonds de Nolre-Dame,.n.'2$'Z(F.9),
75. AntonivLoiselii,4°, s..ix, trifcus codicibus .con-
capitularis ." quorum prior A.nsegisifragmcntum, alier legem
C.Corbeiensisin 4°, s. x-, leges Saxonum et Tlm- stat, Salicam,.capimlaria 5, 6, 7, Isidorum deaucloribus
ringorum, capitularia 55,112,. 115,114, Librum po?-
s;«c. ix, x, com-. leguin, lertius eadem inanu • qua prior exaratus
• legem
nitentialemetprivilegiaCorbeiensia Alamannorum exhibet. ,
plectittir; vide Amialesnostros, l. IV, p. 546. C. olini Tegernseensis,jam rtgius' Monacensis(m,
, C. reg,-Paris. n..4788, olim sancti VincenliiLcu- n
in 4655 le- 1
u g. 45), s. ix, in 8° mlnori, capilularia nosii-a 21,'50,
dunensis, 8°,-.s.,ix (Baluz. 864, Reg." a.), 5!,.52, 26, 76, 78, 79, capul 55, 54, 55, 71, 85, 58,
gemSaUcam, capilularia 55, 54, T11,112,- inserto 40, 82, capp. 1-6, pag. 112,145,146,147, hiilium,
114,115, homiliam Augustini, et in paginis vaide la- xatquepost quhique paginas eiasas capilulaiis 150
ceris capitularia 89, 96"",exhibet. 9-14. Cpdicem hunc Aiiieipachiusanno J545
C. reg. Paris. n. 4628Ji(Colb.5455, Reg. 5289, 6), . capita
s. ixexeuntis, velx, legeni Salicam, capitularia-55, usus; sypis dedit, sed nec accurate, nec recla ihscrijptione
Ribuariorum etAla- quippequi, nulla ratiorie rasuroe .qiiinquepa-
54,72 b, 112,115,,114, legem ' " giiiafum liabita, ultimis vcrbis capitularis 150ductus^,
mannorum. lotum hdne codicem capitula -Lotharii jussu ex con-'
C. reg. Paris. intet Supplementalalina n.,215, olim- stitutionibusi^aroli elLiulovici ciecerptaexhibere ra-
Corbioneiisis,:^- long., codicem Theodosianum, le- tus sli,_error, quem..edi(.ionisprincipis )"epetitor Gol-
gem Burgiindiorum, capitulare 2,.cap.itularis 112. dastus in Coiisueludinibus-impeiialibus, p.,102-125,
capp. 5,4,10,12,.ll, forinulam de manu hi seneum etnostri etiam seviscriptores secuii sunt. ' '
missa propter furtum, legemSalicam, capitularia 55,. - C. reg. Ddris.. n. 2855, 4a,- s.-.ix, inter
. 54,711). (capp..5, 6, '8; 9, 11', 15;,22), legem Ribua- Agobardi!
"
opera documentuniT52exliibel. . ',
riorum, Alamannorum sistit.. . : •C. duc.
- C. ducalis Guelferbytaniis inter Augustwos$Q;% Rhemensis,fol., Guelferbyt.inter-Hetmstadiensesn.32,olim
s. x, inter aiiapiuraRhemensem ec-
-" in 8°, s..ix, legem SaUcam, capitularia 55, -71,alio- clesiam concernentia, e.g.' syriodum, a* 991, docu-
que atramento 112 (capp. 5, 4, 7,.9, 18), adjeclis mentum 155 habei.
theologicisquibusdam, liabet. C. Vatic. n. 5559, in 4°, s. ix eseuntis, x, de quo
115 ' B. CAROLIM. OPP. PARS I.
SECTIO PRIMA. 116
videsis Annalesnostros, t. V, p. 259 sqq.,post edicta A luerunt omnes in sittvm aduuatm et concorda m, in
regum Langobardorum capitulare 150a. et, paginis sexaginla capitula distributa, tribus tamen foliis exci-
duabus exsectis, 155 cap. 10 et 11,155 cap. 10, sis ; ieges Alamannoruniel Bajoariorum, et cap tula-
135 cap. 2 et 5, proebuit. ria Caroli Magni, et Pippini 55, 54, 21, 50; 5 , 52,
C. bibl. Chisianm,s. x, post Chronicon, Benedicti 58, 26,55,40, 71, 55icap. 1, ilerum 21 La gob-
monachi sancti Andreoe in Soracle, alterampartem (capp. 1-8, et 14), 55 cap. 2, iterum 40 cap. 5 xlii-
codicis legalis sistit, reciso scilicet edicto regum Lan- bet. Tertiam parlem, fbll. 224-557, codex Th odo-
gobardorum, Madriii forlasse superstite, capitularia sianus et brevis Langobardorum historia ex lent.
Langobardica Caroli 104, 21, 52, 55, 26, 55, (capp. Quarta parle foll. 558-415, ediclaregum Lang bar-
1,2), 87,47,40 (excepla proef. et capp. 5 4), 83 dorum, allera vice Ansegisi capitularia, ac pr lerea
(capp. 6, 13), 60, 40 (proef. et capp. 5, i), 25 Ludo- ex Ludovici capitularibus 144, et Ansegisi capi a iv,
vici I capita data inferius juncta capilulari noslro 71, 72;Lothariil25, IjiS, 155,155, 145 a.J). 146,
106,129,107,112, 115, 78, (1-5); Pippini 24, 55, LmloviciII imp. 182,185,168, 171,170,184 185,
26;Lotharii 125, 150,133, 154, 155, 128 (adjecto babenlur. Liber ab Eccardo quondam tactus sed
cap. 18),.150,114,124,'Ludovici II capitulare 165. niincprimum defloratus1, quo uti summa quae inet
,G. Cavensis, s. xi ineuntis, edicta regum Lango- humanitate \ir cl. Iacobs concessit.
bardorum et capitularia eodem fere tenore et ordine C. Mutinensisecclesimcaihedralis, quo Mura rius .
ut Chisianus exhibet, prseter quod inter Caroli Magni in edendis capitularibus, 1.1, p. n, sanclorum Ital.
leges, pagina ^xcisa, capita 1 ei 2 capitularis 104 usus est, s. xi, proemissisexcerptis Isodori et nsli-
oinittal, post prsefalionemcapitularis 40, admonitio- B I tutiorium juris Roinani, el historia Francon n et
nem n. 46 scribai, 26 post 25, intef Carqli Ieges po- Laiigobardoruni, prologum 3Ioysis,Icges Sali am,
nat, el inl28desinat, omissisreliqiiis queein Chisiano Rihua.riorum, Capitula^egisLangobardorumsei con-
iUud excipiunt--Quo de librocf.Annales nostros, t.V, cordia de singulis causis quum Rothari, Grim tald,
p. 247-262. Liutprand, Ratchis, Aistulf consiituerunt, omn s in-
C. palatinus Vindobon. juris canonici n. 45, foL, sinml adunalw el concordalmut in.codice Gofh oin
s. xn, inter diplomata multa et epislolas,capilularia 60 litulos distributa, ibges Alamannorum et ajoa-
- ^ " riorum, capitularia Car^jliMagniPippini, Ludo ici I,
98 et 158habet.
C.Bqbenbergensis,jn4°, olimMontissancti Michae- Lotbarii I et Ludovici 11,habel, quorum parten ine-
ditam Muratorius pag. 115, 151-155 (capifulari 125,
lis, s. x, capitulare 175 exbibet.
C. reg. Paris. 4615, s. x in fol. long. (Colbert. 155, 155, 145 a. b-, 146), et 162 (capitulari 184,
1385, Regius 5192, 5), edieta regum Langobardorum 185) exscripsit. Delibrb ipso cf. Murat. 1.1, p rl. n
atque capitularia exhibet; Caroli 21, 55, 26, 28, 40, proef.,p. 8-11, et Annalbs nostros, l. V, p. 262.
55, 54, 50, 51, 52, 45,46 (init.), tum foliis compluri- C.palat. Vindobotl. n. 106, Juris canonici, s. x,
bus excisis, caput 29 capitularisll4; Ludovici 145, proeter alia, capilulare 254 exhibet.
•146,155; Lolhafii 150 a.; LudoviciII, 187^189. Co- C. Paris.inter Supplementalatina, n. i6 bis,
dice ante me usi sunt Sirmondus, cttjus schedis usus fol., s.reg. IX, olim sancli RemigiiRhemensis,posle col-
Labbeus nonnulla inde evulgavit, et Baluzius qui eum lcgii Claroniontaiiin. 620, post libellum episcop ram
Thuaneum et Colbertinumvoeal. Ilalioeconlra Elipanduin capilularia 54, 50; Pi pini
C. olim ecclesimcathedralis Augustanw,jam ducalis ^(,, interrogationes el respoiisiones Index 1 gum
Guelferbytanus inter Blanlienburgenses, s. x, fol., et prologi 53", 54; lex SalicaAlcuini; 6; calalogus r gum
cdicla regum Lahgobardorum, capitularia, leges Sa- "Francorum, bolleclio 105,140,145..]).,
Ijcam, Burgundionum,Ribuariorimi, Alamannoruin, 146, 147,141 Ansegisi a.,148 (citp.5), 141 b. cap. 148,- 17;
Bajuariorum compiectitur. Capilularia, indice gene- Recapitulatio solidorumllegisSalicav;
rali -capitulorum foll. 64-75 proelixo, litulis dlstiu- Nobiliaco,excerpta capitulorum CaroliNotitia et Lud
de villa
guuntur, et hsec sunt: Garblisub noniiiie 50, 71a. b., Einhardi Vila"Caroli, Ludovici coronatio an/ vici,
82, 38, 26, 78, 54, capp. 22, 21, capp. 17-25, 56, 57, De Pecuriiaa paupere ujon exigenda cuin usura 79; Ad
48, 52, capp. 1-6, 53, capp. 12-14, 55, capp. 5'nume- hunc librum prope accedunl codd. Paris. M°> et
risconlinuis; 21, 40;-Ludovici 55, 54,112,115, 4760.
159, 120, 151, 111, 127, 122; Lolharii 125, 155,
in
169,154,155; capitula Lolharii ajre (id est in iu- C. reg. Paris. 4I328A.,in'4", s. x, calalogosr' um
diee) omissa ciin, scilicet capp. 1-41, argumenla ca- elpopulorum, legem.Salicam, capitularia 112, 115,
114, jus pagi Xantensis, 71, 87,145,146, Pa lini
pitulorum conciliiRomani an. 826; tum alio nume- confuiationein
rdrum ordine inito 148,125 (capp. 12-14), 47 (cap. Elipanui et Felicis, 54, 50, exhiiet;
14), 150 (cap. 13), 12*4,demum 128, 145a. b., 146, lunc Incipiunt libelli vel decreta Clodovei et Ch tde-
150 (capp. 3,11,12,14), subjeclo 123, cap. 11 ; Eu- berti siveChloiharii et Caroli lucide emendatum de
genii conciliumRomanuni an.,826 ; LudoviciII im- Legibus divinis et humanis, 5, 7 (cap. 1-12, 16 1-8),
peraloris 185,186, 188, 190'; notilise complures et lex Suavorum absque textu 6, 21; Memorati de
chartse episcopatum Augustanum coucernentes, et pI octo bannis (deseptem seplenis); recapilulalio oli-
juramenti Judeeorumformulavmanibus diversis sec-\ dorum Iegis Salicee, 7|(capp. 1-5, 9-11,15-15 , 6,
x^xii libro inscriptoesttnt. regum catalogus Ansegisi capitularia 103, 40,
C. Casinasn. 555, fol., s. x, de quo vide Annales 145 a. b., 146, 147, 141 -a., 148 (cap. 5) 14 b.,
noslros, t. V, inter complura alia capitularia 109 et cap., 148,117; reeapitulalio solidorum legis Sa c
220 exhibet. Notitia de villa Novilliaco, excerp.tacapilulorum i
C. ducalis Gothanns, olim sancli Maflini Mogunti-•- roli. etJLudovici, Einhardi Vita Caroli et non ulla
nensis, s. xi iheuntis, In folio maximo, duabus ,co-', alia..Liber excodice Supplement. 164 bis aut alio
luninisperpaginam exaralus, quatuor partibus con- quodam ejusdem estcodex generjs descriptus- esse vid tur.
stat, quorumprior, fol., 1-146, imagine legislatoris' Apographumejus reg.Paris.
- n.4651, c art.
prsefixa,Ansegisi et Benedicti colleciiones capilula- et membr., sec. xv. ! ,
Mum,adjeclis Ottonis M. Capitulari Francofordiensi, C. reg. Paris. n. 4760;{Baluz.565, Reg. 4265' 7),
et capilulari sphiio anni 822, apud TheodbriisvUlam,. 8" maj., soee.x, xi, post]lectioiiesde Trinitate e in-
secimda, foll.- 147-225, successiones iriiperatorum dicem legum ': Incipiunt \libeUivei-decteliochlod veo
usque Ludovicum I, prsefationes Moyses gentis Ju- et childeberiosivechlotarioet harolo fuit lucide e en-
daiorum et Gens Francorum inclita, legislatorum. datum. De Legibus divinis erhumanis, etc, fer ut
imagines,leges Salicam, Ribuariorum, Capitula legis; in codicibusSuppl. 164 bis et 4628 A;; prseterm ssa
Langobafdorum,seu concordiade singulis causis quas; tamen menlioneJegis Suavcrum, 55, 54 (capp. 1115,
Rolliari, Grimuald', Liulprant,<Batgis,xiisinlf coiv.li- 15, 1.6,20); lex Salica; interrogationes Pippini, c.
ilT CODEXDIPLOMATICUS.— PROLEGOMENA. 118
112, cap..2';benediclic. cfucis; lectio EpistolcePauU A i Faure (Regius 4654, 3) ad caleemcollectionum
ad-Romanos. Juris carionici quoedam ex capitularibiis regum.et
jure consuetudiriarionecnon
C.reg. Paris. iriter Supplementa tatina n. 75,' fol., -lamhabet. • sacr-amenti
' regii formu-
- .
s-x, oliia-collegii Claromontani, et fortasse Sancti
VincentiiMettensis, imaglne legislatoris proeflxa, ca- C. AmbrosianusMediol. O, 55, 55, olim cmnobii
pitularia 15, 15; 14 a. b.,-12, 17, 50, 51, 32, 41, Oscelmvel Susa in Savoia, in 8°, soec. xi ineuntis,
44 b.,T>3-,54, 55, 57, inserta recapitulatione sofido- eequeac proxime sequentes edicta regum Langobar-
rum, 58, 59, 61, 63, 71, 76, 81, 84, 86, 87, 92, 95", dorum et capitula Caroli Magni,"Pippini, Ludovici I,
95, 96,22,21,103-1)., 99,100; Ansegisicapitularia^ Lotharii I, LudoviciII detracta, necnon leges Wido-
140,145 a. b.,146,- 141. a., pag. 555, Jeg.-12-55. nis, OltonumI et III, Henrici II exhibet.-Capitularia
103 a., 175,177,193,197,199,208, 207, 214 a. b.; ordine genuino dissoluto, et iis.qusepotius ad tempus
synodus Meldensis anni 845, 160, 1-62.. synodus quam vi legis perpeluseedita fuisse viderentur dele-
Lauriacensis a. 844,. 164; inserta syhodi JVIeldensis tis, eo modo numeris capitulorum: continuis scribun-
cpntiriuationo; 174, 215,215, 249; catalogus regum tur, quqmodoin editione Muratorii- conspicimus. Ic-
Eraneorum; -lex Salica, inserlis prologoverbis cap. tofum ea mahu prodiisse eo patet, quod efin codici-
"7capitularis 55; jus pagi Xantensis; leges Ribua- bus prsecipue ViridoDonensi,Yerqnepsi et "Estensi
riorum, Alamannorum, Bajoariorum, Caroli"Magni jura prout sseculoruihposteriorum risu afctius deflni-
capitularia ordine fer-e-"cbronologicpdisp.osita.sunl;_ ta vel_esplanala,erant,.et a genuiriosseculinoni deci-
leges excompluribus iibiis collecias esse, e. g.ca- mive textu aliquanlum aberrahtia, proposita sunt. In
pitularelTS, ex libro missatici Senonensis, et 197,]B uno Ambrosiano capitulare noslrum 251 habelur;
ex libro missalici Tervannensis petita persuadent. vide Anriales nostros, t. V, p.!264-277. Adcodicem
Cum hoc libro plurimum consenlit, si pmnino alius hunc proxime accedit •,
fiiit quod vix credam, codex quem Sancii Vincimlii C. Ftorentinus bibl.-Laurentianoe pl. 89, sup. 86,
Mettensem Baluzius vocal, et utrique in plurimis in 8°max. ,-s. xi exeuntis, qui edicta regunrLango-
cong-ruusPalatinp Yalicanus Ansegisi, cujbs lectio- bardorum el Capilularia continet, ei in constitulione
nes in codice regio Parisiensi n. 4639 (Baluzii '271," Coiiradill defleil; vide Annales, t. V,, p. 277-282."
fieg.4245",5), manuDe-Bru anno 1675, a'd Baluzium Cum eo plurimum consentit.
transmissa sunt.Xibef qaoque collegiiTS'avarriciquo C. Londihensisin MuseeoBfitannico, n. 5411, fol.
Baluziususus.esl, adistosprope accessisse videiur. min., s. xiexeuntis, oUm Vehetus, quem"an. 1827
G.,reg. Paris. n.4626,.fol. , s.x, olim bibl. Ma- evolvf,"Edictaregum Langobardorum etcapitularia,
tiscbnensispostea Bigotianus, legem Salicam,capitu- aritiquis nonnunquam inscriptionibus,servatis, usque
laria 55, "54",72 a.r21, 111, 112, 115, 114, 197, ad leges Henrici 11imp ., adjectis alia sseculi tamen
178,218,198, et post recapitulatione.n solidoruni xi yel xii njanu conslitutioniJjus Conradi II et Henrici
III exbibet, aspers,isbincindeglossis tam margina-
aiiaciue.legalia,breviarium Alarici et legem Burgun- libus
dionumliabet. Codiceminrnissatico Malisconensiet quam interlinearibus.
Divisioiiensiexaratum esse,'lectio ejus in eapitulari , C. palatinus Vhidobonensisin catalogo Juris civi-
197 arguit. "" ". Iis.n. 210, fol., s. xi, edictum et capitularia ample-
_-C.reg. Paris. n. 4658,J'pl., s.x, olimPithmi, post- xus, in.conslitulionibus' Henricilll desinit. Glossas
ea. Jac. Aug. Tiiuqni (Colb. 1597, Reg. 4245, 1), P etformiilasjudiciales multas pneebet. Simillimus ei
( est
Ansegisi collectionem,capitularia 105,140; 145- a.; - C. Yeronensis. comilis illustrissimi, de Gianfilippi,
J). ;T46,441 a. Benedicti addiliones i-iv, capilula-
ria 160,162, 163,164,16i, 166, 167,172,174,175, olim ecclesiee Sanctoe.Eufemise Verpnensis, in 8°
-176, 177,178,180,181, 178, 194, 193continens, ex naies mai'., seec.xi exeuntis, elxii ineuntis, de quo.cf. An-
capiiulari 181. Rhemis exaratus esse videtur.. Ejus- nostros, t. V, p. 282 sqq.; desinit. in Henrico
dem argumeuli codicemTiliaiium a Sirmondo in ca- III; adjeclimi est-fragmentum legis Salicee. Dltimus
C. Eslensis, s. x:v, a Mpralorip in.edendis edictis
pitularibus Caroli Calvi adhibitum fuisse existima-
Verim.. , . Langobai-doruniei capitularibus adhibitus, jam haud
. C. reg.Paris. n. 4761, oliui Philiberti de la. Mar- amplius in biljliotheca ducali Mhtinensi exstare vide-
re.. Divionensis, s. x, posf, Ansegisum Capilula.a tur.
domng Carolo itnp. et fiiio ejus Ludovicoac sapienlis- Quibus accedunt codices legis Lombardsc, qubrum
- simis eormn
episcopisexcerpta, scilicet excerpfa li- . lextus Ictorum in usum valde immulatus, ab airtiqua
brorum Benedictl i, ii, iii, a Baluzio p.5I9 sqq., et genuinalpctione sseperecedit, ideoque in ;paucis
pro genuinis Caroli Magni capitulis perperam-babita tantum locis, prsecipuein consliluiionibus impera-
nectamen.anno alicui assignala; tum capitAilaria torum sseculixi cum eo conferendus eral; et inspexi^
l'75,"2I|, 218,.103,140 a.,145 a.b., 146, 141 a.,_ nius quidem.
eapilula qusedam Benedicti libris excerpta ; 242, C. Cashiatem, h. 328, in-4°,soec xi exeuntis,"vel xii
244,109, . •. ineuntis, de quo-cf.Annalesnostros l. V, pi 297.
C.reg.JParis.5.095, s.x,prseterHincmariRhemen- iy. C, palat. Vindoboh., incalalogo juris civilis n. 59,
siset LaudunensiSj.alque Nicolai I epislolas, syno- s. xiexeunlisrliilera Langobardica exaratum;
duni Tusiacensetn an. 860,,capitulare 215, et litte- . CVaticano Palatinum, n. 772, fol», s. XH, cu:
ras synodi Carisiaeensis ad Ludovicum Germaniee opere exaeto, alia manu soeculi xn, constitutiohei
regem". . . Lotharii TII, an. 1127, et Eridericil, Roncalienset
G. reg..P.aris._5878, s: x,. poenitentialem Librum. anni 1158 subjecioeleguntur, tum eidem proximus.
et excerpfa capituloriim,inde apag. 158,.etiani Ga- C. i'e'c/.J>aris.,-n..4617,foI., s.xn, eiii esedem Lo-
roli U, 174, 215,-et Carlomanni a. 884. C. reg. Pa- thariiet Friderici constitutiones manu soceuli xu
ris: n. 4576,-infine colleclionis canonum Benpdicli additsesunt..
11, eap..279^C. reg. Pxtris: 1455, fol., s. s, olim Jq- C, Vatic. n>5853, s. x-ir,irieollectione canonunj
cobi TavelliSenonensis(lum Colb. 5368, Reg.. 5887, cardinahs Deusdedit excerpta capitularis 128 habet."
1^.1_,.A)^JBenedicli
- i, 55,.36, in .pagina-codici* proe-
~/ €',- Vaticanus, n.3922^fol.' chart.,.ssec, xvi, capitu-
fixa exhihet.- lare"75 exhibet. - . ,
C. reg; Paris^ 2859r s.- x, 1750,- s. xi,. et 231'9,. • Quibiislibris iri Germanisenoslroeet Helvetioe,Ita-
cbart. eap.,177, habent.-Accedunt codd. reg: -Mona- Uoe,..G"aUioe, Britannise bibliothpcis reperlis, evplutis,
cerisiss._i-x,VindobonensisJuris canon.. n.,S9, fol., excussis, atque editionibus anterioribus adhUntis,
s. x, et GuelferbytanusAugust. 85, 21, fol., ssec. x, prlhium idpraestare cdnatus suni, utlextum qualeni
qui Caroli II, capitulare de Jiii'eeis-scilicet fragihen- in codicibus antiquissimisetmaxime fide dignis.inve-
liim eoncilii Meldensisari. 845, servant."" nissem, talem proponerem, adjectis lpctionibus codi-
C. req: Paris. n: 4575, in 8°, st xn, olim Antohii Gumet editionum prsecipuis. Tum distinclibnem et
119 B. CAROLIM'. OPP. PARS I. SECTIO PRIMA. 120
nexum capilulorum genuinum in liliris lclorum usui Avisus
, cram, loco suo jreposui; inedita plurini r.une
comparatis oequeac in editis haud raro deletum, ad primum Bepefta addidi. BeneriiciiIibfos tres e m ad-
fidem codicum oplimorum, prout res poslulare vide- ditionibus suis, publica auctoritale in Germana no-
batur, restituendum, censui. Deinde mDnumentum stra nunquam receptbs, quorumque nonnisi Jinus
quodque tempori suo locove quo edilum sit.adsignare apud nos codex exstel,| una cum constitutioiie secula
aggressus, Scriplorum nostrorum, epistolarum et xn confectaTlaroli Magni de expeditioneRom na, et
cbartarum a nie collectaniih, et diplomatum a Boeh- capitulari spurio Triljuriensf, ad calcemconst tulio.-
mero noscro regeslis suis illatorum subsidiopluri- num imperialium reliquarum tomo Legum s undo
mum profeci. Leges populorum, una cum pirepagi proponendarum rejecil Quo consilioeffectimi st, ut
Xantensis a Baluzio pro capilulafi lertio anni8I5 ex monunientislegalibusgenuinis ordine suo d" posi-
habito,iomo'alii sepositas, et chartas omnes Sed et lisclara jam et sineera reipublicee apudpatr s-no-
epistolas paucas a Gpldastoproecipue et Baluzioeol- stros imago redeat; quam ut filii nepotesque oculo
leetionibus suis insertas, utpote in magna diploma- sagaci intuentes, inde jadpatriam contra hoste for-
tum imperialium etepistolarumcolleclione nostra re- liter defendendam,et rem publicam Germani juste
ferendas, loco movi; capitularia a GoldastoetBaluzio sapienterque administrandam ariimos sibi ex mpla-
Benedicli ex lib.ris decerpta, ut spuria nulliusque que sumant, "voveoet'|exopto.|Dabam
* Hanno eree,
auctoritatis mihi probatoe, resecui; econtra capilu- a. d., 6Idus Julias an.|i855. _
laria quee ih Ansegisi coUectionemilii deprehendisse

IN PIPPINI ET CAROLI MAGNIDIPLOMATA


D. BOUQUET MOMTUM.

Pipphii e! CaroiiMagmBiploinaladaturi,ad vera et B ] paliium morem servavit: Signum Caroliglorio issimi.


genuiria a falsis "etinterpolaiis secernenda, quasdam regis. Idem proestitil Carolomannus ejus frat r. At.
regulas,- quas- a Mabillonio mutiiamur, proemittere post accsplum imperiilm Carolus adhibuit, S gnum
opersajjretmm ducimus. Caroliserenissitnihnpefatorisseu Augusti, inter osito
• I. lnscriplivries..—Pippinusvcterem prajcedenlium monogTammateinter signuinclCaroli...
in suis vpces
Pauci ex Merovingici mo-
regum- inscriptionem diplpmatibusutpluii- IV. Monogrammal-j-
mum retinuit, hoc modo : Pippinus rex Francorum nogrammate usi sunt in diplomatibus,nec alii uam
vir inluster: quandoque addidit gratia Det, propterea qui prseimperitia nombnsuum scribere non val bant.
quod extraordinario modo pervenerat ad regnum. Primus perpetuum mohograrnmaiisusum ac orcm
Aprisco etiam ritu non recessitdarolus Magnus,qui in regia diplomata induxit Carolus Magnus., uem
patris exemplum imitatus, additamenlo gratia Dei morem cseteriad Philippum.teriiumFrancorum reges
fereperpetuousus esUIn ejusDiploihatibustria consi- retinuere. Monogrammaita concinnaricuravit C rblus
deranda sunt teiripora. Primum ab inito regno Fran- ut signum crucis, quo superiores Francorum eges
coriim ad regnum Langobardicum, ab anno 768 ad in lilteris suis usi fuerant, repnesenlaret.
annum 774 excurrente : alterum ab eodem anho ad V- Cdncellariisuscriptio. —.'Post Franeoru re-
annum 800, quo cororiatus est imperator : tertium - ges primus e regione'referendarius seu cancell rius,
inde ad finemvilse. Primo illo tempore hanc formu- archicapellanus aul nblarius diplomatibusanti uitus
lam adhibuit : Carolus graiia Dei rex Francorum vir • suscribere solebat si-niembrahsecapacilas pate etur;
inluster; qualem eliam usurpavit Carolomannusejus sin minus paulum infra regis suscriplionem. Hoc
fraler. Secundo intervallohac formula usus est r Ca- < Q maxiineservatum est suh secundaslirpe, cujus can-
rolus gratiaDei rex Francorum et Langobardorumac cellarii-fere semper paulo infra- regem suscriiuiit.
palriiius Romanorum, addendo SKpissime,vir-inlu- Sub Carolingisplures erant cancellarii seu n tarii,
sier. Tertio, in nominePatris et Filii ct Spiritus San- quibus unus prseerat dictus notarius summus, rchi-
ai, Carolus'serenissimusAuqustus, a Deo coronatus, notarius, protonotarius, nonnunquam summu can.-
tndgnus et pacificushnperator, Romanorum gtiber- ccllarius,.arcjiieaiicellafius, aliquando absolul no-
nans imperium, qui et per misericordiamDei rex tarius et cancellarius,-bomiuiiquamarchicapell nus.
francorum et Langobardorum,in quibusdam tamen Notarii si quando vice cancellariorum suscribe ant-,
iiivocatione suppressa, forte seribarum oscilaniia. hac formula utehanlur: Widoiaicus ad vicst Ra-

II. Suscripliones. Cafolovingici"reges iri lilteiis donis. |
suis suscripfionis el annuli menlionem]exprimere so- VI._—Cancellariorumet notariorumnotnina. Ejus
lent, proeterquam in placitis el minoris momenii di- quem alii Egium seu Eguim vocant, qui Pippin* Re-
plomatibus, cum reges passim non suscribereat, sed gis Diplomatajussus recognosceresolet, non s. mus
solus caneellariusautnotarius, nullam regi;c suscri- cancellarius, sed notarius dicendus est, uli ei hro-
ptionis, et plerumque regii annuli _autsigilli mentio- dingus et Widmarus. Hilherius vero Pippini chi-
neni tunc faciebant. In aliis majoris momenli-diplo- cancellarius fuil, utquijauctoritatesuaregiasli eras
malihus utrumque exprimere mos erat, in hunc fere recognoscit ac suscribit. Mabilloniusmenlibne non
modum : Manu nostra seu propria subterfirmavimus, facit BadiJonis, qui tamen canceliarii munus ol iisse
aut subler eam decreviinusadsignare vel adsignari videlur ante Hiterium, qui ejus notarius erat. Tam
iussimus.ObservatMabilloniuse mujtis pauca se in- in aulographo Diplomate pro monasterio Ful ensi
venisse regia diplomata, in quibusneque suscriptio- I>] Hitherius subscripsisse dicitur ad vicem Badi/ is :
nis neque annuli apposita sit meiitio, ubi lamen rex in quibusdam aliis dicilur Hitherius scripsisse Ba-
subscribit, nec sigillunr ejus apposilum est. In liis dilo vero recognovisse ac suscripsisse.
omnibus rarissima esl sigiili mentio in exprimemla Cancellarii oflicium exercuit Hitheriusab in unte
clausula sigillationis, tametsi in contextu diplomatis Caroli Magni principatu. Notarii sub Hit erio
aliquando occurrit. fuere Rado, WigbaldusJGilbertus el Optatus.'H the-
III. Suscribcnditnodus.—RegesCarblovingici,ut in rio successitRaSo abbas Vedastinus, qui non rios
cseterispassim, sic et in modo suscribendi a Mero- habuit,"Wigbaldura, Gilbertum, Oplalum, Jaco um,'
yingicis descivere. Pippini hcec erat formula : Si- Erkembaldumet Widolaicum.Terlius Caroli ' 1 gni
gnum ^^ Pippinigloriosissiinircgis.hiterpGsilosigiio cancellarius fuit Erkembaldus ab anno circit r 29
criicis inter'Signum et Pippini nomen. Solumcrucis regni ejus ; notarius Erkembaldi, Genesius, q an-
sigiium manu principis expressum erat, ceetera can- quam Radoadhuc canceilarius nolatur in diplo ate
cJlarius seb jiotariuS' adscrjbebat. Carolus -Magnus Osnabrugensi, quod anno imperii Carolini t riio
121 CODEX-DIPLOMATICUS. — CAPITULARIA.— AN.769-771. 122
concessum est, ad cujus vlcem subscribit Jacob. A etiam et grafioncs in ea adscribi fecit, leste Anasiasis
Quarlus Garoli magni cancellarius eeiiseudus est in Hadriano. Incoeteris Gafoli. Magni diplomatibus
Hieremias, postea Senonensis archiepiscopus, cujus nulla procerum, nisi cancellaribrum et-nolariorum,.
notarius fuit Wilberus.' His Bartholomoeumaccenset subscriptio.
" . - . ,
In Vita CarolimonachusErigolimensisad annum 769. ' VIII. Antius Incanialioiiis, Indictio. — In secunda
Sunt qui Autpertum abbatem etiam Carolinis cancel- stirpe omnia fere "diplomataquoead res ecclesiarum,
lariis adjungant, sed non satis valido fnndamenio. monasteriorum, priyatarumque personarum.^jerti-
apud Yulturrium nent, carent annis Incarnationis :• sed nonnulla, quse
v Aufperlusquippeanlemonachusfuit
in Italia quam Cafolus rex Francorum "dictus est; rem publicam maxime spectant, cum annis regum ad-
nec unquam inde in Franciam demigrayit. Si fides jiinclos liahent annos Incarnationis. Unicum reperil
est AucloriGhroniciLaureshamensis, Eginhardusfuit MabilloniusCaroli Magni diplomapro Mettensisancli'
notarius et.archicapellanus Caroli. Ruolfridunrabba- Arnulfl coenobio, quod annisIncarnationis prseditum
tem Carolinolariumfulsse eonslat ex ArinalibusEgin-' esl: illudquegenuinum non censutsset, nisi inspexis-
hardi adannum809. AmaUjertumsuggeritdiplomase- set autographurii optinioc notoe, cui lamen sigillum
cundumOsnabrugense, quod honnullisuspectum ha- nullum appositum est.Tndictioniseommunis ususin
benlftamelsi Erkembaldus,ad cujus vicemAmalberlus diplomatibuscocpit ab imperio Caroli Magni, id est
litterasrecogriovissedicituf, Caroli MagnicanceUarius ab ineunte anno 801, si tamen excipiasprsemissum
fuit. Alios notarios habuit Erkembaldus,- Aliifredum pro Sancti Arnulli ccenobiodiploma.
scilicet, Ibboneiri,Suaviumet Guidbertuindiaconum, - Diplomata;quseab istis iegulis aberaht, prseter-
Qui piaciia Garoli recogiioscebant, cancellarii erant ,g mittimus, non quod ea omnia f alsa existimeriius, sed'
extraordinarii, quales iuere Theudegarius, Chrotar- quod in rniimo ha.beamus-illa tantum tlare quoe ab
dusetEIdebertus. omni suspicione sunt libera. Jam 3n superioriTolu-
VH.'Procerum suscripfones. — Pippini regis pri- mine mbnuimusrnec satis juoiierepossumus,"diplo-
6Tilegium
' subsignatum pro Fuldensi monasterio a proceribus mala, qu.^esolenmesnonprseseferunt alioruni Gondi-
' constructioneest. Ejusdem Pippini proeceptum.pro tiones, non continuo liabenda pro falsis, sed tantum
et dofatione monasterii Prumiensis, pro interpolalis ac suspectis. Fieri enim omninopoiest,
editum a' Mabillonio tom. U Annal. Bened., pag. quemadmodum observat Maliillonius,ut diploniata,
705, episcoporum-et cbmitum subscriplionibus•mu- inscripiiones et suscriptiones prseferant falsas atque
"nitur. Carolus Magnustestamenlum suum ab episco-, insinceras,. quoruni tamen conlextus a veritate non
pis, abbalibus .comilibusque,qui tum prwsentesesse abhorreat. Djplomata, quse in Germania, llalia et
poluerunt, subscribi cufayit, prout legitur apud aliis regionibus, quee amplius non suntFraneiee di--
Eginbardnm in ejusVita: Istud prsecessit donatio tionis, emissa sunt, non reprsesentabimus, eorurn
ab eo facta Ecclesi.e Romanse,quam propria manu tamen inscriptiones et, s~usc'ipiiones exhibebimus,
ipsecdrroborans, universos episcopos, abbates, duces modo ea ihdubilata arbilreriiur.

GAPITULAMA.

CAPiTULARE GENERALE (Aii.,T69 - 771).

Edilum a Baluzioex CodiceSancti VincentiiLaudunensis publici juris factum, atque anno 769 ascriptum,
prout excapile 18.conjicerelicet,'certeprimis Caroliahnis etfratre superstitepromulgatum est. Singula ejus
prsecepta.ex Capitulari Garlomannian. 742 •aiiisque conslitutionibus ecclesiaslicis fluxisse videntur (Gf;v. c.
cp. 7 cumBonifacii epistola 73,apud Wiirdtwein, p. 197). Benedictilibro tertio.capp. 123-140 tota constitu-
tio, prseter lamen caput 16, hidoctis clerieis periculosius, repetita est^ Cujus quidem ppe textum Baluzianum,
recensiii,-cuni in codlce oliriiLaudunensi Sancti- Yincentii, jam inter regios
" Parisienses
' n. 4788 insignito,
' •
capitularenostrum non reperissem. - -'•
. Karolus,gratiaDeirexfegniqueFrancorum"recior,"G_ih omnibus apostolicsesedis a. Hortatu omnium fide-
: et deyotus sanctseEcclesise delensor, atque adjutor lium nostrorum,et maxime episcoporumac reliquo-'
' "- ' ' " "
- f" -.
j "N0T.E." : '.
a Heeesic distincta sunt in CodiceLaudunensi et apostolicse sedis meniionem faciunt.vlnfinitum esset
apudJ3urchardum el Ivonem, cum iniibro' seplimo omnia persequi. Suflicianfde exemplis Illa quse dixi-
Capitulariumpostrenia ista verl)"aconjungantur cum mus. Sincerior itaque videtur lectio quam nbs hle
. sequentibus. Magnum-autem inter utramque lectio- retinuimus. Ad Carolum namque cum Jisereditate
nem discrimen est. Kam in libro septimo Capitula-,. paterna transierat defensioRomaneeEcclesioe,quam
jium Carolus ait se cohstituisse hsecCapitula hortalu ille filiis ac posteris suis hsereditariani reliquif, "ut
apostoUcsesedis; hic vero se vocal adjutorem apo- - pluribus ostendit Marca in -libro primo""deGoncordia
stolicse sedis; deinde consiitutiones feft ebnsultu cap. 12. Itaque Ludovicus etLptharius ad Eugenium
consiliariorumsuoruni, absque ulla menlione inter- 11scribentes, aiunt se"debitores^existefeut huiosah-
ventionis apostolicaj sedis. Sic Capitulare anni 779 clissimse sediJn quibuscunque.negotiis atnrilium
faclum. est absquehortatu apostolicoe sedis, ilem. ferre debeanl, respicientes, ut opjnor, adinitium
constitutio de emendatione librorum et offlciorum islius nostri Capitularis. Joannes VIII in epislola 47
ecclesiasticorum. Capitulare -item anni 789 facium" ad" imperatorem, ait eum a majeistate-superna -con-.
est curii consilio episcoporum e't optimatum regni. cessum essepotentemet Strenuum adjutorern sarictse
NuIIa"sedisapostolicoeiriter hoec mentio. Idem di- Ecclesise.Ceftum est "aQjutoriumquod GaroJtjs apo-^
centom de •Capitulari Saxpnum-anni.797. Forlius stolicse;-sediet Rqinanis poniificibus iulit, immprta-'
urgent Capitula additaad legem Longobardorum lem ilUgloriam'peperisse.' Agnoscunt istpd, lubenter
ai.n9 801, qusecum latafuerint in Italia, ac foTlesub., eliamipsi Romani pon.tirices; neque in animum cu-
otalisLeonis III, Romaiii^poniificis,. nullam tamcn jiisquaih eoriim intravil conjumelidsaJri maxhnum
123 R- CAROH M. OPP. PARS I. SECTIO PRIMA.. 2£
rum sacerdotum consultu, servrs, Dei per omnia A rochiam adpopulosconflfmandos, presbyterse pef
omnibus armaturam portare vel pugnare, aut in paralus-sit ad suscipiendum episeopum, cum c Ile--
exercitum et in hostem pergere, omuino prohibemus, ctione et adiutorio poputi qui ibi confirmari de et..
nisi ilU [Al., illis] tantummodo qui propter divinum Et in coena Domini semper novum chrisma ab pi—
ministeriiiffi, missarum scilicet soiemuia adimplendai seopo suo quaerat. Et de vgtere nullus bapti are'
.et sanctorum.patrocihiaportanda, ad hoc electi sunt; praesumat,. sed ardere, in luminaribus ecclesiae fa—
id est, urium velduosepiscopos cum capeUanisapres- ciat. j ,|
byteris prineeps secum habeat, el unusquisque 9- Ul nemo accipial ecclesiam infra parroch am
praelectus unum presbyterum qui hominibus peccaia sine consensu episcopi sui, nee de una"ad ai am;
cpnfiteutibusjudicare et indicare poenitenliampossit. ti;anseat.
2. Ut sacerdotes neque Christianorum neque paga- 10. Ut de incestis et criminosis magnam cu am
nOrumsangpinem fundant,; - habeant sacerdotes, 8-|ne in suis pereant sceleri us,
3. Omnibus servis Deivenationes et sylyaticas-.va- et ariimae eorum a distrieto i iudice Christo
... eis re ui-
galiones cum canilms, et ut accipitres et falconesnon rantur. Similiter de inlirmis et pocnitenlibus, ul o-
liabeant, interdicimus. rientes sine sacrati olei upctione et reconeiliation el-
4. Statuimus ut secundum canonicam cautelam B viatico non deficiant. -
omnes-undecunquesuperveniehtes ignotos episcopos, 11. Ul ieiunium qualuor temporum et ipsrsa er-
vel presbyleros, aule probalionem. synodalem in ec- dotes observent 4, et plebl denuntieni ohservand m.
clesiaslicum ministerium non admilleremus. 12. Ut &i mallum venire nemo tardet,'pr' unf
6
5. Si.sacerdotes plures uxores habuerint, yfeisan- cifca aeslatem, secundo circa' autumnum. Ad lia
guinem Christianorum vel paganorum fuderirit,"aut vero placita, si necessitas fuerit, vel denunti tio
caiionibus obviaverinl, sacerdotio privenlur,. quia regis urgeat, vocatus verrifenemo tardet..
deteriores sunt secularibus- 13. Ut qiiando denunliatum "fuerilpro rege vel ro
fliielihus suis qiiaUbet causa orationes facere, n mo
6. Decrevimusut seeundum canones unusquisque ex hoc
neglegensappareat^
cpiseopus in sua parrochia sollicitudinem adhibeal,
adjuvante grafione qui defensorEcclesioeest, ut po- --14.- Nullussaccrdosnisii in locis Deo dicatis, v in '
in tabernaculis-et mensis lapidei al».
pulus Dei paganias non faciat; sed ut omhes spurci- itinere pbsitus
lias gentilitalis abiciat et respuat, sfcvelprofaiasa- "episcopo ^consecralis,, missas celebrare praesu at^
tfuod si - praesumpserit,' gradus sui periculo su ia-
crificia mortuorum, sive sorlUegosvel divinos, sive • " -. r
cebit; " '
phylacteria et auguria, sive ineantalioiies,- sive ho7C .
slias imhiolatilias, quas stulli homines juxta' eccle- ' 15» - Sacerdotes "quL rite-non sapiunt adimp ere-
sias rilu pagano faciunt sub nomine sanctorum mar- "ministeriumsuum^nee discereiuxta praeceptum pi-
lyrum vel confessorum Domini; qui potihs quam scoporum suorum pro vifibus satagunt, vel cont m-
ad misericordiam .sanctos suos ad iracundiam pro- ploies canonumexistuht^ ab officioproprio=sunts b-
vocant, movendi quousque haec pleniter emendata hahe nt-
7.' Statuimus ut singulis apnis unusquisque epi- ' 16.. Quicunque. aiitem a suo qpiscopo freque ler.
scppus.parrocbiam suam sohicite circumeat, et po- admonitus de sualscleniia', ut: discere curet, fa erer
pulum confirmare ei plebes doeere et-investigare, et negle-xefit, procul dubiq-et ab oflicio removea ur,.
prphlbefepaganasobservationes, divinpsquevelsor- et ecclesiam quam tenet, amittat; qula ignora tes
fdegos, aut auguria, phylacteria, iricantationes, vel legem Dei eam aliis anhuntiare et, praedicare oir.
omnes spurcitias gentilium, studeat. possunt. , ,
8. Decrevimus quqquejuxta sanctorumjCanpneS;, uV 17. Ulnuljusjudex.nequepresbyterum neque ia-
unusquisquepresbyter In parrochia habitans_episcopo -conum aut clericum-, aut iuniorem ecclesiae, e tra
subjectus sit illi.in cujus parrochia habitat, et semper conscientiam pontifleis per se distringat aut n-'
in quadragesima ralionem et qrdinem ministerii sui, demnare praesumat. -Quqd si .quis hoc fecerit, ah
sive de baptismo, siv.e-de fide calholica, sive de pre- eecles.iacui iniiiriam inrogare dinoscilur, tamdi sit
cibus, et ordine missarum episcopo reddat s. Et D sequestrafus, quamdiu featum-suum cognosca et
quandocunque iure canonico episcopuscir.cumeatpar- emendet.
' ' VARIANTESLECTIONES. ;
4r. et ostendat. Bened. RI,' 130. a e. vetus non tardpt ibid. *•ne usqne reqiiirantnr deest BI. 52,.
.*ipse sacerdos observet et p. denuntiet o. IR. 155. c et alferum RI. 133. 6 qm III. 1-56.,
' " - '
NOTJC. ,
principem Valdesiicogitatio,, gui capite20 operis de stianismus olimprorsus exslmctus InHispania f is-
Dignitate regrim fegnorumque Hispahise § 1S, ait set, utijam observaturo,esl a viro eruditissim .
illum,, cum pro libertate sedis apostolicselaboravit, B.VLUZ
<_non tam pro arls el focis Ecclesisedimicassequam a Ita correxi CarolonianniCapitulare et Beneclic ih
quodsufliinteresset; > immemor videlicel summorum secutus, ut sentenlia ipsa requirit; CodexLaudu n
ejus in Ecplesiam merltorum, ingratus etiam adver- sis legit: presbyleris. Et\unnsqnisque minceps u V
sus meriioriam hominis absque quo forlassis'Cliri- presbyterumsecum-habealqui, etc.
125 CODEX.DIPLOMATICUS. — CAPITULARIA.— AN. 779. 126
18. a Ut nuUus episcoporumveTseculafiumcuius- _A-siquis hoc facere tentaverit, tamdiu sit ab oninium
cunque alterius episcopi sive' ecclesioe sive privali carilate suspensus, £l a communionis gratia seque-
res, aut regnorum divisioneaut provinciarum seque- stratus, quoadusque es ablatas cum fructuum satis-
stratione, competere* aut relinere praesumat. Quod faclione reslituat.
VARIANTESLECTIONES. . - '
'' autpetereconcil. Aur
. NOT^E.
a Cf. eonciliiAurelian. \-, ann.o549, canonem 14, apud Sirmond. Concil. Galiise 1, 281, unde hoc ca-
p.
put iluxissevidelur. PERTZ.

GAPITDLARE DE BANNO DOMINICO (Girc. an. 772).

Constilutionemin Ortloffiiviri ci. Jibellode Lege Salica, pag. 30, latentem, iierum publiGijuris fecimusex
codicebiblibtheceeregioeBsibenbergensis,leges Salicam, Ribuariorum et Alamannorum continenti membra-
naceo soecuU-ix, in-8° longiori, in cujus pagina 506 et 307 repertam anno superiori exscripsi. Data esse
videtur primis Caroli annis, certe a anle ea capitulariaquibus
~" annis 797et 803 easdem leges Baioariis
' atque
Saxonibussuperatis imposuit.' • ~
DeiUos^oetohannusundedomnusnostei. vultquod B nuam trahit conlra voluntatem parentum suorum.
exeant* sol. 60. 6. Qui incendium' facit-infra patnam, hoc est qui
1. Cap. Dishonoratio.sanctae ecclesiae; incendit altenus casam aut scuriam.
•2. Qui iniuste agit contra viduas. 7. Qui harizhut facit, hoc est qui -frangit alterius
5. De orfanis. sepem aut portam aut casam cumvirtute.
-4. Contra pauperinus qui se ipsus defendere non 8.. Qui inhosteiioii vadit.
possunt,qui dicuntur ur uer magon. Isti sunt octobanni.domiuoregis unde exiredebent
5. ~Qui raptum facil, hoc est qui feminam inge- de unoquisque solido 60.
YARIANTESLECTIONES . .
2 VIII. octo. c. 2 exant c. ...
• * " .
' • NOTJ*:: ".
< Cf, Capitulare Saxonicum an. 797 c.l, 2.— Conferrejuvabitet AdditionemBenedictiiy, c.42-45.-
m — . *" ;" ' ' ' """'
™"""*"" ' "" ' ~' "
" '
CAPITCLARE.Aii. 779 (Mart. H.anstallio). .

Editioni nostroecapitularis antea ab Amerpachio,Sirmondo et Baluziovulgati, codiceshi inservierunt.:


i':C. monasterii Sangallensis n. 753, initio sseculiix exaralus, quem plerumque sequitur editio noslra.
Contulerunt eum Baluzius, et incnostrseeditionis usum viri cl. Wechelinus. f
_2. C. mpnasterii Sancti PauU in Carinthia, initio sseculi ix exaratus atque a me exscriptus, cui in pluribus".
' ' ' '
congrult: .• »'
3. C"..bibl.regiseParisiensis n. 4613 m., ssec. x,- oli.mThuaneus, primum a Baluzio,. et. iterum a rne
collatus. •
4. C. bibl.GuelferbytanseTBlanXenburgensisssec. x. - .
5. C. hibi. duealisGothaneessec.xi, proxime sequitur codices 2,3, 4. , <
6. C.bibl. regiseParisiensis n. 4628 A. ssec.x, ubi Capitulare inscribitur : Ineipit decretum Karoli pre-
ciosi regis Franeorum. Eademfereinscriplioreperitur in
. 6*. C. bibl. ejusdem n. 4626 m., ssec. s.: Incipit decfetum Karoli preciosissimo rege. Liber olim biblio-
lliecseBigolianse,primum aBaluzio,'tum amecollatusest.' .. --.--.
ab
7. C. bibl. reg. Monacensisolim Tegernseensis, Amerpachio editus.
8. Editio Sirmohdi iiKCohcUiisGalliarum, vel potius Codexquem ipse vocat Aquitanicus .
9. C. bibl. regise Parisiensis inter suppleuienta latiha n. 75 sigriatus, atqrie a me collalus cum editis,
s;ec. ,x, idem esse videtur quem Baluzius Parisiensem,et_Claromontensemvocavit.' Quariimaxime cum eo
congruunt. - ,
. 10. C. S. VincenliiMettensis etJi. C. a
Palatinus, Baluzio,adhibiti..
Ejusdem capitularis editionem pfo regno Langobardprum fecens conquisito comparatam, hic primum
vulgamus auctoritate codicum : ' _ '
1. Chisiani, ssec. x, .
2. Cavensis, ssec. xi, quihus
5. Gothanus et 4 Mulinensis apud Muratorium-plurimum congruunt; collatis quoque Godipibus.Ambro-
siaho,Tondinensi, Fiorentino, Vindobonensi,Yeronensiet Eslensi apud Muratorium.
CA.PITULARE FRAKCICDM. CAPITIJLARELANGOBARDICUM.
In Christi nomine1.Anno-feUcitersuridecimoregni Ahno * feliciter undecimo"regni domini nostri Ca-
domini nostri Karoli, regis gloriosissimi,-in mense roli gloriosissimi regis in mense Martio. Facto ce*-
VARIANTES LECfiONES. VARIANTES LECTIONES
1 Carolus Magnus cuni pontiflcerpmano el syno-
' In Ch. n. ex cod. 1. ! feUcissimo i, dali GoncilioinscripligcodicisEslensis.
12/ B. CAROLIM. OPP. PARS l. SECTIO PRIMA.J" 128~
CAPITULARE FIIANCICUM. .A CAPITULARE! LANGOBARDICUM.
Marlio, factum capitularc, qualiler congregatis in pitulare, qualiter congregalis in unrim sinodale on-
uiium synodali' concilio episcopis, abbatibus,, viris-- cilium episcopis, abbatibus virisque illustribus mi-
que inlustribus a comitihi!s,.una cum piissimo do- libus ', una cum piissiiiio domino nostro secu um
mino nostro, secundumDei voluntaiem, pro c;msis Dei vdluntalem pro causis oportunis consens unt-
oportunis consenserunl decretum. . decretum 2. -
j
1. i* De melropolitanis episcopis, ut sulfraganii Prinio kapitulo. De jmetropolitanrs episcopi , uf
cpiscopi eis secundum canones subiecti siul; et ea eorum suflfagani- episcopi eis secundum ean nes
quae erga ministerium illorum emendanda cogno- subiecli sint, et ea quae erga miiiisterium iU nim-
scunt, libenti animo emendent atque ^corrigar.t. Bmendandacognoscunt,1libenti animo emende t at—
2. De episcopis. Ubi.praesens episcopi orJinati que corrigant. |
non sunt, ut sine tarditate ordinentur 2. De episcopatis. Ubi praesens episcopi or naliT
5. De monasteriis c qui regulares fuerunl, ul se- non sunt, sine tardilate ordinentur. ;
cundum regulam vivant; necnon et 3 monasieria 5. De luonasteriis qui regulares fueruni, ut s cnn-
puellarum ordinem sanctum custodiant, et unaquae- dum regulam vivant; nbcnon 3 et moiiasleria p ella-
que abbatissa in suo monaslciio sine intermissione B rum ordinemsanctumcustodiant, et unaquaeque bba-
i'esedeal.. 1
tissa in suo monaslerio sine intermissidnereseleat.
"•
~i. Ut episcopi de presbileris diaconibus et cle- 4. Ui episcopi de presbiteris diaconibus, et leri-
ricis infra illorum parrochia potestatem habeant d cis * infra illorum parrochia vel de suo riiini terio
secundum canones. jiotestatem habeant secundum canones facere
5. Ut episcopi de incestuosis bominibus emen- 5. Ul episcopi de incestuosis hominibus e len-
dandi licentiam habeant; seu et de viduis infra suam danfii licentiam habeant ", seu et de viduis fia
parrochiam polestatem habeant ad eorrigendum -. suam parrochiam potestatem habeant ad corr gen-
6. Ut nulli 6 liceat alterius clericnm'recipere aut chime. Et si de ipsis incestuosis aliquis post indi—
ordinare in aliquo gradu. cium episcopi in- ipso incesiu se ilerum miser t, si
'
7 7. De decimis. Ul unusquisque suam decimam aloiem habuerit, ipso ^isco regis recipiat.
donel, adque per iussionem episcopi dispensentur c. 6. Ut nulli liceat alterius cleiicum reciper ,nec
8. f,Ut homicidas aut caeteros reos qui lcgibus ordinare in aliquo gradu s., sine dimissoria su" epi-
moris debent, si ad ecciesiam confugerint, non ex- scopi de cuius parrochia est.
cusentur 9, neque eis ibidem victus detur. 7.. De decimis, ut unusquisque-homo sua d ima.
et iussionem et consilium 9 episco i in
9. Ut lalrones e de infra inmunitatem h illi iudicis donet, per
ad comitum placila praesentetur; et qui Iioc non cuiiis-parrochiaTuerit "-dispensentur..
8. De homicidis et ceteris malfefactoribus , qui.
fecerit, bcneflciumet honorem perdat. Simililer i0 et
vassus "noster, si hoc non adimpleverit,. beneficium Iegihus aut pro pace facienda morire debent. emo,-
et honorem perdat. Et <}uibeneficium non habuerit, eos ad excusalionem in aecclesia sua-introire per-
bannum-^solvat. I.ECTIONES VARIANTES
10. De eo qui periurium fecerit, nullam redem- 1v. nobilis inluslribus Amb'. 2 Vindob.et ed i hic
:.Quae ijens multa petit, Karolu sua-
ptionem, nisi manum perdat. Quod si accusator, vcrsus adiiciunt Rex bonus, orbis honor. 3 cfeesf1. 2,
jussa peregit,
contendere voluerit de ipso periurio, stent ad cru- 4 p. et diaconibus legiiur in codd. V..Vn. Est. voce-
LECTIONES clericis omissa;" Chis., fJav., Ambros.,Mut., S& 6oni-
VARIANTES. bus omittunt. haheant—habeant desunt1.2.' re-
' sinodociali 2. sinodochialis 3.. 2 eosque 5. s ut genduml.2. 'nostrof. sg.nisidesuishomi ibus
2. k voxhabetur in uno i. 6 ad c. deesl i. 6 ne-. cleficum habuerit, nullatenus ad ordinandumd cere
mini 1.? 9. edd. 7 caput decst 1. 8 morire 2. 9 ex- ' praesumat, nisi ad illuni episcopumde cuius p.ar chia
cutiantur nonnullicodd. Lcgum Longob. 10SimiIi-. esl, in poteslale habere debet 3. 4. (est, aut ih uius
9
in p. h. d.) et c. adest in 1. 2; 5; 4.
ter—perdat"desunt iii S. 9. 10.11. Baluz. sequentibus ; "-parrochia-
10iri c. p. f- recepi ex U.-2.5. 4. .
postposuit. Bandum 1.
" "
NOT.E. j
« Etsecvox deest in CodicePalalino, jn Albiensi - f Sequens giossa estaddila in inargineleg. 'Lon-
et in lib. ni legis Longohardorum. Coi. Paris.: Vi- gob..in Codicibus.regiife: « Scilicet vel ille q do-
risqueinlustribus, una cum contitibus.B.injz. minuni suum occideiil, vel uxor quoe niariiun , vel
h Yide epist. Adriani I ad Bcrtlierium episc. Yicn- qui coiitra 'animam regis cogitaveril, vel qui fqris
nensem, quam Petrus a Sancto Julianq ecliit in lib. provinciam fugere lemptaveril, yel in consilio cqn-
de Anliquit. iirbis MatisGonensis,pag. 272, exslat- venlu regali scandalum fecerit, omnesper hi n arius
qne etiam in Chron. Hugonis Flaviniacensis, pag. bonorum.hominum trahi debenl„ut proecipilu leg.
109, ac demum in tom. Yi Conc., pag. 1888. In. Si rnis ad ecclesiamDei confugiumfecerii. i ID
c Baluz., quw regularia. Cotl.Paris., Utmonasieria « « Id esl, qui faciunt furium infra emuni! tem,
qum ' sub' regulafuerunt. vel al. i. abstrahant de' emunitate >; ut habet lossa
Pro his votibus CodexThuanus habet ad corri- inleiiineaiis in uno Cod. reg. Iri.
gcndum. Sic etiam in Palatino. BALUZ. ! Id est, illius. « Scilicet sr.b cujus regimin ipsa
e.In cod. Tegemseensi inse itur liic caput aliud de est cmuniias, i uthaliet glossa inlerlin., in llcro
dccimis, quod infra in Capilulari Caroli Langobar- Cod. reg. In. ]
dico, cap 8, allaluri sumus. ' Sequeniia usque mediiim caput 14, desunt m -
129 CODEX DIPLOMATICUS.— CAPITULARIA.— AN. 779. 150
CAPIT-ULARE rRANCICTJM. A CAPITULARE LANGODAIIDICUM.
cem. Et si iurator vicerit, legem suam accusator mittat; et si ahsque volunlale pastoris ihidem in-
cmendet. Uaec vero de minoribus causis observan- troieril, lunc ipse in cuius ecclesia est, nulluin vi
dum. De maioribus vero rebus, aut de stalu inge- ctum ei donet nec alio dare permitlal'.
nuitalis, secundum legem «uslodiant. 9. Delatronibus. "Ut iatrones de infra emunitate
a
[10 bis. De lalronibus in cuslodiam missis. De'" illos iudices etadvocati ad comilum placitum quando
latronUjus qui in cusfodiam missi sunt, ul nullus eis annuntialum 4. Et si dixe-
fueril8,praesententur3-
mdex publicus preiium pendat. Et si hoc fecerit, * rtt, illo latrone praesentare non potuisselB,
quod
lionorem suum perdal. El qqi ecclesiam infregerit iurare
dehet, quod illos ° praesentare.non potuissel,
moriatur.] postqtiam ei deiiuntialum fueril, nec pro nulla iustitia
°
11. De vindida et iudicio'c in lalrones. Factum dilatandoilli lalroni 7 non
consentisset, nec pro causa
testimonium -episcoporum, absque peccalo comilis dilatationis de sua vcl de suo lninisterio
polesiate,
csse dicunt *, ila tamen ul absquc invidia aul absqtie latronem non iaclassct. Et hoc iurel, ut per
occansione mala, el nihil aiiud ibi inlerponalur nisi ipsum sua voluntale, sipolest, ipsum Jatronem praesenlare
veiiaiuslilia ad perficiendum 2. Et si per odium aut debeat adiustitias faciendum.El
qui hoe non fecefil,
malo mgemo, nisi per iustitiam faclendam, hominem I' bencficium et honorem perdat. Simililer et vassi 8
disfeceriu-.Tionoremsuumperdat, et legibus contra dominici ipsuriiexemplum exinde susiineant. Et qui
flhem iniusie fecit, secundum penam quam inlulit, suprascriplo sacramenlo sine periurio iurare non po-
emendetui. . -
tuerit, si beneflcium habuerit aut actum per ipsum
123. Capitula vero qiiae bonae memoriae genilor
4 perdat, et si henelicium non habuerlt, bannuiii domi-
nosler in sua placita constituit et in synodisB, con- nicum solval. -
'
servare volumus.
15. T)e rebus vero ecclesiariim, unde nunc 6 cen- 10.9Deperiurio. Si quisperiuiiuni.feceril, nullam
sus * exeunt, decima et nona eum ipso 8 censu sit jedeniptionem ei facere liceal, nisi nianum perdat «.
soluta; et unde antea non exierunt, similiter nona et Et si ille qui prius illum sacramentum iurat, dc illo.
decima delur; atque de casatis quinquaginla, solidum pefiurioprobatusfueritj etaliquis de suos iuratorcs
unum; et de casalis iringinta, dimidium solidum, et dixerilquod nesciens se periurassct, aut hocapud
de viginti, trimisse uno. Et de preeariis : ubi motlo iudicium Dei adprobet vcrum esse aut similiter ma-
sunt, renoventur; et ubi non sunt, scribantur. Elsit num perdal 10. De cuius causa periurium fecerit,
discretio inler precarias de verbo noslro faclas, et sicut lex loci illius, ubi peritirium factum est, a longo
Jnter eas quae sponlaiiea vohintaie de ipsis rebus iQ tempore fuit, de u eorum pretium chiendare studcal.
•eccleslarunifaciunt. 11. De furlo 12,vel de minoribus causis insiilui-
14. De d truste faciendoneriio praesumat.
15. De cerariis et labularlis atque cartulariis, VARIANTF.S LECTIOXES.
sicut a longolempore fuit, observelur.' 1 Ita 1. 2. Reliqui legunt ut capiiulareFrancicum'.
16. De sacramentis pere gildonia invicem coniu- 5 aniiuntiauerint 1 A. - praescntent L. A. V. Est:
rantibus, ut nemo iacere praesumat. Alio vero modo _praesententur
' Vn. * si antem lairones foris furium-
de illorum i elemosinis, aut de incendio, aut de comiiiillentes, fugerint infra emunitatem, fufuraiu-
dicentur sentenlia. Et si etc. V. Vn. (vero) -Eit.
jjaufragio, quamvis convenentias faciant, nemo in "potuissct — potuisset-caxirfit inl. 2. , ci. Jatrones-
loc iurare praesumat 8. p. V. Vn.Est. 'i.latrones fugire. c. V. Vn. Est.
8 vassi nostri hoc non adimpleverint., berieflcium
17. 10De itineranlibus. Qui ad palatium aut aliubi elsihonorem
VARIANTES LECTIOXES. perdant, et qui beneficium hon Jiabue-
banhum nostrum solyaf.. M. A. V. Vn.. edd.
1 d. licet absque 2. 5. 2 et paceiri confirmandam rit, -Cod.i.ut in capitulari Francico. . 10pcrdat siccit
•cod.Lond. 3 cap. dcest 3. 4 N. domnus Pippinus illelecil de cuius causa periiirium feceril. Ef si se
rex7. 5etin s. deesti. 5.-6*. 7. 6 modo censum2. purilicalus fuerit cjuod nescienter ,se periurasset,
7 pensiones 7. 8 i. sil velut et 2. 5. c. desunt 5. c. i. , sicut lex etc. V. Vn. Est. ll de suo precioemeiir
c. desunt 7. 9 quamvis — preesumat deest 9. ": dare sludeat id est widrigild compoiiaf. V. Vn.Est.
' 18F. vel scaccho vel A:
"Deest 11.
< NOTJv
a Hane legem exliibet Edilio Sirmundi, deest in niondi. ,'Bavarica et Basileensis et codex Metensis
Codieihijs omnibus. geldonia, Bigotianus <7iW«n!a;,'Bliemensis' gltildunim.
h Id.est semalionemembrorum. GLOSSA GOD.LOXD. ln libro primo Legis Longobardoi'um, tit. 17,' cap. 7,
c Id est morte. GLOSSA GOD.-LOND. de Sacramentis per gildoniam. Ubi glossa inteiiin.
dOpinorcapuiisludessernutilum. Sic enim legilur add. id est illicila cojlectionc. Tliomas Reinesiusjn
,in lihro lerlio legisLongohardorum "lit. 4, cap. 2: epist. 86 ad Daumium colieclds hominum in legibus
c De truste facienda, ut nemo proesumat ad nos ve- Caroliju"netissynodoBavaricseailessec«;«s, frairias,
iiientLmansioiieinvetare, el quoenecessarla sunt, si- sodaiitales seu gildas eontra raptores. Iii.
cut vicino suoei ATendat. » TRUSTE, id est, serviliq f In lege Longoliardorum legitur alimoniis. Qno'
regali, ut habet glossa interlinearis in codicibus re- -idem-estin lioc loco. ID. . ,
giis. Alise glossoerelatse in Giossario Lindenbrogii: s Reliqua. capilis desunt in.A. Y. Vn, Esl. Cocli-
Truste faeienda,id est cabdllicalq. El NicolausBohe- ces V. et Yn. tamen addunt: et emendare sludeat.
rius annotavit ad hunc.locuni: Expone de truste fa- Cum vero eadein lex in codd. eisdem inler, Pippini
ciendd, id est, de rego.liservilio faciendo. BALUZ. fegis leges occiwrat, hic eius lecliones siibjicer".
e Ita GodexAlbiensis ct Sangallensis et clitio Sir- .juvabit. . ;.- •* • <- ' .
131 B. CAROLIM. OPP. PARS I. SECTIO PRIttA. 152
CVPlTULARE FRANCICUM. A CAPITULARE LANGOBARDICUM.
mus : si ille homo cuius causa iurata fuerit, iscere
pergunt, ht eos cum cpllecta nemo sit ausus adsa- 1
lire. Eta riemo iilterius erbain defensionis tempore "voluerit,quodiUe, qui iuravit, se sciens periu assel
toUei-epraesumal, nisi in hosle pergendum, aut . stent ad crucem. El 3si ille, quf iuravit -, vict fue-
missus rioster sit. Et~qui aliter facere praesumit, rit, quod se sciens periurasset, suprascrip a sen-
emendet. . .tentia subiaeeat. Et si ille, qui criminavit, ali m per-
l iurium non approbayerii, legem suam, qui periu-
18. De teloneis qui iara antea forbannitis fue- ratum esse dixerit, persolvat. De maiorib s vero
runt, nemo toUat nisi ibTubi antiquo temporefue- causis legem, quam a longo tempore hah runt,
runt. observenlur 4. Mentio eniin faclaest a;nonn Uis in'
[18 bis3. Item placuit de sanctimoriialibusmulie- plaeilo quod habuimus in anno praeterilo, elr lictum
ribus qul se copulaverunt viris aut adulterio se pol- esl- ibi, quia ubi palam apparet, quod aul il e, qui
luerunt, ut disiunganlur, et intrent in monasleria, crimen iniecerit, aut ille qui se defendere vui , per-
tam viri quamque et feminae, cum rebus suis et cum iurare se debeant, ut in campo cum fusiibus' ariter
illa coiiiposilione quani in publico dare debuerunt contendant quam periurium absconseperpetr nl.
vel mundoaldo eius. De illis vero viris paupertinis B 12 B. De vindicta f et ludiciuih 6 in lati onibus
qui nihil habent, ut supra et ipsi disiungantur, et si faclum. Testimoniumepiscoporumabsquepec to co-
res hon haberit qualiter in monasterio vivanl, pa- miies facere possint, si ibi nec invidia nec ali occa-
rentes proximi eos nuliianl, et caveant ilerum non sio mala nec iniusta non interposuerii nis vera
peccent. Quod si amplius in ipso mafa nccesserint, iuslilia ad perficiendum et pacem confirm ndum.
mundoaldoeius"sit culpabilissolidosSO,et ipsa intret Ut si
quis latro de uno furlo probalus.fuerii ununi
in monasterium cum poena quae niuudoaldo eius oculum
perdat, et si de duos furtos proljalus fuerit
obligaverat, eteum illa coiiipositione adullerii sui. oculum perdat et nasuni ei cappiletur 6; e si de
Ancilla vero quae cum volunlale domini sui vestem tres furlos
probatus Ifueritt moriatur. Et e his
religiosam susceperit ,cl postmodum iidulteraverit duaJnis furtis unde oculum unum et nasum erdere
*
aut maritum duxerit, sit dominuseius eulpabilis deliel 1
constiluimus, ut dominusservi illius sec mdum
sol. 1.]
legem cui furta facta fuerint solvere debe l. Der
, 19. De mancipia quae vendimt, iit in praeseiitiat ires vero furtis unde morire debclur, mbr JUius
episeoplvel conritis sif,, aut -in praeseiitia "archidia- fuiias illas excludatur. Et si eomis sme cu )a per
coni, aut.centenarii", autin praeseiiiiavieedonriiii, invidiaauliiiiuslaoecasionenisiperiusiifia et acerii
autiudicis comitisb, aulante behe riola'teslimbiiia.• **-*faciendam honiinem disfecerit, honofebi suin I per-
Et foras marca nenio niancipium vendat. El. quii dat el legibus conlra queminiuste fecit sec riidum
lioc fecerit, tantas vicesbannos solvat 6quanta maii- poenani quam intulit emendet.
cipias vendidit. Etsi non habet prelium, ih wadio) 15. De eausa vefo quas lionae inemoriae enitor
pro servo seniclipsuin' comiii donel, usque diimi noster Pippinus 7 in sua placila et sinodos con-
'
ipSunrbannum solvat., sliluit, conservare 9 volumus. "
20. Dec brunias: Ul nullus foras noslro regno) 14 10. De rebus vero aecdesiarum ti«e usqu nunc
vendere praesumat. per verho doiiini rpgis hoinines seculares in hene-
21. Sicomis in suo ministcrio iustiiias non fece- ficium liahuerunt, ut in anlea sic habeanl,.n si per
rit, d missos noslros dc sua casa 8 soniare ° s faciatt vetbo domni regis ad (ipsasecclesias fuerint r vdca-
usqtte dum iustiliae Ibidem faetae fuerint. Et sii las, Et si inde iisque nunc ad parfem aecclesia deci-
vassusvndster iuslitiam non fecerit, lunc et comiss ma ct nona exivil, et nunc in antea faeiat; el i lsuper
et"missus ad ipsius casa scdeant, ei de suo vivanlX ad illas aecclesias de 50 casatos solido imo r ddat;
^ . ' VARIANTES LECTIONES.
quousque iustitiam faciai.
1 P. compoiiat aut iu cruce contendat A. mpo
VARIANTES LECTIOXCS. D aut cruce contendat L. V. Vn. E. s peiiura lit V.
Vn. 8 deest 1. 2. ' 4 Reliqua huius cnpi is de-
1 loloncis 1. el Langob. s-fiirmannili 7. * ex x sunt in 1. 2. (3.) (4.). * Lond. infra quidcn hoc
codicc Bianlienb. fol. 85, quum in .retiquis desil. r. capnl exhibet, hoc veip ioco cap. II. Capi ularis
4 si cod. - deeslin cod. Lond. - hic cod. 1, aliud d Francici a. 779. quod ' et in Mul.8 legv .vdetur.
capul ordititr. 87 s. praeseineni 6. s. pi'a^sente,6* i. e Curielur V. "Vn. E. \
s. deest i. et s. d est i.
pro praecio 9. causa Amb. V.T'«. M. 9 soriafc I.[. 9El sic nos G.v. 4. '?Muiin. loco huiwscapil di ca-
sOmiiiare5. Amb. sbriimare V. soiiipniare Vni pui 15. Capitularis Fiancici cxltibet.
NOT^E.
a Hic aliud caput Incipit in 1,4, 7, el GoJdi et Metensis,missotiostro. Sic etiam m Albiens . Vox
J>ldest sculdahis. GL-OSSA LOND. liostro deest in Remehsi et in Bigqtiano.Ii).
« Sic codex Albiensis Icgil, Amerbacliius et lle- e Yetus glossa in ujio codice regin Legis ongo-
roldus ediderunl ptunias, quod idem esl. In -.iliisve- bardorum, id est curarp. ih alio. scilicefinquir re vel
lustis exemplarihus scriptum vidi : De bfunius ut i)iDfis%arc.'Falsa,ut qpiiior, utraque interpr talio.
nullus foras nostro regiio veiulere non pitesumat. Nam vocem istam expiicare videtur princ s in
BALUZ. -postrema parte istiusi capitis. ID.
<"Hoecesl lectio libri Thuani. Ameiiiacliinset He- { Id est semationemembtotum.L.
foldus ediderunt Missumuoslrum. CodicesPalatinus 8 Itl est morte. L.
| !
J33 CODEK DIPLOMATICUS.— CAPITULARIA.AN 781. 154
_22.Si quis pro faida precium reciperenonvu!t,~i X de trigintamedio.solido, de 20 tremisse uno 1; et
ftuncadnos sit transmissus, et nos eum dirigamus. ; qui usque nunc aUum censum dedil, in antea sicut
ubi damnum minimefacefe possit. Simili* modo et pfius fecit ita facial. Et unde usque nuiic nullum

.qui pro faida pretium solvere noluerit ,-nec iuslitiaiii censum exivit, et ipsa res - aecclesiae surit, censean-
exinde facere, in Mi JOGOeum mittere volumus ut tur \ ,et 4 ubi non sunt, scribantur. Et sit disciw-
vproeodem a maius damnummon crescat, ~- tio sinter precarias-de verbo doriiinicofactas, et in-
25. Delalronibus; Ita praecipimus observariduni, ter eas quas eplscopi et abbales 'el abbatisse eorum
nt pro prima culpa non moriatur, set oculum perdat; arbitrio vel dispositione faciunt, ut liceat"eis quan-
de secunda vero"culpa nasus Ipslus latroriis ahsci-'" doquidem eis plaeuerit, fes quasberieficiaverint, &d
•daturf; de tertia vero culpa, si rion emendaveril, partes ipsius aecclesiae recipere, faciehtes ut unus-
•moriatur. c quisque honio ad casa - Dei in honore Deo fideliter
Explicit decretuniUaroli regis. et iifmiter desefviat..'
VARIANTES LECTIONES. VARIANTES LECTIONES.'
* aliud ^aput 1 1, 4 2ipsis regis legibus e. -2. 3 censen-
incipit in 2. 5. 6. 6*. -s capuletur lur deest Hie pergit 3. B sint descriptio 2.
33. Capeietur V, Vn. Estb. nasum perdat 2. 3. 1.2.
B""Causa 1. caiisam 2..
' .
NQTJE. : ."
.-«Rhemeiisis, Metensis et Bigotianus, major damttus.. Sangaljensioe,ma]or damnum, BALUZ;

GAPITDLARE EPlSGOPORDlM £ {A«i 779).

Anno 779 ut ahhales Alamanniei Tgferunl•* fames magna el mortalitas in Francia evenit, et post cladem
& Wascoriibusanno superioriacceptam Fiancorum exercitui'bellum Saxonicum imminebat. Quoe curii iifa
«ssent, episeopi a fege-corivocati", preces pro eo Francisque"el-pro pfoesenti iribulalione suscipiendas
edixerunt. Quorum quidem capitulare a Sirmondo, t. R Concil. Galliee, p. 159 edilum, a Baluzio cum
codd. 2 Palatino el 3 Metlensi collatum, auctoritate codicis 1 Pafisjensis inter Suppl. lat. n. 75 emendatum
hic iterum sistimus.
'° nhtrireilebent usquetempore niessium-.Et
Qualiterpro rege et exercitu eius hac instanli tribu- citate
laiionea fidelibusin-orationibus et eleemosynisDeo qui tantumnon'possunl,iuxla quod possibililas est",
supplicandumsit. , . _ -aut duos,-aut unum.Tlomites vero fortiores libram
Capitulare qualiler institutum l est in s episcopo- p-unamule argento aul valenlemis, mediocresmediam
Tum conventu3; id est, ut unusquisque episcopus libram. Vassus dominicusde easatis " ducenfis.me-
ires missas et psalteria triacantet, unum pro domno diam libram, de casatis ceritum solidos quinque", de
rege, allerum pro exercitu Francofum, tertium pro casatis .quinquaginta aut triginta-unciam nnam : et
praesenli tribulatione. Presbiteri. vero unusquisque faciant biduanas, atque Corum homines in corum
missas tres, monachi etihonachae'et:canonici4psal- casalis; vel qui hoc facere possunf et qui redimere 14
teria tria. Ethiduanam omnesfacianl 5, atque eorum voluerit,' fortiores. coinites imcias tres >,medioeres-
infra casati 6 homines, vel. ,qui polentes. sunt. Et UEciamet dimidiam, iriiriores solidum unum.; et de
unusquisque episcopus, aut abbas, vehabbalissa, qui -pauperesfamelicos, sicut supra scriptum est-,4t Jpsi
hoc facere possunt.7, libram deafgerito in elemosi- faciant. v .,•".-
nam donet; medioeres vero mediam libram, mino- Haec omnia,-si Deo placuefit, pro domno-rege"et
8
res solidos quinque. Episcopi et abbates atque ab- pro exercitu Francorum et praesente tfibulatione
batissae nauoeres famelicosouatuor pro ista 9 stric- -missa sancti Ioharinis sit complel.um. -,. "-..
' '
VARIANTESLECTIONES. -
1 quod statuluih 2. s in hoc B. 3 consensu 1.3.
,corisu'2. 4 c. unusquisquo p. B. " *'"tam
mouachi et nionachae, atque canonici a. B.. ° cassatum 1. cassati 2. ' a. aut valentem B:ejpiscopl, -* m.
vero B. 9 isto -1.2. 1<rinterse instituto 1. inter se in.statuto 2.' " est aul tres a. B. -lsv. donent iu
eleemosynam B. " cassatos 1. cassatis 2. 14r. ipsas biduanas B. '
- NOTJL. • r
a Recte monuit Sirmondus ista ,conjuhgi•debere ejusdem
cum capitulari anui undecimi. Nam praeterquam ferri debeat Capilularis. Itaque duhium hoh cst quin f e-
ad annum 779. Ad hanc pofro "constilu-
quod in codice Palatino et in Metensi conjiingunlur Jiaud""duhiecapitulum 23 Francofoi
cum iUo€apitulari, iulibro ^uinto Capitulafium et tipnem diense
respicit
'
...
in additione quarla sequuntur statimpost eaput 23
t55 B. CAROLIM. OPP. PARS I. SECTIO PRIMA. 150

CAPITDLARE MANTDANDM 1 (An. 781, Martio?).


Constitutionemhanc edimus ex codicibus1 Sancti Pauii, seec.ix ineuntis ;i2 Chisiano, s. x ; 3 Ca ensi,
s. xi, cum anno 1687 MabilloniusMuseiItalici 1.1, p. 47, Chisiani Codicisleclionem typis vulgasse Cum
nec in prima regis expedilione ann. 773 et 774 datam fuisse facile quis putet, anno 781 potius qua I 776
vel 786 assignavi, quod haud longejantea rex de venditione maneipiorum ad Sarracenos ab llalis facia
Adriano papae conquestus fuerai, ideoque lex iu talium perpelratores necessaria esse videri poter .
De singulis capilulis, qnatiter Mantua ad placilum A 9. De moneta; ut nullus posl KalendasAugu tasS 4
generale- otnnibus3 nolumfecimus. istos dinarios qnos modo haberc visi sumus da *eau-
1. Delustitiis ecclesiarum Dei, viduarum, orfano- deat aut recipere; si quis hoc fecerit, vanmr no-
"
rum,maius niinusve4polentes,volumusadque omni- strum conponal. J
modis precipimus 6utomnes episcopiabbates comites; 10. De latronibus qni ante missi nostri m nime
6
seeundum legepleniter iustifiamfaciatis et recipiant. vcncrunt, ut couiiles eos perquiranl, et ipsos l per
2: Hec statuimus, ut unusquisque clamator 7 ter- fidiiussore aut sub cuslodia serventur, doiiec missi
liam vicem ad coiniles suus se proclamat, et inde) ividem reve tunt.
idoneus, homines habeat qui hoc veraciter faciant 11. Ul niillus quilibet hominem Languvar scum
quod proclamasset et nulla exinde iuslitia habere m vassaticovePiii casa sua recipiat, antequam sciat.
potuisset; et si qui aliter fecerit et antea ad pala- unde sitvel comodo natus est; et qui aliter f cerif,
ciuin se prociamaverit, legem suam conpouat. vaimuni nostrum' eonponal.
.. 3. Comilesvero de illorum parte per 8 lestes ad- 12. De sinodochiis volumus adque precipim s, ut
firmant quod eis iustitiam facere 9 voluisset, et om- rcslaurala fiant.
nia notarium suum et scribcre faciat quariti ad se 43. De vassis regalis, de iustiliis illorum : t anle
proclamassenl vel quantas iuslitia faetas habent, ut B comiiem suum recipiant et reddan t.
cum proclamaverint 10nulla excusationem habere
u " INGODICE SANCTI EA.ULI H.ECSCCJICIUNTUR.
possint, nisi veiitas clara sil ut iustiliiim facere: ]
voluissel, "el hoc ipse comis aut eius advocatus per ISTALEXCANONICA. -J- Capilul. apostoloruin epi-
sagramentum firmare possit, qudd de illorum iusti- copjrum presbyteroruriiaut diaconus nequaqu m se-
tias nulla neglegentia habeat, et per ipsa hrebecogiio- culares euras adsumant; sin aliter feceril, depolatur.
scere valeat ls utrum 13ad se proclamasset aut non. CAP.55, aera b 15. — Ut episcopusrebus e clesie
, 4. Hoc omnihus notum sit, si quislibet 14post cau- taiiquamcoinmendalis,nontanquampropriis,ut ntur.
sam legibusfe.nitaseproclameverit *",aut quin decim CATSOS AFRICANA, aera 50. — Inrita erit epi copis
6
accipiatcamactos, aut solidos15 eonponerecogatur. donatio vel vinditio vei commulatio rei eccles asfice
. 5. Ut nullus alterius presbiterum recipiat ante- absque convenentia vel scriplionem clericorun .
quam ab episcopoloci 17illius examinalur vel iiiqui- GAN.ABILIANENSIS, aera 14.-—Episcopipres literis
silum sil, neque liceal ei inivi missa celebrare; vel diaconis aut lulelam curam nequaquaminp icent.
_ 6. Utquando episcopusls per suaparrochia circaia CAN.54, aera 5:—Utepiscopus nulla rei fami-
fecerii, comite -vel sculdaz " adiutorium preveat, liares curamad se reyocet; seiut lectiones e -ora-
qualeler ministerium suum pleniler perficere valeat' lioni verho Dei ul predicationem taniummodo acet.
secundum canonicaminstitutionem. . ITEM1)EVUNATJOilBUS CAP.45. CAN.JIATICSSES,
7. Ut nullus mancipia chrisliana vel pagana nec aera 20 c.—Yolumusigitur 25episcopalesdom que
20
qualibetarma yel amissario foras regno nostro vin- ad hoc inslilllta est, ui sine personarum aciioi em
dat. Et qui boc fecerit, bannum regis so componere in omnipspilaliler recipianlur, canesnonhaber nt, ne
-cogatur; et si ea mancipia m|nime revocare potueril, fortequiineamiseriartimsuarumlevamenhabe econ-
widrigild sl suum componat. , ~ -fidunt, inferlorum canum morsibus lanientur. usto-
8, Delolonariis ss: ut nullus aliter tolloneumpresu- dienda igitur episcopalishahitalio ymnis, non 1 tran^-
mat tollere nisis 3 secundum antiqua-consiieludinem, . tihus, operibus bonis, jnonmorsibus venenosis Hubi
et alivi non tollatur nisi ad locis antiquis legilimis; igitur debet esse assiduitascantalene,monstru estet
et cui iniusle tollitur, secundum lege conponiil, el decorisS7notacanessibi vel aecipitres nonhabi ariSR.
insuper vannumnoslrum ad missi nostri conponat. ** ' CAN.d EPANENSES, aera 4. — Episcopis pres Jteris .
-' VARIANTESLECTIONES."
1in Cod. Carolino.ep. 65. Cennii65. s M. placitus de g. 1. 3hominibus11[ 4minussue 1. o. min spo-
tentium 2. 3. Bp. de omnis episcopi 1. ~faciaut 2. faciat 3. • 'clamatusi!. speesti. 9 faceren T. 1.
10voiem inserui, deestin codd. r"c. sicutl. 12valeamus2. 5. lsutsuunil. 14quidlibet 1. 1S rocla-
mauerit 1. 16gamatos 2. gamaitos 5: "locisl. .i!sdeesti. 19comis TOIsculdais 2. comes vel scul-
dahis 5. s0b. domhiicum2. b. nostrum 5. sl'guidrigiId-5. -- deesl 2. ihelqneis 5. s3 si 1. svaug sla-1.
augusli2. 5. -- ignit cod. ~~acceptione. s'dedecoris? ss a. cohabilare? " -, .
NOT^S. •
a~Canones apostolorum apud Harzheim Concil. c Conc. Matisc. II, c. 15, ap. Sirm., pag. 587 quod
Germ. t. I, p. 432, cap. 7. _ conferas neccsse csl. ! -
b Id est, distinllio; scribiturin codicehR. d Apud Sirinondum I, p. 195.
137 CODEX.DIPLOMATIGUS.— CAPITULARIA.— AN..782. 438
vel diaconibuscanes ad venandum vel accipitres ha- A presbiter se abstineat, unum diaeonus, ac commu-
bere nbn liceat: si episcopus hec.presuihpserit, tri- nionem et officio cesset. ' .1
l
bus mensibus a communione suspendat, duabus
' ' '
VARIANTESLECTIONES.
' ....... '.
1ae 1. . . .' . -

PIPPINI REGIS CAPITDLARE LANGORARDICDM (An. 782, ante Pascha).


'
Postquam Pippinus, secundus Caroli ex Hildegarde filius, an. 781 Langobardoruni rex constituttis erat,
leges vel a Carolo absentea ex-placitis suis in Francia.habilis fiiio transmissae h ^velfilii jussuaprocefibus
Francis Langobardisque'in Italia edilse, Pippini regis nomine et anctorilate pfomulgatae sunt. Cujus fei'
exempla cum buc usque pauca tantum nota essent, plura ex Codicibus antiquissimis in sequentibus sunt
proponenda,unde eapitularia Caroli generalia et inltalia vim legis obtiriuisse patebit. . ." -_
- Primum capilulare sub nomine Pippini edituni anno 782 assigiianduniputayi, cum quseillud excipiunt,
.haud ante annum 785-pronfulgata .sint, nec.anno 781 adscribi possit, cum paulo anie pascha editum, efc
Pippinus in festo paschali anhi 781 Rohiay in regem -Langobardorum consecratus sit. Prodit hio aucforitate
codicumi "Chisiani,2 Cavensis,.et Codicum quibus leges Langobardorum exhibentur,'c-Ambrosiani, Floren-
lini,Londinpnsis, Vindobonensis, Veronensis, Estensisapud Miiratdrium; qiiorum interse collatione, solos
Chisianumet Cavensem legis ipsius textum referre, reliquos vero Codices textum xvo posteriore in usum
jurisconsultorum comparatum sistere evidentissime probabitur, . '. •
In nomine Domini.nostri Iesu Christi. Qualiter' -B.ter facianl, sicut antiqua fuit corisuetudo, et non an-
complacuit nobiss Pippino exeeUenlissimo regi gen- teponatur emunitas, nee pro hac re uUa occasiopro-
tisLangobardorum,eum 3 adessent iiobiscum singu- • v.eniat. , •
lis episcopis abbatibus et comitibus seu et reliqui fl- .. '5. Ut viduae et orfani tutorem.habeant.iuxta illo-
delesnostros Francos el Langobardos 4 qtti nobiscum .rum legem qui illos defensent et adiuvenl, et perma-
,sunt, 'vel in Italia commofantibus"s. Torum, hominum oppressiones suam iustiliam'non'
Kap. i^Ut aeeclesias baptismales seu oraculas perdant. Et si tutor ls aliquis iUoruniessenoluerit,
qui eas a longo tempore restaurayerunt mox ite- iudex praevideat Deuihlimentem hominemiuxta ut
rum restaurare debeant, et tam curtis regia quam lex ipsorum est, qrii per nostra praeceptione iUoruna
et- Langobardos talem iiiib.i habeant dominatione, - peragere debeant eausa". .
. qualem illorum a longo tempore fuit.consuetudo. 6".- Ut qui- se reclamaverit super pontiflcem quod
2. Ut pontifex unusquisque ordinetet disponat iusliliam habeat ad requirendum, djrigatll illum co-
ecclesias suas canonico ordine, et sacerdoles suos mis aut per missum suum aut per epistolam suam ad
vel clerieos constringant canonico ordine vivere. Et ipsum pontiflcem. Et si episcopus ipse le, Francus
si quis pontifex clericossuos cahonice vivehdo or- aut Langobardus distulerit iustitiam faciendum,
dine distringere noluerit 6, et ad secularem per- C tunc iuxla ut ipsi episcopi eUgerunt, ubi consuetudo
traxerit ' habitum, quod cariones clericos facere fueritpignerandi a longotempore.-uf et In antea in
prohibent, comis qui in loeo~_fueritordinatus, ,di- eo modo jsit proipsas iustitias faciendas.-Etlioc sta-
. stringat illos jn omnibus ad suam partem sicut-et tuimus, ubicumque pontifex substantiam-habuerit,
alios exercitales. _. ; advocalum habeat in ipso"cqmifatu, qui absque .tar-
5.- Monasteria virorum et pueUarum, tam quse in ditate iustitias faciat et suscipiat 16.-Et talis sit ipse
niundio palatii esse noscuntur vel etiam in mundio . advocatus, liber homo et bonae opinionis, laicusiiut
episcopale seu et de reliquis hominibus esse inve- . 1Tclericus, qui sacramentum pro causa eeclesiae^
niuntur, distringat 8 unusquisque in cuius mundio quam peregerit, deducere possit.fiuxtals quaiitatem
sunt, ut regulariter vivant 9. Similiter 10 et sinodo- 'substahtiae], sicutlex-ipsorum est 19.
chia cuiuslibet sint. Fratres in ommbus pascanturi -7.Deuniversali quidempopulo,quisubique20,iustitias
iuxla illorum possibilitatem14.-. . •. quaesierit, suscipiat, lam acomitibussuis, quametiam
4. Ut de resiaufalione ecelesiafum vei pontes ia- a castaldiis, seu ah sculdaissihis sl; vel loci posilis ss
ciendumaut slratas restahrandum omnino gerierali- Biuxta ipsorum legem absque tarditate. El si comis
._ ; VARLANTES.LECTIONES.^" '. ..."
• l ~s
qualiler scilicet audite_Flor.
s
audite qualiler edd. michi Flor.- Vind. Ver. Est'. s-deest Ch. C. $ I.
addimushaec capilula,L. q. n. s. v. ih I. c. desunt A. L. Fl. V. Vn. E: Mur. ' N. anathema sit. et illi
ad Jif. 5perirarisierint V.M. 8 strhiganluri. 9yivanl. Cap.IV.-SimuIet-CoDensisC. Yind; et-edd. 10si-
mul 1. 2. " 13
p.'i. locorum M. .''- actor M. causa, ita tamenut legilimus propiriquus infantum 14 qui iuste
tutor et defensor eorum esse videtur pro ipsis ratiohem aliquando compellatur reddere Vn. distringat 1,
2. 15i. poniiflce 1. 16s. duosaduoeaioshabeat. Et.taUs V.. "aulnoriclericus T.nonjEsf. -s<ha:,cdesunt
1. 19est, quoad'ipse iustitiam faciat aut missus eius aliquando Vn.- s0 ubicumque V. "M. -' sciild.ahis
'2. sculdais V.^scuidasiisJ¥. ss praeposilis M. — - -_ - _ •„_."....
"
NOT-J3. ,
a Eo tamen pra.sente,'leges ejus sub nomine pro- .? Ambrosiahum, Londinensem, Veronensem el
mulgatasesse, probat capilidare Langobardicum
' " anni •_ Floreniinum in universum tantum cum editis con-
801.
• • i>Secundum scedd domni _Caroli , - '- . ferre.licuil; lectiones Codicis Vindol)_onensis diUgen-
genitoris.nostfi, tissime collall eoruni
" ' omnium ad instaf haberi, po*
ipse Pippinus dicit; y. capitulare ejus secundimn sunt.
PATROL. XCVII. -5
"' CAROLIMAGNIOPP. PARS-L SEGT. I. 140"
159 ,
Ffahciscus dislulerit-iuslitias faclendiimet probatuni A J tras denl ". Et si lalrocinia 18vel furta aut-p aeda
fuerit, iuxta ul eorum fuit eleetio, ita poenae l sub- ipsa iiiventa fuerit, emendetuf iuxta ut eoru est
iaceats, et de iUorumhonore fiat 8 sicut Francorum lex 19utpopiilus hic 'habitantibus aut' adve ienli-
est consuetudo. Et deLangubardiscos comitesquiex bus so in pace vivete valeant.
ipsis neglectum posuerit iustitias faeiendum 4, sicut 9. Deservis et ancillis fugitivis unusquisque udex
ipsorunf lex"est ita eoihpoiiat."Et si forsitan atten- studium ponat ad perquirendum"Tuxta ufre ictus
derit ad gasindios velparerites et amicos-suos, •seu continet. Ei hoc damus in iriaridatis,ut tam A stria,
ss aris,
premium et legem non iudicaverit, et probatum fue- Neustria,Emilia el Tuscia ", seu iittoraria
rit^- componat et honqrem suum amittat 6.sicut lex ut super omnia loca perquiraniur supgrscripl s fu-
ipsorum est. Et si caslaldius elsculdais seu iocipo- gaces; et_apu'dlocum coniurerit seultasios, de anos,
sitiis.",' de -qualibet iudicaria 1 tam sjios pagenses saltarios vel loco positqs, ntririUpscbneelent, ubi-
quamque alios qui iustitias quaesierint, nqn feeerit, cuinqne inyenti fuerint; ipse ,apu<Iqriejmfueri t uria
coiriponatsicul lex ipsofum fest.Et si forsitan Frari- . cum missode eomiie veTde ipso locq;.n'obis ddu-
,cus":,{iut Langobardus habens beneficipm iuslitias fa; cantur sic, ita pt jjjrare yaleaht, ut neininem orice-
cere.iioluerit, iudex ille in. cuius minisjterjo manseT lenl. 23Et pqsitum,» est Gonsliiutumdie quinto cimo
rit;ncontradieat iUi berieficium iUum, interim qupd B I post sanctum pascha;- etsi qnl servos_aut ciUas
'"!pse'autmissus eius iustitiasfacianl. fugaces habuerit tamaeccleslasticiseu'eurlis 1po-
8. Iudex unusquisque per civitalem faciat iu- pulo, in constiluto ipsum qui "suumcogrioverit risci-
fafS°rad Dei iudicia homines credenles iuxta quan- piat. •'- - - " *'""- •" '"'" - " "'' " '-'
to§ firaeviderit; seu foris per curtes vel vicoras "10. De advenis et peregiinis qui in Dei s rvilio
mansuross; ut cui ex ipsis cognilum fuerit id est "Romavel per alia sanelofum festinant corp a, ut
hdinicidia.furta adnlteria et de inlicitas coniumctio- salvivadant et revertaritur sub,nostra defensio e.-Et
nes"'ut nemo eas concelet. Et hoc damus in nean- qui^' ex ipsis peregrinis ausus fuerit occidere, 60 so-
daiis',"ut si quis venerit iusiitiaih reclamare super lidos componat in palatio nostro. Insuper com osilio
quenipiam hominem,'dicendo de homicidia furla illa de ipso homicidio componatur, cui iegibus leudo
10aut *de praeda, et iUe super quem dixerit, . ...
de: ipso pertinuerit.
negare voluerit, tunc iile qni reclamat sipoluerit "" Et hoc damus in mandatis cunctis episcopi, ab-
approbet iUud, etsi forsitah ipse non potuerit appro- batibus, comilibus, seu actionariis nostris,. o ha.c
barej "elipsesuper querii dicit.negaverito.uodmalum omnis suprascripta iustitia de praesentisc absq e nMa-
ipsiim nec ipse nec homines.ipsiusperpetrassent, et iarditate adimplela iieri debeat, ut .qruiin Jan s an-
posuerit 11excusationemetdixerit: Nomina mihi-ho-^ nos iustitiam habere non potuerit, TC!modo p ~6Dei
-miriesmebs qui tibimalum illum fecerunt. Ego tibi de omnipotentis misericordia etper praeceplioie do-
«illoi'iustitias fdcio. Et iUe incognitus la qui reclamat mino et genitore meo !6Caroli regis gentis F anco-
etnbmina deTlloshomines non scil et nec appro- rum el Langobardorum ac patrieius Romano -7,.
-'bare potesl, et ipsi qui exinde sic veritatefii schmt simul et per nostram praeceplionem, unus isque
xleriegare.voluerint el ille qui reclamat, dixerit quia iustilia sua accipiats 8. Ita tanien, ut quindeci dies
'hoiho ille exinde veritalenr sciverunt, tunc iudex posl sanctum pascba omnia adimpleta esse d jeant.
iUe qui in ioco ipso esl, faciat iurare homines iUos, Et tunc unusquisque iudex nosler dirigal isshm
qiiiiibet sint, Francos aut Langobardos qrios 13ipse suum ad rios, pohendum nobis rationem, si n stram
nominative dixerit, ut dicant veritatem. Et si cre- adimpleverint iussionem.^Postea habemus dis onere
'dehteshominesfueriut,inmanu14comitis" sui16dex- - cumDeiadiulorio/quaUter meliuspre^iderim s.
' '
VARIANTESLEGTIONES.' . ,
4 et probatum fuerit, iuxla 'ut orum
ydeest i. V. as. id est ut moriatur glossa V. s deest i. %
..' fiiil' eleclio itapoenae subiaceant, et de iUorum honor.e, sicut Bal. - f. griidrigUdsuum c. M. ~? erdat
8
i-l.i-i^praeposilusV. M. B. iudiciaria V.M,B. - vicos V.M. B. 10f.adultefia velde p. 2." "posu inll.
'•. •lsittCOgnitosrI. 13quodl. 14manusl. "comitil.2. 16suol. '"dexrentl.de.este.nt2. 18idestho lcidia
i? absconsa glbssaV. 19Iexcui maluiuipsum perpetratum fuerit; tam«3niudexdeioeoundefuerit de ialro e aut
• furone studium ponat ita V. M. B. cerleet alii honnullicodd. sed-desuntih 1, 2. 20uiuenlibus 1. h itans
. ai veniens__".,__".2i.tustial. tussia2." sslitora 2. lilorel-'. ^reliquacapitisuesunthieditis,adsunt onnisi
tncodd.i. et %. s4 aliquempraeter elromanum liberuniex ipsis V. Est. s-6 de
' quis longobardum peregrinis.
pidees.l. a.6".enitoris npstri •_..' a? ac. p. r. deest -2, ss reiiqua desuntineditis et cqdicibuspraeter .2,
" • -
.NOT^;. -i
;-'
a-Idest terminus quo hsee adimplela esse debeanl, est constitutus, _etc. j .

'
CAPITDLARE 'GENERALE (An. 783;. |

T|Tdegardis regina, Garoli uxor, ii Kal. Maii anni 783 obiit. Cujus de rehus inbreviandis cum in edi.clo
. ihfeptiofiat,legem autnienseMaio in- Theodonisyilla,aut autuninotandem.postGaroU e Saxonia redi '','in
c6nventu"Wormatiensipfoinulgatam esse oportet. Occurrit bis tarituni inter Teges Caroli, in Codicesc Ucet l
* "
Mi CODEXDlPLOMATICUS.— CAPITULARIA.— AN. 78__ 'm~
olim Tegernseensi|am regip Monacensi, unde Amerpachius col. ii-ii primus publici juris >fecil, atque 2 in
ducali Gothanofol,220. UtrpqupdiUgentercollato, editionemnostram ita instituimus, utquam proximefieri
posset, utririsquelibri, sed prajcipue*'Tegerriseerisis,urideomriesedffiones ahtenoresiuxerunt;-vestigia pre-
meremus: quo evenit, ut-testum jamhabeamus Gapitulari secundoPippini Italiseregis simillimum,quemque
exinde locis nonnullisemendare possis. - - -. • ..,•'--. :
. Edilioriemeapitularls Langobardicama Pippino rege promulgatam, sistimus ope Codicum l SanctiPauli
ssec ix; 2fegii Parisiensisn. 4613; 3 bibi. ducalis GuelferbytariiKBiaMlieribufgiciV^Ghisiani;'"^ Cavehsis,
etGodicumqui capithlariaiegibus Langobardicisaddita exhibent, Mutinensisapud Muratorium,Ambrosiani,
Flojsentini,Londinensis, Vindobonensis,'Verpnensis, Estensis apud Muratorium.
-- '
CAPITULARE FRANtilCUM __
A. CAPlfULAItEL^GpBARpiCUJl. .
Incipit capituldre
' qualiter praecepit l domnus '
rex Capitulare quem domnus rex prgecepft ''' '" l- de' qui-
"
."? "•"dequibusdUmcausis*.. . busdatri cdusis."
Primo capitulodesenedochia 3iussit ut quiciimque De sinodochia.Iussit ut quieuifiquesipqdochiaha-
senedochiahaberit'4, i\ itapauperespascefevolueriht bent, si ita pauperes pascere voluerunt ei consilio
etconcUio facefe quomodo ab' antea fuit, habeant facefent quoriiodo'ah aiitea.fuitvliabeaiit ipsa!-sino-
ipsa senedochia,et regarit ordinabiliter. Et si h'6'cfa- dochia, e't fegarif ordinaliter. Sihoc facefe-iiolue-
cefen_olueriiit,'ipsasdiiniltant; et per tales homipes, rint, ipsas dimiltant, et pertales' hoiriiriesin'ahtea
in anfea siritguhernat_e'8, quahter.Deo et noMs"ei- sint gubernatas, qualiterDeo et nobis exinde placeat.
' 2. De ecclejiqbabtismalis.Ut nullatenus pasiaici
inde ;
" "' placearit.
nuUatenus eas . homines tenerp-debeant, i;ptpei'.sacerd()tesfiant,sic-
" $." De ecclesiisbaptismalibus, ut
laici hqmines teriere "debearit, sed per sacefdp.es ut ordo est % gubernatae. Et neque iili .pagensis
fiarit.sicut.ordo est,*"gub'efnata"s. Et neque illipa- neglegentiam habeanl de hoc quod ibidem facere de-
gerisesneglegeritiairihabearit de hoc quod ibidenifa- bent; ct'ilIi'sa"cefdotes"eas sic fegant ' ;quofriodo"
"'-
ordo
•'"
cere debeant. Ef illi "sacefdoteseas sic - cahonicus expdscit. :
' Jregant".
•' * quo- « 3. De advocatisecclesiarum. VoJ»imusut
modoordo canonieus"expqscit". pro ec-
'" 5. De advocatis clesiastico - hpnqrp .et
i- pro, ,,- .\.. reverentia
cli ' sacerdotqm , _:._ -^ ad-
sacerdotum, volumus pro eccle- •.,.-.-< J_i___-<__j. - ; .
, ..
;siasticohonore et pro illorum reyererilia, advocatos . vocatos hahpant.-
* habeant.'
' . .' "_*'--' . - '. De culpa unde faida- crescent. De diversarum
'&'.~Dediversis generationibushomihum qui in Ita- generationum hoiniiiibus qui -in Italia commanent,
eonti- .?plumus ut ubicumque culpa cpntigerit unde faida
' liacommanent, yolumus utubicuinque culp_. 6
gerithndefaida crescere polest, proeas fatigationes crescere potgst, pei'satisfactionem,hoininis illius
hominis"iUius ebhtia querii crilpavit, secundum"- contraqueiji cuipayit, secundum.igsius legeni cui
ipsius legem' cui hegiegeritiam 'coirim'isit,'emendet. hegligentiamcoiririiisil,emenciet."'De vefo"statu in-
De vero ' slatu ingenuitatis aut aliis qriaerelis, rimus- genuitalis""autaiiis "querellis,liriiusquisque'seeiiridum
' "'~~
quisquesecrinduriTsuainlegeihseipsum deferidat. suam legem se ipsum defendal.
5. Dec6'ihposition,ib-js .qhffiadpalaliuniperlirient. 5. De composiiioiiibus qui ad palatium pertinet. Si
Si coiriites ipsas' causas"cdhimo"veririi''ad'feqiiireh- comites ipsas causas comrridverihl,'ad,requirendum,
dum, illam tertiam-partem ad eofumrecipiant opus, illaihtertiani-parlem ad eofum-feeipiant3 qpus,rduas
duasyeroad palatjum.Et si" petsuani" li^ligentiam (; ^ yerp ad palatiuni."Et si perJ'eIus:iiegligenliam.re-
remanserint, et missus"dominicus ipsas iausas coe- -manserit.,etmis_.usdominicusipsas causascepeiitat
perit inqhirere, tunc volumus ut ipse comes .illam requirere, tunc volumusut ipsi comites u_'iUa_h
tertiam partem non habeat^ sed cum integritate ad tertiam partem non habeant, sed cum ifategritatem
palatiumveniat. in palalio veriiant.
6. Demonasteria et senedochia qriiper diversos ! '- G.Dembhhsieriiset-sinodochiisregalibus. De mo-
comites esse videntur, ut regales sint; et quicumjjue nasteria et sinodochia qui per diversos comites esse
eas haberp vqjuerit, per beneficium dono. regis ha- ^identur, utreg^le^ pinjt; ut qjiicumqjie.eas haljere
beant. ' - " - ' yjjluerint-,per-beneficiodpmni nostri regig habeant..
7. Berebus per diversos comites, volumusut_id "' 7.'0c rebus De felmsforfactispei.diversos
' '" -"' - "' - " " -forfactis.
_paiatium 9 peiiineant. ";
pomites, yolumjisiit atpalatiujtfpeiiineat-4.-"
• "
8. Si ciiires jn eJyinbsina^atae suniiet ipse mofr . 8. De eq cuius in eleernosynddatae suriL §i;cui
.tuusftierit antequarii eas dispehsel, lunc missus do- resiiielemosina-datae sunt, et ipse mortuus .fuerit
minicusuna cuiri episcpp6.parfqcliiaeipsius:conside-. antequanicasdispenset,tuncmissris d.6minicu's;B(iiha'
qualiterih' dpnihircgis mercede ipsaaelyiribsina"
ret .10,' " purii epis.cq'pbpaffpcliiae^iljiiis^cppsiji^
fiat facla,'et infra".triginta npctes implela esse' de-1 :P_.in domni-fegis-hiercede,ipsa elemo,sjriafiaj/..fiipta
" "' ' "
"beant.""' •' '"'"•.: -: ''""'" '" '' et ihfra trigirita nocles-impletaesse debeant.' : "
. :..".' -VAE.IAKTES LJ-CJIpNES . VARIANTES LECTIONES.
1 deest 2. s constituit 2." "^-seneddchiis d.
deest 2. " gubernante 1. gubernantae cum 1 iia correxi, cepi cold. 2 flant ordinate et g. 2
corisiiioepiscopi.qualiter Bal. 6 lege pro satisfafr"- ,-.','} jesspiciant 1. 4 p.transacto anno6 et die J_t.tr.
tione. —faligationis 2. T-viri 2. 8 diuersis 2. 8 retiqua huius capitis desunt-' 1. cpnsedet
' 2,
8 olacitum 1. 10conredit 1. illa corredet 2. concedet 3. .
143 CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECT. I. 444
CAPITULARE FRANCICUM,, ' A CAPITULARE LANGOBARDICUM.
9. De fiUa cuius pater per manum arrogatoriss' 9. De iurefiliae in j-esservbrumquospater cit li-
omnes l servos suos iussit fieri liberos, et quia con- beros. De filia cuius Ipater per manus- ero atoris
tra legem esse videntur, instituimus 8 quodipsafilia 3 omnes servos suos iussit fieri liberos, et quia ontra
in tertia portione 4 de praefatis servis iterum introire3 legem esse videtur, liistiluiinus ui ipsa fili in la-
8 lein l portionem de praefactis servis iterum i •troiie
possit s porlionem de aiiis rebus
possit, quale genilo issui.
10. Placuitinserere ubi lex erit, praecellere con- 10. De auctoritale, legis et consueludinis, lacuit
Suetudine6, et nulla consuetudo superponatur legi. nobis insererc, ubi lex est, praeeellat cons eludi-
11. Placuit eliam nobis, ut jquaecumque femina nem, ut nulla consuetudonec le em.
7 viri sui superponatur
pptestatem habel per eommeatum vendere,' 11. De poleslale vendendi et donandi in f mina.
liabeat potestatem et donare. Placuil etiam nobis quaecumque femina 3 pote tatem
12. De mancipiis palatii nostri et ecclesiarum! habet per comiatumviri suj 4 vendere, habeat poles-
nqslrarum nolumus mundium8 recipere, sed nostrasi tatem oonare. !
ipsas mancipias habere. . , .12. De mancipiispdlatiipt ecclesiarum. De man-
cipiis palalinis et ecc|esiarum nostrarum n lumus
13. Placuit nobis, ut illos liberos hoinines comites' mundio
recipere, set nbstras ipsa mancipias h )erp.s.
noslriad eorumopus servile non ppprimanl; etqui- 13. Deiiberis hominibusad servilia opera i on co-
hoc feceril, sicut iudicatum 9 hsbemus
cumque gendis. Placuit nobis, ut iUos liberos homin s co-
emendel. mites nostri ad eorunf opus servile non ol.pr ant;
14.-De rebus quae Hildegardae reginae traditae et quicumque hoc facere praesumpserit, sec dum
faerunt, volumus ut fiant descriptae breves 10.et iudicafum quod habemus emendet.
ipsae breves ad nos fiant adductae. ii. De rebus reginae -. De rebus qui. Ildi ardae
tradiiae fuerunt, volumus ut liant eripta
18. Non est nostra voluntas uthomines "Placen- -reginae
brebes, et ipsa brebes ad nos fiant adduc e. -
tini per eorum praeceptum ls de curte palatii nostri per15. De atdionibuspalatii. Non est nostra vo atas,
illos 1Saldiones recipiant. - ut homines Placentinos'. per eorum praec to do
16. De fugilivis partibus Beneventi et Spoleti.14 cuiie_palatii npstri illos aldiones recipianl.
siveRomaniaevel Penlapoli, qui confugium'faciunt, 16.-De fugltivis.DeTugitivis qui in partib s Be-
ut 1Breddantur,'etsint reversi ad proprium locum. n{ nebenti aul Spoleti, sive Romaniae YelFent polis,
17..Sicut consueludo fuit sigillum 16et epislula confugium faciunt, ut reddantur, el sint rev rsi ad
prendere, "et vias vel portas custodire, ita nunc' sit propria loca. I
Taclrim. ;'. 17. De sigillisetepistolis,etdeporturiscusto iendis.
VARIANTES LECTIONES. Sicut consuetudo fuit sigillum et epistolapr dere,
1 homines. 1. hominis 2. s instituemus 1. et vias vel portoras custodire, ita nunc sil fa -tum.
"deestl. 4 sequeniia desunt 1. "i. p. desunt et VARIANTES LECTIONES.
in 2. 6 consuedutinem 1. ' comiato 2. 8 mun-. ^lertiam^. s
- 10 " 3 reliqua cdpitis desunt
4
2. 3 i. S.
dio 2. iudicandum 1. breue 1. ut omnes f. iangobarda MuU V. Vn. Est. s. r suas
ls 13 14 s 6
h.-2. praecepta162. iU. 1. illius 2. spo- v. 2. ' reliqua desuritin 3. 8 hoc caput d st in
litani^. 10ell. sigillo 1. i. 5. placentini 2. \i. S. pentauoli 1.-'

CAPITDLARE PADERBRDNNENSE (An.' 785). - : .


i
I
Exstat unicus horum capitulorum codexin bibliolhecaVaticana inter codicesPalatinos n. 289, mbr.,
ssec. ix, quem post Holstenii, Furstenbergii, Coriringii et Baluzii curas, Romie anno 1822 prajsens terum
exscripsi. Ejus.itaque adfldem editionem novaminslitui. De tempore et locoledicti" hujus non cons at. At
neminem fugiet, sanguineas leges riocanno 777 quo primum totius Saxoniae senatus et populus Pade brun-
na. conveniens, «iiigenuitaterii et alodeinmanibus duiglum fecerunt nisi conservarent chris.iamtatern et fi-
delitatem domni Caroli regis et Francorum,. • nec anno 780, quo in syiiodoad Lippibrunrion e clesia?.
constructaeet tota Saxonia inter episcopospresbyteros abbates el comites divisa est, nec demum an, o 782
quo in conventu ad eumdem lpcum.generali ex nobilissimo Saxonum generd comites coristituti su t, sed
tunc demum imponi el consenliri potuisse, cum, triennio post ca_dem Adalgisi et Geilonis exaclo lota
Saxonia suppucio Ferdensi, pugnis ad Theotmelli, ad Hasametad Lippiam, et eontinuis Francorum csedi-
bus, rapinis et vastationibusadinterhecionem usque deleta esset. Tunc enim JCarolu*. an. 785 public m po-
puli sui convenlum babuit ad Paderlirunnon . cum Francis et Saxoniljus
& , ubi iis qucead illius con 'eiitus
ralionem pertinebant peractis, ecclesiisper Saxoniamrestauratis et paulopost Widolcindoet Abbi ne ad
christianitatem conversis, tota Saxoniael in reUgioneet m fideUtate regis per annos septem persli it. Ad
iUud igitur potissimum tempus et locum edictum-hoccepertinere censeo. .-
'
>:"• . '. . NOT.E. . ....
k >fide Vitam S. Willehadi. ,
145 - CODEXDIPLOMATICUS.— CAPITULARIA.AN.782. '46
Capitula quae de partibus Sdxonieconstituta sunt a. A „ hostiam more paganorum' daemonibus" obtulerit,
Erimum,de majoribus capitulis hocplacuil omni- morte moriatur. /.''
bus, ut ecclesiae Christi, quo modo construuntur ini 10. Si'quis cum paganis eonsilium adversus chri-
Saxonia, et Deo sacfatae sunt, non minofem habeantt stianos inierit, vel cum illis in advefsitate christiano-
Et quicum-
honorem, sed maiorem et exeellentiorem, quamt rum perdurare voluerit, morte moriatur.
J_vana habuissent idolorum. que hoc idem fraude cpntra regem vel gentem chri-
2. Si quis.confugia feeerit in ecclesiam, nullus; stianorum conseriserit, morte morialur.
eum de eeclesia per violeiiliam expellere praesu- . 11.-Siquis dominoregi6iriiideHsapparuerit, " '
capi-
lali sentehfia punietur. . , -
mat, sed pacem habeat usque dum ad piacitum prae-
sentetur; et propter honorem - Dei sanctorumque. 12. Si quis filiain sui rapuerit, morte mo-
... domini ....
ecclesiae ipsius reverentiam, concedalur ei vita elL riatur. ^
oninia memljra. Emendat aulem causam in quantum, 13. Si quis domirium suhm vel dorinnam suam f
potuerit, et ei fuerit iudicatum; 'et sic dueatur ad[ interficeril, simili modo punietur.
* ii. Si vero pro his mortalibus criminibus latenter [
praesentiam domm regis; et ipse eum mi.ttat ubi[
clemenliae ipsius placuerit. ebnimissisnliquissponte ad sacerdotem confugerit;
3. - Si quis ecclesiam per violenliam intraverit, ett B et confessione data ageri poenitentiain voluerit, lesti-
in ea 2 per vlm vel furtu aliquid abstulerit, vel ipsam( monio sacerdotis' de mofte excuselur.
ecelesiamigne cremaverit, morte moriatur. 15. De minoribus capitulis consenserunt omnes, ad
&.Si quis sanctum quadragensimale ieiunium pro unamquamque ecclesiam, curte et duos mansbs ter-
despeclu 3 christiamtatis conlempserit, et carnemt r_e, pagenses ads ecclesiam reeufrentes, condonant,
comederit, c "morte moriatur. Sed tamen considere-. etinlercenlumvigiriti homines, nobileset ingenuis
9 eidem eecle-
tur a sacerdote, ne forte eausa necessitatis hoc cui- similiter el litos,-servum et anciUam" - :
- siae tribuant.- . •
libet provaniatut carnern commedat, .
- S. Si quis episeopuni aut pfesbyteruni sivediaco- . 16. Et hoe Christo propilio pla.cuit, ut undecunique
num interficerit, similiter capife puriietur. census aliquid ad fiscuni peryenerit/ siye in frido,
6. Siquis a diabulo deceptus crediderit, secun-. siYein qualecumque banno, et in omni redibutione
dum-morem paganorum, viruin aliquemaulfemhiam, ad regem pertinente, decima pars ecclesiis et sacer-
4 reddatur.
strigam esse "et homines commedere, et propter hoe, dotibus _ .
17. Simililer secundum Dei mandatum praecipi-
ipsam incenderit, vel camem eius ad commedendum
dederit, vel ipsam commederit, capitis a senlentiae5 mus ul omnes decimam parlem substantise et laboria
-suis ecclesiis el sacerdotibus donent, tam npbiles
punietur.
quam ingenui similiter et liti, iuxta jquod Deus uni-
7. Si quis corpus defuncti hominfesecundum ritum
cuique dederit christiano,.partem Deoreddant.
paganorum flammaconsumifeeerit, et ossa eius ad
18. Ut in dominicis, diebus conventus et placita
cinerem redierit, capitae punietur.
~ publica non faciant, nisi forte pro magna necessitate
8. Si quis deinceps in gente Saxonorum inter eos3 aut hostilitate cogente; sed omnes ad ecclesiam re-
latens non baplizalus se abscondere voluerit, et ad1 curranl ad audiendum verbum Dei, et orationibus vel
baptismuriivenire contempserit, paganusque perma- iustis"operibus vacent. Similiter et -in.festivilalibus
nere yoluerit, e morte moriatur. praeclaris Deo et ecclesiae convenlui deserviant, et
9. Si quis hominem diabulo sacrificaveril, et in1 secularia placila demittanl.
"
V7ARIANTES LECTI6NES.
domini con\. domm codex. - eam corr. ea." 3 dispectu. corr. despectu. * omnes corr. ho-
tuines. E capilali corr.--capitis c. 6 rege corr.. regi c. ' testimonia sacerdote corr. testimonio sacerdotis
c. s pagensis corr. pagenses ad c.* s simililer. et lilos seruum cod. ' Contra Baiuzius ita distinxit: siiniliter
et litos, servum. _
-NOT^E. - ,
a Capitulatio de partibus Saxonie constituteSuntCo- D bus noviler exorta, potestate tali melius quam jeju-
.dex'; t/uarcorrexi. Baluziusemendavit: Capitulatiode nio ab episcopis instituto corroboratur".-IDESI.
partibus Saxonim. Hmc departibusSaxoniw constituta d Alculnris,'epist. 10i: «Idcireo misera gehsSaxo-
sunt. numtofieshaptismi perdidit sacramentum riun-
i>Hsecest Iectio Edit. Roni. Germ . habent fana. quam habuil in corde fidei sacramentum.quia > Vjde
BALUZ. , _ Chronicon Moyssiacensead an. 792. IDEM.
.< Duruni sane istud, capitalem in euhrsententiam e Quamvisreligipnis non sit cogere religionem, sed
dici qui in Quadragesima carnem comederit, si per reeurril hic observatip sumptaex Ditmaro. Itaque
contemptum feceritGhrislianae fidei. Sed ita in po- indreas primus Hungaria. rex, a pefturbationibus
pulo*contumaci fieri necesse erat, ne semper in pa- hoslium securus effecl-us,tanquam Carplum-Magnum
ganismum felaberetur. _Evo Dltmari, episcopi Mel- imitari vellel, anno 1047 « prcecepit univeirsa}genti
sepurgensis, haec erat consuetudo inter Polonos ut suaj, sub pcena capitalis sententise,ut deposito paga-
qui carnem post Septuagesimam manducassel, den- nismo prius eis concesso, ad veram Christi fidem re-_
tium evulsioue puniretur. Ita enim ipse scfibit in verterentur, s_ut-ait Joannes de Thwrocz eap. 42
initio libri vm : . Quicunque post Septuagesiniam Ghron. Hungarofum. "Quod etiam proditum est ad
carnem manducasse invenitur, _abscissis dentibus Antonio Bonfiniodecade % lib. n, Reruin Hungafi-
graviterpunitur. Lex namque divina, in Ms regioni- carum, lo. .
ih CAkdi-i MGNI 6PY. PAIIS _; SECIT."i.; 4s
19. iSiniiliier piaciiit his decfetis irisefere, qrioci'£ rit, fes illiiisih forbahrio iniitantur usque duni iidb"
omnes.infantesinfra annum baptizarituf, Et hoe sfa- iiissdfem praesentet. SiVero super barinum in d irium
tmiri.us,ut si quisihfanieiji ihtra 'cifcri-urn.anhi ad surini iriirare praesumpfeerit, atit splidds deee aut.
baptismum offerre contempserit,, sirie corisilio vel iiriuinboveni pfo emendatiorie,ipsiusbanni corip riat';
liceriiia sacefdolis, si de hdbile generi fuefit, ceri.um ei insuper unde deBitor exslitit; jjersolyaf. Si verc-
vigihti solidosiisco cpmporiarit; siihgehiius ', sexa- fideiussordiem stalulumnon observaberit, "tun ipse
ginta ;,si litus","triginta... , .... lantum damrii Ineufrati quahlunl "ihariussua ii eius-
W._Si quis pfoliiijiliimvel ihlicitiim coniugiuirisibi sofis exstitit. Ille autemtjui debitorfideius^ofiex titit,
sorfitus fuerit, si nobilis,. solidos sexagiiita ;.si •ihge- duplum restitiiat pro ~eo\qiiod udeiussdrerii iri am-
-0!.: '':•';'.•!'.,._- ft ,'; i.".j :/.".'.- . " '-
nuus -, tnginta; si htus, quindecim. hum cadere periiiisit. |
- 28. De pfaemiis et muneribus, ut miihefa riper
c. .21. Si quis ad fontes raut arbores vellucoss vo.tum
fecerit, aut -aliquit.4more,genliUum ol)tulerit, et ad iiihocenle nuilus accipial. Et si qhls h'dcfacere rae-
honorem daemonum commederet; si noliilis - fuerit, feumpserit,lioslrum Jjaiinuihsolvat. Et si, quod isit,
solidos sexaginta; si ingenuus, triginta"; si- litus 6, Ibrte comis hoc fecefit, honorehi siitiniperdat. '
quindecim. Si vero.nonhabuerint unde.praesentali- ; 29. Ut universi comilespacemel concordi ad
ter persolvantj-ad.ecclesiaeservitium donentur usque JB ihvicerhhabefe studeant. El si ibrie inter eos Uqua
dum ipsi solidi solvantur. , discdrdia aut cpnturbiuiii brtrimjuerit, aui ho tfum
22.,Iubemus ut corpora ehristianorum Saxanorum solatiumvel perfecthm pro hoc non deriiittahi;
50. Si quis comiteriiiriieriieerit, vej de eiiis i'orte
ad cimiteria ecclesiae deferantur, et non ad tumulus
' ' . consilium dederil,-liereditas Illius adpartehi regis
paganorum...,... ,' -.
- 23. Divinoset ecclesiis et saeerdotibus eveniat, et in ius eiiis fedlcalui
sortilegos
dare constituimus. 51".Dedimus poiestatein eomitihiisbannum m ttere
24. De latronihus et malefactoribtis, qrii de una infra suo ministerio de faida vel jjiaioribris cah is.in
coiriitatu ad rihiihi confugium feceririi. si qriis eos solid. 60. De minoribus jvero causis comitis ba num
' in solid. 15 constituimus.
-'eeepfeiil in feuam polestate. ct septem noctibus
securii deteriuerit, riisi ad praesentandurii 8, noslruhi .32. Si cuilibet hominisacramentuni debet _al' "s,
bannum solvat. Similiter si comis eum abseonderi.-, aframeat illum ad ecclesiam sacramenta ad iem
et-adius.iliamfaciehdampiaesenlaiehDliieri., et ad stalutuni. Et si iurare conlempserit, fidem faci ,t, pt
Iio6exeJi6aie noh potesl; hbnorem siiuriiperdat:' -' solidos quindecim componat qui inactivus app ruit,
'- :25. De pignore, rit nullatenus alterum aliquis pi- (n el deinceps causam pleniter emendare faciat.
gnorare praestimat. Et qui hoc fecerit, bannrirh pef- 35.De periuris, secundum legem Saxonorui sit.
solvat.- . 54. Interdiximus utiomnes Saxones gener Jiter
26. Ut nulli honiiriuriicohtraaicefe viarii ad rios ve- convealuss publicos nec^fa-Cianl,pisi ,forte miss s, 10
•faiehdopro iustitia reclariiaridialiquis praesriniat. Et nosler de verbo nostro eos cougregare fecerit. Sed
si aliquis hoc facere cohaveiit, hbslruin barinuihjief- unusquisque u cohies in silo miniiiefio piacita e iu-
solvat. stitias faeiat. Et hoc a sa|Derdolibrisconsideretur ue
27; Si quis homo fideiussoreihinvenire hoh potrie- aiiter faeiat. '
I \
VARiANTESLECTIONES. " . -1
. initio legebamfiagcniios... litos. 2 ingenuis... litos cod. , 3 lucas COIT.lucps C. 4 aliquis corr. al' uit
i. " nobiles coir. nobilis c. 6 litoscom littis c. •' Vl^fcm-corf.-8 praesentendum c. 9 contos corr. on-
ventus c. 10messus corr. missus c. " unusque corr. unusquisque c. I

"CAPITULARE LANGOBARDICUM (An."786).

;i Anno 786 post Hardradi comitis et Thuringorum febellioriem,quaemagnum in paroli regno « conturbiu »
generaverat, compressam, cum rex populos sibisubjectos sacramenti yjnculp _astringendosjudicaret, a ue
expeditiorieriiBerievehtaiiariihieditaretuf, edictuin liocce a Pippino r.egepromuIgatum esse ex capitibus jus
6, 7 et 9, conjicio. Textuih ex uhifiocodiceiiiljl. Paris. n,,i615.rjeslituere studui.
" atqueukimi capitis 1 cu-
nas, quantum corijeclufa 'assequi iriilii licuit, explere conaius suni. |
*
. li Dehis feminis qui se Deo voverarii, et sehip- j) rai hnrfsqiiisque, tibi eos inVeiieni-i, nbh di'""''tat
nachica vesteinduferarii; etpostea se niaritis copula- "illos sine disciplinacorreptionis,,ejtTaciant eos p ni-
yefurit, ut iriquiralrirunusquisque iri iudiciariam sibi tentiam agerenl de has irilicitas presumiiones.
coriimissasulji eas invenerint-, ul-sinedilalatiohe feas* "Z.De pravos illosTioinlnes qul iininalicus ^ol nt,
abipsisillicitas cpriiiinctionipussepararedebeaiiVut et de hominibus sriis :subiusmaida.cerias ihcerid nt,
ips:as,.de-supra meiriorata.iiilicita .coniunctione ad et votos vovent,.ad {id est. a) tale vero iniquitas os
, pqenitentiae reeurraut medicamentum. ' faciaiit uhusquisque; nisi voluermt ad aecclesia a-
:.§. De illos homines qui aliqham incantatioherii vel riem pffefre^.sinipliciterqfferafit, noncurii iliqu" ie
dmnaliorieni 'agent,..velJiis sitailia quae.iri, cpnspe- ^sainijqha.coihflii.&tipne.i;:, . ;..„•. .. ;. . -.
clu beialiiipminaiioneessevideRtur, gjmjjjfe}-Inpit 4, "i''ilfifl5t{_*r -i
W0M tem!gffiis|i'ti feiMi
' "

CODEX"DIPLOJV-ATlCUS.CAPiTULARiA. AN.782. — ISO
Uqi
covhmissqs,.,ubiforsitan iriyehiiiif, ubi fafetaesimt A cuhi doriiinisui, et caballos,arma; etscuto, et laneea,
inlicilas.coniunctiones,jta ut.qui.uxbrem corisobrino - spata et senespasioTiabere possunt, omhes iurentj
aut.insobrhio suo uxorem duxisset, aiit etiaih qua- et nriminavel riuinerum dS ipsis _quiiiiraverurit:.ipsis
Iibet.,pareritemsuam sibimetipsos hxbrerri cOptilais- niissis in breb^insecum aflportent.-Et'comites"simi-
set,sineomhemmo.deratioheeps"abimicemsepareti- litef de feingiilis•cehtini'esfee uoti, tam de illosnqui
tur, eieos adpenitehtiaereriiediiimfaciahtdestlnari. infra pagb hati-Sunt,-pagehkalesfuerint, quawqneief
,, S, Et.hoe.eliam.sciibimus",lii cuhcti .diUgenlesin- deillis-qui aiiundfein bassallaticocommendathsuhl.'
quirat,,jitsi est homd uxbrem habeiis, ht "supfiiipsii EtsifueriiitaUquisqiii per ihg'eiiibfugilando"de"cb-
cum alia aduiteraris, et 'conciibinarii* haljueiitj as riiilaiiiad aliud coniilatu se propter ipsum sacramen-
lali igitur-, inlicita perpetratiohe faciat ,'eos eurii tiim distulerit, aut-persuperbia ihrarenoluerint,_se-
pinni soUicitudirieseparaii.Sic.piaciiii dbmrn fegi, irioliperbrebemrenunliare sciaht," et lales autjpei
utqui iias.nefaridas_.crim"irias'ehieri'd'afede termhii- iideiussoresriiittant;'ei- ipsi fideiussoresnon"haferie 1
bussibi coirimissis,iit diximus, emeixdafeliegieieiii; fini qui iri praesentia domrii regis illos abduiianl,
ut in. sacro pajatio ".vidflgildumSrium componat.' "siijjcustbdia servetur. Aut si in illo vicinibhahitafe
_ 6.1>e,singulis.capitidis:quibris *"dbmrius rex missiS Vbiuerintf Sicutcaeteii iurent. Et si fugitivumcquis
s
suis=praecepit,"ijiii-nullasacfameStadehearit aiidirfeB deverierihl,' doinhb ' regi iiunliatum fiani per :ipsos
elfacere,,quam ob rem istam "sacraiheriia"suht Ufe- inissoS. - ' ''' r«.:,!:
cessaria, per ordine-.ej-,antiqua.consuetudirie expli- 8. Explicare debeni ipsi missi, qualiter domrii-regi
care fapiunt, et quitfriiodoisti irifidelesiioriiihesiria- dictum est;quodmultiseconplangunt legem riori^ha-
gnum tconlurbiumin regnum doriini Karoli rfegivo- bere cbnservatairi, et quia bmiilho.yoluntasidorimi
'"
Juerinl terminare,-^etjn eius vila cbrisiliati sunl, et regis esl, ut unusquisqiie hombsuaih legempleriiter
inqriisitidixeruntquod fidelilatemei ribfi iurasset. habeat cOnservatam-. Etsi alicui cohtra legem faetum
7. Quomodoillum.sacramen.um_.iur_.tum. esse.,de- esi, non esl voiuiitas-necsua iiissio.Verumtamen'si
beat ab epispopis.et jabbatis,:,sive 4 coriiitibiis vel comis aut missus vel quilibetliqMOhoc fecit, fialian-
bassis regalibus,."necnonvicedqmiriis, archidia.coni- nuhtiaturii' iibriifiirfegi, quia ipse plenissime-haec
hus, adque canonicis.-.Clerici. qui. riibnachoruriino- "eniendare vult. Et per singulos^inquirant^^uale
mme non pleniter cpnservare.videriiiir,ei uhi regiiia iiabeant legetn- e"x iiomine; e'f nuUatenussine"7'co-'
sancli Benedieti seciindumordiriem teneni. ipsi ih miteile ipsopago islairi legationenvperficiarit.^Ex-
.yerbum lantum et in.veritate promitiant c, de qiii-" "cbptbsi ille coiriiSin alia utilitate doniiii regi_r.Tion
bus-specialiterabhas adducant donino nostfo; deiride "fuerit,aiil ahqua infirmiiasferim ' iiondetenueri_/quod
adypcalis et .vicariis, .centenaiiis,. sive fore cerisiti ibi essfet,nori liabeat. S:.';;
presbileri; alque cunctas"gfehefaiitaspbpuli, tam 9. a lit pafata senitia habeant ipsi missi una;.cum
puerilitate annorum 12 cpiamque de sgnili,"qui ad; comitibusqui in eorum ministeriis fuerint, ut omnes
placita,venissent, et iussionem adimplere seniorum generaliter hoc anno, .veniant.hostilitef in ,solatio
-eteonservarepossurit, sive-pagensfes 6, sive episco- dbmnirc^.ssieulsuafiierit iussib, erpaceminlrarisitM
-poriimet abbatissuaruiri•vel comitum-hbinuium,rit _-as.oc.jontinfra .palria; qui per epislbias srias.de
reiiquorumhoihinum, fisciiiifiquoque" et coiorii,et ioltintate stia iflis sighificare vult, quarido vel .ubi _
ecclesiasticisadque servi, qui honorali beneficiaet debeantjnter se coniungi: ' ;c"';*
ministeria tenent, vel in bassaUaticohonorati sunl ,, ., - Expliciuntcapitula.
- VARIAJSTESLEGTIONES-. - - '-js-.'
^concubamc. *auti. 3ilIa?noya? '•sinec. 5 permittant c.. 6 palerisesc. " si c. ~.','.Z:'
' -- '•
NOT^;. ';-•:-
aQuaein hoccapite Uttera obUqua leguntuf, ex conjeciiira supplevi. .' ">''i'.'<-

ENCVCLICA DE LITTERIS COLENDIS. - /,;.;;


{Hancpidesisinter epistolas CaroliMagni, Patrvlogiw iqmo XCVlIL) . -y,l_
" "'
. "
„ ' -'" '" -". '"'. ' \r'.'r'.-
, CAPITDLARE ECCLESIASTICUM.. Ari. 789 (23 MaH/ Aqriis). -:OK.C' ;

ln edendocapitulari cbdiceshi admanus fuerunt : 1. Cod. bibl/GuelferbylanaeoUmHelm&tadiensiSjjSIs.;


in-8° majofi, littera_ Anglosaxoriicaexaratus, s__cufivm exeuntis vel ix. 2. C. bibl. .Sangallensis ri:^55
membf. ssee. ix "ineuntis.5. C.-ljibl. Palatinse"Vindobbnensis'incatalogp juriscanonicin. 128 signatus,
membr. saec.ix, in8°maj. '5 b. C.liibl. regiaj Monaeensii.inter iibfos sancti Emmerammi Ratisponerises
B: 91 sigriatus,qui anno821 exaratiis, a me tamen cum editis non estcollatus.' 5 c. /C;bibl. regjceMoriacen-
sis inter libros Tegernseenses membf; saec: ix, rinde editio princeps Amerpachii fluxit. i. \C. bibl. Giiel-
ferbylanssBlankenburgensisssec. x. S. C. hibUothecaeducalis
" ' "-Gothana. ssec.xi. Prajcipuas Baluziilectibnes
siglaB. notavi. . .:'/
iSl . , CAROLI.MAGMOPP. PARS I. SECT. 1. 152
Regnante doniino nostro lesti Christo m perpe- A ex nostrinominis-auctoHtale unavobiscum12eo rige-
tuum. Ego Carolus, gratia Dei eiusque misericordia rentquae corrigerida essent: Sed^t aliqua ea itula
"donante.-rexet rector regni Francorum,. et devOtus ex canonicis institutionibus, quae magis nobis - ne-
sanctae * aecclesiae defensor humihsgne •adiulor, cessaria videbantur, subiunximus. Ne aliquis, piae-
ommbus ecclesiasticae pietatis ordinibus, seu sae- so, huius pietatis aminonitionem esse praes ntio-"
cularis potentiae dignitatibus, in Christo domino deo sam' iudicet, qua nos( errata corrigere, sup rflua
aeterno, perpetuae pacis et- bealitudinis salutem. abscidere, recta cohartare u studemus ls, sed agis
Cpnsiderans pacificos piae mentis intuitu, una cum benivoio caritatis animo suseipiat, Nam legi s in
sacerdotibus et consiliariis nostris, abundantem in regnorum libris.quombdb sanctus Iosias regnu sibi
nos s Bostrumquepopulum Christi regis.clementiam, aDeo datum circumeundo, corrigendo, amm nen-
et quam necessarium esl non soium lplo_cor.deel ore do, ad cultum veri Dei studuit revocare. Non t rrie
eius.pietali * agere gratias incessanter, sed etiam eius sanctitate aequiperabilem faciam, sed quo no-
continua bonorum operum exercitatione eius insiste- bis -sunt ubique sanctorum semper exempla se uen-
relaudibus, quatenus qui nostro regno tantos contu- da, et qupscumque poterimus, ad studium bon e vi-
lit honores, sua prolectione nos nostrumque regnum tae, in laudem et in gloriam domini nostri lesu hri-
-
in aeterhum eonservare dignetur. Quapropter placuit B sti, congregare necesse est. Quapropter, ut prae-
nobisvestram rogare solertiam, o paslores aeclesiarum diximus, aliqua capftula notare iussimus, u't, imul
.Chrisfi, et duetores - gregis eius, et clarissimamundi haec eadem vos ammonere studealis, et quaecu que
iuminaria, ut vigili cura et sedula ammonitione.po- vobis alia necessaria esse sciatis 16,ut et ista t illa
pulum Dei per pascua 6"vitaeaeternae ducere Tstu- aequaii intenfione praedicetis. Nec aliquid qu d ve-
dealis, et errantes oves, bonorume exemploram seu straesanctilatiet^populo Deiutilevideatur, a litti-
adhortationum humeris intra aeclesiasticae firmitatis te .* ut pio studio non [ammoneatis; quatenus ut et
muros repprlare satagimini; ne lupus insidians ali- veslra sollerlia et subiectorum oboedienlia a erna
qnem canonicas-sancliones transgredientem, vel pa- felicitateab omnipotenieDeo remuneretur.
temas traditiones universalium conciliorum exce- OHNIBUS19.—1- a Sunt enirii.aliqui, qui culpi exi-
dentem, quod absit, inveniens devoret. Ideo ma- gentibus ab episcopo proprio excommunieant r, et
gno 9 devolionis studio ammonendi et adhortandi ab -aliis ecclesiasticis vel laicis praesumptio e in
sunt, immo conpellendi, ut firma fide et infatigabili communioiiem' accipiuntur: quod omnino san tum
perseverahtia intra patemas sanctiones se conte- C Nicenmri concUium; simul et Calcidbnense, nee-
neant: in quo opere et studio ICsciat certissime san- non et,Antiochenum atque Sardicense, iieri p ohi-
etitas vestra nostram vobis-cooperare u diligentiam. bent i>. - -' - .
Quapropter et jioslros advos direximus missos, qui EPISCOMS20.—2. Item enim habet2i in eodem con-
*" '
RIANTES LECTlONES. j / ,
. * S. Dei ecclesiae2. . pacificiac pie2. 3 deest 2. 5. 4 et oreque pietate 2.10 Bdoelores 2. i. 6pa cuae
1. 7docere2. 8b. exemplo operuniseu adhortatione Bal. magnae S. - B: operis studio B. " c ope-
rariJS. 12nobiscuml. i3yobisB. u 1. 18studuimus B. i6 scitis i. B. " deest 2. 3. 3 c. S.
cohortare.
: B. 1Bomittatis 3. i. qmittite 5 c. deest%2. i9 episcppis omnibus 2. rubricae omues desunt S. so a sa-
cerdotes B. - habetur B.
NOTJE.
nRurchardusfefert ex concilioRothomagensi, cap. circa eos tenere sententiam. Agantuf autem con ilia,
3. Sed hic observandum est, quod ad Reginonem et semel quidem ante dies quadragesima.; ut omn bus,
Gratianum pers-cpe.mpnuimus, Burchardum diligen- ' si quog surit, simultatibus amputatis, riiundum Deo
cura providisse ne eapitula.quaj-ex capitukr solenme'munus possit bfferri.-Secundovero ag ntur
• tissima
ribus regum nostrorum describebat apparerent hiuc ' circa autumni tempusJ — (Conc. Antioch. can 2.)
sumpta, eamque obcausa milla tribuisse velustis syn- Non autem liceat commmiicareexcommunicalis ne-
odis et pohlificibus Romanis, huficque. esse.fontem . . que per domos ingredi, el cum eis orare c[uiecc esise
i"tot Gratiani erratorum. Itaque licet Bufchardus'caput IJ noii participaiit, neque in alieram ecclesiam-1 eipi
istud referat ex concilio Rothomagensi,nihilominus qui ab.aiia segrcgantur. Quodsivisus fuerit uili-
certum est sumptum ab illo esse ex librq primo Capi- bet episcoporumvel presbyterorum, aut diacono 'um,
fularium. BALUZ. vel eliam quls in canorie deteutus, excommun' atjs
h (Conc.Nic. can. S.)aDehis qui excommunieantur, ' communicare, el Tiimcbportet communione pr' 7ari,
sive clerici, sive laici, ab episcopis per suas quasque lanquarii eecleskc ' regulas confundentem. — ( bid.
parochias, servetur ista sentenlia, ut ii qui ab aliis can.-Q.)Si quis a proprio episcopo excommuni atus
excommunicantur, ab aliis nonfecipiantur. Requira- esl, noneumprius ab aliis_debere suscipi, nisi. suo
tur sane ne forte pro aUqua indigriatione ariimi aut fuerir receplus episcopo, aut conciliofaclo occ rrat
contentione, aut quaUbet tali commotione- stoma- et respondeal. Et-si synbdo satisfecerit, et slai erit,
chanlis episcopi, abjecti sint. Ut ergo ha.cdigna posr: sub aUasententia recipi 1 oportere. Quod eliam, irca
sint examinatione peiquiri rectum' esse visum est laicos, et presbyteros etj diaoonbs, et omnes i in

per singulos annos in singulis quibusque. provincii.s. clero sunt, conveuit bbseryari. (Conc.Sardic. can.
Ms inanrio episcoporum conciUa fieri,' ut. simul 16.) Ilosius' episcopus qixil ,-Hoc qubque om ibus
omries in urium convenientes ex universa provincia, placeat, ut sive pr.eshyter, sive diaconus, sive quis
ejusmodiexamiuentquajstiones; utitademumquiob clericorum, ah episcopd suo communione fueri pri-
«.ulpassuasepiscoporumsuorum offensammeritocon- vaius,et adalterum episcopumperrexerit, et s "erit
^axerunt, digne etiam -a cajteris excommunicatisi- is, ad qriemconfugil, erimab episcopo suo indul fuiss ab-
'T eat.
habeantur, usquequovel in commune omni- jeetum, non oportel ut ei communionem
:osi episcopo suo fuerit visum humaniorem Quod si fecerit, sciat se convocatis episcopis c sas ,
453 CODEXDDPLOMATICUS. — CAPITULARIA.— AN.782. 154
cilio, ut eorum qui ad ordiuandum veniunt, a fides A . eas tantum personas quae suspiciones "effugiuritd.
et vitaprius ab episcopo diligenter discutiatur, et OMNIBUS ~. — S Item in.eodem concilio, seu in
sic ordinentur h. decretis papae Leonis", necnon et in canonibus qiiae
O-IN-BUS.— 3. Item in eodem concilio, necnon et dicuntur apostolorum, sicut et in lege ipse Domi-
in Antiocheno,simiil et in Calcidoriense,ut fugitivi nus praecipit *, omninoomnibus interdiclumeslad
clerici et peregrini a nullo recipiantur, nec ordinen- usuram aliquid dare e.
tur, sine commendatieiislitteris, et sui episcopivel EPISCOPIS'"'._ — 6. * Auditum est aliqnos pre-
abhatislicentia c. sbiteros g missam celebrare, et">non communicare:
OMNIBUS '. — i. Item in eodem sinodo.interdic- quod omnino in canonibus 6 apostolorum iuterdic-
tum est praeshiteris et diaconibus, vel_dninibus:qui tum esse legitur. Vel quoniodo dicere recte polest,
in clero sunt, mulierem e habere in domb sua -pio- si rion commuiiieaverit',' sumpsimus,Domine,sacra-
pter suspicionem, nisi malrem,- aut sororem, vel menta? Haec vero pef ' ' singula capitula
in slalutis
VARIANTESLECTIONES. . .
.-deest 1. ad solos sacerdoles B. £ m. non h. 2? i. B. s deest 1... 4 praecepit"" 2—4. B. * ad sacef-
dolesB. 6canibusl. 'communical. .
NOTJE
esse dicturum. Universi dixerunt : Hoc slatutum et B lia._c.ausa furpia lucra sectautes, oblitique divinj
pacem servabii, et concordiamcustodiet. • prsecbp.tiquod dicit . Qui pecuniam suam non dedi{
a Adrianus papa in epistola ad Tilpinum Ecclesise ad usuram, foeneranles centesimas exigunt, statuit
Rhe.ineusisareliiepiscopumapudFIodoardum,lib. n, hoc sanctum concilium, ut si quis inventus fuerit
cap. 17,_HislQii_e Rhemensis : « Injungimus etiam post hanc definilionem usuras accipere, vel ex quo-
fraternitati tuce-utquia de ordinatione episcbpi no-. libef tali negotio lurpia lucra sectari, vel etiam spe-
mine.Lul sancia. MoguntinseEcclesisead nosquaedam cies, frugum ad sexeuplum dare, omuis qui tale ali-
pen erierunt, assumptis tecum Viomago et Posses- quid commentusfuerit ad quaeslum, abscindalur ex
sore episcopis et Missis .gloriosi ac spiritualis filii dero, et alienus ab ccclesiastico habealur. gradUj,
riostri Caroli Ffaiicoruni regis, diligenier inquiras —(Can. apost.~ii.) Episcopus, presbyter, aul dia
omniadeiUius Ordinatione, et fideriiac doclrinam conus usuras a debitoribus exigens, aut desinat, aut
illius atque conversalionem et mores ac vitam in- certe d.amnetur. _ •,
BA.LUZ. - f' Regino non annotavil'm sua Colleclionelocum
vesliges..
I>(Conc. Nic. can. 9.)*Si qui sine examinatione ex quo descripsit hoc caput. Burchardus refert ex
provecti sunt presbyteri, et examinati confessi suut concilio Aurelianensi, cap. 10. Recte Fulberlus ex
peccafa sua, et cum confessi sunt, contra regulam libro prirno Capitulariumcap.-C. BALUZ.
venientes homines manus eis lemere imposuerunt, e. Hic per missajcelebrationemJoachimus Vadia-
hos ecclesiaslicus ordo nbn recipil.In omnibus nlis, lib. vi de Eucharistia, pag. 215, intelligit dis ,
enim quodirreprehensibUeest catholica defenditEc- tribulionem Eucliarislioe: Hsec- surit ejus verba:
clesia. '- - n - Exstat apud eunidem (id est, apud Ansegisum)
c (Conc. Nic. can. 16.)'Siqui.sine i'espectuagen- alia principis conslitutio, qua cavebatuf ne presby-
tes, ettimorem Dei ante oculosnon liabentes,neque leri missas celebrarent et communione abslinerent.
ecclesiastieastatuta custodientes,recesserini ab ec- Erant enim qui "in missaj sacro Eucharistiam da-
clesia sua, sive presbyteri, sive -diaconi,sive in quo- bant plebi, ipsi interim nihil sumentes. Juhet igitur
ctinque ordine ecclesiasticopositifuerint, hinusquam - princeps ul in missis peragendis non solum aliis ex
suscipi debent in alia ecclesia': sed- cum omrii ne- hibeant Eucharistiam, sed eliam ipsi suniaiil. Quod
cessitate cogantur ut redeant-ad Ecclesiassuas. Aut saue jubere non potuisset nisi publicajniissaeiitum
si permanserint,- excommunicatoseos esse oportet. illum veterem plebis eommunicantisretinuisscnt. »
— (Ibid. can. 17.) Si quis aufem ausus-fuerit aliquem Sed non cepit Vadianus,-ul ego quidem arbitror,
qui ad alterum pertinet, ordinare in suam Ecclesiam, sensum verhorum Caroli. Illud tantum vult" prin-
cum noh habeat consensum episcopi iUiusa quo re- ceps, ut quotiescunquepresbyter corpus et sangui-
cessit clericus suus, iriilasifhujusinodi ordinatio.— nem Christi in altario imniolat, toties communicet,
(jConc.Antioch. can. 5.) Si quis presbyler, vel dia- ut patet ex verbisConciliiToletani duodecimi rela-
conus, vei quilibel cleiicus, deserta sua Ecclesia, ad tishinfra lib. vi, cap. 120. ID.
aliani trauseundum esse crediderit, et ibi paulatim Id est, non se prajbere participes perceptionis
lenlat, "quomigravit,.perpetuo permanere, ulterius corporis et_,sanguinisChristi,. ut legitur infra lib. vi,
ministrare, debel, prajseriim si ab episcopo suo ad cap. 120, sive communionis sancta. gratiamiion su-
revertendunifuerit exhorlatus. Quodsi-et ppst evo- mere, ut iegitur in Canone quirito concilii Toletani
calionemsui episcopijionobaudiat, sedperseverave-- duodecimi."Inde in adnionitione synodaU antiqua
rit, omnibus modis ab officiodeponi debere, nec ali- ^ prajcipiiur ut nullus missamcantet qui non commu-
quando spem restitutibnis habere. Si quem vero nicet. Quod in nova adinoriilione synodali ita ex-
post hanc culpanKdeposilumalius• episcopus susce- primitur : i Missam jejuni tantum celebrate, et in
perit, elipse a communi synodo poenam merebitur ea corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi_
increpationis,-lanquam ecciesiasticajura dissolvens.-' cum omni revefentia ,et treniore sumite. » Elinin-
— (Coiicil.Chalc. catt.- 13.) P.eregrinos clericos et quisilionequamepiscopusin sua visitatione faciebat
lectores in; aliena civitate, sine synodicis Jitteris legitur, cap. 42, interrogare episcopum debuisse,
episebpi
d
sui, penilus. nusquam ministrare posse. ', presbyterum, Si missamcantat et non communicat.
, (Cott.Nic. can. 3.) De suspeclis vero omnimo- Fallitur ergo veheinenler'Simon Goulartius, qui in
dis interdicit sancta synodus, neque episcopo,neque • addilionibusad Catalogum testium -veritatis, pag.
presbytero, neque diacono, neque omniuo ulli cleii- 1020, pulat in hoe capile nostro agl de presbytero
corum, habere secum mulierem exlraneam ; nisi qui adstantes non admittit ad communionem. C_e-
forte mater.sit, aut soror, aul avia; in his namque • lerum Fulbertus aliquid legisse isthic videlur quod
personis et"harum similibusomnissuspicio declina- nos latet. Etenim scribens "ad oecbnomumAurelia
tur. Qui autem praeter,haec agil, periclitahitur de nensis Ecclesise.de presbytei-o quodam qui .missas.
clero suo. • celebrasse et non cqmmunicasse compertus erat
^(Con.Nic.-can. 17.) Quoniammulti clerici avari- , ait eum, si.idfecit timor indiscretus, de leviculpa
' "
iSS . . .. CAROLIMAGNTOPP. PARS I. SECT. I. I 156
Nicjeni cpncilii legere potestis, seu *•iri aiiis saricto- Amul et 8 Acyronense ,1 ul corepiscopi cogno cant
rum patrum sinpdalibus edictis a,., mbdum.suum, et nihil fhciam ahsquae licfentia epis-
OilNiBus.— 7., In Antiocheno concilio, quod copi in cuius parrochia habitant e.
his ,qui,damnati sunt a sinodo vel a suo episcopo, OMNI- CLEEO 10. 10. | Ilem in eodeni corieilio, ut f
et postea ministrare praesumunt, praecipituf ut nul- . episcopus vel quilibet ex clero siue consilio v 1lit-
lus audeal ei - communicare. Si quis vero eo s com- leris episcoporum, vel | metropolitani, non au eant
muriicatk, simili sententia e subiaceat sicut et dam-. regalem dignitatem pro suis causis clamafe, s d in
natus. h- . _ , commune episcoporum concilio causa eius '_exa-
EPISCOPIS, — 8. , Ilem in eodem concifio, ul minetur " g_
ad metfopoiitanum episcopunr, suffragani episcopi 6. "EPISCOPIS.—ll. - - Ttehiin • eodein cbnciUo, ~ imul
i ]
respieiant, et riil hoyae' audeani facerein suis par- et in Safdicehse, necnbn et in deeretis 13Innoee li'"'
rochiis csine cons"cietiiiaet corisilib sui metrbpoli- papae, ut nuUusepiseopusin allerius parrochia rdi-
tani et metropolitanus sineeorumconsiliod. nationes aUqtias audeaf efficere 15vel negolia era-
SiGEUDOTiBusi—9;:itetn in eodem -coucilio,si-_ gerequae ad eum non pertinentK
* " '
VARIANTESLECTIONES. .
• '..seu et jn B.. - eis 2. deest B., -~ ei 3. eis 2. 3 c. 4. B. 4 communicaveril B. - " sententise _5. suf-
fragahei f. B: ' nihil novi ,3c. _et in ancyfonensi B. 9 omnia 1., 10 omnibus i. li deest B. ur-
teili: iri mafg. i. " decretalibus B. 14innocentis 1. 1S facere B.
NOT_E.
castigandmn esse curii pieiate, sicut legitur in Capi-}B propria. sollicitudine et gubematione quam stis epe-'
tulariunViib. i, capitulo vi.- B.-Lirz. runt. Constituere autem liis permiltitur lecto"es el.
» (Can. dpost."9.') Si quis episcopus, aiil pres- subdiaconos et exorcistas, quibus suiEciat ist fum
byler aut diaeonus, vel quilibel ex sacerdoiali cata- tantum graduum licehtiam accepisse. iXoh tem
non diacjonum audeaut ordinare prae-
logo facta oblatione hon cominunicaverit, aut cau- preshylerum,
sam difcat, ut si rationalis fuerit, veniam consequa- ter,conscientiam episcopi civitatis, vel Ecclesi cui
~
lur; aul si non dixeiit, eommtmione privetur, tan- adjaccns iny^enitur,seri ipse, seu regib In- qua pra_-
quam qui populo causa laesionisexstiterit, rion dans sus- esse dignoscitnr. Quod si priKvaricari ansus uerit
picionem de eb qui sacrificavit qriod recle obtu- - constituta, deponi eumjet dignitate qua prbedil s est
lerit. _- -," debere privari., Chprepiscopus autem ab epi copo
i (Conc.Antioch. can. i.) Si quis episcopus a syno- eivilalis yei loci, cui |adjacet, wdinaridus .e t. —
do, vel p.resbyter vel diaconus a propiio episcOpo, (Gonc. Ancyr. can. 15. ) Vicariis episcbpo um,
fuerit. exaucloratus, et pr_esiimpseritsacri minislerii quos Gra;ei chorepiscopos dicunl, non licere res-
quippiam, non ei amplius liceat, neque ih alia syn- byteros vel diaconos ordinare; sed nec pfesb lleris
odo-.sp.em restitutionis habere, neque assertionis civitatis sine episcopipi;_eceptoamplius -aliqui ju-
alicujus locum ;sed et commiinicantes bi, omnes ab- bere, vel sine auctoritale lilteiaruih "ejris -
iii un
' aua-
jieiahtura.bTeccIesia;etinaxiHie si postquani cogrio- quef parroGhia aliquiii agere. . ..
verurii.seritentiam adversus -euni prolatam, ei con- i .Inter K. M. Langobardicasleges iri.cbd.-V. Vn.
_ii"maci_'er; communicaverint. E.el Mur. c. 146. |
ni- - ?, Antioch. can. 11.) Si quis episc pus,
,c , Id Jest, _in aiiarum synodornm' canonibus, (
Q (Conc.
mirumin eauone octavo concilii secundi Carlhagir •Yelpresbyler, vel omnis omnino qui est sub ccle-
nehsis, canone 37, Martini Bracharensis, ^cujusca- -siastica regula eonstitutus, praeter consiUumet Utte-
bitula.iri/antiquis codicibus citantur sub npmine ras eorum episeoporumquiadsurit intra provih iam,
Martirii.pap.sevel concilii Bracharehsis, et in decre- et maxime metropolitani, imperatorerit pei 'exe-
lis pontificum Romauprum qusefeferuniur a Gratia-_, _, irit, hunc abdicari et ejici npn solrim comniu"ione
rio II. .q, 5. In ilUsenirn Ibcis agitur de episcopis .deberfe, seda propria dignitate privari; tan uam
et presbyteris damhatiset.tamen ministrantibus. molestum et.jmportupum imperialibus auribu ,con-
RALUZ. tra ecclesiastica constituta. Si autem necessit s co-
<i (Co»c. Antioch. can. 9_.)-Per singulas provin- gal ad imperatorem eicurrere, cum deliberatione
pias episcqpos conslilulos scire oportel episcopum el consiUo.metropolitarii ipsiusinprovincise, episcopi
"metfopoliianhin,qui praeest, curam et soliicitudinem et -..eterornm cpnscieritia qui eadem prb 'incia
tbtiiis provincia; stiscepisse. Propler quod ad metro- sunt, et lttteris, ire del^ebit.,
ii (Conc. Antioch. can. 13.) Nullum episcop rum
polifanam ciyitaieiririb his qui causas habenl, sine:
dubio poncidrratuf. Quapropter placuiteum et ho- debere ex alia provincia ad aliairi transitum f cere,
nore pra_ife, rit nihil ultra sine ipso reliquos epi- et ordinare aliquos, iri ecclesiis, aut proveh e ad
scbpos agere securidumanlicjuampalrum nqstforum, sacrum ministeriuni; riec alios iiluc secum al -ahat
bbtinuil, fegulam, nisihaee tanlum qiideuniuscu- episcopos, nisi forfe rokatus per lilteras abieri, non
guae ab his qui curii e sunt
]u,squ'e1i__"ccie!ii3eper-suam- dibecesim' cbmpetunt. solum a -uetropolitano.sed si invitahte i ordi-
Uhuniquemque eiiirii episcopum oportet poiestatemi »; " provincia. episcopis. (|uod velnuUo
habere srise ,di_ecesisad hanc gubernahdam secun- nate superveniat, et aliquos ordinare prsesu ipse-
diiin competpntem sibi reverentiam, ad "pfoviden- rit, vel quoslibet actu^ illi Ecelesia. competen es ad
dum.regionl <ju_esiibest ipsius civitali^ ila-ul etiam se mjnus periineh.es -usiirpareferitaverit; vac qtii-
^ofdihare ei presbyteros et diaconos probabili.judicio dem etinania eruntausus ohihia quoe gesserii, ips vero
liccat, et_.de,siiigulls moderatione etpondere dis- hujus indisciplinali, et irf atipnabilis "coeli di-
cepfarg,, Uiira a.utein hihil: agendum "permittitur gnas causas expendatj tanquam" dejpbsilus"a ncta
ciira .riieiropoiittihlepiscopi-conscientiam. synodo, et-propter hijusmodi praesuniptione'Iarius jam
, e '(Cqnc. Antlqcft. can. 20.) Qui in fundis et villis, i-praedamnatus.—(Conc- Sard. can. 18.) .-Jan
constituti suiii ieliofepiscopi,tametsi manus imposi-• - episcopus dixit: Hludquoqne statuat sanclitas v sslra,
'tjo'nes ab fepiscopissusceperimt, et ul episeopi coh- ut nulli liceat episcopo alterlus episcopicivita mi-
siSira.Ji.jSunt,jilacirit .sahctse synodo scire eosopor- nistrum ecclesiasttoum'sollicilare,, et,insuis arro-
lefe mpdrim pfoprium tetinere, ei guhernttreMja- - chiis ordinare. Univefsi dixefun't:iPia"cet•. ia ex
mtfel Ec&fcSaii.M 'cotBffillsaii.n iesse febpeiitosi Un iritei-t.on.bus solet-loascidiscordia, £t M_ fiQ-
_8.i. CODEXDIPLOiiATlCUS.— CAPITULARIA.'— AN. 782. -_.$$
.Episcbpis1,—.!-!. ,Iiem. in "eoderii"cohciliq, ut A ADO_II.ES '. —15. Iiein rii "ebdefiicbiibilibj' ill a
episcoptiseiiis 'ecciesiaecufam_habeataq qifam br- vespera usque-ad vesperamdies doiriihicaserve.uf «.;
diijatus est *. _,....
. ,r .OMNJBUS: —16.jtein iri ebdeni eb-icilio,\ut * if*hbta
EPISCOPIS S.—15. Item in eodem concilio, riec-. ahgelbfliin rioiriirianec
• hbn et lii Calcidoriense, "utprbviriciales episcopi fingariiiir,-nec iibriiifientiir,.
'
uisi. illos quos habemus iri aiiclprii^tfe:- id siiht'
cum srio metfbi)1)lit'ariobis in "anho jjropter causas ,
#ch'_:ki, 65brihei, RaphahM s." • ' '•'-.''•
ecclesiaecdnciUa"celebrerith.
— 17,l[.erii iribodem"
"Episcopis3: — \i. In boncilioLaOdicehse4, hec- _--.GLERiGis,.?,ujiT,NONNANj_^*^
hon ets ih Affrieano^praecipitur, tft riiohachi et cle- "cbnciljo,quod non oporteat muiieres ' ad alt.afe iri--
. • , l T ''.'.'
rici c tahernas non ingrediantur edericii vel biberidF grediii. .--.,':'-
caiisad. .',...--. ..... SACERDPTIBUS i0..— 1§." Item in .epdem concilip,
'" --'-". VARIANTES.LECTIONES. . ,-__.. ; -->..'..;;;-:
1 deest 1. 2 deest 1. 3 deest 1. * iaodicensa.l. laudecense 2. ,.~deest 1. 3. ,6 ad 0. deest 1. clericis 2.
omnibus4. 'illorumB. sfeminis2. 9 horirianhis '-. mbnachis i: 10Omnibus 1. Ad Sacerdoles, B
. '- - - '<--" - -:<-<.-',. •-.- .--NOT___: " ... ":,.,_,;.. ' :. .;;<> :; u:' .;-<,•
iiibetomnium sentenlia ne quis hoc facere-audeat. ;c'Videepislola"_nTIiiicmafiad Hadrianum fl, ihter
— (Innocent. epist. 7.) Innocentius Florentino epis- acta. syfiodiDdziacensis-pag;510. in editioue CeUb-
copo Tiburtinensi. Non semel sed aliquotiens clamat._3*"•-d
Scriptura divina transferri non oportere terminosa B 3 (Conc. Laodic. can. 24.) Quoniam non oportet
palfibus.cqnslitutos.: quia. nefas. est,.si quod alter altajio,seryientes,,a presbyieritj jusque .ad diaconos,
senjper pbssederit, altef.iriyadai.. 'Qubd tuairi boni- et.deihceps Qrdiiiisecjslesiasljicibmh'eg.Mque:'ad.mi-
iatem-.fratef e"tcpfepiscdpns,.npsler. "Ursus-adserii riiftrbs,; 4"ut,ifectbres:,,aut_psaii;5is, aui exptei-ia.s^apl
pefpetrasse. Nahi NbinehiariahiJy.ye.Eliciehsempar- ostiaribi,,'aui;etiam eos cjui iflpippbsitcJVsuht conil-
focfiiamadsuam dipecesim a.ihajorlMs -perlineri- rifeiit.ise,tahefhasIntroire:;^- '(Cdnc_:-A.frip.,-c'an. %)
tem, irivasisse.ie,.alqrie illic...diyiria.celebrasseinys- Ut ciefipi edfehVli vel.biberilii.causatabefhas rion .ih-
teria 'inconsiiltbeoderii afe hesciehtfe,,iioh sine ;db- , gfediaiitiir, " nisi peregrinationis hecfessitalecpmpulsi.
lore .eohquesttfs est.- (Jupd si vefuih.est. hbn leyiter } '0Jb'ri6".'Laodic.,cqh.^.^Noa pp.pftet Chriitia-
'te Mfpam iricuffisse coghoscas. "Uiide "si,"decliriare. nos.jjidaizaTee't.-ihSabbatb.yaear.e, sed operari ebs
cugis tahfe usrirpaiionisiftvidiaanj.npstrisi,jtt"e'ris "a,d- iri.e"a'dem,-die.."©bminica'verq,r pfapbriendp.eaniderii
mbhituriiie:coriveiiit"aBstihefe."Cefte "siMquicLtibi dieih");si.hbc*'ei's placet; .varieht,iriii^uaiii-.-ICiiristiiihi.
credis, justitise. suffragari, integris ..omnibus et ,in Q.li'b'd,si iriyerili fueiiht judaizare, anaiiieriia"sirii."
plistirio statuihanehtibus, post dies y.eherabiies f .Cbristitutririiistud, Ut.ppihor,'.ad repiinieridam
Jaschaiadessedebeijis/ut m"emora|is"possisiht,enti,o- eorurriinsariahi "supersiitipriemqui yaria _irigeloriim-
jiibus .fespohdere, partibusqiie in. medib.coilbcalis, honiina fmgfebant";ill Aldeheriui.,"quiih, bratiohesua!
ijuid ariiiquitas aut-verilas habeat inqniramus. noriiiriabat.Urielem, Raguelenij Tubueiem, SIiciiae-:
a (Coiic. Aiitioch.can. 21.) Episcopumide dioecesi lem,"Adiridm, Tubuam, Sabaoe, ,et Sinuelem." De_
ad.alteram dieecesimiiqn debefe transife,'.iiequfe si qua' re *Cum'ag'ef_etrir in syhodo cbnffegafa Roniseih
sfeipsurhingesseritj rieque.,si.a.p'Qpuiis-uefitiyiqien- C patriarchip Lateranensi, paiiaque %charias inter-
t,er atiiactus, "hequcsi eiiarii hb*ceiab epis'cdp.is;s,u'a-,., rq]ga'ssetepiscbpos, itii itaqiie fespbrideftinl;i*« Veto
detur. Matier^/aritem eurh .deb,efe..rii.'Ec'cle'sia p.ei no,riiiri'a%ii^elofum,-.qurein sriaoratibne Aldebertus
ab ea
quairi iirilTbrsortilpsfesi,.ei.Jip*ri,aij .aiib dfe'mi7 ipybfeavli,,nori angeiorum, pirariefquam lliciiaeiis,
grare, .se'cuhdu_h.re'|ul'ariijsuperho'c olim-a Pafribus s.ed magis d-emones in sua oratione sibi ad 'ptse--
coristiiiiiam. ,.. .' ."..-. standum aiixiliuminvocayit. Nosaulem, ut- a veslro
*
, iGonc, Aritioch. csft:;20.") Trppter eiccleMals- sane"to_.'apostolatu divilia tfadit-aucto^"
edpceniihyet
licas curas. et quai 'existvmtebntebVersiasdissomh- fitas, nonpiusquamiiiuni arigeibrumhbmiriacpg.i_os-
das, stffucefe.visum est bls in/ariho.per pfoviricia's ciriius; id est, Miciia'pl,G|hiifei,; Raphael. » Mir.uni
lingulas ejjlscqporiim cbhciliitm fieri. 'Jhiiiib qui- est.auteih "Urielelh,Raguelem, et Tobielem, nomi^'
dem post teriiairi, heiidbhiadairiirasciirifis festivita- riaii iri iitahiis quas riuperriomnus Jbannes Mahillo.
tis, ita tft ih*quafta hebdbmiiJa quse'corisequitur;iti nihsyri|gavilin tomp secuhdbAiiaIectorum:srib.ru'_h p._
bst, jnediaepehfecpstes,, cbhcilium compieaiur".M-: CSSi^tGaroUiiasvocavit. Nariip'ost's.ynp'durii jUani RoT-
moneant auteni pfbvirifeiales'epfeeoposjii gliiriri.iafri- manlmiTas-rionerat iioihisafe iio'sahger6Sj=i|ii'i"a' ;riph
plipribu's, idiest,, qiii. in inetrbpbiitanis ciyitatibns' erani ih auctoiitate, rit dicltur iri nostf0 capiie; Uiie-_
degunt. Secuhdum verb ebriciliJim Idibtfs;oc<to*bW_)tfs lis.i.iri.en'*angeilnomeri dih inter -atiie iJsmpbfaAdel-
Tiabeatui;,.quidies ^ud'Grsecbs_hy"perBteret-ei.hi_eii-beriifet-lDaroliMagriicogniturii.friisse -prohat inseri-
"sig,:'deeiriiusJquintus inveniirir. jh*ipsjs.ariteiri cpri- ptiqtbpertaRomaj in Vaticahb, anno iSii, in-se-
-ciliiset presbytefos etdia"cbiibs"pfffisentes4esse bpbr- pulcro Mariajconjugis Horibriiihip.; -in !quo, ut Sii-
tet, 'et_omhes quotquot se l8esos,.exisiiiria_it,et-syn- Q £ rius tradiiinComrii. rerum-in ofbe gestarum.-ihveri-
' -pdieain.ex^ectafe sehlentiai^i;.Kec Ueeat:aliqui&us ta-ftii iamhid'ex/auro:etin e'a IimcfwWina^Mickael,
' ripnd 'semetipsol isiiie riietf6"pbfittobi€m^ ', G:a'briel;''-Raphhe'l,Vriel; Hirmcis Mlierist,Scfiptuih
",-
fum,"corisc_fenlia syiiodbsTacere,Tpiims de'piriniijrife S. Angilbertidea.diiiciis,,reliquiis, vaSi&,{eib., cbeho-

«ausis. cpnstet peiijiissurii /feskejijSicium.; '(Gonc. biHJentuiensis apud Bollapfl.1tb_ta.,-illFehV: « In
'Glialc.' c_4m-i9.)Ariairie^^ ecclesjls - verb sahclbrum 'aiigeloru_ri"vJG_ahrieUs',"-Mi-
ih prbvinciisribri liiint Tepiscbpbfurh"syriodisfecun- ctiaelis etRaphaells altaiiatlia..-» VideBuroiiai-dui-i^
"duiric_iiohrimBoristi_tnla',JelTiinc mrilta rerurn 'ecple- lib- iii, cap. -'1S8'61Franc. •Mteserraifiiri.. nbtis ad
siasiicarum rjuaeemendahdri ;stu_t, negligi.' Sahcla bieviaiioneni ' 'Carionui-i-Ferfahdis^a^ iS4. BA_.IJZ.
igitur syhodus cbristitujt, Wcuiidiiiricanones JPahririi; '"g-(Conc.Lidbdic:;cdn:5SJj>Q\ioA-iiorioportetGhri-
bis ih anno^piscopos in fdipsfiriiinuriaquaque pfb- silaiios, Serelicta-Ecclesia Dei, abife, fel angelbSftb-
'vincia convenife quo "metfopoiitahusconstituefii*, riiiriafe, :et cbhgregaiioriesTabefe:-"qasnz bninia ihtef-
-ef bmnia qiiiBcurique'eiiierseiiiit 'cofiigere. Erifecp- dicfasimt. Quicuhqueaiiiem' inyerittts ftieiit Socieulte
'pi yefb^qiiiribri.cbhyeiferii-t',iii ^rqpriil positl 'ciyi- huic.idbloiatriseyacansj a¥i'aili"ein:a 'sit, «qubriiam.lere- _,
'i__-tib-i's_-etfiori |ier pfbiiJciSorierii-abSerites", riia^iiie Iih^rieiif'D6imriM.nb$li,u'iiiJesril-i^Ciirifetffni Eiliiiffl
%upp"edltalit% "salftie,% ftfi^^afiis %l'excJusahMMi "33^1'«icc-GssH•<i343ol9~J~ ^ '^' "'i— > '-s---..
T.'_._.i
, ti^i -^_^f
•ricciipSabnibilslibM) feBrSfSifs i&ttniW-Bbj^li v- "i^Mic. liad&ic, m^M^Wif^^m KMffiSP#
mm\w, tofropiaiiailare»
"
t» CAROLlMAGNIOPP. PARS I. SECT. I. .60
ut caucleariil, malefici, incantatqres, vel incanta- A OMNIBUS. —227Jliemde eademre in cano ibus
trices fieri non sinantur a. aposlolorum legilur; quam heresim iam ipse prin-
OMNIBDS S. — 19. Item in eodem concilio, necnon ceps apbstolorumin Siirionemago terribiliter d mna-
et in Sardicense, qriodnon oporteat in villoliss vel vit ""-: !
in agris episcopos constituih 4. OMNIBUS 8. — 25. Ilem In eodenr coricilioinfra
8
SACERDOTIBUS *. -*- 20. Item in ee_de'mconcilio, duo capitula, necnon et in decretis Lebnis papa , ut
ut canbnici libri tantum legantur in aeclesia0. nec monachus nec clencus 10in secularia e m gotia
CLERICIS ET MONACHIS 6. —21. Incpncilio Calci- transeat. Etf ut servuni alterius nullus sollici et ad
donense, ut non oporteal episcoposaut quemlibet ex clericalem vel monachicumordinem sinevolun te et
clero per pecunias ordinari: quia utrique deponendi licentia domini sui B.
sunl, et qui ordinat, et qui ordinatur,,necnon et qui SACERDOTIBUS ". — 24. Item in eodem e ncilio
mediator est inter eos. infra duo capitula, necnon et in Sardicense, t nec.
'
VARIANTESLECTIONES.
1 coelearii2. B. coglearii. 2 * episcopis 1. 3 villulis 2. i. B. 4 constituere B. " omni clero 1. epi-
et clero 1. ' ita 1. 2. 3 c. contra 3. i. B. 8 deest 1. 9 inter K.-M.
seopis omni 10 5.; pergunt Lqngob cap.
136. Mur. c. necpresbyteriB. "cum S. 1.
J
WTJE.
a (Conc. Laodic. can. 56.) Quoniam non oportet B et nefariis iucris medius interfuisse videtur, el is,
ministros altaris, vel clerieos, niagos aut ineantalo- si ijuidem clericus fuerit, degradetur; si vero aicus
res esse, autfacerequse dicuntur phylacleria, quae aut monaehus, anatheniatizetur. — (Can. apos . 50.)
sunt magna obligamenla animarum. Hos autem qui Si qtiis episcopus"aui jpresbyter, aut diacon ~, per

talibus rebus tftuntur, projici ab Ecclesia jussimus." pecunias hanc oblinuerit dignitaiem, dejicia ur et
h (Conc. Sardic. can. 6.) Non oportel in vicis et in ipse et ordinator-ejus, |et a communione modi oni-
villis episcopum ordinari, sed eos qui circumeant nibus abscidalur, sicut Simon magus a Petro.
constilui. Hos autem qui hinc ordinati sunt, -nihil e Id est commercia, apud Hieronymumin epist.
civitatis. Similiter jil
agere sine conscientia episcopi adRusticum. Sic enim habet optimus Cod. Corb.
eiiam preshyter nihil^ine prsecepto episcopi et con- pro eo quodin vulg. •Edit. scriptum est, coiripndia.
silio agat. Si enim subito aul vicus aliquis aut mo- BALUZ. , |
dica civilas, eui satis esl unus presbyter, voluerit f In libro tertio legis Longobardorum tit. 1, cap.
sibiepiscopum ordinari, ut vilescat tfomen episcopi 16, legitur: «Ut servum alierius nemo sollici et ad
et auctorilas, non debent illi ex alia provincia invi- clericalem vel monachalem ascendere prdine sme
tati facere episcoptfm,nisi autin his civilatibus qua. licentia domini sui el 1voluntale. _ Vox asc ndere
episcopos habuerint, aut si qua talis aut tam popu- hic superfluaest, et non exstat in antiquis co cibus
losa est quaemereatur habere episcopum. Hoc om- manuscriptis bibliothecoeregiae. ID.
nibus placet? Sjmodusrespondit: Placet. 8 (Conc. Chalc. can. Item qui revera et mani-
c (Conc. Laodic. can, 59.) Non oportet ab idiotis festesoliiariam vitam JL)
'
seclantur, honore com etenti
psalmos cbmposiios et vuigares dici in ecclesiis, ne- G fungantur. Quoniam vpro quidam sub prsetex u lia-
que libros qui sunt extra canonem legere, nisi solos bitus monachilis, ecclesias et conventus et res com-
canonicos Novi et Veteris Teslamenti. Quae autem munes dislurbant, civitates indiscrete circume nics,
oporteat legi et in aucloiitaiem recipi, bsecsunt : et monasteria sibi constituere studenles, placu t mis-
Genesis mundi, Expdus ^Egypti, Leviticum, Numeri, quam ullum ajdiflcare debere neque monas rium
Deuteronomium,Jesu Nave, Judices, Rrith, Regno- constituere, neque oratoriuni, absqrie civitat epi-
rum libri quatuor, Paralipomenonlibri duo, Esdrae scopi voluntate. Monachosvero qui sunt per si igulas
libri duo, liber psalmorum CL,Provefbia Saiomonis, civitates et proviriciasj, episcopis subditos e. e, et
Canlica canticorum, Ecclesiastes, Job, Estfier, duo- quietemdiligere, etjejimiisesse intentos et or tioni-
decirn prophetae, id est, Osee, Amos, Joel, Abdias, bus, el in illis locis observare*in quibus ssec o re-
Jonas, Micheas,Naum, Abacuc,-Sbphonias,Aggaeus, nuntiasse videntur. Ne|quaquam.autem ecclesi sticis
Zacharias, Malachias; itemlsaias, Jeremias, Eze- yel saecularihusrelius communicare,nec impor unita-
chiel, Daniel. Novi Testamenfi Evangelia quatuor, fem inferre deserlisprppfiis monasleriis, nisi ibfte
secundum Matthoeum,secundum Marcum, secundum quoesitifuerint propler causam necessariam civi-
Lucam, secundum Joannem. Actus apoStqlorum.Ca- latis episcopo. Sane in monasteriis non esse susci-
iholicaeEpistdl-e Petri II,Jacobil, Joannis III, Judael, piendum serTOm ad bionachum faciendum rajter
EpistblaePauli XIV, ad Romanos, ad Corinibiospri- proprii domini voluntatem. Qui vero hoc co stitu-
ma et secunda, ad Galaias, ad Ephesios, ad Philip- tum nostrum exeesserit, euma communionesu pendi .
penses, ad .Colossenses, ad Thessalonicensesprima decrevimus, ne nomep Dei blasphemetur. C italis t
et seeunda, ad Timolheum II, ad Titum, ad Phile- jy autein episcopumoporfet compelenlemprovid ntiam
monem, ad HebrDeos." monasteriis impendere. — (Leo c. 1.) Admit untur
d (Conc. Chalc. can. 2.) Si quis episcopus ordina- passim ad ordinem quibus nulla nat lium,
sajcrum
tionem pro peeunia fecerit, et vendiderit rem qua. nulla morum dignitasjsuffragalur.Et qui a d minis
nisi gratia non adquirilur, et sub pecunia ordinave- suis libertatem conseqriiminime potuerunt; a fas-
rit episcopus provincialem cpiscopuni, sive preshy- tigium sacerdotii, tanquam servilis vililas hu c ho-
terum vel diaeonum, aut eorum quemquam qui in norem capiat, provehjuntur. Et prohari Deo posse
numero clericorum continemur, aut accepta pecuula creditur, qtii domino suo necdura probare se otuit.
feeerit oeconomuriivel defensorem, vel ostiarium, Duplex itaque in liac|parle reatus est; quod elsa-
vei qiiemcunque hujuscemodi,pro ;turpitudine lucri crum ministerium talis consortii vilitatepollui ur, et
qui hocfecisse probatur, sui gradiis pericrilum sus- dominorum, quantum ad illicitae-usurpationis teme-
tinebit. Sed-etis qui ordinatur, nihil ex ordinalione ritatem pertinet, jura solvunt. Ab' his itaqu , fra-
qusepro negoliatione proeessit, utilitatis acquirat-; tres charissimi, omnes vestrae provincia. abst neant
sed flat dignitatis yel rei quaeipsi pro pecunia com- sacerdotes. Et non tantum ab his, sed ah aUis etiam
missa est, alienus.'Si quis autem his tam turpibus qui originaii aut alicui conditioni.obligati sum , vo-
IQl CODEXDIPLOMATICUS.— CAPITULARIA.— AN. 782. 162
episcopinec clerici* transmigrentur de civitale in ci- A
j • OMNIBUS. 18.— 29. Item in.epdem concilio, ut nec
vitatem a. - clerici nec liibnachiconspirationes vel insidias con-
. O-INIBUS.— 25. Item in eodem syriodo, ut nuUtfs tra pastorem suum faciant s.
absolute ordinetur, sine - pronuntiatione et siabili- OMNIBUS la. —50. Item in eodem concilio, ut laici
"
tate loci ad quein 3 ordinatur 4 h. • episcopbs aul clericos non accusenl, nisi prius eo-
MONACHIS ET OMNI CLEROs. — 26, Item in eodem rum discutiatur existimationis opinio K
concilio,ut clerici et monachi in sup proposito et OMNIBUS 14_—31. Item in eodem, i ut _bcaquae
voto quod Deo Gproniiserunt, permaneantc., , ___ seniel Dep dedicala "*sunl ut monasteria sint, j ma-
SACERDOTIBUS '. — 27. Item in decrelis Innocenti neant perpeluo monasteria, necpossuntlc ullra fieri

papae de eadem re, ut monachus, si ad clericatum saecularia habitacula t.
proyeatur 8, propositum monachicae professionis' non OMNIBUS ".—52. In concilio Cartaginense. Primo
. ammittatd. .,I omnium ut fldes sarictae Trinitatis et iricarnationis
OHNIBUS. — 28 9. Item.in eodfeniconcilio, e ut si Christi, passionis, et resurrectionis, el"- ascensionis
cferiei inter se negotium " aliquod habuerinl, a suo in celos, diligenter omnibus predicetur m.
- . O.MNIBUS
episeopo diiudicentur *J,non a secularibus f. - 18'..—53. Ilem in eodein, de prohibenda
VARIANTES.LECTIONES.
1 c. non t. 2. 5. B. * et sine 2. B. 3 quam 1. ""ordinetur 2. » et o. ~c. deest 2. sacerdotibus B.
~ B. inter K. M. legesLangob.
omnibus 5 c. i. deest 2. 'omnibus B. 8probeatur2. provehatur
10 " " deest 1. la deesti, ad omnesB. "deesti.
cap.iZS. ap. Mur-
* 10 negotiam"1. judicentur 2.
i6;dedicali1. possint4. _9. deest 1: 18 deesti. .
_ ' NOT_E.
lumus temperari, nisi fprte eorum petitio aut vblun-• B <iuevoluerint. Si quis autem contra hsec vemre ten-
,tas accesserit qui aliquid sibi in eosvindicant potes- taverit; canonicis inlerdiclis suljjaceat. Si vero cle-
tatis. Debetenim esse immunis ab aliis qui divinaei ' ricus habeat causam cum exlraneo episcopo, vel cuni
militisefuerit aggregandus, ut a caslris dominic|s, suo,' apud synodum provinciaj causam dicat. Si au-
quibus nomen ejus ascribitur, nullis necessitalis vin- tem episcopus vel ciericus disceplationem habeat
eulis abstrabatur. cum metropolilano episcopo,~aulad dioeceseos pri-
? (Conc.Chalc.can. S.*)'Deepiscopiselclericisquise : iriam Sedem recurrat, aut ad sedem Constanlinopo-
de civitatein chitatem transferunt, placuit ut canones; iilanani, apud quam causa dicatur.
•qui,a sariclisPatribus dehis ipsis constituli sunl, E (Conc.Chalc. can. 18.)rConjurationisvel conspi-
suam habeanl flrmitatem."—(Conc. Sardic: can. 1.) ralionis crimen eliam apud extrinsecas legespenitus
Hosius episeopus dixit : Ut de civilate in civitatem amputatur: multo magls in Ecclesia Dei lioc ne fiat,
quisquam si migraveril, autepiscopus aulcleficus, oportetprohiberi. Igitur clerici autmonachi, si iii-
excommunicatus remaneat. . Venli fuerintconjurali, aut per conjurationemcalum-
h (Conc. Chalc.can. 6.) Nullum absolute ordinari, niahi machinanles episcopis vel clericis, proprium
neque presbyterum, neque diaconum, neqiie penitus amittanf. gradum.
quemquam eorum qui sunt in ecclesiastieo ordine, • h (Conc. Chalc. can."M.) Clericosvei laicos, qui
nisi specialiter ecclesisecivitatis, yel vici, vel mar- accusant episcopos vel clericos, quomodocunqueet
tyrii, qui ordinandus est fueril declaratus. Horum sine judicib non suscipi ad accusandum debere, nisi
autem ordinatibnem hujusmodi, qui absolute ordi- piius eorum existimatio fuerit discussa.
nantur, constituit sancla' S5*nodusinefficacem esse, p, i Ruchardus caput istud refeft ex concilio apud
{
L'
et nusquam posse ad ordinantis injuriam prajvalere. Aquasgrani cap. i. Sicetiam lvo part. m, cap. 17,
c (Conc.Chalc.can. 7.) Qui seniel sunt ordinati, invcteri cbdice sancti V.icloris Parisiensis. Nam in
aut qui moriachifacti sunt, conslituimus neque ad Ed. legitur, Ex conc. Chalced. cap. 23. InPannor-
niiUliam neque ad ssecularem dignitatem venire. . niia edila lib. II, cap. 15, Ex conc. Chalced. cap. 24.
Cum vero hoc arripuerint, nisi poenilentesad.hoc re- Sedin Pannormia ms. inbiblioth. Colb. scrjptum est:
_vertantur quod propter Detfm elegeranl, anathema- Exconc. apud Aquisgrani:Biiuz. .
tizentur. . _ i- Hanc Caroli cbnstitutionehi;non fuisse obsefva-
d (Innoc, cari. 17.) De monachis"quidiu moran- tam docet caput tertium concilii Trosleiahi,'tfbi fe-
tes in monasteriis, postea ad clericatus ordinem pef- fertuf. Tumvero episcopiaddimt: Nunc autem in
ver-iunl, non dehere eos a prioiirproposito' dewai'e. mondsteriisDeodicdlis monachorum,canonicorum,et
Aut enim sicut in monasterio friit, et quod diu ser- sanctimonialium,abbatestaicicumsuis uxqribus,filiis,
vavit, in meliori gradu positus amittere nbndebet; fiiiabus, cummilitibusmoranlur et canibus.Vide syn-
aul si corruptus, postea baptizatus, in mohasterio odum Angiicanam apud Celicliyth habitam anno
sedens ad clericatus ordinem accedere voluerit, uxo- 816, ~~ cap. 8, el conciliurnMelderise,cap. 75. ID.
rem omninohabere non poterit, quia nec benedici (Conc.Chdlc. can. 24.) Qua. Deo semel sacrata
cum sponsapotestjam cbrruptus. Quse formaserva- sunt mohasteria secundum-episcoporumconsensum,
tur in clericis, maxime cuin vetus regula hoc habeat . oporlet in perpeturim monasteria nuncupari, et eo-
ut quisquecorruptus baptizatus clericus esse voluisr . rum res monasteriis resfervari: etiion posse ulterius
set, sponderet se uxorem omnino noh ducere. coenaculasseculariafieri. Si qui vero lisecfieri per-
e Caput istud sieiegiturin-capiie tertio conciliiD J miserint, canonicis interdiclis subjaceant.
Trosleiani: -Utclericiet monachi, "si interse ne- 1 In Codice Rivipulensi legitur : Ascensionisin
goliumaliquodhabuerinf, a stfo episcopojudicentur, cwlos,et adventus Spiritus sancli super Aposlolos, et -
et non a ssecularibus.Fas enim non est ut divinimu- . fideli exspectationefuturi judicii- ditigenter omnibus
neris ministri tejmporaliumpotestaium subdanlur . prmdicelm: Sed hsecnon exstant in capilulari Aquis
arbitrio. _ BALUZ. granensi, neque in concilio Carthaglnensi e"xquo ca
^(Conc. Chalc.can. 9.) Si quis clericus cumclerico putistud sumplum est.'. BALUZ.
m (Gonc. Ghart., -in prdfessiqnefidei. ) Anno ab
causam habeat, episcopumsuum iipn" deserat, et ad
_judicia ssecularia currat, sed prius apud episcopuin - Alexaridro1036, inense Junio., xiv Kalendas Julii, a
suumexaminet causani, aut certe(cum vohmtate ip- . magna synbdo dictuniesl: Credimusin unrim Deum,
sius eoiscoDicausa dicatur'apud quos' partes utrae- Patrem omnipotentem, omnium visibilium.et invisi
'
165 CARQLI MAGNJOPP. PARS I. SECT. I. m
avaritia, ut *_nuUusaUenpsrines " ustirpet," vel termi-
'" A riicato praesuriitiose eommimicaveril ", exco" muni-
"r""
riospatrumtranscendat a.~ c&pirelipse e. ,
. OMNIBUS K — 34. Iterri in eodem, de his gpi iri "JSA:CERDOTIBUP. — 57. Item-in eodem concii infra
8
periculo cpn.slituti surit, feth cpnveftunt 3sead "(feum, dub capltula, ut mrilus presbyter cbritra
' ' su m epi-
ut canohice inqpirant recpnciliaciprieni, et cariqriice scoprim superbire arideat f - '' "-"
rreconcilientur «.'""'" '.'" ." "."*"* OMNIBUS:— 38. Itemineodem, utclerici et 9 ecle-
OMNIBUS 4. — 35. Item in epdem ? ut illi' qui non siastici ordines~i0, si pulpafn iriourierint, ut ' apud
et eorurifvita estaccusa- ecclesiasticbs saeculares K ' *"
suritboriaecqnvefsatiphis, iudicentur, npn apud
6
bilis'*, ut ribn audearit episco*pps"yel iriaiores 'hattf OMNJBUS la. — 39. jltem ineodem, iitqui com-
' * ~~"'"
accusare a, modaverit pecuniam, peeuniam accipiat.: S3 s, eciehi
! OMNIBUS. .— 36. Item in epdeni: ut qui excommu- aUani,eandemspeciemquantuni^dedefitnccip ef""_.
LECTIONES. -. •,. :- _.
YAR-MTES j
1 inter K. |f. f,angob. capi 139- ~Mur.' 2 deesti. s s.""ut ad 2. 4 deest-1. * ac sabiUs
convertant,
1.' ? ei '2. deest.B'. ~~*cdniriiaiiicavefit l'. 8 riec ullus 2; 8 deesi i. B. *10 ordinis 2: 3-c."-i,'.S;''.
" accipiai 2. 5. i. B, a.iiisialiud
11deesfi. B. • &'}deesli.! ~:A~- quid^l".: " quam B. """" r con
pro alip s.plvit
sentiente creditore vel commendatore. 3L. __!.Langob. cap. 142.
-•*"*' -r NOTJE.'
bilium fac^orem. Et ip uriurii Domiinipi npstfum Je- B 3' , _ (Cqncil-.Carth.,can. 10, 11.) Alypius epis opus,
sum Christvim|filiuni~}Jei,natqm'-,de_?atf,(3-uiiigerii- legatuspro.vihcise^Numidisedixit: Necillud' rseier-
tiim, hoc est, de _ubstantia'Patfis". Detim "ex'Deb, miftendiirii est, utsi quis forte pfesbytef ahe iscopo
lumen eslumine, Deumverum ex Deovero. Natum, •srib correptus, turriorejvei supefhia"inflatiis,'p lave-
. non ereatum, homousion Palri, hoc est, ejusdemcurii . rit separatim sacrificia Deo offerenda, vel aU eri-
Tatre subslanti.fi. |,er quem pijinia facta sunt, gua. gendum allare contra ^cclesiasticam fidem vel disci-
. in coeloeEquie in teffisJiJui pfpplerhos.p. propter plinarii credideiit, non exeat impunitus".'*Valelinris
nostram salutem d.esceridiv £}'Irieafnatus est hpmp "prima3sedis provinciaj("Numidiae,dixit: iNec ssafio
iactus, passus est, et r^sjjrf esil'.lert)'a die, et ascen- disciplinae ecclesiasticp et fidei cbrigrua su t -^juaj
dit in cceios., Inde yeiiturus est judieare vivos et fratep noster Alypius prosecutuS esl. Proind quld
morfuos.:j|t:-in"'Spif)i,um"saiictuni.JEos autem qui di- videatur vestrse dilectibni, edicile. Aburiiver sepi-
cunf :, JEratuliq'ufi'n%<> gudndo tioii erat'j'el aritequam- scopis. dictum est:i Si quis presbyter'a^-pr ositb
nascereiur tioti erpjt„e\''quiq"exindlis exlqntibusfd- suo correplus'4iieritr| debet ritique apud.icinos
_ctus esi, aut.px aija;suh_islenti'avel substantia dicunt . episcopos.conqueri, ut|ab ipsis ejus'causa:pos it au-
. pVse, aut cpnyeitibileiri Fijiuiri Dei, anathematizat diri, ac per ipsos suo episcoporebonciliari. ";Qud nisi
caiiiolioa et ,apbsS,'oli'ea"Eccl'e!.ia. fecerit, sed superbia, ^uodabsit; inflatiis,- sed rnen-
;- -"V OGonc,'p1ari/...'cafi._5.)Atirelius episcppusdiiit: duin se ab episcopi sui communione duxerit, < e -se-
. Ayaritia. .cupidita's,.:qJiam,,oiniiium" malorum matrem ,paratim cum aliquibusj schisma Ifacieris,-sacri icium
•esse.nemo qrii' dubitetJ,'~pfpjiide "inhibenda est,- rie Deo obtulerit, anathema habeatm-, et locumra ittai-;
quis alieriosfines risurpet, aul per' pilsemihmtermi- Qac | si querimoniam justam 1 adversus -episeoprii non
nos Patrum statutos-transeendat;" nec biririino cui- 'habuerit, inquirendum erit., =rr {Gan. apost: 3 '.} Si
quam 'clerjporiiriiliceat de.qualibetre fcenus accipere. -quis presbyter, conteniiieiisepiscopum isuurn,"seor-
" Qriariqtiariiriovellri su"ggestio)i,es,'-quaevelipbscura sum colleg^rit, el altare aliud efexerit, riihil 1 abens
surit, vel suhgeijeielatent, ihspectai a nobis fbrmam quo reprehendat episcppumin causa pietatis e justi-
accipient; pajtefum, depriihps apeftisgiine Scriptufia ,tia., deponatur, quasi iprincipalus amatbrexi tens;
divina sanxit, npri fprerida sentelitia 6'sf, sed potius feslenim tyrannus. Et jcaetericleriei, quieun e lali
exseljuenjla."Prbinde quo.d in Jaicis reprehendituj-, • consentiunt, deponan|ur. Laici vero" segreg ntur.
jn
" i> multririiagis debet iri 'clericis prseaainnari".'-, Haecaulem post unani et secun^lamet tertia* fepi-
,Id esi, f_eGohci]iaii se pbSthlantdivinis aliaribus, scopi bbsecrationem,fijericonveniat. < . • >-•,-,
': a qhibris .suljmbti.fuerantHlc pfopter sua faciiiofa-efpu- . ? "(Cbiicii.Carthqghi.caii. 15.)Ttem placuit u quis-
bUcaepoenitehtiaeaadipti: estvefussensuS hujtis quis episeoporrim,"presbyterprurii,diacpribfui ,-seu
loci, ut palet .excaiiohe"52 "cbricilii-teftii CaV_hagi- clericofum, curriin Ecclesiaei fiierit cfimen i' stitji-
nensis: Vide nbtas/Balsaniqriis etZqnar-e in.Gano- - .- tnm, vel civilis causa fuerit pomniota, si reUctp ecble-
heiriseptijriri-ii
' Coriciiii,Car'thagineiisis.-BAi-uz. siasticp judiclb-puhlicis judiciis purgarfvb uerit,
',*''(Conc'.'C~arth..can. 7."]Aufelius episeopus dixit: suurii
in fuerit et se-re- etiamsigrq Ipsp flIerif'prolala""seritentia,ibcum
' Si quisquam ppriciilo cpnstitulus,
etsi
""aihittat.Et hoc in criihinali "actipne. Iricivili vefo
conciliafidiviriis altaritius pelieiit," epispqpus p.erdatquo.devlcit, si ibcumsuum obtiperema erit.
' abseris ftierit, dgbef utiqrie"presbyter corisulere epi- Hpc etiain placuit ul a quibuscunqufejtidicib s ec-
recon-
scopum, ersfc"peficlitantem ejus praecepto Clesiasticis, ad alios jiidices ccelesiasticbs, -u i est
. ciliare. ftuam rem deb.emussalubri corisiliofoborare.JJJ. majpf auctoritas, fuerit profocatum, noneis ohsit
Ab universis ppiscppis'dietuni est': Placetquod san- ' qribrum ftierit solula Seriienlia, si conviricii ri po-
ctitas vestra necessarip nps inslruere dignata est. tueiintTel inimico aniiribjudicasse, velaliqua cupi-
: a (,Conc. Gdrtii. 'cqti. "8.) Aurelius" episcopus di- -Utateaut grafia" depfajvati.Saneisi ex corisens par-
" xit:' Placet igiiur draritati veslrse ut is qrii aliqui- tiiiirielecti fuerint |udiees, etiairi aparieibri n mero
hus sceleribus irretilus est'; vocem"adversus majo- quameonstitutumestj nori-Uceatprbvpcafe'.-Etut
rem natunorihabeat-accris^ndi'? Ah universis epi— jllii sacei^dpturrispectacula saeeulari_triori.eshil eant,
scopis |lic'ium est: ".Si crimiribsris
:" * esf,
' non adrnitta- sed nec esspeetent -* licet lioc: Ghris ianis
- ''"'v' " |Seinpef
: iur" Placet. ''. -\ oninibus iuierdlGtum "^it, jit ribi Tilasphfemise
' suh_ts
' f~(0oricil. Qarth. can. 9.) Augustinus episcopus, nbn accedarit. "' I ""'""'' '""-'''"' -""
prbvinciaj jNuriiidia., d ixit: Hoc slatuefe di-
' lpgatus utsi facinbrum suortim ab t" (Goncil.Carthagin: can. 16:)ji.'em placuit t cle- -
gnaniini quiforte rri.fitp - ricus, si commodaverit pecuniain, peGuniam ccl-
' ecclesia pulsi sunt, ,'etsive'acb aliqub'epis"cbpo-v.er pial;. si speciem, eamdem
pre.sbyl.ero friefiritih'cbmriiuriioriem suscepii,' etiani rit, accipiat. Etrit anle'vig_nti speeigm, qpantam ede-
ipsepafi currieis crimine teneatur bbnoxlus, refu- ' riec diaconi ordineri.url rifec yirgines quiriquerfriinos tatis,
consecre ltuf;
'•.-gieris:sui episcppi fegrilare' iudicium.-Ab uhiversis - _ et ut lectores populum [nonsalutent.
"episcopis'dictilm'est rOmiibus olacet.
165 CODEXDIPLOMATICUS.— CAPITULARIA._- AN. 782. 466
' OMNIBUS *. — 40. In concilio Africano, ut virgi-,A QSINIBUS.—•
' 43. Item in eodem, ut neg._uxqr a
2
nesDeo sacratae a gravioribus personis diligfefati
vif.o'9'.Uniissa aliuin accipiatykuhi, yiyente yifb suo,
custodia serventur a • •"-•''
riec vif aliain i0 accipiat yiyeritb rixpfi?pfibfe "C
. EPISCOPIS 3. — ii. Item Ineodem, ut non liceat EPJSCOPIS. — 44 a nie-
,-.-,- - _Item'irie"bdeiri,.rit
_r ':__:.. - —^pfpbati
.' --_''-'- "j
episcopoprineipalemh cathedram *'suae parrochia "._-,
f_.
neglegefe, et ad ~aliquam aeclesiamirisuo diocesri 6 tropolilahpiudicesnpnsperhantur
' "< • ?•— — 45. Item in eodem infra duo.-eapt-
magislrequeritare c. '' OMNIBUS.
-EPISCOPIS '. — 42. -Itein ineodem, ut falsa noinina lula, h ut viles pef sdriae-non habeantpbtestatemac-
incertae, sanclorum '& 8 rion cusaridi"•#.Et siin piimo crimine".Ticti .siint.feli.um
m___tyruin---et " membfiae-
" .-.
yenerenture. . ".- .!: dicere, in secundonon habeant potestalem dicendi-?.
- ' ' '," VARIANTESLECTIONES.-"- " ^•>-
----<"•-_
--
£ • ' '4 -*'* 6 ~
deest 1. grouioribus "1. 's~deest"¥. catherarri 1.- deest B. sua diocesi'4'. _?". deesl
1. .vmemorae 1_..."_. aaro-i. '1-"<&,uxorerria:_-..<-£..Atnbros.etaliiLdngbbardicL ^"laccussandil. .••;.
•• • ''--NOT-E. * " ' .
-"- :''-'--
& (Concil. Afric. can.-11.) Ut virgines sacrae, cum avida fas nefasque miscebat.Ilinc fabulieill_e de cor-
parenlibus, a quibus custodiebantur, priYatsefperint, poribus sanctorum furtp sublatis. Veluti cum Ratis-
ab episcopo custodiantur. Ubi autem episcopus ab- bbriferiWpiitant Dionysiiparisiensis episcopi corpus
sens est; ^roviden.ise"gravioribus.feminisLcOmmeh- furto sublatumapuds.eesse, ui Averitinus scribit in
dentur, -utsiinul "habi{ahtes':irivicemse custodianf"; W-Ubrb i quartoArinalium Boiorum.-iGbrpusitem.sanct;
ne passim vagando, EcclesiaeIsedant existimationero..'i fi BfartiniTuronensis episcopifurto.suhlatum habere
b €alhedra episcopalis apud auctores ecclesiastk se,ja"ctitant Salisburgenses, ul-patet ex narralione
cos ih.eiduhi"acdgitrir d*eips"a:|edeepiscopiiii eccle- quce exslat apiid Henrichni Ganisiurii in tbhio sexio
sia,-aliqharidp de 'eeciesia.quam'vbeamiis cathedra- Leclioriis antiquae; pag.-4221.: Nostri qurique GMli
lem, ut-hic.pririii geheifscathedrse eraiifolijri lignese, corpussancti Gregofii^.Magrii" fui-ati suiit5£e'ypiL'udb-
SJiairi-evoGaTOlillagnijWpstfendjtiiic locusex-ve- Hici Eii "etirinibriaslerlb-.SanGtiMedafdiSuessiohfen-
ieri-hbniiliafio 'Ms.'Ecelesi_eLpgdurifensis": Super ca- sisi'eriosuefunt, si vefa estriarfatio quae%x6tati6ud
ihedram'M'oysi s_edemhi'-Scribmef-Pjigrismi: ^Hmc Bolianduni io "trimosecundc. Jariuarii pag. 284.-'Aprid
'verbhY-Domiiii nqh". debetnus -cainajitef intetligere; tit Flodoardtirri iib. nr, capi -'24',:ffiri_._haru"s Rhemeiisis
credaniiis Scribas 'M'PTia'ri_smosieqis^seJs^ flrphiepiscppusscribii Ludovico'-abhati.Sancti Dioriy-
dras ligneas, "sicut-modo'solerit'seiere'episcqpiei pres- -sijpro-repelendo'corpbre sqttctiDeodaii,:qubd•quid~a'm
bytefi'4n ecclesia.:Aliri-vefp'sensu,:_rit-dixiniris,'est -Giso, cupiditaie-ierum ipsiiis saifctvductus; •ex''i)i(ie-
elvitas *in'qua" coristitata est"propiia'.episcopi stedes. •cesiRlieirierisifurtim lransferti=fecerdl iiVP-driswien-
ubi"debet risMdriemorafj,"nisi prpptef opus nefcesr serii parochiam,~incqrisutlq"efiscopb in "cujus-jhcebgt
sarih_a""oporteat"-erimabesse.'- 'Quoniani'yero npri- episcopio'.InHistoria 25abhatum-SahctiA.Ih"arii',-p'a|.
nulU, libeiiorisric (hnetibrisvilse GiipuSinedueti, ci- -88, iegiirius coipris "ejusdeinsancti ab EliehsiIJ!if> db
vitates suasdeserebant iif ad rusticanas-parcecias se Ipsp titulo ac sacfilegp "scelefe-retinefiilnfinitum es-
conferreritj Cafolus/juita cbristitutibriemsyriodi Car- set omniapefsequi.;Ihcertas pbrro saiictbruii-Rgli-
-
thagiriensis, ha'n'c licferiliam-lrbertaifemqiie"'vivepdi.*-quias-populis hbhoraridasexhibefi vetuil! ac srib hia-
repressit. Vide notas ad Reginonem pag. 642,ctFran- ^jbfe" ecclesice srise.allaricbllocari-Jussit Anastasius.
ciscuiriFlpTfentemiri titulum decretaliurirde ' ' trarisla-
' " "; Germbriiu'sarc_iiepisc.opris Taranfasierisis, ut.patt|"ex
tibne"episc'opipag."280;":BALUz.:*:: ''' hctis ejusderiiEccleslse III, tit. 45,'cap.-i.-BM,uz.-
lib.
'
"<'-(Cpnci/,!Afric. pan. 38.) Rursum placuil.ut ne- -">' ifioncil.Afric: cdn. S0.)-'Item placuit uthitaria
•mihi'si- facultas','reilcta priucipali-catheijra, ad ali- quaj passim-per agros et per- vias tanquam- membfiaB
-qiiam"ecelesiariiin dicecesi coristitutam 'secbriferre, mailyrum consiituuhtuf ij-inquibus iiulium -;porpus
In
yel repropria diutius quam 'opjprfel consiitritum, atit f eliqui_emartyrum'_feondit-e*pfpharinir j^aifepisco-
curamveiffequehtatioriem"pfbpiiSe
"""' cathedra. riegli- pis qui locis eisdehipf-estint, sl-flefi pbtesi^evhrtan-
-gere.-' •""- - .'""•" .-" •" --"•""-':- -" ftur. Si auteiri:Iioc;per'tuiriult'uspopuiafes- ribh^inl-
- d-Idest,
ReUquiae.Augustinus, lib.-XXIIdeCin- "tur, plebes-tanieri ad.lriblleantuf.-n'e^illa, locafreqhen-
tate-Dei,-cap.'S :~Ad'aquas' Tibilitatids episcopbaffe- tent; ut qui rectesapiunt,^nulla -"ibi.^supefstMbne
reiite P-rqjectoinartyris"glbriosissiiiiiStephurii metno- deviricti-teheanfuf- Et oiririlnbhulla meinoiia mafty-
riarri. Sic enim legilur in antiquis Ubfis,."ui Lridovi- Tiim prbbaKlitefriccfeptetiir,riisi ribi ribrpus arit ali-
cus^Viyes-hicmonet;:etirijveteffii3is*meiribranisBi- •qua. reliquice'srint: aut origb alicujus habitalipriis,
blibthec-e Colbertifise, ubi tota ista narfatib lniric- vel pbssessionis, vel passionls,-fldeliss'ima"
-titulum habet:' Seririo'sdncli- Augiistihi episcbpide dilur.. Nainqua. per sbmriia et -per -ihahesofigine:Ci'a- quasi re-
sancta Steplianb.Ibidem paulo post legiiur':, Metrio-, velaliones quommlib.elhominum, ubicunque ppnsti-
rati-metiioriam marfyris, "qumposila est inCastello tuuntur-altaiia, omnimodbrepfbbentur," . '-- ,
Sinitensi, qubd Hipporiiensicbloniwviciriuiiie'st,:ejus-* *"f (Goricil.'Affie. cun. 69.).-placuiriit secundum
demdbci episcopus-Lucianuspoptilopimcedente D
dtqUe evangelicarii,et-apostolicam disciplinaih riegrie^di-
sequenie-portabalAtem paulo post: Per meriioridtri •riiissus'a_)"rixbfe",nequediriiissa aniafito, altefrcbri-
supradicli martyris; quam Possidius illo ddvexitepi- - jungalur; sed itamanearit, aut sibimet "recoheHieri-_.
scopus,salvus facius 'est. In^caiionetamen* quinqua- " tuf. Quod si c,oriiempserint,:ad pbferiiteniiarii-fedi-
gesiriioconciUi-Africani, ex quo sumptuni esl hoc %antur'.in ijua causa" Iegeiri imperialeiri peteridam
caput, memoria accipitur p'ro-altari in quo positi -proinulgafi.* -:- _":•<•.'_..::: <":i;,;.,
sunt reliquiaj martyfum. Ideo autem istam Consti- - s (Gqiicil.Afric. can. 89.) A judicibus aritemqups
futionem ediditCarolusMagnus quia sajculoiUo.noh- coni-nuriiscorisensus^elegerit,.nbricficeal'^rbypcafe.
-nuUi irionaehi'vinditahant falsas'"sahctbrum Reli- Et"qriisquis pfbbaius fuerit p_f corituihaciairiittpUe
quias,ritpiurib'us"ostendit.HugoMeriardus in riotis ' "obtenjperrii^ejudielbus, eumhocpfiiri
ad Goncordiam regularum pag. 124.* Qiia de.re vi-
' dendus" •Amulo ""fuefit^prbbatum^.deVliiie^as^rit^riri-luri
est, prseter _ca£tefos, Lugdunerisis ar- feet"epis'coporuin,dbiecrihtei-ipept.'" •' S0*—""
chiepiscOpusiii epistola ad TheodBblduniepIscopuhi ~"f~-'Iri"capitrilis;CafbliJffia|*urexcefpti
; ex legeLph-
- -Lingonensem.' Pregterpa ea-tumqetas; utBfbwefus
ait in Uhro octavo Annalium Trevirensium, pag".399 gobaifdoriim-cap:":24-legitufj^al^apersona^nqnjia- "-'" ir"r r~'"'''~
:\
'beai-.pptbstgteihaccusg^ [-
postfeiriEeeditionis, Reliquiis undiqu,econquireticlis "''-* (Cqncip:Afficvcan,:^.}^ ,jjt Of-inijg
' -. CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECT. I.
167 , . r 168
OMMBUS. — 46. Item in eodeni, a ut virgines Amaluni a consuetudine prohibere velabseid re e.
hon velentur ante viginti quiriqueannos, nisi ratio- EPISCOPIS 8. — 50. In concilio Neocaesarie e, ut
nabili necessilate cogente h. • nullatenus presbiter ordinetur 9 ante.f trige imum
OMNIBUS 2. — 47. In concilio Gangarense, ut nulli aetatis suae annum, quia dominus Iesus non raedi-
liceat oblata, quae ad pauperes pertineant rapere cavil.ante trigesimum annum E.
vel fraudares ~. OSINIBUS._-,51.In decretalibus Siricii papae ut al-
OMNIBUS SACERDOTIBUS * — 48. Ilem in eodem, ut terius
sponsam nemo accipiatii..
aeclesiastica ieiunia .sine neeessitate raiionabili non EPISGOPIS, JIONACHIS i0, VIRGINIBUS. — S2 Item
solvantur s d. eiusdem, ut monachi el virgines suum prop situm
SACERDOTIBUS. —49. In concilio Acironense inven- orimimodis observent |i.
•lum 6 est in eos qui cum quadrupedibus velmasculis OJINIBUS li.<—55. In decretalibus Innocenli apae,
contra natui-am-peecant,dura et districlapenitentia. ulpaxdetur ab .omnibus, confectis Christi saera-"
Qtiapropterepiscopi et presbiteri, qtiibusiudicium pe- . mentis i. ,
nilentiae iniunctum v est, conentur omnimodis hoc SACERDOTIBUS.—-S4. Item eiusdem, ut k no ina 12
VARIAKTES LECTIONES.
"" * deest 1. omnibus 4. B. " saluantur 1. 6 inuecti m. _5.
ldeest 1. 4 deest1. recipereuel.laudare2.
'iniunctaml. 8 deest vox, et pergit 5 c. 9ordiiietl. 10 M. et V. B. l-\0. sacerdotibus 5. i2no 'ne 1.
NOTiE. -
servi vel proprii liberti ad accusalioneni non -admit- B J communion.emsuscipiantur. Disculiatur aut m et
tanlur, vel omnes quos ad accusauda publica crimina vita eorum quoefuerit lempore pcenitentiae, et ita
leges publicse non .admittunt; omnes etiam infamiae hanc humanitatem coiisequanlur. Quod si qsii per-
maculis aspersi, id est, histriones, ac lurpiludinibus severantius abusi suntjhoc crimine, - prolixius mpus
stibjecloe personaj, hajretici etiam, sive pagani, sive habeant submissioni. jQuoiquot vero exacta iginti
judsei. Sed tamen oninibus quibus accusatio denega- annorum aelate, et uxores iiabentes, in hoc rimen
-tur, in causis, propriis accusandi liceniiam.nondene- inciderunt, viginli quiiique annis pcenitentia a ta, ad
gandam.— (Gonc.Afric. can. 97.) Jteni placuit, quo- communionemoralioniiiii tanluriiadmittaiitur: in qua
tiescunque clericis ab accusatoribus multa crimina communione orationisjaltero quinqueiinioper nran-
objiciuntur, et unmn ex ipsis, de quo prius egerit, tes, plenam communionem cum oblalione rec piant.
probare non valueril, ad csetera jam non adniitlatur. Quodsi aliqui et.uxore^ habenles, et excedente quin-
a Vide Rugonem Menardum iu riotis ad librum quagesimumsetatis suaeannum, in hoc prolaps sunt,
Sacfamenlorum, pag. 211, et Carolum Dufresnium ad exilum vitcelantum comnniiiioneininerean ir.
in notis ad Annaiu Comnenam, pag. 419. BALUZ. s (Conc.Neoc. can. 11.) Presbyler ante ,l iginta
J)(Conc.Afric. can. 95.) Item-placuilut quicunque aunorum _etaiem,quamvis sil dignus, non ofd nelur,
episcoporum necessitate periclitantis pudiciticevirgi- sed observet usque ad praeflnitumtempus :~Dminus
naiis, cum vel petilor potens vel raptor aliquis for- enim tricesimo anno baptizatus esl, et tun prce-
midalur, vel si etiam aliquo inortis periculoso scru- dicavit.
pulo compuncta fuerit, ne non yelata moriatur, aut i» (Siric. c. 4.) De conjugali violalione re isisti,
exigentibus parentibus, aut his ad quorum euram p'si ( desponsatam alii puellam alter in matrimo 'opos-
perlinet, veiaverit virginem seu velavit intra viginli sil accipere. Hoc ne flal jiiodis omnibus inhi emus;
quinque annos setaiis, non ei obsit concilium quod de quia illa benedictio; quam riuplaesacerclos i ponit
islp annorum numero constitutum esl. apud fideles, cujusdam sacrilegii instar est, i ulla
0 (Conc. Gang. can. 7.) Si quis oblationes frucJ transgressi.onevioleiur. ,
tuum Ecclfesioe debiias voluerit extra ecclesiam acci- i (Siric. c. 6.) Prseterea monachorum quosd m at-
pere vel daie praeter conscienliam episcopi, et non que monachum, abjecto proposiio sanctitatis, n tan-
magis cum consilio ejus cui hsec credita sunt de his tam protestatis demersosesse lasciviam, ulpri clan-
agendum putaverit, analhema sit. culo,velutsuh manaslerioru_api.a-texlu,iIlieilaacsa-
d (Conc.Gang. can.^id.) Si quis eofum qui iu crilega seconlagionenjiiscuerint,poslea vero i " abru-
.proposito sunt contineritiaj pra_ter necessitatem.cor- 1 ptum conscientia_desperatione perducti, de licitis
poralem superbiat, etjejunia eommunia, quae lolius complexibuslibere rilibs procrearint: quodetp Mieae
Ecclesiae traditio celebrat, putaverit dissoivenda, leges et ecclesiasticajura condemnant. Has igi urim-
perfeclam scientiam esse apud se judicans, ana- pudicas detestabilesque personas a monaste iorum
thenia sit. cnetu ecclesiarumquej conventibus eliminand s esse
e Fiodoardus lib. m, cap. 21, de epistolisHincmari: mandamus:qufltenusre.trusaei'nsuisergastulis, tum
Joannis,Roihomagensi,respondensad inlerrogationeih facinus continua lamentaiionedeflentes,purifi atorio
ipsius de quodam cierico qui ad ~Ecclesiamquonddm, , possint pjenitudinis igne decoquere, ul eis el ad
promotus regendam, ordinari per mtatemrite non po- moriem saltem, solius misericordiqe intuit , per
terat. BALUZ. D communionisgratiamipossit indulgentia sub enire.
f (Coiic. Ancyr. can. 1S.) In titulo Graecaverba i (Innocenl, cap. 1.) Pacem igitur asserisan econ-
htec Surit: n_p. TMV fecla mysieria quosdain populis imperare, v 1 sibi
viS.u).oyevop.i-j<i-v,
K),oysu<7«(_.vwv,
quse nos latine possumus dicere : De his qui irratio- intet sacerdotes tradefe, cum posl omnia, qu ape-
nabiliter versati sunt, sive versanlur. Sensus autem in rire non debeo, pax bit aiecessario indicend ,- per
hac sententia triplex esse potest, qui ex subjectisi quamconstei popuhmi ad omnia quaj in m steriis
conjicitrir, aul de his qui ctim peeoribus coilu fni.vli aguiitur atque in ecclesia celebrantur prajbuis e eon-
sunt, aut more pecuduin incesta cum consanguineis sensum, ac finita ess'e pacis concludenlis si lacula
commiserunt,tiul cummasculisconcubuerunt (liucus- demoustrentur. !
que etBened: tib. m, c. 556, qumapud lsid. desideran- k Augusiinus in collatione in Carthaginensi 250 :
tur). Quotquotigitur ante vicesimum aetatis suse an- e.In ecclesia sumus iri qua Ca.cilianus episc alum
num tale crimen , admiserunt, quindecim annis ini ' -gessit et diem obiil. Ejus nomen ad altare eciia-
poeriitenliaexactis, orationi tantum incipianl parti- • mus. » Vide S. Gregbrium lib. m, indict. 12, episl.
. cipari; et quinquennio altero in communione sim- 57. CoricilhmiTuligierise 1 habitum circa annii 10-iS
plici perdurantes, post vicesimumcum oblatione adl « nec inter fidelesmo tuos eorum nominaad crum
169 - CODEXDIPLOMATIGUS. — CAPITULARIA.— AN. 789. 170
puplicenon recitenfar anteprecem sacerdotalem a. A EPISCOPIS 'S.— 58. Iteni eiusdem, utsi quis sacer-
EPISCOPJS S SACERDOTIBUS. — 55. Item eiusdem s dotum contra constiluta decretalia praesumptiose
ut nuUisacerdotumliceat ignorare sanctorum cano- agat, et corrigi nolens 6,.ab offlcio suo- submo-
numinslituta h. vealur e.
EPISCOPIS. — 56 a. In decretis Leonis papae, sicut • EPISCOPIS 7. — 59. In decretis Gelasii papae, ut
et in Sardicense concilio, ut episcopi alterius cleri- nuUus episcopus viduas velare praesumats f.
cum ad se non solliciterit,-nec ordinent °. EPISCOPIS9..—-Haec enim, dileclissimi, pio stu-
EPISCOPIS 4. — 57. Item eiusdem, ut.mriius episco- dio et magna dilectionis intenlione vestram uniani-
pus servumalterius ad clericatus oflicium sine do- mitatem ammbnere studuimus, quae magis necessa-
i-iini sui voluntate promoyere praesumat: Et hoc ria videbantur, utsanctorum palrum canonicisinsti-
GaugarenseconciUumprohibetd. - tutis inhaerentes, praemia cum illis aeternae feUci-
VARIANTESLECTIONES.
^E.ctS.B. 2in decretis Celestinipapae B. - capp. 56.-60 desunt 5. 4 deest 1. " deest i. cnolesl.
'ileml. 8 hiclLSgbsQuedistinctioneperguntcodd. 1, i'. - ilem alia
capitula b.
. \ " - NOTJE.

altare reeilentur. J Ponebant super altare nomina Tibri deseripfuni ex quodam veteri Codice, in quo
quserecitanda erant, ut patet ex veleri Codice Co- , tribuiiur huic Floro. Ex quq confirmatur id quod
loniensi quemPamelius laudat in tomo secuudo Li- adnofatum fuil-in Petavib, ut' deinceos amhigi non
turgiconEcclesiaeLatinae,pag. 180, hbi ita legebatur: possit
" a quin sit Flbri. BALUZ-. T
« Memento,Domine, famulorum famularumque tua- (Innocent. cap. 2.) De nominibus vero recitandis
rum et eorum quorum nomina ad menioiaridum antequam precem sacerdos faciat, atque eorum obla-
conscripsimus,ac super -sanctum altare tuiim con- B• tibnes, quoruni nomina recitanda sunl, sua oratione
scripta adesse videntur. Quae verba legisse se in commendet, quam supeifluum slt, et ipse pro tua
ahquot antiquis Codicibusreferl eminhntisdoctrinae, prudentia recognoscis; ut cujus hostiani necdum Deo
pielatis, dignilalisque ac immortalis memoria. vir offeras, ejus nomen ante insinues, quamvis inco-
JoanriesBona, cardinalis,"lib. n, Liturg., cap. 11. gnitum illi nihil sit. Prius ergo ohlationes sunt com-
Probatur etiam islud ex vetustissimo"libro sacra- mendanda., ac tunc eorum nomina quorum oblatio-
menlorummonaslerii Gellonensisin Septimania, ubi nes sfint edicenda; rit inter sacra mysieria nomi-
ita legiiur, cap. 516 : « Praeteiide,Doniine, miseri- nenlur, nonjnteraiia quaeanle prajmittimus, utipsis
cordiam tuam famulis "et famulabus luis quorum mysleris viam futuris precibus aperiamus.
commemoralionemaginms, vel quorum nomina ante h (Cmlestinus,distinct. 58, can. 4.) NuUi saeerdo-
sancto.allario tuo scripta adesse videntur, quoruni lum suos Iiceat canones ignorare, nec quidquam fa-
numerum et nomina lu solus Dominus cognoscis, cerequod Patrum possitfegulis obviare. Quaj enim
dexleraj coelestisauxilii, utie toto corde perquirant, ' a nobis res digna servabitur, si decrelalium norma
el.qui digne poslulant assequantur, et animabus fa- constitutorum pro aliquorum libitu, ' licentia,
' " populis
mulorum famularumque tuarum omnium fideliiim permissa, frangatur ? .
cathoUcorumortiiodoxorumqui tibi placuerunt quo- « (Leo,Jc. 59.) Alierium clericuni, invitb episeopb
rum commemoralionem agimus vel quorum-nomina ipsius; nemo suscipial, nisi forte ex placilo chari-
ante sancto altario scripta adesse videntur, remis- tatis idihter dantem accipienlemqueconveniat. Nam
sionem cunctorum tribue peccalorum, induigentiam gravis injurisefeus est qui de fratris ecciesiaid qribd
quam semper bptaverunt pia. supplicaiionis conse- C estuliliusaulpretiosius, audetvelallicerevellenere.
quantur. PerDomirium. i-Ex quibus locis videtur Itaque si intra pfovinciam' res agitur, iransfugam
coliiginon consuevisserecitari nomhia singulorum, clericum ad ecclesiam suam metropolitanus redire
sed omniumiri aversione, eorum videlicet qui in al- compellat. Si autem longius recessit, lui prsecepii
lari coriscripli erant ul presbyler celebrans"de his aucioritate revpcabitur, ut nee cupiditati nec- ambi- •
p.raecipuecogitaretinoblatione sacriflcii.In eelogis tioni occasio relhiqualur. . - .
lamen Amalarii legimus sevoCaroli Magnisuetuni in d (Conc. Gang. can. 5.) Si quis seimim oecasione
ecclesus nostris fuisse recitari nomina fidelhmi,vi- religionis-doceat dominumsuum contemnere et ejus
vorum et defunctorum in ea missse parfe quam nos ininislerium deserere, ac non potius. docuerit eum
canonem appellamus, non quidem in aversione, sed domino suo hona fide et cumonini " honorificentia.de-
pronuntiatis singulorumnominibus. Aliquando no- servire, analhema sit. ...._,
minum fecitatio iiebat a suhdiacono retro altare. e (Leo. c. 5.) Haec ilaque- admonilionoslra de-
Probatur istud ex libro Sacramentorum in editione nuritiat, quod si quis fratrum contra lisec constituta
-
Menardi, pag. 264. Subdiaconi a relro altari, ubi_ venrie tenlaverit, et prohibita fuerit ausus admittere,
memoriam vel uominavivorum el-morluorumnoriii- a. suo se noveril olfieio submovendum,nec commu-
naverant vel recitaverunt, procedunt post diaco- nionis noslraj futurum esse consorlem. qui.socius
num. J Auctor exegeseosin Canoriemmissae: « Cum esse non voluit disciplinae. Ne qiud vero sit quod
primum dicitur, Mementp, Dqmine, famulorum fa- prseterhiissurria nobis forte credatur, omnia decre-
mrilarumqueluarrim,^et si.c deinde subjurigitur, et lalia consti-ula, lam heatae recordationislnnocentii
oriinium circumadstantium, manifestum est quod w\quam omnium.'decessoruin noslrorum, quae de ec-
quasi quidamlocus sit ubi aliquibusspecialitermo- clesiasticis ordinibus, el canoniim promulgata sunt
minatis, etiam caiterorum qui assistunt in eccle^ia disciplinis, ita a vestra dilectione cuslodiri debere
commemoralio adjungatur: in quo uiique loco' aut mandamus, ut si quis in illa commiserit, veniam sibi
liberum est sacerdoti quos desideraverit peculiari.ler deinceps^hoveritdenegari. . -
nominare et nominalim Deo coinmendare, aiit certe f (Gelasius, c. 15.) Viduas autem velare. pontifi-
illud ab antiquis observalum es.t ut ibi ofierenliuiri - cum nullus atientet: quod nec auctbrilas divinade-
nomina recitarehtur. i Exegeseos islius auctorem legat, nec-canonuin forma praestituit. Non. est ergo
:esseFlorum reppfi.notalum manu. clafissimi yiri penitus usurpandum, eisque sic ecclesiastica/sunl
PauliPeiavii senatofisTariSiensis. Inter schedas au- iriferenda praesidia,ut nihil committatur illicitum,;
lem Pelri Francisci Cliiflieiii reperi initium islius
PATROL.XGVIL ,6.
m B. CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECTIOPRIM&. 47&
tatis accipere mereamini. Scil namque prudentia A distantia personarum, quia Dei iudicium est. rimo
veslra quam terribili anathemalis censufa- feriuri-' namqueiudici diiigenter discenda est lex a sap eriti-
trir 4 qui praesuinptiose cbntra statuta iiniversaliumi - bus populo conposita, Ineper ignorantiam a ' ve-
coneilioruriivenire audeant 2. Quapropter el vos di- ritatis errel. Et dum iUe rectum intellegal iudi irim,
ligeritiusarinnorierims,ul omni intenlibne iUudorri- caveat ne decUnet, aut,'per adolationem aliqu rum,
bile execrationis iudiciumvobis s cavere sludealis, aut per amorem euiusiibet amici, aut perjfin rem
sed * ihagis "canonicastaluta 's sequentfes,et pacifi- alicuius pptentis,. aut propter praeinium a rec j iu-
ca unitate iiileii.es",ad"aeterna pacis gaudia perve- dicio decUnet; et honestum nObisvidetur, ut *?iudi-
nire 6 digni "efficiamini'.Sunt quoquealiqua s capi- ces ieiuni causas audiant"el discernant.
tula quae riobis 9 ulilia huic praecedenli ammonitione OMNIBUS. — 65. Iteni habemus in lege, D mino
:
subitirigere"visasunl. ", praecipiente":Non periurabisirinomine meo, n - pol-
OMNIBUS. — -60. Primo omnium 10, ul iides [ca- luesntiinendoininiDei tui, et nec adsumes nom.nDo-?
thoUcaali: episcbpis"u, presbyferis. diligenter lega- miniDei tuiin»j<_MW!7."i8..Ideoomninoammonend sunt.
tur, et omni populo praedicetur; quia hpc primum omnes diligenler, ut caveant periurium, non olum
praeceptum est domini Dei omnipptentis in lege : iri saricto euangelio,i yel in altare, seu in sanc orum
Audi, Israel, quia DominusDeUsluiis "DeUs unus est. jg' reliquiis, sed et':iri:commiiiiiloquella; quiasu t ali-
Et ut iUe diligatur ex toto corde, et ex iota mente, qui' quiper cariiatehiTet veritaiein iurant; t ea-
et ex tota anima, et ex tota virtute nostra. veant se a iuramento 20!nominis Dei, et nesciun quia
OHNIBUS. ls. — 61. Ut pax sit et coricordiaet uni- idem Deus quod est caritas et veriias, dice elo-
animltas cum omni populochristiano, inter episco- hannc apbslolo,quia-fleiw cariias esf.Itein Ip e'Bb-
pos, abbales, comites,hidices, el omnes ubique seu niirius in Evangelio: Ego "sumvia et verita . Ideo
maiores, seu minores persbrias;' quia nihil Deosine qrii'iri yeiilaie et caiiiate iurat, in Deoim-at Ilem
paceplacet, nec munussanctae oblationisad altare, caveridurii est ne farisaica:'S1 superstitibne' liquis
sicut ini euangelio ipso "Domino praecipiente legi- : plus aurum honoret quam altare; ne dicat ei oriii-
mus;'quia-et illud secundumriiandatuihest irilege: rius*: Stulte et caece,\quid est maius, aurutn el al-
Diliges ls proxiinum tuum sicut te ipsum. Ilem in lare quoilsarictificaidurum ? Set et rioriishbn sturii
Euarigelio":Bqatipacifici, quonianifilii Dei vocabun- videtur, ul qui in sanctis h habeat irirafe, ho ieiii-
tur. Ef iteruni : In lioccqgrioscenibmnes qiiiatnei nusfaciat, cum omni bonestate et tiniore n. Et
discipuliestis, si dilectionemhabueritis ad invicem.In sciat "sefalionem redditurum Deo uriiuseuius ueiu-
hoc enim ,iI>praeeepto discernuntur iiUi Dei el filii ramenti, ubicumque !*sit, siveintraaeclesia , sive
diahoU; qriia » fllii diaboli semper disserisiones et(G extfa aeclesiam.Et -- ut parvuli, qui sine rati nabiU
discerdias moyere satagunt: filii auteiri Bei seniper aetatesunte non coganturirirare, sicritGiintbb "ngist
• iadimt.
paci et dilectioni student. pt qui seniel ipefiufatusfuerit, nec testis
OSINIBUS l6.—62. Ut quibus daf,aest potestas iudi- sitposthaec,nec ad saeramentumaecedat,dne in sria
candi,iusteiudicent, sicut scriptum esf: liisle iudicate, causa vel alterius iuratorexistat2C.
filii.hominum.Nonin muneribus, quia mmiera exce- . OMNIBUS 26.— 64; Item hahenius in lege omini
cantcorda pfudentium, etsubverluni verba iuslortim. Eo.andatum: Non auguriamini; eljn deuleron riiio :
Konin adolatibrie, nec in consideraiioriepersonae, N'emosit qui ariolos scfscitetur,2' velsomniao ervet,
sicut in deuteronomiodictum est: Quod insiumest vel ad auguria intendai. Item : Ne 2Ssit tna ficus,
iudicate.' Sivecivessit^Htte,siveperegrinus, nulla - sit nec incantalor, nec p'tliones 2.9 e consultor 8 . Ideo
" '
'"•
/_ VARIANT^ES" LECTIONES. _ • • _
1 ? ferientur 2, feriantur 4. 2 audent B. - deest 1." 4 Et B. * instituta 2. 4. B._ ° venire B. 7 di-
gnemini'2;4. - 8 alia"4. B: svobisB. 10o. admonemusut B. u e. etp.|_5. 4..5 c. '- deest1. ls di-
" nuUus1. 'iS liltimdcapiiisverba inter leges'Lan_ob.K.
Ugis 1. 14euml. i8 deest1.19 16civissit 4.20B.
31. cap.i% Mwr.habentur. vacuum 1. iuromento l._ 21farisiaca 1. 2.; 22quicumque 2. --q "aese-
quunttir inter Langobardica edicta liabentur cap. 39. Murat. 2i buhtgodingi 2. gundbodirigi4. onebii
digni 5. gunebodigiii3 c. B. gundebanda
26 lege27viuentes Amb. s. gundebada
ss
1. v. V. )Tii.E. ,2C'e.ni i acci-
piat poeniteriliam V.Vn.E. deest 1. _ suscitetur 1, 2. riemo 3, 18. ' 29phi.lbnesl, pitto ies: 4':
S0consolator 1, 5J; corisultur2; consiilatur4. "'' '
pythonisS.
'"" '
:
NOT_E. i. .
a Eginhardus, epist. 62.. Daemonesquippe,ut ma-;B Rfeginonem,pag.590.
nifestissiine patet,-dissensioneet perturbatione bo- c Post haecverba sequitur in vulgatis edit nibus
noruin hominmngaudent, et discordiadeleclantur.. Capitularium, sicut Gpriebbdignifdcitiiit. Cer rii est
Sergius H, in epistolade Vicariatu Drogonis: . At autem eam clausulam additam fuisse a'Jo ne Ti-
contra qui bella volunt, quia diaboli filii sint palam lio. Non exslat enim in vetustis exeriiplaiibu Anse-
datur intellegi. » gisi, neque iri edilioiie BasilefehS'i:''Pari cfentia
h Haecest vera lectio, quam exhibent pmnia fere eam cbrrectores Roiriani addiderurit !apud ratia-
vetera exemplaria. In uno tameii Vaticano,>.iri Me- iium,' ut illicmonuimus. * ^ide 'etiath notas ""'
a' ''Regi-
.tensi, et in Camherpnensi legitur audet jurare. rioriem, d pag. 590. |
Quam lectionem habet etiam Regino, el post eum Haec43tquae sequuntur nbn exstant in Codice
Burchafdus, Iyo et Gratianus. Burchardus porro Colbertirio,sed ista faiitum': cbnira Ecclesi "' • ' m, vel
pro sua audacia constitutionem hanc tribuit papae cleiicorumaccusatorexistrillB&Liji,:'
*e In Codicibusregio",Tfeceiisi,:Tiliano,
CorneUo,quia nolebateam laudare ex libris Capitu- uano,
larium.^Videiiotas ad Gralianum, pag. 532, etad uno Sangalierisi,ef in meo' legltuf cdnstilMo'iteiri-
m CODEXDIPLOMATICUS. — CAPITULARIA.— AN. 789. 174
praeeipijnus,ut* a cauculatores nec incantatores -, A EPISCOPIS -, OMNIBUS C.— 66. Item ut homicidia
nec h tempestariiyel obligatores non iiant; el xtbi- infra patfiam; sicut in"^lege"Dbmiriiihtefdictiirii'est,
cumque sunt emendentur, vel-damhentur. neccaiusauitiohisnec avaiitiaeriec latfociharidiribn
Item o de arboribus vel petris vel forittbus,ubi ali- flant.Et uhicumque inventa'_uerint,"'_i.'8'ihdicib'us
quistulti luminaria vel alias observatibnes faciunt, nostrissecundiinflegeni ex noslrb mandafb vindi-
omnino mandamus , ut iste'pessimus ususet Deo centur.Et;nbn'jbccidatur hbnioVnisilegMiulJente..'
execrabiUs, uhicumque invenialui., toUatur etdi- OMNIBUS 9. — 67. Ilem et fufta et iriib_t'a•'conu-
straalur. ••- -- ' bia, necnbnet.falsa testimonia,'sicut saepfefbgavi-
OHNIBUS S.—:65.Itempraedicari necesse est: quan- mus, prohihete diligenter, sicut fet lex"Doniih'iprb-
:•,< '•-;"
hibet. •'-. -:
lum maluinsitodiumvelinvidia;ijuiainlegescriptum
OMNIBUS. — 68. Et hoc cum magno studio ammo-
est: Non oderis frqtrem tuumincorde luo,sedpublice
argues eum. Item Ioharines evangelisla : Qui odit nete. 10, utfilii'honorent
- parentes suos,-quiaipse
' ei mairem
:" Si Dominus dicit: Honora pairetn lUuin
fralrem suum, homicida est. Item iii Euangelio
terrain quarii Dbiiiiriks
peccaveritin te frater luus, vadeet corripe eum inter tuam li, ut sis longaevussuper '•'' '"'""'
te et ipsum so(um : et cetera quae ibi leguntur. De Deustuus dabit tibi. ..
avaritia autem apostoluh)legimus dicentem :' Avdri- B- SACERDOTIBUS 12.—69. a Ut episcopi diligenter 13
tia, quae estidolorum servitus, cavendaest. Item de discutianlper. suas parrochias praesbiteros,"feorrim
concupiscentialegitur, quod radix sit omnium ma- fidem, baptisma, et missarum celebrationes,'ut-el fi-
lorum. Et in Jege: Non concupisces4 rem proximi dem rectam leneant, et baptisma catholicuniobSef-
tui. . - " venl, et missarum praeces bene intellegant, et ut
VARIANTESLECTIONES. _
* -nec i. deest 17 zdeesiii' * eoncupiscisi. '.** deestB. Idedsti. T deest 1,3. _8 ad
lutneci9. 1S
2. -deesti. 10 admonendum estB. "tuum 1. ™deesti. diligenlur 1.
. 'NOli-. ...
h
que in ethtione Rasileensi. In altero SangaUensi, tes Qui fulgura et tonitrua aliasque aeris tempesta^
Phitones cbnsulaiituri^eteres librarii siepe.confun- excitare;sfeposs'e-prof!tebaritiif.'Videnotesadli-
debanl vocabula cqnsoidtio; •cons'dtai\oi,-conlatio. brum Agobardi de Grandine etToiiilriiis/^ag.-es,
Utendum est exempjis. Nam hihceruditipossuntirir j.etRegiiionem, lib. n, cap: 355, 355.'"ID'. • " "
lerduiri emendare corruptps veleruni Auctorum di- « Vidfesancium Gregoriumlib. vii, lhdicl:.l,""epist.
bros. Petrus PitlKfiusin. notis ad collalionem ieguin „u 5; sanctuih Eligium ih IibmiUaedita intdirib quinlo
Mosaicariim,pag. 151; Consultalionisvet. consoiatio- SpicilegiiDacherianiipag."215,21T; Rfeginbhenilib.
nis. Quomodoet in-qptimoServii exemplariscriptuin iij cap. 558; 359. Ubi videnbtas. Videeliam cripitula
est eo tqco, lib. ui Mtteid, Augurium 'est exquisita data presbyteiis, quaeSrimondusdfescfip-jit '' ''-•'•'-
ei vrifi-
deoriimvoluntasper consolationemaiiiumaut sigiiorum. canoietGasihensiGodicibus.il)'!, "" '-'.'• '*-:t-
Fauslus Reiensis epistbla' quinta :. Pro cufus.timore •d;Sapienlfer'sarieac pruderitferista juhet Garbius.
1
ret attibreconsolatioipsa iractatur. Ubi legendum est Narri qui ad presbyterli gfaduni aspifabaritvlitieris
consultatio.-Sic ia epistpla-21 Hormisdaeconsolatib tandiu dahant operam donecridordinatioherii.perve-
dicitur quaeconsultaiiodicla fuit iu epistola 17. Gum nissent, et titulum^ ab episcopo suscepiss.eril.Ppstea
autem llbrarh duhitabantutra leclio.pra.f'erfenda esset, plerique litteraram stridia omiftebant; ut patet ex
utranique ponebant;-;ut in epistola 36Hihcmari; pro Flodoardo lib; m, cap, 28, de Episiolis 'Hincriiari:
diveisorumPdtrumconsolalionevelcoiisultalioneMvm . Item pro quodainpres.yierb-qrii..ea qjiaede*suo
in opusculo*45capitulorum, cap. ^25et~,45, legitur ministerio quoridam didicerat,- pbst ofdihaiioriem
simplicitfef,pro divefsorutn- Palrum< consolatione. suam per incuridm fueraf 1 oblitus.,Itaque' episcopus,
Sumptus festautem Iste locus ex decretoGelasii de eum dicecesim suam cifcuibat, 'petfere tehebatur- a
libris canoniciset apocryphis, ubi pro' eo quod Hinc- presbytero ~'Si EpislolamefEvahgelium betie iegere-
marus hic habet:co»so.«..o.ie,N.icolaus.primus cbn- possit alque saltem adiitteram"ejus senstfni riiani-
sultatione-}os~iitin epistola 42 ad archiepiscoposet festare,.ut legiturin inqulsitione qu_3'fexstatliri"libro
episcoposapud Gallias conslitutos, cujusparlem re- primb ReginonisMeecciesiasticis discipliiiis. Rediit
ferl Gralianus, dist. 19,-cap. Si Romanorum.In lege deiiidehaeclemporumhifelicit*as,utColligitufexrifa-
Rurgundionum,tit. 60, §1, legitur : nova legefutu- v tione-26'Isidori Ckiii episcopiFulginafis iii sefmo.
ris temporibuscoiisuidttirfPrb quo Codex Bigotianus nem Dominiinirionte habitum, ubi optimiis ille. epi-
habet consolatur.Apud SanctumAmbroskmisermone s_copiissicriierQmsuum alloquituf rcDalfe pffefefea.
sexto legitur :~shie dliqua-prmdicalionisconsolalione operam ut eosinli.tterariim studia progressus iaeia-
dimiserim. Hic verp vetustissimus Godex ecclesiae tis -.utin divini.slectionibusversriri qubtidie"et"eadn
, Lugdunensisiiabet cohsuiaiione. Sic lib. v Capitula- ipsis"conficere spalia possjtis quaevestii ordinishb-
rium, cap. 35, pro eo '-ipiddquidarii Codices legiint _minibus sunt consentanea.*Alioqui ne exspectet qriis-
consuiianduniialii'coiisulendum,Normannicrisetunris quani vestriimSe.adsacros ordines esse a me hipmo-
SangaUensishabent consulandum.Plura exeriipla-si vendum qui eaquaj leget, sallem iiisanctoriimEvan-
quis requirit,'consulat S_3_tiasiuhi ih riotis ad Julium. geliorum contextu, non sitidonfeuS iiitellig'ere.""Nam
Capitoiihum; pag. 92.*IUudiarilumaddam", dictum hoc itivisendarum Parochiafum teniDofe ilehiiriem
aliquandbfuisseconsuldre^vocbnsptari.Forturiatus, fere sacerdotem reperi qui ea quaelegeret, sciret ih-
iib. IV,cap. 6, ''in Epitaphlb Exotii episcopi civitatis . terprelari. Ea de causa hanc saluberriniaih 'Coristi-
Lemoviciriae*:' '"-; '"''', tuiionemin Synodosua ahno 1547. Edidii":'«' Illud
' Sed
quia non licuft,pdpuluinspesconsulatilla , in primis, quod multorum, ne dieam rimniuni, riialo-
' '-' vexit aijastra rum inEcclesiaChri_licausa-e_t;"caveatuf, he tenie-
•'-r'"--'-'•" promeri.tis
-Huncqubd " '.: '" ~ Odes...
'BALUZ.
"
re ac sine judicid sacerdotes
a Ita plerique Codices..Alii, calculalor.es.Regius, ad curamanimarum.- Nam inrecipiantu'r,'pfa.s'ertim
hac vifeitatione-depre-
Tiecejisisj:efhieus," auguriatores. Vaticanus.unus, hendiirius maximam in eis igrioraritiam,uirhbiiiiuil
Colbertirius;"et-unus Sarigallensis, auguratores, ID. nonsolum nihil eorum inielli^knt auseIbgunt^vefuiB
175 B. CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECTIO PRIMA.' 176
a psalmi digne secundum divisionesversuum modu- A , honore serventur; et ut secularia negotia v vani
lentur, et Dominicaroorationem ipsi inlellegant, et loquia in ecclesiis.non aganlur, quia domus i si do-
onmibusipraedicenl intelleg-endam, ut quisque sciat - mus orationis debet esse, non spelunca lalrbn m; et
quid petat a Deo : h et ut Gloria Patri eum omni ut intentos iiabeant animos ad Deum quando eniunl
honore apudomnes. cantelur; et ipse sacerdos cum ad missarum sollempnia, etut non exeanl an e con-
sanctis angelis et populo Dei communi voce Sanclus, plelionem benedictionjs sacerdotalis.
Sanctus, Sanclus decanlet. Et omnimodis dicendum "SACERDOTIBBS'.— 71. Sed et hoc Uagita usve-
estpresbiieris et diaconibusul ° armanon portent, sed •stram d almitatem, ut ministri aliaris Dei su m mi-
magis seieonfidantl in defensione Dei quam in-armis. nisterium bonis moribus orneut, seu *"alii c _aonici
| ALIQUID SACERDOS 2, ALIQUIDPOPULUS ~.'— 70.' Item observanliae 6 ordinesT v, vel monachici B pro ositi -
placuit riobis. ammonere reverentiam vestram , ut congregaliones 10« objsecramus,ut bonam et proba-
[ unusquisque vestrum videat per suam parrochiam, bilem " haheant conversationem, sicuf ipse Domi-
. ut aecclesiaDei suum habeal honorem, simul etal- nus in Euangelip praepipit: Sic iuceat lux ve tra co-
taria secundum suam dignitatem venerentur, et non ram hominibus, ut videant opera vestra bona, t glori-
sil domus Dei et altaria saerata pervia eanibus, et ficent Patreni vesirum qui in celis est; ut eoruni
ut -vasa sacrala Deo cum magna veneralione ha- bona conversalione multi protrahantur ad se vitium
beantur, el ut sacrificia sanctiflcata cum magna di- Dei. Et non solum servilis condilionis infante , f sei
ligentia ab eis colligentur qui digni sunt, vel cum etiam ingenuorum filios adgregant sibique so ianti 2.
- VARIANTES LECTIONES. ;
1 confident 1, 3; se deest B. s sacerdotibus 3, B: ,3 omnibus 5, B. totd rubrica deest 1, 4. 4 eesti.
"seuetB. 6 observantia B. 'ordinis4.fi. s monachi 2, 5, 5c., 4. B! - proposito B. i0,co secra-
tionis B. - - " p. vilam et c. h. B. 12adgregent s. socient i.B.
NGT_E.
ne recte quidem legere sciant. In npnnullis florentis- R apostolica, sed virtute hostili Haistulfum qual meun-
simi istiris regniprovinciis, cumplures in unadomo que.regem Christiahupi oppressit et Italiam omuit,
sunt filii,pfimus destinatur continuandaegenealogiae, atque justitias sancli Petri oblinuit.» Et paul post:
alter sludiis litterarum iraditur ut presbyler esse t Et vos ergo solisbrationibus vestris regnun conlfa
possit : H etudiepour etre pretre ; sic enim foquuntur Nprtmannos el alios inipeteiites defendite, et ostfam
vero ordinati sunt in defensionemnoUle ~Contra sanctus _ mbro-
parentes. Ubi gradu cujus quaerere.
causa"accesserant ad studia litierarum, libros dein- siusin senn. 86: . Ubisuntqui dicunt plus qu m pre-
ceps non traclant, sed viiam in otio et silenlio per tio ces sanctorum hominum arma posse ? Ecce"u a ofa-
summam ignaviam et inertiam transeunt^ partim Elisaritottim exercitum vulneravit, et unl is pro-
tabernas ingredientes bibendi et edendi causa contra pheta. meritis omniuni est hostium numerus aptiva-
sahctoruin canonum instituta et capitularia sanelio- tris. . In legibus Edouardi regis Anglice,quaj in ap-
num, paftim venalioni et aucupio ludoque pperam pendice Bedaeeditaesjnit, legitur, cap. 11, Ec Iesiam
dantes contra veterem discipliiiam. Vide concilium Anglicanam et etiam omnem terram quaein. ominio
Cloveshoviae,cap. 10. RALUZ. Ecclesise erat, ubicunjjue jacebat, liberam et immu-
a Auctor VitaeAlcuirii: . Juvenis psalmorum modu- nemfuisseatributoquodDanegeldumvocaban , t.quia
lalionem secrelam non tantum quantum aliam lectio- magis iri Ecclesiaeconfidebant orationibus q am in
nem amaveral. »ID. „ 'armorum defensionibus. » Et Paulus papa, i epist.
i>In codice Rivipullensi sic legitur, hic lociis : 20 Cod. caroUni, qusejdata est ad Pippinum egem,
. Et ut Gloria Patri et Filio er Spirilui sancto cum ait regalis potentiae crilmen plus fidei virtul quam
omni honore apud omnes cantetur : etipse sacerdos r, bellatorum armis praejsidioet fortitudine circ mtegi.
cum sanctis angelis et dominalionibus et pofestati- Elegans porro et festiya esl narralio de Philip o Au-
bus, el coeli coelorumvirtutibus, ei cherubim, et se- gusto et clero Rherrieiisi apud Willelmum Ri lonem
raphim et populo Dei, etc. >ID. in lib. ii Philippidos. Narrat enim Willelmus hilip-
- o
Legibus enim cautum erat ne sacerdoles arma pnm, gravi bello implicitum, subsidium pe iisse a
tractafent, neve agitatores sanguinis essent. Poslea - personis ecclesiasticis pro^ineiae Rhemensi istos
tamen censuerunt principes-debere. iUos reipublicae verorespondisseinhurie modum :
auxilia ad arcendos hostium incursus. lUi vero pre- - Qui prorege suo Regi suffragiasummo
ces suas offerebant. Hincmarus,epist. 9 ad episcopos Fundere cum precibusaiuotse jure"leneri,
Remensisprovineia., cap. 4.. Qua dere nobis episeo- ' Konsolidosdarevel censum,ne posteaforte
Ecclesia;pariantlexjconsuetudine
pis satis agendumestne in consilio quod a nbbis_Rei- damnum.
publicaeritinistri secundum Domini Regis mandatum Meinorabilemhisloriam diaconi ai'ma portanti exhi-
petierint, a nostrominislerio excidamus, etnede au-_ bet vetus charta Landa\iensis; a clarissimo v'ro Gu-
xilio, quantum Deus unicuique nostrum posse dede- Uelmo Dugdalo edita in tom. III Monastici An licani,
rit.ahscedainus, sequentes sententiamDominidicen- pag. 208. ID. I
tis:Reddite quaesunt CcesarisCajsari,etqua? sunt Dei d Ed.. Basil., altitudinem, sed Heroldus r posuit
Deo. In auxilio igiluf prcebeamusarma divina, jejunia,. almitatemm margine-.jSan.etusBonifacius, epi t. 92 :
oraliones, lacrymas, implorationes ad sanctorum suf- - Propterea almitatis vestra. clementiam diligeiter in
fiagia; et auxiliadivina per nos nostrasqueparochias.- Dei nomiile deprecor. [sID.
Cumpefhaec episcopi se exGusarenlapraestandissub- yj e Haec est leclio Edit. Basil. etomniu . vet.
v
sidiis in magnis regni periculis, ministri regii repone- exemplarium,uno excepto TiUano, inqrio sciptum
barit rempubiicam aliis auxiliis indigere, .et Pippinum est : « Obsecramusut|bonam et probabilem v' am et
regem, cum in Italiam profectus est ad defensionem conversationem habea^nt.J Quaesane lectio e slat in
Sedis apostolieae,non ex communicatione apostolica, capitulari Aqulsgranerisi. ID.
sed \irtute hosliii Haistulfum fegem Longbbardorum I Vita sancti Meinwercl, episcopi Paderhor ensis,
oppressisse, Italiam domuisse, justitias "sanctiPetri cap.' 2 : . Pueros lani nobiles quam inferiori con^
obtiouisse. Testis idem Hincmarus.in episl. 41 ad ditionis in scholam cOngregatosin divinae le tionis
Adrianum papam : . Pippinus non excommunicatione eruditione nutrire. ~ ID.
I
177 CODEXDIPLOMATICUS.— CAPITULARIA.— AN.. 789. 178
Et ut«' scolae h legentium puerorum"fiant. Psalmos,,A naslerio veniunl, riori slatint foras ad ministeria mo-
•>notas, cantus, a conipolum,•grammaticamper sin- nasterii miltantur antequam intus Jberiei erudiantur.
gulamonasteria vel.episcopia l, et libros eatholicos El ut monachi ad saecularia plaeita non vadant. Si-
bene emendatos2; quia saepe -dum bene aliqui - militer qui ad 10clericatum accedunt^Squodnos no-
Deumrogare cupiunt, sed per inemendatos,lUirosh minamus canonicam vitam, vblumus utilli canonice
male rpgant, Et e pueros vestros non sinite eos vel secundunTsuam regulam omnimodis vivant, et epi-
legendo vel scribendo corrumpere.- Et si opus est scopus eorum regat vitam, sicut abbas monachorum.
euangeUum"psalterium et missale scribere, perfer OMNIBUS.—75. Ut-aequales mensuras et rectas,
ctae aetatis homines scribant curn omni diUgenlia.". el pondera' iusta et aequalia omhes habeant, sive in
SACERDOTIBUS 6. — 72. Simul,et hoc rogare curavi- " civitatibus, sivein monasleriis, sive ad dandum in
mus, ut omnes ubicumque qui se voto f monachicae illis,_sive ad accipienduni, sicut et in lege D^mini
vilae constrinxerunt, s monachice el regulariter 7 praeceplum habemus. Item in Salamone-, Domino
'
omnimodissecundum vbtuni"suumvivant, securidum' dicente 1S:Pondus et pondus, mensuram et-mensuram
quod scriptum est . Vota vestra reddite dominoDeo odit anima mea.
vestro. Et iterum : Meliusest non vovere, quam 8 non OMNIBUS 1B.—74. Et hoc nobis conpetens et vene-
feddere. Et ut ad monasteria venientes; secundum B ; rabile videtuiy ut i hospites, peregrini, etpauperes,
regularem ordiriem primo in h pulsatorioprobentur, susceptiohesregulares et canonicas per loca diversa
et sic accipiantur 9. Et qui ex seculari habitu iri mo- habeant : quia ipse Dominusdicturus erit in remu--
VARIANTESLECTIONES, .
1 e. discant. sed et B. 2 e. haheant q, B. 3 aliquid 2. B. 4 libiis 1. " hic ,deficit codex 3. ~-deest
1. 7 regulanter 1. '** 8 q. vola non r. 4. q. vovere etnon r.B. 9 eapianl 2, 4; recipiantur B, -" s. quod
1. " accedant 1. item habemus desunt % izdeesti.
- . - "-
SiQTJE.
a Magna Carolo cufa erat de studiis litterfiriim. refert eum Roma discedentem anno 787 secum du-
Itaque Lupus Ferrariensis in epist. 1 hanc ei glonam xisse cantores Romanorutn et grammaticosperitissi-
trlbuit ut studia litterarum pereum cpepta sjnt re- mos et calculatores. Capitula Walterii Aureiianensis
vocari: « Cui litterae, inquit, eo usque"defeyre de-. cap. 22. Vt omnes presbyteri catculandi peritiam
bent ut ceternam ei parent memoriam. >-De schola - habeanl, et suos in idipsum studiose erudiant. Vide
Paderbornensi ab ipso institula sic scriptum est in Chronicon Fontanellense xap.- 15, in tomo tertio
Vita ejusdem sancli Meintverci, cap. 52 :. . Studio- Spiciiegii Dacheriani, et notas ad Reginonem, p.
rum multiplicia sub eo iloruerunt exercitia, et bonae 541. ID. .
indolis juvenes et pueri slrenue instiluebaritur norma eld est, clericos in aetatetenera constitutos, quos,
regulari, proficientes haud segniter jn claustrali dis- cum presbyterorum sumptibus alerentur, nutritos
eiplina omniumquelitterarum doctrina. .-Vide con- presbyterorum vpcabant, ut colligitur ex Capitulari
pilium Valentinum in, cap. 18; Reginonem, lib. 1, „ quinto Caroli Magniincerti anni cap. 5, et ex Capi-
cap. 207, et Maderi praefat. ad Chronicon Monlis- " tulis Hincmari til. 4, cap. 5. Alibi puerorum voca-.
Sereni, sive Lauterbergense, pag. 9. BALDZ. bulo servi intelligunlur,ut apud sanctum Ambrosirim
fcS.Bonifaciusepist.92:. Quidamsuntmbnachiper lib. i de Abraham cap. 9 : Unde et pueros dicimus
cellulas nostras et iniantes ad legentes lilleras ordi- jjuando serviilos~significamus, nonmtatemexprimentes,
nati srint. > Leidradus archiep. Lugdun. in episl. ad sed conditionem.Sic etiairi plerique intelligunl locum
"Carolum M. : . Habeo scholas lectorum, non solum illum ex Evangelio secundum Joannem : Est puer
qui officiorumlectionibus exercentur, sed-etiam in unus hic hqbens (juinquepaneshordeaceos. ID.
divinorum librorum meditalione spiritalis inielligen- f Haecest lectio edilionis Basileensis^et Codicuni
tice fructus consequantur. . .Vide Filesacum, lib. n Remensis, Pithoeani, Sangallensis, Parisiensis, et
selectorum, pag."208. ID. - Metensis.'Normannicus, Vaticanus, Camberonensis,
c Musicas vifielicel. Ademarus iri Vila Caroli, Colbertimis, Trecensis, alter Sangallensis, ,et meus,
cap. 8, ait Adrianum papam ei dedisse, anno787, habent mondslicm.Aliitrionachim.ID.
« Antiphonariossancti Gregorii, quos ipse notaverat - BIta esse, morojit Heroldhs in margine
nota Romana. > Et paulo post : « Omnes Franciae editibnislegendum Basileensis, tamejietsi in contextu posuerit
cantores didicerunt nofam Romanam, quam nunc monachi. Sane fatendum est riiajorem
vocant notam Franciscam. > In vetustissimo libro simpliciter
veterum habere lectionem quam
Sacramentorum, qui exstat in bibliothecamonasterii Heroldusexemplariumparleiri
retinuitin contextu. Eam tamenquam nos
Compendiensis, haee legunlur antiquis characteribus sincerior videtur, habentParisiense,
: « merilis et nomine di- reposuimus, quae
scripta Gregorius praesul Pitboeanum,Remense, etunum ex duobus Sangallen-
gnus, sununnm ascendens honorem, renovavit moni- "sibus.
menta Patruni pribrum, et composuit hunc libellum ID„.
1 Loco in quo noviter venientes*ad conversionem
musiea;artis scholaecantorum per anni circulum.>
Scholaecanlorum mentio est in libro Sacramento- suscipiuntur, sic dicto ^quia ibi non recipiebantur
rum, pag. 65 Edit.Menardi, et in epist. 1 Leidradi nisi postquam diu pulsaverant. Non est opus istud
archiep.Lugidun.-ad CarolumMagnum:. Habeoscho- prbbare exeriiplis. Afferam, tantum teslimonium
las caniorum; ex quibus plefique ita sunt erudili, Gerardi abbatis Silvce-Majoris, ex capite primo de
ut alios eliam erudire possint.» Jubel igitur princeps Vita sancti Adalardi Abbatis Corbeiensis : . In hoc
ut qui ministerio altarium deslinanlur artem psai- itaque loco pulsans et pulsando admissus secundum
lendi et canendi-discant. Ac sane magnam istarum , regulam sancti Benedietiinstituendus,~etc.i ID.
rerum curam eum habuisse docet Eginhardus in i Unus codex Sangall.*,enuiriantuf. ID.
Vita ejus : «Legendi alque psallendi disciplinam i Haecest lectio omnium ferriieveterum exempla-
diligenlissimeemendavit.Eral eiiimutriusque ' admo- rium. In Remensi lanien, in Pithoeano ef in Pari-
dum eruditus. > ID. siensi legitur, ut hospitumperegrinorum,etpauperum
d Eainliardus in Vita Caroli Magni Discebatet ar- susceptionesregulares et Canonici per diversa loca
tetn computandi.Ademarusinioco pauloante laudato hgbeant.Sane in omnibus Ansegisivetuslis Codicibus
179 . , B. CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECTIO PR_M. 1*80
neratione magni diei:..ffos/j.sl eram,e\ suscepistisme.
, A reni alios, mittenjes quod e de celo cecidiss t, riec
2 i0
Et.apostolus hospitalitatemiaudans, dixit: Per hanc f credantur nee iegaritur, sed cqnburentrir rie in
quidam placuerunt Deo, qngelishospitiosusceptis. errorem per taiia scripta populus mittattif." S d spli
EPISCOPIS, ABBATIBUS 8. — 75. Auditum est ali- canpnici iibri et pathpiici. tractatus et saric orum
quas a.ab,balissas,cqntra moremsanclaeDeiaeclesiae, auctorem dicta legantur et tradantur. .
henedicfiones* cum manus inpositique. et signaculp ALIQUID U SACERDOTIBUS, ALIQUID OMNJBUS".78.
sanctae crucis super ;capila virorum _dare, nechon I.temut istimangqnes eti2cotiones qui sine oriirii
et velare virgines cum benedictionesacerdotali, Quod lege yagabundi vadunt peristam terram,.hon inan-
omnino vobis, sanctissimi patres, in vestris parfo- tur vagare.et deceptiorieshominibus agere. N e.isli
chiis interdicenduna essp scitote. . . . nudi cum ferro, qui dicunt se data sibi poe teniia
. CLJSRICIS -. — 76. h Ut illi clerici qui se fingunt.. ire yaganles. Meliusyidetur, ut si aliquid in c nsue- -
habith-yel,nomine mpnachosc esse, et non sunl, om- tum et capitale crimen conmiserinl, ul in uri' joco
nimodis videtur corrigeridosatque emendaridosesse, permaneanl laborantes et servientes et paenit ntiam
ul vel veri.monaciii sinl, velveri canonici sinl'. agentes seeundum quoji sibi canonice jnpositu , ,sit.
OMNIBUS?.—77.1tem etpseudografia et dubiae nar-. ," ,OMNI CLERO 18.—79.[Dtik,cantum "Romanu ple-
rationes, vel quae, omnino contra fidem catliolicam B ] niler discant, ei prdinabiliter per nocturnaie v 1gra-
siint, et 9 epistula pessima et c .falsissima, quam dale officium_peragatur 16, secundum quod. eaiae
d transacto anno dicebanl aliqui errantes et in erro- memoriae
genilor nosler Pippinus rex s decert vit ut
'
VARIANTESLECTIONES. • !. - -
1 hospes 2. 4. B. 2 apostolos 1. 8 e. eta. B. * deesti. " deesl\:~ 6 monachus 1. - ''; deest2 '5 c.-,
4. B. s deest 1. 9 ut 5 d., 4. B. 10comburatur4. cp.niburantur.3 c. B. !f deest 1. le Cottiones 2. B.
seoltones 4. iS desunt 1, omnibus clericis B. " monaciii ut Ansegisus. i8,tantuml. 16iperagan 4.
noTM. ;
legiiur Caiipnici.,Quo etiam inodb Scriptum est iri chiani collecla ex lvoni; et Gratiano et post- ej sdem
edidone Basileensl. BALUZ., . Pbntificis episiolas edita in vulgalis editibriibu con-
L.a yirjllustrlssimusFrariciseus Bosquetus episco- ciiioi-um.Deinde ceftum quoque est caput ill d uon
pus.Mpnspeliehsis,iimhtis ad epistolasInnocentji III, esse alicu.jusGallicanaj^synodijsed Ludovici P i, qui
paig.97, egfegie illustfat boc eaput, adductis etiam illud.sancivit post admonitionemepiseoporum orici-
verliis cpnGilii sexti Parisiensis lib. i,.cap. 43, ex UiParisiensis. Error, liinc brtus qubd 'Biireh rdus,
qriibus iiitelligitur hiinc abusum etiairi poSt istam C qui Gapitulariumaucloritatem laudare hblebat • cuhi
Carpli .Cprislilutionemyiguisse in regho Fraucorurii. hoc caput referre statuisset in sna 1 Collectione tiiu-
Observatibfiespostea eruditissimi antistitis descri- liini.istiuscapilis, utstepesoiet, mufayit,_ ef Eutj-
psit Cliris.tianusLupus in sciioliis ad libruni Tertul- chiaho papcetribuit constitutioneni ' quaeLtidov- a ' Ini-
"liaiiide praesciiptioml)us,.p,Hg:57, ,et .seqii.enii, ribi peiatoiis
i>
eral. ID. . r.
anriotat haiic feriiiheam audaciam occasionem ,et ori- Burchardus caput istud refert ex conc. olet.,
ginem smripsisseex Carbli..-tfarj,eiliih ecciesiasticas ut csolet. ID.
facultates violenta rapfriapqtiaj oinnesFrancici regni Edit. Bavarica et Basileensis, fallacissii a. Iri.
pef iSalliairiap CermainiamEcclesias redegit ad exlfe- • a Id est an. 788. Nain Capifiilare islrid editiin fuit
mairi iiiop^am,atque ita plrires taridem orbavit epi- an.789 apud Aquisgranum. Itaque hic locus infel-
scppis;et clericis, hanc miseriam marisisse"usquead ligi nonpblestdeepistolaquani Adalbertushoei^iieus
apbslpliilumsancti Bonifacii,,et istp medio tempore dp coslo cecidisseet a|i se veriissedicebat, ut esl in
quasdamVabbaiissas, quod episcopos nbnhaberent, aclis concilii Roriianisub Zachaiia; quceexsla inler
ccepissesuas mb.niaiesvel.areet cbnsecrare.Hcecsuril epistolas S. Bonifacii,p. 191. Foiiassis estilla cujus
vefba Lripi. Velieriiauteni jit vir dppttis ista aliquo fragihenta quaedarrifepeiiinterschedas illustr ssimi
veteris cujuspiam Scriptbiis tesiriiibhio cbnflrnias- Viii Petri de Marca, archiep. Paiis., deseri ta ex
sel. Nairi iijubda fecenlibre auctqre iri rebus adeP juodam vet. Cbd. Hispanice Tarraconensis. liam
aritiquis;Sine alicujtis vgtustipiisauctoritate profer- ejusdemargmnenti et ejusdem, ul reor, teinpoiis, ifi-
turj cbntemniturjUlj^ectemonetiilustrissinftisCardi- veni in vetustissinio Codiee ms. bibliolh; Co berti-
rialis Baronius: Niispiahiaiiteriiimpormnius quam in' D nae.ID. I ,
hoc locb sugillata est "memoiia/priricipis queni et --;eJh Append.,Reginonis legitur, «'dicuritin ieru-
ipsi Roma.nipoiitificeS laudibufeproseputi sunl, ;el salem de coelocecidissb. - ID.
ciii aiiiJjliimreslauraiaereiigiOniset-disciplince eccle- f Videlegum.humanarum fortunam. Jusser t Ca-
siasticaeteslimonium apud eosdem pontificespraebuit
sancliis Bonifacius.Sed hic, ut et sa_pealibi,-in.quie- rolus Magnus ne quis ^alsisillis epistolis fide adhi- ,
lurii erga,Francosanimumprodif Lupus, a.nullo np: beret. Oblaia deindeest LudovicoPio ejus- fil' : no-
sirurii nondum,quod sciarii, l_esus,certe.non lacessi- mine Gabrielis archangeUsciipfa. Eam.respuit Bene
tus. Sed ut ad temeritalem abbafissarumredeamus facluni..Et tamen _ejusmemoriam.prpplerea.a -cusal
in hoc ea damnata est auctor AnnaliumF.uldbnsiumadan. 874. _ Si enim,
quae capite damnatur, quoque ut cs_ter,aomittam, hajresi Nicolaitar i fir-
anno.829 in concilioParisiensJ, ut diximus, el ppsl- inqait,
ea a Ludovico Pio, cujus decretum exstat in addi- miter et viriliter.resititisset, et monilaG hielis
tione seeunda. capitularium cap. 16 : Simile dpct.e- archangeli, qu_e Einhardus abbas duodecim.,caitulis
tum, inquil\ Christianus Lupus, Isidori Mercqtbris servare compreliensa ei obtulit legenda et faciend',- ob-
cotiectioascribit sqnctb pbntificiEutychiano. At cer- curasset,, forsilan laUanon paleretur. ID.
tum ;est.quqdsit alicujus , Gallicatue synodi. An sit 6.In CodiceThuano iegitur decretavit, in M ensi,
sextq Parisiensi anierius vel poslerius, ignoro. Multi- decrevit.Amerbachius| edidit decerlavit,Busaes.de-
fariafriin ribe locbjfalsusesi vir.erumlus."Pfimoenim cretavit. Heroldus in "texturelinuit vocemdece-tavit,
cerlum est capui.riecjribillic agitur riori exsiare iq sed in margine admonuit Iegendumesse deci tavit.
pol(ectioheIsidori, sed iantum" inter decreta Euty- -
18i C0DEX DIPLOMATICUS.— CAPITULARIA.— AN. 789. .182.
iieret, .quando GalUcariumtulij ob a unanimitatem Afiefiin dieDbminico; idest,' ostilia carra, vel g vi-
apostoUcaesedis-,et sanctae Dei aeclesiae pacificam ctualia, velsifortenecesseerit corpus cuiuslibet du-
concordiam . -' .- .; cere ad sepulchrum. Item feminae opera textrilia
EHSCOPIS. 1 OMNIBUS. —:.80.?>Statuimus quoque, se- nori faciaht, neccapulent ? veslitos, nec. consuent?
10
cundum quod et in lege.D_oininus praecipit, ut opera velh acupictile. i faciant; nec lanam carpere, nec
servilia diebus Dominieis non agantur, sicut- .et.bo- linum battare.*1; hec in publico yestimenta lavare,
nae memoriae genifor meus in suis 3 synpdalibus nec i berbices tundere habeant licitum ; ut Omnimo-
edictis mandavit,.id est <;, quod ne.c virl ruralia 4 dis k honor et requies diei Dominicaeservetur. S,edla
is
ppera-_exerceant6, nec ,in. vinea colenda, nec d in ad missarum sollempnia,ad aeclesiam f imdique
.campis arando 6, metendp5., vel foenum secando, vel conveniant, et laudenl Deuin in omnibus bonis quae
sepem ponendq, n_3C-insilvis stifpare, vel arbores nobisinilia die fecit- , -
caedere,velinpetrislahorare, needomos construere; OHNIBUS i&;.—81.-i Sed et yestrum videndum_est,
nee in orto-laboreut s, nee ad.placita eonveniant, dilectissimi et venerabiles pastores et rectores aecle-
neevenationesexerceant. Et.tria e carraria operalicet siarum Dei, ut presbiteros quos mittitis pejrparro-
~
-•-'. -VARIANTESLECTIONEjS, _ x ... _, ^
1 deesti, 4.B. ssicl. s m. quod Sfc-JS.*•roraUa i... - e- id est-,B.L,.6,a...,necin m. B._ .l.deest 2.4.
8 lajjorant„1. laborare, 2, 4. ;-.:9_,cppulanf ,1:._,10aquapictile 1. " battere 2, 5 c. 'i. R. » 'deesit. fsed'
et B. . '? ab 1. i4'aeclesia adjecto s. 1. iBdeest1.
" ' '
' - NOTJE. . -
-.-.__- ,'
-» Videquae Pithceus.a-fert iii Glpssario ad Capitu-" "B Meursium, qui hanc vocem putavit mutandam in
laria, pag. ,711, ex lib. i CaroUMagni adversus svn- acubitulm, id est, recliriatofia. Ii>.
bdu_nNicffiriam.il.B.ALuz.r ._. ... .,,,. "-Edit: BasiL, fidiii: ID.
i Regiiib caprit istud retulit ex _CifpitulisCaroii, "j. i Male in Tilianoj cervices. In Regio *,Trecensi,
Burchardus et Ivb ex concilio apud sanctum Medar- "Cambei-onensi,in uno Vaticanp,/in,.Itietensi,Pithoea-
dum praesenteGarolo imperalore,- eap^5, et ex con- no, meb,"et in editione Bavarica scriptum est ver-
cilio.apud.Compendium,cap. 6,.ID,_. , .-.-,. veces. Sic etiarii apud Reginonem et Buchardum. Ita
._=li capitii-ari.himifum artni 755;
" tiiitt -; quod coiisliliir ,etiam polypticus inonasterii Fossatensif. In..ialtero
e*stin syriodoVerherisi. Ii)_ Sangallensi, in Rivipullensi, Thuanq, etineditione
- .4 Quidam.hovesjunxitdieDQmHiieo.elagrum.sul- Basileensi, berbices. Hic observandurii esl isfam til-
care coepit. Graviterpuniius est.llem/geslamnarral timam lectionem frequentissimani esse .in.veterilius
Gregorius Turonensis in Ub. ii "de Glbr. ' martyr. et liiiris,ut docet PqtrusPilhqeusin notis.ad collalipnem
cbhf. cap. lii ID. . . Mbsaicaruriiet B.omanarum,lit. li. Pqsterig-
e Allbi carraria est feminini generis, ut irt Vita B. legum res, inqhit, fere berbicem-et-pforiuriliaruniet sciipse-
Joannis abbatis Gprziensis, cap. 9 :.« Pro carraria Xunlj ut..qp'u_dAnianiun ,et,P,aulum mouacliumet in
vhii non sic attaminatuih vejlem, J Ip^ . Lonijqbarqicxs,Frpncjeisqm, legipus. Vndejip.bis^re-
f Id est carra ad hostem,ut ifi Codiceeensiialiiive. triarisii vbcdMlum. Saiie in' aritiqitis exempiaribus
polyptico Irminonis abbatis S. Germani Paris., in CapithlarisAquisgranensis scriptum est m hocloco
tom. IVAct. ord. S.Bened., pag. 96. Apud Biirchar- berbices. Item in capite 98 legis Alamannorum. Me-
dum legitur hqstilicia carrn, apud Ivoneni, hostilick ry-moratoriunicAnsegisiabbatis.jontaneUsnsis.insiomo
did.. Injpolyptico monas.tefii._Fossatensislegb uriurii- tflrtip.Spicilegji.Pacheriani pag. 247, mtggnes, berbi-
queinque"hiansoruin cuftis Rokihiaci debefe pio ho-• ces, puilos. Hine pelks _berbjcin_ejhidem pag.,246,
stilicio denariosxiv. Et paulo ante : _ Solvit unus-,,' ad pelles berbicinas, unae petlicea fiant. Hhic pelli-
quisque de hostileso, id cst pro bove- sol n. J Istud[ cium-jberbicinum apud monachum Sangallensem in
ipsum hostelitia.Mcitm in.polypticq.S. Remigii Rhe- librb secuhdo defebus bellicis.Caroli Magni.-cli").27.
m.ensis'• «;Mansumjingenullem:.ten"etHilmegandus: -Hinc; ihi/fulw-berbicinmiaJ~s^iiulari anni 817, cap.
ingeDuus.j-SoIvit.in./.psfeKfia denariosjxvi. iDi.." 79, ,ih Codice.Sangallensi. Hinc denique befbices et
:..,s jto.Edit. Capituiarium quamF. Pithceus vulgavit; .berbicarii.in statutis^antiquis.monasterii Cprbeiensis
.an,;1605.-additur hoc-ioco. et_angana, jitio typogra- _cap."Si Vervkfis iamen, praeter Codices supra corii-
phi, cum-legendum sit angaria, ut reete .reposuit';' memoralos, habet Codex Bigotianus in titulo quarto
tindeiibro_gius.Sic.etiam auctpritate Petaviani Cod. legis Salicaeet in litulo.38, cap. 3, et til. 70, cap. 3
einendaiidumapud "-"uiberfumin epist._14v_et 1.10,ubi legis Burgundionum. Item_polypticui. Irminonis_ab-
. male editum.est etigariq,,:Nbsistam.additio.nemojni- batis.sancti Germani Parisiensis, a Mabilloiiiblaiida-
. simus, <piianon habeiurin.antiqriis libris;.Fatendumi tus.innotis ad Aptasanctorum ordinis, sanc(,iBene-
esttameri exstare apuii Reginonemet Rurchai.(iujn. dicti tom. IV; pag. 96, vervicesciim agnis. Apud Bu-
Angarift;.pprro sunt yehiculi genus ,.~u.t,ohservavit; z.elinum lib.. H Gallo.Flandria.,. pag. ,559, iri actis
F, Pithpsus in Glpssario ad Juliahum Antecessorem. dpriationis,.quamWalgariqs saccrdos fecit,jnonaste-
yide ietiani.Glossarium Antonii - Augustini ad-eum- rio CAsoaicasi.:vervicescentumetocloginta.-h.: , .
demlulianum.-lD..
"h _ _ ,. _ . .-. _ ,. nr.
" ,!. In antiqjusi exemplaribus.Regio. Tiecensi, unb
Ita "niig:Edit.,Tetus^liber .monasterii Tegern- sancii Galli, Pithceano,-,Colberlino,Thuano,. Tiliahp;
se,en,sisj,ex quo Bavarica,:Edjtio„prodiit, habebat Pari§iensi,Remensi, Divionensi,Bellovacensi,ineo, *et
aqmpictile,-,jif, Amerbachius.admonet in margine. in ledilione Basilecnsilegilur bonoxumreqiiies, ID.
Unus Codex Sangallensis habet aliquapictile.ISx.qui- - ;. tlaec est lectl.o qjjii-exstatJn.capitrilafliAquis-
bus conflrmaturlectio quam nos retinuimus. Regius, " granensi et in antiquis Ansegisi exemplaribus Ti-
Vaticanus unus;-BeUovacensis;Divioriensis,Trecen- liano, Divionensi, Pithoeanor^thuano; Parisiensi; et
sis, acupiculce.Coibertinus, Riyipullensis, Talianus ineditipnibus ApaerhachiietHeroldi. In CodiceCam-
et Thuarius, acupicule. Heroldus, acubiculm. Liber heronerisi, iri Rellovacensi, Remensi, Sfetensi, apud
sancti MichaeUsin Periculo maris, acupicaie. Pari- Reginonem, Sed et unicuique vestrum videndum. In
siensis., Metensis et Rhemensis, acupicuta. Meus, "_.unp Sangallensi, Sedet vestrumest,dilectissimi;_men-
guciipicnlm,Cariiberpneiisis;cupiculm. Alter Sangal- dqse; ut qpiribr. In alip Saijgailehsi, ijj Coibertihb et
lensis, qpicule, Pilhpeaniis, -dpiciild.Vide Giossa- RivijphUeiisi; tum eliariieditionibus Tilii: Summopere
rium Spelmahhi iri vefbb Acubiculq,ubi reprehendit; vobis videnduni,est, Nbrniannicus ; Summo bpere vg-
"
483 B. CAROLIMAGNI OPP. PARS I. SECTIO PRIMA. 18.4
- chias vestras ad regendum",el ad praedicandum per A. _ veneficia~,inimicitiae, contentiones,aetnutdtione, ani-
aeclesias populum Deo servientem, ut recte et ho- mositates, irae, rixae, \dissensiones,haereses, ctae,
neste praedicent; et non sinatis nova vel non cano- invidiae,.hdmicidia, ebftetates,- comessationes, t his
nica aliquos a ex suo sensu, et non secundum scri- similia: quaepraedicovobis, sicut praedixi, qu niam
pturas sacras, fingere et praedicare populo. Sed et qui talid agunt, regnuin Dei non possidebunt4 Ideo
vosmelipsi utilia honesta et recta, et quae ad vitam haec eadem quae magnus praedicator aeelesi e Dei
ducunt aelernam, praedicate, aUosque instruiteut singillatim nominavit, lcum omni sludio proh bete,
haec eadem praedicent, intellegentes quam sit terribile illud quoddixi t_Qui
Primo omnium praedicandum est omnibus gene- talia agunt, regnumDeinon consequentun
raliter, ul credant Patrem et Filium et Spiritum Sed omni - instantia ammonete eos de dUe lione
sanctum unum esse Deum omnipotenlem, aeternum, Deiet proximi, de 6 flde et spe in Deo, de hum litate
invisibilem, qui creavit caelum et lerram, mare et el patienlia, de caslitale et continentia, de be ignl-
omnia quae in eis sunt, et unam esse deitatem, sub- tate et misericordia, [de elimosinis et confe sione
stantiam, et maiestatem in tribus personis Patris et peccatorumsubruni,;etpt debitoribus suis,secu dum
Filii et Spiritus sancti. Dominicam oratipnem, sua debita dimittant: cien-
'
Item praedicandum est quomodo Dei filius incar-r tes certisslme quod qui taha agunt, regn Dei
I . _ -
natus est de Spiritu saneto h et ex Maria semper vir- possidebunl
Et KocIdeo diligentius iniunglmus vestrae ca itati,
gine pro salute et reparatione huniani generis, passus,
quia scimus temporibus novissimis pseudodo tores
sepultus, et tertia die resurrexit, et ascendil in ce- esse
lis; et quombdo iterum venturus sit in maiestate venluros, sicut ipse Dominusiri Euangelio prae-
7
divina iudicare omnes homines secundum merita dixit, et apostoius Paulus 3d Timotbeum ,tes atur.
totb corde praeparemus n s in
propria; et quomodoimpii propter scelera sua cum Ideo, dileclissimi,
diabulo in ignem aelernuml miltenlur, et iusti cum scientja veritatis, ut possimus conlradicentibus veri-
Christo et sanctis angelis suis 3nvitam aeternam. tati resistere, etdivinadonantegratiaverbumDe cres.
cai et eurratel multiplicelur in profectum sanct eDei
Item diligenterpraedicandum est dea cresurrectione1
aeelesiae, _.lsalulemaniiiiarumnoslrarum 8, etl dem
mortuorum, ut-sciant et credant in isdem corporibus et glofiam nominisDcimini nostri Iesu Chrisf. Pax
premia meritorum accepturos. praedicantibus, gratia oboedienlibus, gloria D mino
Item cum omni diligentia cunctis praedicahdum nostro lesu Chrislo. Amen *.
est, pro quibus criminibus depulentur cuni- diabulo Anno dominicae incarnationis 789°,indietlon 12a,"
in aeternum supplicium. Legimus enim, apostolo di-- (C anno 21 10 regni noslfi, aelum est huius leg 'onis
cente: Manifesla autem sunt opera carnis, quae sunt! ediclumin Aquis "palatio publico. Dala 12es haec
fornicatio, inmunditia, luxoria, idolorum servitus,, carta die 10. 13Ralendas Aprelis d.
VABIANTESLECTIONES.
1 aeternem 1. E deesl 1. s Beneficia 1. 4 4. B. "*omnial. 6 deest 1. 7 a oslo»
cousequentur
los 1. 8 veslrarum 2, 5cJ. 8 reliqua desunt 4. 10anno xxi. deest S anrio xx 5 c. "
aquisgr i B.
18datum est 2. 13decimas 1. I
NOTJL -
|
' bis videndum.
Regino caput istud retulit ex Capit. dex S. Galli. Nam plerique Godieeshabent tani m de
lib., tit. 66, recte. Burchardus ex concilio Rothoma- Spiritu sancto et Mqrip. Sic etiam in libello acro1
gensi. fjuem secutus est Ivo. Burehardus itaque, syllabo episeoporuni Italise legitur jn vetustl simo
ijuod saepe dictum saepeque dicendum, auctor est, Codice sancli Remigii jRemensis et in edition, Sir-
plerarumque falsarum inso iptionum quae iu velustis mondi : Natusest de Spiritu-sancto et Mariavi-gine.
jufis canonici collectoribus occurrunt. BALUZ. Pro tamen Tilius edidit, ex Maria. ID.
< Id est, ex corde suo, ut legitur in inquisitione "n c quoIlic locus mutilus erat in superioribus ed' ioni-
quae exstat- initio librorum Reginonis de ecclesia- bus, si Bavaricam excipias et""Basileensem. gino
sticis disciplinis. Jubet ergo princeps ut homiliae sensum, non verba, reddidit, lioc modo: Item rmdi-
quae^t presbyleris habebuntur ad plebem ecclesiasti- _ candum est quod oirineshominesin propria car e re-
cam, fundatae sint in sacrarum lilterarum textu, et ne surgent.
' Reginonenvdejscripsit Burchardus. ID.
Juxuriei cogitationum suanim indulgeant, tanquam . InCod.p, hmcantiquissimaprecandiformul sub-
famam captatur ex nova quapiam et insolenli ratione jicitur : Truhiin godlhu-mir hilp. indi-forgi mir
praedicandi, quod genus concionatorum merito olim gauuitzi.indi godan galaupun. thina minna ind reh-
damnavit sanclus Gregorius, ut annotatum est ad tanuuilieon heili indi gasunti. indi thina guodun uldi.
epistolam Agobardi de modo regiminis ecclesiastici id esl: DomineDeus tu mihi adiuva. el perdon mihi
cap. 11. ID. et bonam credulitatem tuam. dilecti nem""
h Reddidimus hic lectionem quaeexstat in editione sapientiam.
et bonam voluntaterri. ssanitatemet prosperitat .et
Bavarica et in Basileensi. Quam confirmat unus' Co- bonam gratiam tuam J

CAPITULARE MONASTIGUM (An. 739).

Capitularia duo sequenlia primum ab Afflerpachiovulgata, jam ope Codicumsex demjo prodeunt, sci cet:
—1. C. bibl. S. Gallin. 735 membr., soec.ix.—2. C. bibl.reg. Monacensisinter lihros S. Emmeramml atis-'
ponensis, E. 91-signati, qul anno S_.i exaratus est.—5. C. bibl- reg. Monacensisinter libros Tegernse Bses
185 CODEX DIPLOMATICUS.— CAPITULARIA.— AN. 789. 186
m., saec.rx, unde Amerpachii editiomanavit.—4. C. bibl. regiae Paris. n.4613 membr.,saec. x.—5. C. bibl.
ducalis Gothanae m., saee.xi. 6.—C. bibL.reg. Paris.-inter-Suppl. lat., -n. 75 m., " - s. x, quocum. Meltensis
Saneti Vincenlii congruit. Codices 1 el 4 Baluzins quoque inspexerat, -
1. De monachis a gyrovagis velh sarabaitis.1. A 9. kDesusceptionehpspitum, sicut regula conlinet.
'
-%.De anachoritis, melius est ut hortentur in con- , 10. De vestimentis monachorum, uhi superfluum-
gTegatione permanere, quam animus eorum aliubi est, abscidatur; et ubi minus, augeatur.
ambulare templet 2. : 11, TDe noviter venientibus ad conversationem3,
3. c Utnon parvipendentes sint pastores animarum ut secundum regulam probentur, et non antea sus-
sibi commissarum; nec maiorem euram -habeant de cipiantur nisi sjcut regula iubet. Et nullus cogalur
lucris terrenis, quam de animabus sibi.commissis. invitus promittere'. Et de oboedientiael de stabililate
4. Deabbatum d oboedieutiaquae exhibere debent, permanendi, sicutregulahabel.
et ut absque murmuratione faciant. 12. ^ De filiis nobilium qui oflefuntur;
' 13. i De ordinandis abbatibus ..
5.e De decanis et praepositis, ut eorum mutatio
secundum regulam fial. 14.m De fratribus in via directis.
- 6. f De cellarariis monasterii, ut non avari mittan- 15." Ut nuUus abbas pro susceptione monachi
tur, sed tales quales regula praecipit. praemium non quaerat. .
'
7. Ut ubi corpora sanctorum requieseunl, aliud - 16. ° Ut disciplina mbnachi" regularis imponatur,
oratorium habeatur ubi fratres secrete possint orare. non secularis, id est, non orbenlur, nec mancationes
8. s De eulogiis. B alias habeant, nisi ex auctoritate regulae.
VARIANTESLECTIONES. • . •
1 sarabatos 1. * temptat,i. s ita 1, 2, 5, conversionem3. B. u ordinando abbate 2, 3. -" monachis 2, 3,
5,6. Bai..
- , - - -" -
NOT_E.
a Qui tota vitasua, utlegitur-in-primo capitere- plieandum,porro est hoc caput ex capite 54 regulae
gulaesanctiBenedicli, . per diversasprovincias lernis sancti Benedicti, unde sumplnm esf : . Nullatenus
aut quaternis diehus per diversorum eellas hospitan- liceal monacho nec a parentibus suis,nec a quoquam
tur, semper vagi, el nunquam stabiles, et prbpriis vo- hominum, nee sibi invicem litteras, eulogias, vel
lupla_ibus_et gulae illecebris servienles.' Yide etiam quselibet munuscula accipere aut dare sine praecepto
regulam Magistricap. 1 et7. BALUZ. ~ abbatis. i Vide regulamMagistri, cap. 76. ID.
h Capitulare primum anni 802, cap. 23 : Sirie ma- G h Vide regulam sanctiBenedicti, cap. 53. ID.
gisterio vel disciplina, qui Sarabaiti dicunlur. . Re- i Vide eamdem regufam, cap. 55. ID.
-gula sancti Benedicti, cap. 1. . Tertium vero Mona- i Regula saiicli Benedfcti, cap. 58. Regula Magi-
.chorum telenimum genus est sarabaitarum, qui nulla stri, cap. 88. ID.
t Regula sancti Benedicti, cap. 59. < Si .quis forte
jegula approbati, vel experientia magistra, sicut au- :
rum fornacis, sedin.plumbi natura moliiti, adhuc de nbbilibus offert filium'suuni Deo. in mbnasterio,
operibus servantes saeculo fidem, mentiri Deo per si ipse.puer minori aetate esl, parentes ejus faciant
-tonsuram noscuntur, quibini aut terni aut certe sin- petitibnem quam supra diximus, et cum oblatione
guli sine pastore non dominicis sed suis inciusi ovi- ipsam petilionem, et manum pueri involvant inpalla
lihus, pro lege est eis desideriorum voluptas, cum altaris, et sic eum offerant. » Vide regulam Magi-
-
quidquid pulaverint vel elegerinl, hoc dicunt san- -stri, cap. 91. ID. •
ctum, etquod noluerint, hoc putant non Ucere.Hunc 1 GodexTbuanus : De ordinatis abbatibus. Sed nos
locum integrum ex regula placuit describere, ut lu- aliam lectionem praetulimus, quia majori veterum li-
cem afferremus huic capiti. Si quis plura scire desi- brorum copia juvatur, et quia verba ista..descripta
derat, legal eruditas Hugonis Menardi notas ad Con- - videntur ex lilulo capilis 64 regulaesancti Benedicti.
cordiam regularum pag. 104. ID. Haec sunt verba regulae, ex.-quibus explicandus est
c Haecsumpta sunt ex capitesecundo ejusdem re- hic locus : . In abbatis ordinatione illa semper con-
gula.; ID.- . sideretur ratio ut hic uonstituatur quem sibi omuis
d Haecbreviata sunl ex capite qiiinto ejusdem re- concors congregatio secundum timorem Dei, sive
ID. •
gulae.
e Ex capite 21 regulae. ID.
., j) etiam pars, quamvis parva, congregationis sanior
eonsiUoelegerit. Vitseautem merilo et sapienlia do-
'
' f CodexThuanus et editiories Amerbachii etHe- ctrinae eligatur qui ordinandus est,- etiamsi ultimus
roldi: De Cellarii. Sic etiain.legitur in bapite duode- fueril in ordine-congregationis. »ID.
cimo Francofordiensi, ™Hocesl lemma capitis
' quo Lex descriptum esse ap- ' - 59- regulae sancli Bene-
paret. ID. dicti. ID.
6 ld est, muneribus ex charitate datis, ut recle B Vide irifra cap. 14. synbdi Francofordiensis. ID.
interpretatur idem Menardus ibidem pag. 875. Ex- 0 Vide caput 16 Francofordiense. ID,_

CAPITULARE GENERALE (An. 789).


Codicibususus sum iisdem ac"in Capitulari anteriore.
1. Ut comites pupillorum et orfanoruin causas pri- debet: Sic promitto egoille parlibus dominimei Ca--
mum * audiant. Et in venatibnem non vadant illo die roli regis, et filiorumeius, quiafidelis sum et"ero die-
quaudo plaeitum debenl custodire, nec ad pastum. bus vitae meae, sine fraude et malo ingenio. -
2. De sacramentis fidelitatis causa, quod nobis et 3. De monasteriis minutis, ubi nonnanes sine re-_
filiisnostris iurare dehent, quoclhis verbis contestari gula sedent, volumus ut in unum locuin congregatio
"
VABJANTES-LECTIONES.
dmi i, . -
18? ! B. CAROLI SIAGNIOPP. PARSJ. JEGTIO PRIIIA. 188
fiat regularis,jet episcopus pfaevideat ubi fieri pos- _AreUquis tonsoratis detur spatmm usque i ~syh-
sint; et ut nulla abbatissa foras monasterib exire riou,- bdum riostrum. |
praesumat sine nostfa iusslpne, nec sibi subditas fa- 15. Uf episcbpi et abbates el -Lbbatissaec pplas
cere perinittat; .etearum clausfrasit bene flrmata, eahum ribrihabean., nec Mcories, riec accipi res 10,
et iiullateuus, ibi winileudos - scribere vel mittere riec ioculatbres. • '
praesumat: et de pallore earrim propter sanguinem 16. " De pauperibus in plateis vel iri qua'ru.vlis
novationem -.' ia'ce!itibus'..ut 12 ad ecclesiairi veniant, et orrim
4.'"De tabulis vel cpdicibiis fequirendis.' Ei utnul- coiifessjones13donent.
' 17. Ul superaltaria teguria fianl vel laque ria.
lus in pSaiferiOvel iri euaiigelib, vel in aliis iebris,
a sortire praesumal, nee tliviiiifiories aliqrias'3 bbsef- 18. Ut. a clocas Inon baptizent; riec cart s per
vare. < perticas appendantih propter grandincni. .
5. Ut nullus glorietur $ei iriiuStam ratibriem*aut 19."Ut niissi nostri prbvidearit beneficia nostra
conquirere aUquid.aut criifliriere. quomodo sunt condirecta, etnobis renuhtiare sciant.
6. Ul illari disciplinae quae pfbpler legem coriser- 20. De leprosis, rit se~non intermiscea t alio ,
vandam * sunt constitutae," pibpter pfaemiuhir riori populo. ;
** -|
diiriitfaritrir. 21. Et oniriirio1missis nostris praecipi us, ut
I. Utr aiidiant episcopi bapiisterium pfesbylefo- bona quae" aliis per verhum ribslrum docent facere,
ruin, ut secun&uiririiorefri " Roifiariumbaptizent. factis in se ipsis ostendant.
' 8. De calciamentis secundum Romanum-usuhi'.
P.osi siiperiora capitula sequuntur in Codic 4 duo
9L:Ut in diebus festis yel dominicis omnes ad ec- sequeniia Langobardisproposita.
elesiam veniant; et non invitent presbyteros ad do- i. Item de rebus ecclesiarum. Volumus ut i ali-
nios suas ad missam faciendam. ipiiper testes exinde qualemcumque rem to ere vo-
10- O-rinino.prohibendum est omnibus ebrietatis luerit, per quihque vel septemie lestimonia dicant
irialrim; Et istas coriiufationes quas faciurit per san- suuiri"testimoriiurii; |et slc tollaritur' quale 'ririique
C-UhiSiephahuiri, aut per nos',1ari. per iilios riostfbs, rem. Qjriiatestariiento quod Rbinarii faciiirit iirium
prohibemus. Et praecipimus ut episcopi vel abbates non posset,. nisi per quinque aut .per septem confir-
non vadant.per casas miscendo. matur. - ... -. ,"•
6
II. De eo quod ritissi hos.fi provideri debent, 2. Item de thesaiiro quod siibtus teffa, inyeni-
ne forte aliquis clambr' super episcopum vel. ab- tur : inventus i6 fuerif in terra aecclesiarum - tertia
balem seu abbatissam, vel comitem, seu super Q ad parteepiscopi revpcetur. Et si aliquod" Lango-
qualenicumque graduni sit, e*triobis renuritiare. hardus aut qualibet libhibpfopria expbritarie' volriii-
12.; De ihiustis teioneis 8. tate cavaverit, et aliquit ei dbininus dederit in pfo-
13. Demariu leprosi. - pria, sua quarta portione exinde tollantur; et iUe
iV. Uf i-ioriachi, et' qtii in sacerdotali gradu ebii- vefo tres pbrtiories adnbsperveniat; et_5 verbo
sfituti sunt^ ad secrilana negotia non transeant. De noslro ut nuUuspraesumai aliter iacere.
VARIANTESLECTIONES.
, l uniriilebdbs 2. vuiriileodus
* .3. uenileudus 5. uuiniieodes.6. B. meiius dis. 4: »Sanguinis ininua-
tioriemfi. B, ." 9deesti. conseruanda 1. conseruande 5. Bnomen 4., - prbvidere 6. ._*".- ' eest 1.
8 eedoneis,4". coppla 4. cuplas 5.. cupplas 6. ,B. .« acceptores. 4;.5. . u 16-18' desunt 4. - deest
1. 13confessione 1. "*pendant 2. pendat 3. 16septe codex. ie si inven.us emendavilBal. " i e. ali-
qriis L. a. quilibet. ... , I
NOT_E. i . -
. pOiiiriquidam (ut ait glossa 26, q. 2, cap. 3,,__".D instante dpos -librossripef.altaredepbsuere,,."" orum
qui: (Jubd suriiptum esl ex.epistoia 119 S. Augustirii uriussacraiissimum Eyarigelii.retinebat texi i, alter
ad Janparium ,).'per qupsdam versiculos Psalterii vel1 yerb.iienetlictionesatqrie"gbnseprai,,iones qui smis-
Evaiigelii diviriabarit fiitura: Quare qucesivitJanua- saftiiri pefagitur saeijariieniiiiri; sciUcet ut a dninis
rius ab Augustino ulrum hoc si! facienduni, Cui sic libris ad-discerenlquaesibi de his agenda fori rit. Re- "
resppridUAugjistinus : . Hi ver_o,quide pagiriis;evan- seratuiri autemEvangiUumharicprimum Iege 'ti sen-
gelicis sortes legriht, etsi oplahdum esl ril hocpotius tentiam obtriiit: Ne timeas, Maria : inveriis enim
faciant quam nt ad daemoniaconsulenda concurrant,- gratiamapud Dominuin.Liber etiam Saci-amE"tPfum
tamen etiam ista mihi displicetconsuetudo, ad nego- in sui. aperlione hoc primum videnfi objecit Dirige
tia secularia ^et ad vifae hujus vaniiatem propter viam fainuli tui. De sortibus sanciorum vide Gonci-
aliam vitam loquentia oracula divina velle convej;- lium Venelicum, ,cap[.16; Agathense, cap. ; Au-
lere. > Praestat hic describere insigncrii Ibcum ex reliarienso i, cap. 50; Aiitisiqdorense, cap. 4; Regi-
Vi.ta.sancti.Hubeiii.episcopiLeodiensisscripta a Jona hoiiem,lih..ii; cap. 558, et Ivonem, part. ii,. ap. 57.
Aurelianerisi, ex quo facile esf ,in- -. h Alibi, signa, id est, tintinnabuia, sivp;ca ipanae.
episcopp, lit xeor,rribdofierei
telligeri. qiioriaiii iUaexploratio jpef libfps Gesla.Aldrici episc. fcenohiaLrierisis : legalem vstitu-
.
divinos. Haecsurit ejus verbii ih capite 15 : Igiiiir rain per clbdcas.Polypticus sancti Remigii -R emen-
ad amica sibi sjubsidia^e v.erteriles, orationi atque Si§: cloaccas tres \ de nietallo, de ferro du . Vide
' jejunio,,sese trid,uanp mancipayerq^.ulque. yolunta- Glossarium ^Lindenbrpgii, et Vossium in ih. de
teni "supefhbc hegotio Dbmiriiribsse pbssent, ab eo Vitiis serhionis. BALIJZ. '
|otis nisibus poposcere. At tertio tanderii j^iinii "die I"
189 CODEi.DffLQMATicUS. — CAPITULARIA.-; AN. 789, .. . , 190

CAPITULARE QUEM PIPPINUS REX INSTifuiT GUM SUIS iuDICIBUS IN PAPIA *.


lAn.,789, .yql.TOO.) .

Sino-uiabdicti iiiijus capita jarii ariteairiter leges Langohardorum erant, edita. Re.cognoyimus.illud ope
Cridicum-1 Sangallensissaec.ix. .qui tamen nbimisi capp.' 8.-9, 12-14,' liabef. 2." Sancti Pauli scec. ix._ 5.
Parisiensis, 1^.4613, saec:x,.undeBaluziusediderat. 4."Chisiani saec. x. 5. Gaverisissaec. xi. 6. Gbthaiii
saje. xi.b. ifutiriensisapud.Mufatpriuin,-ei-Codicurii Ambrosiani, Florentini, ' Loudinensis. Vindoboriensis,
Veronerisis,'EstensisapudMuratoritiiH"'. ,.. _. •_ ..-, . ,\- ,. .. ,; =•.... .... ',., .., ..- .
Capitularein Codicibus Langobardicis-necnonsancti Pauh, Pansiensi et U]isiano,.coiislitnlionem anni,783
praecedit; nihilomimistamen leinpori.subsequenli assigriaridurii existimayi; tum quod captitio, De jfeniiiiis
auaruin tnariti in Ffancia essevidentiir honriisi.post annum 787, quo Carolus nohiles Langobardos inFraii-
ciam abduxit; daluni esse appareret,' iumquod capp. 1, 2, 7, ad capitularia annorum 785el 789 referri vi-
derentur. . • . _ , , . .",,-. ( - ~_", _. ,..,.,.. _ , ...
.\_..,
In nomine Domini. Incipit capitulaj-,(ie.tiiversqsA iialia eorum seniores dipiitlmit, ut nullus eos debeat
iustitias secunduiri sceda domni Caroli geniloris recipefe iri vassatico_slnp comiato senioris -sui, an
nostri1. ' - -
1 1. Placuit nobis tequam sciat veraciter pro qua carisa aut culpa ipsa
atque convenit, ut omnes iusti- suunrseniorem dimisit. Et illehomo qui eum reci-
tiae. pleniter factae' esse -debeanl infra.regnum no- pere,voluerii,et ipsum sqcum)habueritj debeat eum
strum absque uUa c dilatione.*1 4 tam de ecclesiis , in riostra praesentia praesentarb, autipse aut nbissus
quam de siriodochiis",:seu'paupefibus et viduis, vel suus iritra quadragirita noctes postqiiairitpse hbriio
orfanis,-.atque-jde_reUquis..JiQminibns3, secundum ad eum venerit,- si_nosintra Italia- sumus. -Et si nos
iussionem domiui nostri "CaroUregis e. intra Italia npn fuerhnus, lunc postquam in Dei no
2. Instituimus enim, ut. sicrit-domnus fex Carolus mine fuerinius revefsi; ips^einlra quadfaginta no-
e demandavit de illis monaehis qui de Frantia vel ctesreum in nostra praesentia debeal praesentare,
aliunde venerunt, et eorum monasteria dimiserunt, . sicut supra.diximus; Et si quis. super hoc facere
ut praesentaliter illis partibus revertantur admo. praesumpserit, et sic nori aciimpleyerit,-exihde ban-
nasteria, etriemoexvobis secum destirieat ipsos. ririm npstriiin ad partein iiostrairi ebmpqnaL*. ..
5. Def presbiteris qui de alia parfbehia* veniunt,.ut 6."Stetit nohis de hominibus 11libellariis, ut nullus
nulluseos debeatreciperesine dimissoria episcopisui. " comis nec iuniores eoruni. eos amplius- non dislrin-
9
_.-.4._.De ;episcopis, presbiteris s, abbatibus,;-comiti- gant,nec inquietent, nisii sicut a tempoie Lango-
bus 6, vel vassis doniinicis, ,seu caeteris .hominibus bardorum" eorum fuit consueludo; ,~ '.-_-..
qui ad palatium veniunt _aut. inde vadunt, vel ubi- . 7. Placuit npbis de ecclesias," baplismalibus, iitin
cumqueper regnuni npstrum perguni, ut iipn .pjae- pmnibus ita.debeant esse^ordinatae etconservatae,
sumant ipsinec hqjmnes_eqrumalicui homini suam quompdo domnus rex Carolus demandaviti et insuo
causam tbllere.;nee suuni .laboralum, in lantum si Capitplarecontinet., . • .- -, --;_
non cqmparayefint, ,aut ipse -hqnio eis per.suam 8, Ethocinslituimus, utemunitates.a iamdicto do-
spontaneam voluntalem non dederit. Et : quando mno -nostrofirmatas, iniomnibus sic conservatas esse
hybernum'' tempusfuerit, iiullus debeat mansionem debeaiit,sieutestiussioipsiusdomninostriCaroliregis.
-
yetarp.ad ipsositerantes, in.tantum quodipsi iniuste ._ 9. Gonsiderayimus ut__viaset porloras vel pontes
nullanr. causam toUanti*Et si aliquis hoc facere infra jegnum nostrum,- inomnibus pleniler emenda-
praesumpserit, tam seniores quam et vassalli, et ipse tae esse debeant per illa loca _ubiantea semper fue-
homoibidem ad eos proclamaverit; lunc volumus, ut runt. Nani per alia loca super ipsa flumina nullaterius
praesentaliter ille.hqmb qui hoc malum fecit, hbc _,portbras esse debeant.-7., , ,,<.-..,_
qupji ad lpsrim homiheih.tulit qui prbclaniat,;',se- 10. kPIacuit riobis dejUis feiiiinis guaruni marit.i
cundum suam legem emendet, et ad palatium exinde in Frantia esse videntur, ul miss-inostri per i-egnum
bannumnostriim coniponat 8. np_strum hoc debeanl inquriere, si eorun\ iustitias
5. Stetit * nobis de illos homines qui :hic intra .sic pleniter habeant, sicut fuit iussio domni * nostri,
_.: .... VARIANTESLECTIONES.— .. ;
" "-Ita 4, 2.dilalaliorie V. dilectionem 2. 3 hominibusut V. Esi. h,\ta
' B -7 dbmmis-Kafbluspraecepit*
- 8
2. 5. prb\iribia 5. '& 6> s'deesi 6. deest %; 3, 4. iuefmirii 2. ita 1.'3. Codd.i~.5."6.*6 b'."ei r'e-
liquiLangqbardici^septenfvqcibusultimisoiriissis,liaecliabent: Et silibc evenit b^uodipsa causa ibiderii se-
cunduriilegeiripfaesenialitef eriieiidatanoh fuerit, et ad-palatiuhi exinde.prpclamaiio deveiierit, iunc volu-
miis rit ipse cjui hbc malurii feceriti coritra ipsum hbmiiieni qui proclaniavil, siiam legem.emen.det. ' et ad
9
paiatirim riostrumbarinum coriipbnat,prb qriid super nbstrum batinum hoc facere ausiis ftiii. "iri 1. 6.
„ . NOT-E., . . . •'.-.....•-, , -..
alta:6; 6b.- , . .-. . .;_, - .:•- ,<,.:'. D ....\ Libellarii sunl qui per chartam facti sunt liberi-
,.h Gapita2,4,5, .12, 14, facta Papiaementione, ei BAJ_n.Z.._. :'i„;...i ... . .-'j-. .'" '. • .'-
'
in:Codice bibl. regiae monacensis olim Augustano Apud quas constitulafeunt baptisteria. ID.
reperiuntur.. ;.;-;.-; r782,e.:.:1..785, c. <£.-..-. .-;,„.': ,:.. __ ':<
"=.Gf. eapit.anni 781, c. 12, 785,- c. l.j ~ : \ Caput istud Carolo Magno.tribuitur in v.ulg..Ed.
. . a.Cf.781. c. 1. legis Longob. Sed velera exemplariaPippini imper
l' e Cf. 789, li, 1. nomen hic.asciiptum-habent - BALUZ. Deest- in A. "Fl,
- fGfi.781JC.5, ,,:.;j,;,i,, ;- t i,L„iZ t.V.Vn.-E.,- ,!
. ct, 781, o, U f 4mt m 4? H k- f, Yn, Etf,
19» B. CAROLIMAGNIOPP. PARS I. SECTIO PRIMA. 492
an non. Et <pii sie habuerit, bene. Siri aiitem, tunc A
, gare. Et si aliquis contra hoc faeere praesum serit,
volumus ut ipsi missi noslril ita eompleant, sicut nostra est voluntas ui ipse in nosira praesen ia ve-
domnus noster demaridavit. ., niat, et ibidem talein exinde accipiat sente lliam,
11.. Stetit nbbis ut missos nostros, unum mona- quomodonostra fueritlvoluntas ad iudicandun .
cum et unum capellanum, direxissemus infra regnum 13. Sletit nobis de illos libeross Langobar os, ut
nostrum praevidendum et inquirendum per monaste- Iicentiam habeant se commendandiubi
volueint 4,
ria virorum el puellarum quae sub sancta regula vi- si semorem non I
babuerils, sjcut a tempore ango-
vere dehent, quomodo est eorum habitatio, vel qua- bardorum
feeerunt, in tanlum quod ad parte_ 6 co-
lis est vita aul cbnversatio eorum, et quomodounum- miti sui faciat rationabiliter
quod dehet. -
" guodque monasterium de res habere videntur unde. 14 '. Ut nullus praesumat alleii res suas a it alia
vivere possunt.
12. Placuitnobisut nulluscomisnec iuniores eorum causa sine iudicium tollere aul invadere; et qii hoc
nullatenus praesumant alicui homini sua testimonia - facere praesumpserit, ad partejn nostram h nnuiB
toUere aut abstrahere 2, nisipermiltantur ei ipsa te- nostrum componat.
•stimonia habere-qui eas potest conquirere atque ro- {Expliaunt Capitula.) i
VARIANTESLECTIONES. ,
1 n. cum.ipso comiteincuius est ministerio 6. n. cunl ipso comes ut cuius ministerium est5.s a. a deest
2, 3, 5. 8 homines 1. . * reliqua desunt. 3. s si commendatus non est. 1. 6. 6ut sui comiti 1. 30. 7 ca-
put hoc adest in 1, 2, 4,.5, 6. in Legibus Langob. et in cod. AugustanoMonacensi; deest apud Balnzi tn.

GAPITULARE FRANCOFURTENSE « (Aa. 794). .

Textum liujus' constitulionis ope Codicumbibl. reg. Parisiensis :


1. n. 164 bis inter ,Supplementa latina, unde Sirmondus inter ConciliajGalliaet. n, p. 194 sqq., rimus
evulgaverat; — 2. n. 4628 A., atque exscripli inde 3, n. 4631, emendatum!sistere conatus sum. llon ndum
restat, Baluzium in editione sua capita 1 el 2 resecasse, sed contra auctoritatem Codicum...
i
1. Coniungentibus,Deofavente,apostolicaauctorita- B 2. Adlata est in medio quaeslio de novos <lre orum
9
te atque piissimi domni nostriKaroli i'egis iussionems synodo quam adorandis imaginibus Constant nopo-
anno 26 principalus sui cunetis regni Francorum lim fecerunt, in qua scriptum habebatur, ut qu ima-"
seu Ilaliae, Aquitaniae, Provinliae, episcopis ac sa- gines" sanctorum ila rit deificam Trinitatem s rvitio
cerdotibus synodali concilio, inler quos ipse mitissi- aul adorationem nori impenderent, anathemai diea-
mus sancto interfuit convento 2. Ubl inprimofdia s verunt: quiu, supra sanctissimi palres nostri mhi-
'' de
capitulorum exortum impia ac nefsfndaerese Eli- modis^etbralionemfetservitutem rennuentesc lem-
pandi" Toletane sedis episcopi ei-Felieis Orgellitanae, pserunl, atque conseutientes condempnaveru . His
corumque sequacibus qui male sentientes in Dei filio peragralisls.
adserebant' adoptionem, quam orimes qtti supi-a 6 5. De Tasiloni definitum est capitulum, qui udum
'
sanctissimi patres etrespuentes ona voee contradixe- Baioariae duxfuerat 1; sohrinus videUcet dom Ka-
runt, atque hanc eresi 7 funditus a sancta ecclesla roli regis. In medio sa ictissimi adstetit concil , ve-
eradicandum staiuerunt. niam rogans pro commissis culpis, tam quam l mpo-
VARIANTES LECTIONES.
1 iussione 2. s conventui 2. s primordio 2. * e. est 2. B eliphandi 2. < s. dicti sunt 2. ' here-
sim... eradicandam 2. 8nbva3. s a. de 2. 10corr. imaginibus" 2.' "quam 2. ls o. adoration m 2.
*s peractis 2.
NOTJS.
a Capitula ista reposuimus inter Capitularia Caroli G fuerunt, titulus nuUus exstat, nulla loei in qu syn-
Magniquiaconstat edita ab illo fuisse in synodo Fran- odus habita est menlio. Colligitur famen exAnn libus
tofordiensi, quam ipse suum synodale concilium vo- Eginhardi illa pertinere ad synodum Francofo dien-
cat in praeceptopro Aniano ahbate monasterii Cau- sem quceanrio 714 cbnjjregata esf per jussione l Ca-
nensis; magnam verp eorum partem repetitam fuisse roli Magni. Huic autem synodo interfuerunt c m le-
ex Capitularibus quae hunc annum antecedunt. Con- gatis Adriani Romani pontificis PauUnus pair" rcha
tulimus autem illacumeodemCodiceRhemensi ex quo Aquileiensis et Petrus archiepiscopus Mediolanmsis,
Sirmondus edidit^ itemque cum alio l-ecentiore cujus et alii multi episcopi, presbyteri, et diaconi. A dunt
mentionem facit idem Sirmondus. Putavii Franciscus AnrialesAnianenses : «|Inter quos etiam vene abilis
Pithpeus in verbo Gunebodignicapitula ista sancita ac sanctissimus abbas.Benedictus,qui vocatur itiza,
fuisseinsynodo Aquisgranensi habita contra Felicem monasterii Anianensis a partibus Goeiae, et -r ligio-
et Elipandum. Eademfuit opinio Pefri Roriifanlii;uti sos suos monachos, Bede, Afdo, qui et Smar dus,
notatum manu ejus ieperi in colleclione conciliorum seu cunctis frairibus ~suis discipulis. Hi sunt I lgila,
edita a Joanne Sagittario anno 1553. . Habet amicus Rahanug, Georgius. > Eidem synodo interfuit tiam
noster D. Puteanus penes se manuscriptos canones Anianus abbas Caunensis cum monachls suis, t pa-
eoncihi Aquisg. sub Carolo Magno- editi eontra im- tet ex prcecepto Caroli Magni, paulo ^ante la dato.
piam haeresimFelicis et EUpandii. Certe in Codice . B.4.LUZ.b Ghronicon Moysstacencei . Et in eadem s nodo
Rhemensi ex quo, uti diximus, capitula ista edita
193 CODEX DIPLOMATICUS.— CAPITULARIA.— AN, 794. 494
re domni Pippini regis adversus eum et regni Fran- A J 5. De denarius "autem certissime sciatis-nostrum
corum commiserat, quam et quas postea sub domni edictum, quod in omni loeo,- in omni civitate, et in
nostri pussimi Karoli regis, in quibus ffaudator' fi- bmnia empturio simiUter vadant isli novi denarii, et
dei suae extiterat, indulgentiam ut ab eo mereretur accipiantur ab omnibus. Si autem nominis nostri no-
accipere humili pelitibne visus est postulasse, demitJ misma habent, et mero sunt argento, pleniter pen-
tens videlicet puro animo iram alque omnem scanda- santes, si quis cbntradicit eos in ullo loco, in aliquo
lum de parle sua, quaeque in'eo perpetrata fuisset, negotio emptioriis vel venditionis, si ingenuus estho-
et sciebat, necnon omnem iusliliamet res proprieta- mo, quindecim solidos componal ad opus regis; si
tis, quantum illi -aut fiUis vel filiabus suis in du- serviiis condilionis, si .suurn est iUud negofium pro-
eato Baioariorum legitime pertinere debuerant, prium, perdat illud negotium, autfiagelleturnudus ad
' gurpivit atque proiecit, et in postmodum omni palam coram populo. Si autem ex iussione sui domini
lite. calcanda, sine uUa repetitione indulsit, et filiis fecerit, luric iUe dominus solidos quindecim compo-
" -
acfiliabus suis in ilUusmisericordia"commendavit. Et nat, si ei adprobatum fueril. '{
idcirco domnus noster misericordia mbtus,praefato 6. Statutum est a domnojege et sancta synodo, ut
Tasiloni gratuitu animo et culpas perpetratas indul- episcopi iustitias faciant in suas parrochias. Si nori
sit, et gratia pleniter concessit, et in sua aelemosina ' oboedierit ^iliquapersona episcopb suo de abbatibus,
euiri in aniore"dUectionisYisusest suscepisse, ut se- presbiteris, diaeonibus, subdiaconibus, monacliis, el
curus Dei misericordia exisierel inantea. Undetres caeteris clericis, Tel etiam aliis in eius parrochia, ve-
breves ex hoc capitulo uno tenore consciiptos fieri nient ad metropolilanum suuni, et ille diiudicet cdu-
praecepit, unuminpalatio.retinendum, alium prae- s_.m cum sufifaganeis suis. Comites quoque nostrj
fato Tasiloni, ut secum haberel in monasterio, dan- veniant ad iudicium episcoporum. Et si aliquid est
dum; tertium vero in sacri palacii capella recondesi- quod episcbpus metropolitanus nop possit corrigere
dunrfieri-iussit. _ vel pacificare, tunc tandem veniant accusatores cum
4. Statuit piissimus domnus nostei rex, consen- accusatu cum litteris metropbUtano, ut sciamus veri-
tienti sancta synodo, ut nriUus homo, sive ecclesia- tatem rei 3.
stieus, sivelaicus sit,ut nunquam caiius vendat2an- 7..Definitum est adomno rege et-sancla synodo,
noriam, sive tempore abundantiae sive tempore cari- ut episcopus non migret de civitate in civitate, sed
tatis, quam modium publicum et noviter stalulum. curam habeat ecclesiae suae. Similiter prcsbyter et
Demodiodeavena denariouno, modio ordiidenarius diaconus maneat in suas ecclesias canonicae
duo, modio siglo denariitres, modio frumenti dena- 4 episcopi
fii quatuor. Si vero inpane venderevoluerit, duode- '
C 8. De alt.ercatione Ursione Viennensis
cim panes de frumenlo, habentes singuU libras duas, et h advocato Elifanto Arlateusis episcopi lectae sunt
Leonis et Simma-
pro denario dare debeat, sigalatius quindecim aequo epistolae beati Gregorii, Zozimi,
eo quod Viennensis ecclesia
poriderepro denario, ordeaceos viginti similiter pen- chi, quaedifinierunt.
habere sedes deberet, quibus
santes, avenatiosviginti quinque similiter. pensanles.. quattuor suffraganeas
Devero anonapublicadonmi regis, sivenundalafuerit, illa quinta praeminerel; ad Arlatensis ecclesia novem
-
de avenamodius2pro denario, ordeo den. 1, sigalo sufifaganeas habere deberet, quibus ipsa praenaine-
den. 2, fruoiento mod. "denar.5. Et quinostrum haber ret. De Tarentasia vero et Eberdu.no sive Aquis,
facta est ad sedem apostolicam ; et quicquid
beneficium,dUigentissimepraeyideat,quantumpolest legatio
Deo donante, ut nullus ex iriancipiis ad illum perli- ,per pbntificem Romanae ecclesiae definitum fuerit,
nenles heneficium famen inoriatur, et quod superesl hoe tenealur.
iUiusfamiiiae uecessitatem, hoc libere vendat iure 9. Defiuitum est etiam ab eodem domno rege, sive
praescripto. a saneta synodo, ut « Petrus s episcopus contestans
'
VARIANTESLECTIONES.
.Jfraudatur corr.fraudatus l. 8 uindat com uendat 1. .eil. wuslone uieniensis 1. - petus 1.

NOT_E.
venit Tassilo, qui dudtim Bajoariaedux fuerat, sobri- D fuisse synodo Francofordiensi. BALHZ.
nus videlicet l-egis; et pacificatus -est ibi cum rege ° Virdunensisih Belgica prima, ut recte notat vir
Carolo, abrogans omnem potestalem quamin Bagoa- claiissimus Carolus Le Cointe in Anrialibus eeclesia-
ria habuit, tradens eam regi. . Matrem enim habuit slicis Francorum. Richardus enimWasseburgiusiUj.
Thassjllo HUtrudem sororem Pippini regis, rit patet m Antiquitatum GalliaeBelgicae,fol. 140, 141,narrat
ex donationibus ecclesiae Saiisburgensls"apud Cani- eum suspectum habltum quod circa anuum 784
sium, tomo VI, pag. 1157. fuit conjurafionis adversus Carolum Ma-
a Ita omninovetus codex, voce ab emendo dedu- particeps
ghum factce ab Ardico comite in Austrasia, crim
cta, eo modo quo lib. 1, Capitular. eap. 69, pulsaturio corivinci non potuissel, tamen a Caroli gratia exci-
legitur in GodiceAureUanensipro eo quod alii habent disse, el per duodecim annos.prohibitum ei fuisse"ne
pulsatorio_.Duchesnius-et Sirmondus ediderurit em- in aula esset, tandemque se in syriodo' Francofofr
porio.,- - '- _^ diensi purgasse, et postea potestatem illi factain iit
h Hsecvox restituta est ex veteri exemplari; exci- ad pafalium venire possel. Corijuralio autem illa
derat enim inEditione Sirmondi. Hincautem colUgi Afdici sive Hardradi, hoc enim verum est nomen,
pptest Eiefantum Arelatensem episcopum non inter- cbntigit annd 785, ut ait Eginhardus in Annalibus;.
m B. GAROLIMAGNIOPP. PARS I. SEPTK* PRISJLA.. '$£
coram Deo et angelis eius iuraret cum-duobus aut A 15. \Cap. 7.] Demonasteria uhi corpora sanc oram
tfibus aicut sacrationem suscepit, aut cerle cum suo sunt, ut habeat oratoriuni intfa claustra, iibi peeu-
archiepiscopo, quod iUe » in mortem fegis sive in liare officiumet diuturriumfiat.'
regno eius non consiliasset, nec ei infidelis fuisset. 16. [Cap. 15,] Audb^nius enim ut quidam " bates
dui dum episcopus cum quibus iuraret non invenis- cupiditate (Jucii praemia pro intrpeunlibus ln ona-
set, elegil sibi ipse ut suus bomo ad Dei iudicium sterio requjrunt. Idep placuit nobis et sancta sj odo,
iret, et ille lestaretur afisque reliquiis ef absque san- pro suscipiendis in saricto ordine fratribus equa-
ctis euangeliis, solummodocoram Deo,.quod iile in- quam pecunia fequirantur; sed secundum r ulam
nocens exinde essel, et secundum eius innocentiam sancti Benedicli suscipjiantur.
Deus adiuvarel illum suum hominem, qui ad iUum 17. [Cap. 13.] Ut abba in congregatione n ele-
iudjcium exilurus era.t et exivit. Tamen eius homb gatur, ubi iussio regis fuerit, njsi a per co sensu
" "" -'
ad iudicium J)er, neque per regis ordinationem, neque episcopi loci illius.
per sancta synodo censuram,. sed spontanea volun- 18. [Cap. 16.] Ut abWles, qualibet pulpa a iona-
tate, qui etiam a Domino liberatus, idoneus exivit. chis. coinmissa, hequaquam permitlimus c ecarj,-
-
piemeritia tamen regis nostri praefato episcopogra- aut merihrorum debiUtale ingerere, nisi re ularis
tiam' et prislinis honoiiWs eum dita-
- . • suarii
> corifulit,
. . . .1".f-1: _,• • .' i ' *• l disciplina subiaceat. '
Yit, nec
• passus eum <esse sme honore < quem prospexit
•• r 19. [789. EccJ. 14.] "Dtpresjjyleri, com,
•: >T .. • .:n- .,.' .<, ,"iii (. -; cap.
de eomposito cnmme nilul niale meruisse. monachi, el clerici labernis ad bibendum non ngre-
10. Definitum est quidem a domno rege, etsancta diantm'. j
h
synodo esse dinoscitur, ut Gaerbodus, qui se epi- 20. [Cap. 55.] Ut episcopum canonum et re ulam
scopum esse dicepat, et sui ordinationis testes non non liceat ignorare. !
habuit, qui tamen episcbpalia a ° Magnardb me- 21. [Cap. 15.] Ut dies dominica a vespera sque
tropolitano episcopo coniuncius 2 est, qrii eliairi ad vesperum servetur.
professus est diaconus et presbiterum ribii secundrim 22. [Cap. 19.] Quod non oporteat in. viliolis ec in
canonicam ordiriationem ordinatum esse, ut ab eb- vicis episeoposordinare.
dem gradu episcopatus quod de se habefe dicebat, 23. [Gap.23.] De servis alienis, ut a nemjn reci-
deponefetrir a pvaedicto metropolitano sivea con- pianlur, neque ab episcopis sacrentur, sine 1eentia
•••..-
'
provincialibus episcopls. dominoruin.
" li.
[789:'Geri. 1'4.] Ut monachi ad saecularia ne- 24. [Cap. ,27.] pe clericis et monachis, ut n suo
gotia neque &&placita exerceridi non exeant; 'riisi
" - Q proposito permaneant.
ita facianl sicut ipsa regula praecepit. ,. 25. [779. Cap. 15.] Ul decimaset nonas siy cen-
- 12. Ut reclusi ribn faciant nisi qubs anle episcopus sus omnes generaliter donent' qui debitores s nt ex
provintiae atque abbas comprobaverint, et secundum beneficia et rejius ecclesiarum, secunduni p orum
eofuni disposilionem infeclusionis locb ingrediaii- cajjitularum domni fegis. Et omnisliomo ex sri pro-
tiif. prietate legitimam debimam ad ecclesiariicb ferat.
"'13. Ulahbas cum suis dormiat monachis secun- Experimehtb didicimus| in anrio 3*(An.779).qio illa
drirriregulam sahcti Benedicli. valida famis inrepsit, ebullire vacuas anonas dae-
'14. [789. Mon. c. 6.] Ul' ceUarii in monasteriis mbnibus devoratas, ei ybces exprobrationis audi-
'
avafi nbn elegantur, sed tales eleeti sinl quales re- las. [
gula saricti Benedicti docet. 26. Ut domus eccle'siai'umet tegumenta ab e" fiant

VARIANTESLECTIONES.
1 Clementiam t. regni 1. s consecutus coniecit S. 8 anna 1.
EOTJE. I
t Facta est eodem anno trans Rhenum apud orien- I> niacensis, pag. 117. BALUZ.
tales Francbs adversus regem immodica' conjuratib, '..a P.ulavit Sirmondps hic agi de conspir tione
cujus auclorem Hartradum comitemfuisse constahat. quae anno 792 patetacta fuerat rex. apud Ratisb nam,
Sedhujusindiciumcito ad-regemdelatum est: ejusque 'Ciijusauctor fuit Pippinus Itaiiae Verum x his
solertia tam valida conspiraliocitra ullumgrandeperi- quae ex Vasseburgio Irelata sunt apparet in aliud
culum in brevi cbnquipvit, auclofibhs ejrispartim pii- teiripuslransfefendam esse han6 historiaiii. ID
valione lumiiiurii,partim exsilii pceha,cbndemhdtis.. :-h Sirmondus in notisad hime locum putat hroi-
MemiriilejusdenicoiijuratibriiSjderiiEginhardus adan- cehseih i-piscopum fuisse. Atidem auctofAn aliuii.
ririrn817. IlemTheganusin.lil.ro dCGestis Ludbvici ecclesiasiicorum ad' arinum 7S8; § 2, el 795; §'55,
P.ii; cap: 22,ubi.coiisilia'.Hairirali apertius explicat: cbriteudilopiriioneriiSirmondi noriposseesse . "rairi,
i_Erat.(Reginharius)filius*AliaeHardiati, qui erat dux et'Gifvoldum.abbatem-FontaneUensem'etepis <-'--' opuin
Austfia.' infidelissimus, quVjamdudum insurgere'in Ebroicensem diversumjesseaGerbodo.'; -A
Bbminum Cafblum voluit et ei reghum minuere."'*) ~':k Archiepiseopb Rothoihagensi; -!''
Arictor tameri Annallum. ecclesiaLsiicofumsupralau- a HS-Clclausulaest iriagni momenli. Ostendi enim
xlalus existimai Petrtiih episcopumVifodunenserii"se pfivilegia monasteriis oliin corieessa ifri iriteU' enda
lri'syriodo'pfahcofofdierisi
' propterea purgasse'qula esWeut ihterim"jura episcoporuui servenlur'" siii
cbnjufatibnis •adversus Carblrim regerii ejusque re- Qua de re pluribus agetur ( '-''
in notis ad caput 8 libri
'' '<'''' • '-•':'
ghum a Pippinb filio riuper initse parliceps dicebaluf. primiCapitulariurii.'
J/ide jChronicbn,VirdJmeriseHugonis' abbatis Flavi-
£97 CODEX DIPLOMATICUS.— CAEITULARIA.— AN. 794. 198
'
emendata vel restaurata qui berieficiaexiride habent. A ":40. [Cap. 40.]" De puellis quae a parentibus pri-
Et uhi repertum fuerit per yeraces homines quod yalae .fuerint, siib episcoporum et presbyterorum
Ugnamen et petras, siye tegulas, qui in doinuseccle- - praevidentia gravioribus feminis commendentur, si.c-
siarum iuerinl, et modo in domo sua habeat, omnia uf;canoniea p^ocetauctoritas.
in ecelesia-fiant restaurateunde abstracte fuerunt. 41._[Cap.41.] -,UtnuUusepiscopuspfopriam sedem
' 27.
[789.-Eccl. c.-.24.] De clericis-, nequaquapi amjttat aliribi frequentahdo, aut .in-propriis rebus
deecclesia ad aiiam ecclesiam transmigrentur, suis manere audeat., amplius*quam tres ebdomadas,
neque recipiantur sine conscienlia episcopi et lit- Et propinqui vel heredes episcopi res quae ajj epi-
leras commendatitias de cuius. dioeesia fuerunt; scopo sunt adquisitae, aut per comparaliones, -aut
ne forte discordia exinde veriial in ecclesia. Et u]j.i per tradi,liones, postquam episcopus irierit ordinalus:
modo tales reperti fuerint, omnes ad eorum epcje- nequaquam post eius obilum liereditare deheant',
siamredeant, el nullus eum post se relinere audeal sed -i' _ad
. suamt ecclesiam catholice. Illas autem quam
t'M. ^
<:
postquam episeopus aut abbas suus euiri"fecipere prius'"liabuil, nisi traditionem ad ecclesiam ex eis
voluerit. El si forte senior ignorat uhi .suum requi- •fecefit, ifef edibiis'et'*pfopiiiqiussuccedaiil'.'7"5 -'•"-"(
rere debet clericum, cum quo fuerit, ipse eum sub „ 42. Utnulli novi 6 sancti coiantur, aut
[Cap.M.]
custpdia jetineat, et npn permittai-eum-vacare *1< invocentur, nec meirioria eorumpervias
dum dominosuo.Tesiituatur. 1 erigahtur;
aliubi,*i_sque
' Sedhii soli ih eeclesia" verieraudr sini"qui ei:"aucfo-
28.'[Cap.-25.] TJtnoriabsohite ofdirientur. rifatripassibriii&i aufyilae' '•''"'!•'"
29'. .Utrinusquisquef episcopus sibi subdiios bene inei^to e^ecti.'sini.
43. [Cdp. 64.] De arboribus etiucis destruendis
«riceant et instruant; ita rit in domb Dei "semp__'di- " """ "' '''' •'''''••'
2 canonica "bbservetur auctorilas.
gni iriveniantur qui canonice possint fieri electi.
50. '[Cap.28.1 De cleficis ad irivicem altercah.ibus, 44. [Cap. 44.] Ut electi iudices de utriusque.parti-
" ''" "'•"',•"• "-'•,•
aut cbntfa epjscopum suum agenlibus, sicut cahbnes bris nbn spernantuf /•
docent, ita omnimodis peragant. Et si forte inter 45. [Cap. 63.] De eorum testibus canonica sit oh-
'H'1 et
clerieiim Iaictim fueril rifta allercatio, episcbpus sefvatio'.'Et parvuli' rioh trahaniui ab^sacrariiehtoni,
. . i,H,.' . .-.''•- et .1 '.."•V ".< "iJ.- _i 1
et comes simul convemant, unaiiimiter mter eos sicut Guntbadingi faciunt. -''"*'"' —"n:""J!--
causam difiiniantsecimdum rectjtudinem. 46. [Cap. 46.] De yirginibus, quo tempore velandi
51. [Cap."29.]De cbhiufationibus et conspirationi-
sint, vel quijms: occupatipnibus 6 ante arinos Yigiiili
bris,'ne fiarit; et ulii surit iriveritae, destruantuf. si necessitas compeilit, ea quaeraniur quae
_32."[Cap..51.] Ut monasleria secundum"canonicam quiqque; '
„ in canone scripta sunt. '..'-.
mstitutioneni fiant custbdita.'
47. De abbaiissis quae eanomce aut reguiarjter nou
33. [Cap. .52.] Ulfides cathqlica sanctae Jrinitalis ' vivunt, ut regi adnmitient, nt ajj
episcopi requiranl, ''
et oraliodominica: atque symbolum fidei: omhfims! ;* ,•».,
'"'" - -' " " horibreprivehlur.
"'
praedieetuf ettradatur.' 48. [fap. 47.] J)e,oblationibusquaein ecclesia yel
M.\Cap. 55.] De avaricia et cupiditate caicanda. in usus pauperum conferuritur, canonicaobservetuf
55. _[Cap.74.] De ibspitalilate sectanda K nornia; et nori ab aliis msi crii episco-
'* dispenseritur
' ' : ':•.<
-36. [Cap. 55.].De criminosis, ul nori habeantvo- prisofdinaverit.
cem accusandi maiores natri aut episebpos-suos*. 49. De preshyteris ante tricesimo aetalis anno non
" ' " .
"37. [Cap. 54.] De recbnciiiatione'
' tempore necessi- ordinandis.